15.01.2015 Views

ook beschikbaar als pdf-bestand (724k) - Kerk en Israël

ook beschikbaar als pdf-bestand (724k) - Kerk en Israël

ook beschikbaar als pdf-bestand (724k) - Kerk en Israël

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Jaargang 47<br />

Nummer 2<br />

april 2003<br />

Over Nieuw <strong>en</strong> Oud 2<br />

Herinnering 7<br />

De vraag naar de verwachting 8<br />

Heeft Israël afgedaan 12<br />

De woestijn van Judea, met op de achtergrond Jeruzalem<br />

(vanuit het zuid<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>)<br />

Paascollecte 16<br />

Tweemaandelijks orgaan, uitgegev<strong>en</strong> door Deputat<strong>en</strong><br />

‘<strong>Kerk</strong> <strong>en</strong> Israël’ van de Christelijke Gereformeerde<br />

<strong>Kerk</strong><strong>en</strong> in Nederland


Over Nieuw <strong>en</strong> Oud<br />

A. Brons<br />

Schriftstudie<br />

over<br />

Lukas 5:33-39<br />

Oude wijn<br />

is beter<br />

Het woord “nieuw” wordt vaak<br />

gebruikt in de reclame. Daarmee<br />

word<strong>en</strong> artikel<strong>en</strong> aangeprez<strong>en</strong>.<br />

Nieuw – dit moet je prober<strong>en</strong>!<br />

Nieuw suggereert: beter, verbeterd.<br />

Nieuw betek<strong>en</strong>t: ander<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

of k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dit nog niet; je krijgt<br />

iets bijzonders. Zo zie je vaak dat<br />

aandachttrekk<strong>en</strong>de “Nieuw!” Anderzijds<br />

kan <strong>ook</strong> het woord “oud”<br />

e<strong>en</strong> positieve kwaliteit aanduid<strong>en</strong>.<br />

Bij antiek bijvoorbeeld. En d<strong>en</strong>k<br />

aan uitdrukking<strong>en</strong> <strong>als</strong> “oud <strong>en</strong><br />

beproefd” <strong>en</strong> “de oude waarheid”.<br />

Zeker <strong>ook</strong> <strong>als</strong> het gaat over wijn, is<br />

de regel: hoe ouder hoe beter. “Niemand,<br />

die oude gedronk<strong>en</strong> heeft,<br />

wil jonge, want hij zegt: De oude is<br />

voortreffelijk.”<br />

Die laatste woord<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> we<br />

alle<strong>en</strong> bij Lukas, <strong>als</strong> afsluiting van<br />

de perikoop over “het vast<strong>en</strong>”. In de<br />

parallelle gedeelt<strong>en</strong> (Matt. 9:14-17<br />

<strong>en</strong> Markus 2:18-22) ontbrek<strong>en</strong> ze.<br />

Het gaat in deze gedeelt<strong>en</strong> over het<br />

vast<strong>en</strong>: dat do<strong>en</strong> de discipel<strong>en</strong> van<br />

Johannes de Doper <strong>en</strong> die van de<br />

Farizeeën, maar de discipel<strong>en</strong> van<br />

Jezus niet. Jezus zegt dat dat toch<br />

<strong>ook</strong> niet past, omdat <strong>en</strong> zolang<br />

de bruidegom bij h<strong>en</strong> is. Daarna<br />

gaat het over oud <strong>en</strong> nieuw: e<strong>en</strong><br />

oude mantel oplapp<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

stuk nieuwe, ongekromp<strong>en</strong> stof<br />

maakt het uiteindelijk alle<strong>en</strong> maar<br />

erger. En <strong>als</strong> je jonge wijn in oude<br />

zakk<strong>en</strong> doet kost je dat de zakk<strong>en</strong><br />

én de wijn. Nieuwe wijn moet je<br />

in nieuwe zakk<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. Dan volgt,<br />

alle<strong>en</strong> bij Lukas, de opmerking dat<br />

oude wijn beter is.<br />

Die opmerking is mede aanleiding<br />

voor e<strong>en</strong> andere dan de gebruikelijke<br />

exegese. De gebruikelijke<br />

uitleg is: Jezus is deg<strong>en</strong>e die iets<br />

nieuws br<strong>en</strong>gt. Het oude is dan<br />

het vast<strong>en</strong>. En: “met dat vast<strong>en</strong><br />

was verbond<strong>en</strong> de gehele wijze van<br />

Godsverering in de Oude bedeling<br />

met zijn offers <strong>en</strong> priesters <strong>en</strong><br />

reinheidswett<strong>en</strong> <strong>en</strong> bepaling<strong>en</strong> van<br />

dag<strong>en</strong>.”(S. Greijdanus in de Korte<br />

Verklaring op Lukas). Het oude<br />

is dan het oud-testam<strong>en</strong>tische of<br />

joodse, het nieuwe het christelijke.<br />

Daarteg<strong>en</strong>over zegg<strong>en</strong> ander<strong>en</strong>:<br />

nee, Jezus spreekt uiteindelijk<br />

positief over het oude (in Lukas 5:39);<br />

wat Hij bedoelde was: terug naar<br />

“de oude waarheid” van de tora,<br />

teg<strong>en</strong>over de “nieuwigheid” van<br />

het vast<strong>en</strong> zo<strong>als</strong> dat to<strong>en</strong> in zwang<br />

kwam bij de Farizeeën <strong>en</strong> <strong>ook</strong> bij de<br />

discipel<strong>en</strong> van Johannes de Doper.<br />

2


Dat vast<strong>en</strong> had to<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> oude<br />

papier<strong>en</strong>. Het gaat immers niet om<br />

het vast<strong>en</strong> op jom kipoer, dat in de<br />

tora is voorgeschrev<strong>en</strong>, maar om het<br />

extra vast<strong>en</strong>, bij de discipel<strong>en</strong> van<br />

Johannes “dikwijls”, bij de Farizeeën<br />

op maandag <strong>en</strong> donderdag<br />

(vgl. Lukas 18:12). Dát is wat Jezus<br />

bedoelt met e<strong>en</strong> nieuwe lap, <strong>en</strong> met<br />

nieuwe wijn. Aldus de joodse uitleggers<br />

David Flusser (in zijn artikel<br />

“Do you prefer new wine” 1 ),<br />

<strong>en</strong> Pinchas Lapide (in het artikel<br />

“Welke wijn in welke zakk<strong>en</strong>” 2 )<br />

Zij wijz<strong>en</strong> op de volg<strong>en</strong>de punt<strong>en</strong>:<br />

1) Al valt over smak<strong>en</strong> niet te twist<strong>en</strong><br />

– iedere k<strong>en</strong>ner zal voorkeur<br />

hebb<strong>en</strong> voor oude wijn. Dat zegt<br />

Jezus zelf <strong>ook</strong> met zoveel woord<strong>en</strong>.<br />

“Zo kan hij <strong>ook</strong> alle<strong>en</strong> vernieuwing<strong>en</strong><br />

van godsdi<strong>en</strong>stig karakter met<br />

‘jonge wijn’ hebb<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> <strong>als</strong><br />

hij die zelf <strong>als</strong> verkeerd, onnodig of<br />

schadelijk van de hand wees.”<br />

2) De voorkeur voor oude wijn<br />

vind<strong>en</strong> we <strong>ook</strong> in diverse joodse<br />

tekst<strong>en</strong>, o.a. in Pirke Avoth IV,26v: Met<br />

wie laat hij zich vergelijk<strong>en</strong>, die van<br />

kinder<strong>en</strong> leert vraagt rabbi Josse,<br />

de zoon van Jehoeda. Met iemand<br />

die jonge wijn uit de wijnpers<br />

drinkt. Maar wie van oude m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

leert is <strong>als</strong> deg<strong>en</strong>e die van rijpe,<br />

oude wijn g<strong>en</strong>iet. Kijk niet naar de<br />

kruik maar naar de wijn die erin is.<br />

Er is e<strong>en</strong> nieuwe kruik met oude<br />

wijn <strong>en</strong> e<strong>en</strong> oude waar zelfs ge<strong>en</strong><br />

nieuwe wijn in is. – De oude wijn is<br />

1) In Immanuel, nummer 9, 1979 (Immanuel<br />

is e<strong>en</strong> tijdschrift, uitgegev<strong>en</strong> door The ecum<strong>en</strong>ical<br />

Theological Research Fraternity in Israël)<br />

2) In zijn boek Ge<strong>en</strong> nieuw gebod, dat is uitgegev<strong>en</strong><br />

in 1985, door t<strong>en</strong> Have, Baarn. Het<br />

is de vertaling van Er wandelte nicht auf dem<br />

Meer. Ein jüdischer Theologe liest die Evangeli<strong>en</strong>,<br />

Gütersloh 1984.<br />

de betere <strong>en</strong> symboliseert de tora!<br />

3) Wij zijn gew<strong>en</strong>d, vanuit het<br />

verdere van het Nieuwe (!) Testam<strong>en</strong>t,<br />

aan de aanduiding van dat<br />

wat Jezus bracht <strong>als</strong> “nieuw”: het<br />

nieuwe verbond, de nieuwe staat<br />

des Geestes (teg<strong>en</strong>over de oude<br />

staat der letter) etc. Dat vind<strong>en</strong><br />

we bij Paulus (2 Cor. 3, Rom. 7:6),<br />

<strong>en</strong> in de brief aan de Hebreeën (8:<br />

8-13). Maar Jezus zelf heeft, stell<strong>en</strong><br />

Flusser <strong>en</strong> Lapide, zijn leer nooit <strong>als</strong><br />

“nieuw” voorgesteld, <strong>en</strong> al helemaal<br />

niet teg<strong>en</strong>over de tora geplaatst.<br />

Integ<strong>en</strong>deel, Jezus wilde juist terug<br />

naar de bron, naar de oorspronkelijke,<br />

door God bedoelde betek<strong>en</strong>is<br />

van de tora. (vgl. Matt. 5:18).<br />

Lapide wijst <strong>als</strong> het gaat om de<br />

oude wijn op de oudere leer, m.n.<br />

van de profet<strong>en</strong>, die roep<strong>en</strong> tot “het<br />

betere vast<strong>en</strong>”: “Zou dit het vast<strong>en</strong><br />

zijn, dat Ik verkies, e<strong>en</strong> dag, waarop<br />

de m<strong>en</strong>s zichzelf verootmoedigt:<br />

dat hij zijn hoofd laat hang<strong>en</strong> <strong>als</strong><br />

e<strong>en</strong> bieze <strong>en</strong> zich rouwgewaad <strong>en</strong><br />

as tot e<strong>en</strong> leger spreidt … Is dit<br />

niet het vast<strong>en</strong> dat Ik verkies: de<br />

boei<strong>en</strong> der goddeloosheid los te<br />

mak<strong>en</strong>, de band<strong>en</strong> van het juk te<br />

ontbind<strong>en</strong>, verdrukt<strong>en</strong> vrij te lat<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> elk juk te verbrek<strong>en</strong> Is het niet,<br />

dat gij voor de hongerige uw brood<br />

breekt <strong>en</strong> arme zwerveling<strong>en</strong> in uw<br />

huis br<strong>en</strong>gt …” (Jes. 58, vgl. Matt. 6:<br />

16-18). Je zou kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: bij<br />

het et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong> van Jezus met<br />

toll<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> zondar<strong>en</strong> (zie Lukas<br />

5:27-29!) is er e<strong>en</strong> losmak<strong>en</strong> van<br />

de boei<strong>en</strong> der goddeloosheid, e<strong>en</strong><br />

verbrek<strong>en</strong> van het juk. En dáár is<br />

ware boetvaardigheid <strong>en</strong> bekering<br />

te vind<strong>en</strong> – beter dan bij het vast<strong>en</strong><br />

van de Farizeeën.<br />

De uitleg van Flusser <strong>en</strong> Lapide<br />

geeft te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Stelt Jezus zijn<br />

Het vast<strong>en</strong> op<br />

andere dag<strong>en</strong><br />

dan Grote<br />

Verzo<strong>en</strong>dag was<br />

in Jezus’ dag<strong>en</strong><br />

eerder ‘nieuw’<br />

dan ‘oud’<br />

3


Over Nieuw <strong>en</strong> Oud<br />

Het vast<strong>en</strong> past<br />

nu niet, omdat<br />

Jezus er is, <strong>als</strong><br />

“de bruidegom”<br />

boodschap <strong>als</strong> het nieuwe<br />

teg<strong>en</strong>over de oude bedeling<br />

Of wilde Hij juist het oude<br />

naar vor<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, dat <strong>als</strong><br />

de oude wijn lat<strong>en</strong> smak<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> proev<strong>en</strong> – de tora <strong>en</strong> de<br />

profet<strong>en</strong>, met hun geur <strong>en</strong><br />

fleur Zi<strong>en</strong> wij wellicht t<strong>en</strong><br />

onrechte, vanuit ons perspectief,<br />

het vast<strong>en</strong> al te gauw (<strong>en</strong> <strong>ook</strong><br />

maar al te graag) <strong>als</strong> “het oude”<br />

Dwingt vs. 39 (waarvan Lapide<br />

zegt: het wordt door de christelijke<br />

auteurs vrijwel altijd weggelat<strong>en</strong>,<br />

maar daarin ligt toch “des Pudels<br />

Kern”) niet tot e<strong>en</strong> nieuwe interpretatie<br />

E<strong>en</strong> “nieuwe” interpretatie – dat is<br />

het voorzover ik weet: in de kerk is<br />

het zeld<strong>en</strong> of nooit zo gezi<strong>en</strong>. En<br />

dat is misschi<strong>en</strong> de moeite erbij <strong>en</strong><br />

de zwakheid ervan: dat het zo iets<br />

nieuws is. Maar goed – <strong>als</strong> het dan<br />

toch maar eig<strong>en</strong>lijk het oudste zou<br />

zijn; <strong>als</strong> we zo eig<strong>en</strong>lijk bij de oude,<br />

oorspronkelijke int<strong>en</strong>tie zoud<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong>…<br />

Dat is echter toch nog de vraag –<br />

temeer <strong>als</strong> we zi<strong>en</strong> hoe Flusser ervan<br />

uitgaat dat Markus <strong>en</strong> Mattheüs<br />

de z.i. oorspronkelijke betek<strong>en</strong>is al<br />

niet meer gevat hebb<strong>en</strong>, <strong>en</strong> wellicht<br />

zelfs <strong>ook</strong> Lukas zelf niet (gezi<strong>en</strong> de<br />

woord<strong>en</strong>: “jonge wijn moet m<strong>en</strong> in<br />

nieuwe zakk<strong>en</strong> do<strong>en</strong>”). Het wordt<br />

<strong>ook</strong> m.n. bij Flusser toch wel e<strong>en</strong><br />

ingewikkeld verhaal. 3<br />

Flusser <strong>en</strong> Lapide sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

aandacht aan het gedeelte dat tuss<strong>en</strong><br />

de woord<strong>en</strong> over het vast<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

die over nieuw <strong>en</strong> oud instaat: het<br />

gedeelte over de bruidegom. Maar<br />

loopt niet juist dat uit op het sprek<strong>en</strong><br />

over het nieuwe Het vast<strong>en</strong><br />

wordt afgewez<strong>en</strong>, niet omdat het<br />

e<strong>en</strong> nieuwigheid is, maar omdat<br />

nu “de bruidegom” er is. Als hij<br />

weg is, dan zull<strong>en</strong> zijn discipel<strong>en</strong><br />

vast<strong>en</strong> (vs.35). Het gold <strong>als</strong> e<strong>en</strong><br />

plicht voor de bruiloftsgast<strong>en</strong> bij te<br />

drag<strong>en</strong> aan de vreugde van bruid <strong>en</strong><br />

bruidegom. Bruiloftsgast<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />

zelfs tijd<strong>en</strong>s de zev<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> van<br />

het huwelijksfeest vrijgesteld van<br />

diverse religieuze plicht<strong>en</strong>, zo<strong>als</strong><br />

het bidd<strong>en</strong> van het Achtti<strong>en</strong>gebed.<br />

In die lijn zegt Jezus dat zijn discipel<strong>en</strong><br />

nu toch niet kunn<strong>en</strong> vast<strong>en</strong>,<br />

nu de bruidegom bij h<strong>en</strong> is. Met<br />

die bruidegom bedoelt Hij zichzelf.<br />

Hij gebruikt dit <strong>als</strong> e<strong>en</strong> beeld voor<br />

hoe Hij <strong>als</strong> e<strong>en</strong> heel bijzonder persoon<br />

bij Zijn discipel<strong>en</strong> is. Hij zet<br />

daarmee zichzelf op e<strong>en</strong> bijzondere,<br />

pret<strong>en</strong>tieuze manier c<strong>en</strong>traal. Híj<br />

maakt de omstandighed<strong>en</strong> totaal<br />

anders, Híj is het middelpunt van<br />

3) Volg<strong>en</strong>s Flusser is er e<strong>en</strong> duidelijke<br />

voortgang in Jezus’ woord<strong>en</strong>. Eerst gaat<br />

het over twee ding<strong>en</strong> van hetzelfde materiaal,<br />

de jas <strong>en</strong> de lap; <strong>en</strong> het nieuwe is beter,<br />

maar werkt averechts <strong>als</strong> er ge<strong>en</strong> harmonie<br />

is. Jezus zag het to<strong>en</strong>malige jod<strong>en</strong>dom niet<br />

<strong>als</strong> ideaal: het was e<strong>en</strong> oude jas c.q. zak.<br />

Niet te redd<strong>en</strong> door het nieuwe (vast<strong>en</strong>).<br />

Bij het tweede koppel gaat Jezus volg<strong>en</strong>s<br />

Flusser e<strong>en</strong> stap verder: oude wijn is toch<br />

wél beter – a.u.b. ge<strong>en</strong> nieuwe inhoud,<br />

slechter dan de oude! Onderk<strong>en</strong> dat de<br />

nieuwe wijn, die nieuwe zakk<strong>en</strong> nodig<br />

heeft, uiteindelijk toch juist niet beter is.<br />

Je mag de oude wijn niet kwijtrak<strong>en</strong>. Wat<br />

volg<strong>en</strong>s Flusser wellicht de beste uitdrukking<br />

voor Jezus’ m<strong>en</strong>ing over het jod<strong>en</strong>dom<br />

van zijn dag<strong>en</strong> zou zijn is: “Nieuwe<br />

zakk<strong>en</strong> voor oude wijn!” Maar dat past niet<br />

bij het beeld.<br />

4


de vreugde, de spil waar alles om<br />

draait. Hij maakt het feest.<br />

Jezus bracht <strong>als</strong> zodanig – zeker <strong>ook</strong><br />

na <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over Johannes de Doper,<br />

wel degelijk iets nieuws. Wat dat<br />

betreft zijn twee gedeelt<strong>en</strong> heel<br />

sprek<strong>en</strong>d. Allereerst is te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

aan Lucas 7:31-34: “… Want Johannes<br />

de Doper is gekom<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong><br />

brood et<strong>en</strong>de of wijn drink<strong>en</strong>de, <strong>en</strong><br />

gij zegt: Hij heeft e<strong>en</strong> boze geest!<br />

De Zoon des m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> is gekom<strong>en</strong>,<br />

wel et<strong>en</strong>de <strong>en</strong> drink<strong>en</strong>de, <strong>en</strong> gij<br />

zegt: Zie, e<strong>en</strong> vraatzuchtig m<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> wijndrinker, e<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d van toll<strong>en</strong>aars<br />

<strong>en</strong> zondaars!” Kort daarvoor<br />

staat dat Johannes wel de grootste<br />

is onder h<strong>en</strong> die uit vrouw<strong>en</strong><br />

gebor<strong>en</strong> zijn, maar toch kleiner<br />

dan de kleinste in het Koninkrijk<br />

Gods (7:28). Opvall<strong>en</strong>d zijn <strong>ook</strong> de<br />

woord<strong>en</strong> van Johannes de Doper in<br />

Johannes 3:28-30: “… Die de bruid<br />

heeft, is de bruidegom; maar de<br />

vri<strong>en</strong>d van de bruidegom, die erbij<br />

staat <strong>en</strong> naar hem luistert, verblijdt<br />

zich met blijdschap over de stem<br />

van de bruidegom … Hij moet<br />

wass<strong>en</strong>, ik moet minder word<strong>en</strong>.”<br />

Ook hier gaat het over de Doper<br />

<strong>als</strong> de voorloper van Hem, om wie<br />

het uiteindelijk allemaal gaat. De<br />

discipel<strong>en</strong> van Johannes, die <strong>ook</strong><br />

vast<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> maar d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan<br />

wat hun meester van Jezus gezegd<br />

heeft! Al met al is er red<strong>en</strong> om bij<br />

“het nieuwe” te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan wat<br />

Jezus br<strong>en</strong>gt, <strong>en</strong> ìs.<br />

De schare heeft het opgemerkt:<br />

“Wat is dit E<strong>en</strong> nieuwe leer met<br />

gezag!” (Markus 1:27) Waarbij<br />

het nieuwe <strong>en</strong>erzijds is zijn leer,<br />

<strong>als</strong> gezaghebb<strong>en</strong>de, <strong>en</strong> niet <strong>als</strong> de<br />

schriftgeleerd<strong>en</strong> (1:22); anderzijds,<br />

dat Jezus <strong>ook</strong> metterdaad heelt,<br />

met gezag <strong>ook</strong> over de boze geest<strong>en</strong><br />

(1:27b). Nieuw is toch <strong>ook</strong> hoe Jezus<br />

toll<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> zondaars opzoekt,<br />

<strong>als</strong> G<strong>en</strong>eesheer, <strong>en</strong> met h<strong>en</strong> eet<br />

<strong>en</strong> drinkt – zie Lukas 5:31; ons<br />

tekstgedeelte is daar dírect mee<br />

verbond<strong>en</strong>!<br />

Het nieuwe is zo anders dat je<br />

het niet kan sam<strong>en</strong>gaan met het<br />

oude(re). De nieuwe lap trekt<br />

alles uit z’n verband, veroorzaakt<br />

spanning <strong>en</strong> scheur<strong>en</strong> in de stof.<br />

De nieuwe wijn laat oude zakk<strong>en</strong><br />

barst<strong>en</strong>. “Jonge wijn moet m<strong>en</strong> in<br />

nieuwe zakk<strong>en</strong> do<strong>en</strong>”, zegt vers 38.<br />

Maar wat is dan de plaats <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is<br />

van vers 39, waarin staat dat<br />

m<strong>en</strong> de voorkeur zal gev<strong>en</strong> aan de<br />

oude wijn De uitleg komt vaak<br />

neer op: Jezus bedoelt er alle<strong>en</strong><br />

maar mee te zegg<strong>en</strong> dat het de<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zo ligt om aan het oude<br />

vast te houd<strong>en</strong>, dat smaakt h<strong>en</strong><br />

beter, ze kunn<strong>en</strong> maar moeilijk<br />

w<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aan iets nieuws. In het<br />

algeme<strong>en</strong> is dat d<strong>en</strong>k ik wel waar.<br />

Toch blijft het e<strong>en</strong> beetje wring<strong>en</strong><br />

dat Jezus dat zegt met het beeld<br />

waarbij je gelijk zegt: geef hem e<strong>en</strong>s<br />

ongelijk, dieg<strong>en</strong>e die de/het oude<br />

liever heeft! Er wordt dan <strong>ook</strong> nogal<br />

E<strong>en</strong> bedoeïn<strong>en</strong>vrouw<br />

bezig met e<strong>en</strong> zak van<br />

dier<strong>en</strong>huid<br />

Jezus werd al<br />

door Johannes<br />

de Doper<br />

aangewez<strong>en</strong> <strong>als</strong><br />

de “bruidegom”<br />

5


Over Nieuw <strong>en</strong> Oud<br />

E<strong>en</strong> Egyptische<br />

vrouw wast e<strong>en</strong><br />

wijnzak uit in<br />

de rivier<br />

Als de<br />

bruidegom weg<br />

is, dan zull<strong>en</strong><br />

zij vast<strong>en</strong>…<br />

e<strong>en</strong>s zoiets van gemaakt <strong>als</strong>: Nieuwe<br />

wijn is bruis<strong>en</strong>d, schuim<strong>en</strong>d, pittig,<br />

scherp – <strong>en</strong> daarom toch eig<strong>en</strong>lijk te<br />

verkiez<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de oude (al doet <strong>ook</strong><br />

niemand dat!); de oude wijn is mild.<br />

Maar het zoek<strong>en</strong> naar positieve kwaliteit<strong>en</strong><br />

van de nieuwe wijn maakt<br />

m.i. het geheel eerder minder overtuig<strong>en</strong>d.<br />

Dan kunn<strong>en</strong> we beter zegg<strong>en</strong>:<br />

we moet<strong>en</strong> ons beperk<strong>en</strong> tot de<br />

bedoeling van het beeld, <strong>en</strong> niet <strong>ook</strong><br />

allerlei andere onderdel<strong>en</strong> ervan gaan<br />

toepass<strong>en</strong>; dat oude wijn op zich <strong>ook</strong><br />

beter is, dat zij zo – maar daar gaat<br />

het Jezus hier niet om. Dat lijkt mij<br />

al met al wel de beste interpretatie.<br />

Maar het blijft prikkel<strong>en</strong>, dit woord<br />

over de oude wijn die “voortreffelijker”<br />

is.<br />

Ik wil er nu niet meer diep op ingaan,<br />

maar het is toch <strong>ook</strong> nog e<strong>en</strong> belangrijke<br />

vraag, wanneer Jezus’ discipel<strong>en</strong><br />

dan wel (zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>) vast<strong>en</strong>…<br />

Helemaal niet meer Past dat de kerk<br />

niet, omdat dat vast<strong>en</strong> <strong>als</strong> zodanig<br />

het oude is, <strong>en</strong> onver<strong>en</strong>igbaar met het<br />

nieuwe Zo blijkt het te zijn: Jezus<br />

spreekt <strong>ook</strong> over e<strong>en</strong> vast<strong>en</strong> bij zijn<br />

discipel<strong>en</strong>. “Als de bruidegom wegg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

is…” – zegt Jezus, <strong>en</strong> dat is<br />

in feite e<strong>en</strong> eerste lijd<strong>en</strong>saankondiging!<br />

– “dan zull<strong>en</strong> zij vast<strong>en</strong>, in die<br />

dag<strong>en</strong>.” E<strong>en</strong> ander vast<strong>en</strong>: zo<strong>als</strong> het<br />

niet-vast<strong>en</strong> bepaald werd door deaanwezigheid<br />

van de bruidegom, zo het<br />

wel-vast<strong>en</strong> door di<strong>en</strong>s afwezigheid.<br />

Gaat het dan om de dag<strong>en</strong> direct na<br />

Jezus’ dood, to<strong>en</strong> Jezus’ leerling<strong>en</strong><br />

“vanzelf” <strong>en</strong> waarachtig vastt<strong>en</strong><br />

Daar is zeker aan te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Maar het<br />

geldt toch <strong>ook</strong> nu in zekere zin, dat<br />

“de bruidegom niet meer bij ons is”.<br />

Deze bedeling wordt gek<strong>en</strong>merkt,<br />

<strong>en</strong>erzijds door het feit dat de Bruidegom<br />

gekom<strong>en</strong> is <strong>en</strong> <strong>ook</strong> beloofde dat<br />

Hij bij ons zal zijn, <strong>en</strong> om Hem is er<br />

vreugde. Anderzijds echter: wij wacht<strong>en</strong><br />

toch <strong>ook</strong> nog op het bruiloftsmaal<br />

van het Lam. En ondertuss<strong>en</strong><br />

is er bij tijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> <strong>ook</strong><br />

red<strong>en</strong> om te vast<strong>en</strong> – totdat wij de<br />

vrucht van de wijnstok nieuw zull<strong>en</strong><br />

drink<strong>en</strong> met Hem, in het koninkrijk<br />

Gods (Markus 14:25).<br />

De Didache, e<strong>en</strong> geschrift uit het<br />

begin van de 2 e eeuw na Chr., spreekt<br />

over e<strong>en</strong> nieuw vast<strong>en</strong>: “Laat jullie<br />

vast<strong>en</strong> niet vall<strong>en</strong> op dezelfde dag<br />

<strong>als</strong> bij de huichelaars, die vast<strong>en</strong> op<br />

maandag <strong>en</strong> donderdag. Jullie kunn<strong>en</strong><br />

beter vast<strong>en</strong> op wo<strong>en</strong>sdag <strong>en</strong><br />

vrijdag.” Dat is, juist in het licht van<br />

onze tekst, niet echt de goede weg!<br />

Maar daarmee zijn wij met de vraag<br />

over het vast<strong>en</strong> nog niet klaar…<br />

6


M.D.: ‘Mijn Di<strong>en</strong>st’<br />

e<strong>en</strong> herinnering aan ds M. Drayer<br />

Op de 118 e vergadering van Israël-deputat<strong>en</strong>,<br />

gehoud<strong>en</strong> op 13 oktober 1983, werd<br />

afscheid g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> van onze broeder Marinus<br />

Drayer. Hij typeerde zijn werk – vanaf<br />

1948 <strong>als</strong> secretaris, de laatste drie jaar <strong>als</strong><br />

tweede secretaris bezig met terugtred<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> overdrag<strong>en</strong> – <strong>als</strong> ‘mijn di<strong>en</strong>st’, die ‘e<strong>en</strong><br />

stuk van mijn lev<strong>en</strong>’ is geweest.<br />

To<strong>en</strong> ik <strong>als</strong> jong deputaatje hem voor het<br />

eerst meemaakte, viel me mete<strong>en</strong> zijn<br />

diepe betrokk<strong>en</strong>heid met Israël <strong>en</strong> zijn<br />

brede k<strong>en</strong>nis van zak<strong>en</strong> op. Hij was to<strong>en</strong><br />

al 20 jaar secretaris <strong>en</strong> <strong>als</strong> zodanig kon hij<br />

beschouwd word<strong>en</strong> <strong>als</strong> de spil van ons<br />

deputaatschap.<br />

Mijn di<strong>en</strong>st – meer dan 100 vergadering<strong>en</strong><br />

heeft hij bijgewoond <strong>en</strong> g<strong>en</strong>otuleerd.<br />

Wat dat laatste betreft, is de overgang naar<br />

e<strong>en</strong> andere hand duidelijk gemarkeerd,<br />

vooral in vormgeving: hij tikte met kleine<br />

letter op grote (to<strong>en</strong> nog folio-) vell<strong>en</strong>,<br />

die met de hand op het st<strong>en</strong>cilapparaat<br />

werd<strong>en</strong> afgedraaid. En de manier van<br />

notuler<strong>en</strong> was notariëel-nauwkeurig.<br />

Mijn di<strong>en</strong>st kwam voort uit e<strong>en</strong> diepe<br />

liefde voor de Here <strong>en</strong> Zijn kerk. Vooral<br />

voor het werk van de kerk naar buit<strong>en</strong>.<br />

Daartoe legde hij e<strong>en</strong> geweldige gedrev<strong>en</strong>heid<br />

aan de dag. En vandaaruit durfde<br />

hij, zeker met het oog op Israël, <strong>ook</strong> de<br />

diepste vrag<strong>en</strong> op zich af lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

zich daarin verdiep<strong>en</strong>.<br />

Mijn di<strong>en</strong>st werd vooral zichtbaar in<br />

bezinning <strong>en</strong> praktische uitwerking.<br />

Rapportages aan diverse g<strong>en</strong>erale synodes<br />

getuig<strong>en</strong> daarvan, met name het uitzett<strong>en</strong><br />

van principiële uitgangspunt<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> beleidslijn<strong>en</strong>. Maar <strong>ook</strong> het zoek<strong>en</strong><br />

naar e<strong>en</strong> werkmogelijkheid in Israël <strong>en</strong><br />

naar geschikte m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> daarvoor. Het is<br />

vooral aan zijn inzet <strong>en</strong> oriëntatiereiz<strong>en</strong><br />

te dank<strong>en</strong> geweest dat we vanaf de jar<strong>en</strong><br />

60 van de vorige eeuw ‘e<strong>en</strong> man in Israël’<br />

kond<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Bij de uitz<strong>en</strong>ding van<br />

drie broeders heeft hij e<strong>en</strong> zeer werkzaam<br />

aandeel geleverd.<br />

Mijn di<strong>en</strong>st werd na 1983 nog voortgezet<br />

<strong>als</strong> archivaris. Vanuit zijn k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> zijn<br />

uitvoerige docum<strong>en</strong>tatie kon hij precies<br />

aangev<strong>en</strong> op welk mom<strong>en</strong>t welke zak<strong>en</strong><br />

aan de orde war<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe die behandeld<br />

werd<strong>en</strong>. Zo hebb<strong>en</strong> we aan hem <strong>ook</strong> e<strong>en</strong><br />

inhoudsopgave te dank<strong>en</strong> van veertig<br />

jaargang<strong>en</strong> ‘Vrede over Israël’.<br />

En dan te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat deze di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> nog<br />

maar e<strong>en</strong> stuk(je) war<strong>en</strong> van zijn veelzijdige<br />

arbeid…. Met dankbaarheid <strong>en</strong> groot<br />

respect d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> we terug aan deze broeder<br />

die op de vroege maandagmorg<strong>en</strong> 27 jan.<br />

j.l. van alle di<strong>en</strong>st op aarde onthev<strong>en</strong> werd<br />

<strong>en</strong> mocht overgaan tot de di<strong>en</strong>st van eeuwige<br />

aanbidding <strong>en</strong> lofprijzing.<br />

Zr Drayer, de kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> de kleinkinder<strong>en</strong><br />

w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> we de troostvolle <strong>en</strong> sterk<strong>en</strong>de<br />

nabijheid van de Here toe.<br />

H. Biesma<br />

7


De vraag naar de ve<br />

Zev<strong>en</strong>de <strong>en</strong> laatste deel uit de serie:<br />

Het jod<strong>en</strong>dom <strong>als</strong> vraag aan de kerk<br />

De vraag<br />

naar onze<br />

verwachting<br />

wordt ons<br />

gesteld door<br />

het gekwalificeerde<br />

bestaan van<br />

Israël<br />

“En over e<strong>en</strong> paar jaar zijn ze allemaal<br />

chiliast<strong>en</strong>” me<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> niet onvermaard<br />

christelijk gereformeerd predikant naar<br />

aanleiding van e<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst over de<br />

betek<strong>en</strong>is van Israël. Hij heeft gelijk, in<br />

ieder geval e<strong>en</strong> beetje. De vraag van het<br />

jod<strong>en</strong>dom waarover het deze keer gaat, is<br />

voor ons e<strong>en</strong> oude bek<strong>en</strong>de. Steeds weer komt<br />

de kwestie naar vor<strong>en</strong> van de betek<strong>en</strong>is van<br />

het jod<strong>en</strong>dom <strong>en</strong> van het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />

voor de toekomstverwachting van de kerk.<br />

De laatste van de<br />

zev<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong><br />

We zijn gekom<strong>en</strong> bij de laatste<br />

vraag, de zev<strong>en</strong>de. E<strong>en</strong> hele weg<br />

zijn we gegaan, e<strong>en</strong> volheid van<br />

zev<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we ons lat<strong>en</strong><br />

stell<strong>en</strong>. En wanneer we ze serieus<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, is er heel wat op<br />

ons afgekom<strong>en</strong>. Bijna anderhalf<br />

jaar (sinds september 2001) zijn<br />

we bezig geweest met de “vrag<strong>en</strong><br />

van het jod<strong>en</strong>dom aan de kerk” <strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> we ons daarbij lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong><br />

door het artikel met die titel van<br />

K.H. Miskotte.<br />

Deze zev<strong>en</strong>de vraag roept e<strong>en</strong><br />

aantal van de voorafgaande vrag<strong>en</strong><br />

nog e<strong>en</strong>s in herinnering. Het is<br />

e<strong>en</strong> echte <strong>en</strong> waardige afsluiting.<br />

De kern van de zaak wordt op e<strong>en</strong><br />

andere, nieuwe manier aan de orde<br />

gesteld. Het gaat hier over de “laatste”<br />

vraag, over het onderwerp, dat<br />

in de dogmatiek <strong>ook</strong> wel “de laatste<br />

ding<strong>en</strong>” wordt g<strong>en</strong>oemd, maar het<br />

heeft gevolg<strong>en</strong> voor het hele christelijke<br />

lev<strong>en</strong>.<br />

“Allemaal chiliast<strong>en</strong>”<br />

Ik b<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong>, het woord<br />

“chiliast<strong>en</strong>” te gebruik<strong>en</strong>, maar<br />

dat moet ik eerst nader verklar<strong>en</strong>.<br />

Uitgangspunt voor het chiliasme<br />

zijn <strong>en</strong>kele bijbelplaats<strong>en</strong> (Op<strong>en</strong>baring<br />

20), waar e<strong>en</strong> tijdperk van<br />

duiz<strong>en</strong>d jaar g<strong>en</strong>oemd wordt. Dat<br />

roept vrag<strong>en</strong> op. Wat is dat voor e<strong>en</strong><br />

tijd <strong>en</strong> hoe kunn<strong>en</strong> we zo’n tekst<br />

begrijp<strong>en</strong> Chiliast<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> die<br />

duiz<strong>en</strong>d jaar letterlijk <strong>en</strong> pass<strong>en</strong><br />

die in in e<strong>en</strong> toekomstverwachting,<br />

waarbij de verschill<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> (wederkomst,<br />

opstanding, laatste oordeel) in e<strong>en</strong><br />

systeem gebracht word<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> soort<br />

“tijdpad van de laatste ding<strong>en</strong>” met<br />

twee wederkomst<strong>en</strong> <strong>en</strong> daartuss<strong>en</strong><br />

die periode van duiz<strong>en</strong>d jaar. Dit<br />

tijdperk wordt dan “gevuld” met<br />

de realisering van oudtestam<strong>en</strong>tische<br />

profetieën, die in het nieuwe<br />

testam<strong>en</strong>t zeld<strong>en</strong> meer g<strong>en</strong>oemd<br />

word<strong>en</strong>. Daartoe behor<strong>en</strong> <strong>ook</strong> veel<br />

beloft<strong>en</strong> aan Israël: de terugkeer<br />

naar het Land, de herbouw van<br />

de tempel, de erk<strong>en</strong>ning van de<br />

betek<strong>en</strong>is van Israël door de volker<strong>en</strong>.<br />

Met deze constructie word<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> paar problem<strong>en</strong> opgelost: die<br />

periode van duiz<strong>en</strong>d jaar krijgt e<strong>en</strong><br />

plaats in de tijd <strong>en</strong> de beloft<strong>en</strong> uit<br />

het Oude Testam<strong>en</strong>t hebb<strong>en</strong> niet<br />

hun betek<strong>en</strong>is verlor<strong>en</strong>, maar vind<strong>en</strong><br />

hun vervulling in e<strong>en</strong> bepaalde<br />

fase van Gods plan met de wereld.<br />

Juist omdat het bepaalde gedeelt<strong>en</strong><br />

van de Bijbel extra serieus neemt,<br />

is zulk chiliasme e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de<br />

8


wachting<br />

H.M. van der Vegt<br />

begeleider van christ<strong>en</strong><strong>en</strong> “zo<strong>als</strong><br />

wij” <strong>en</strong> van kerk<strong>en</strong> zo<strong>als</strong> de onze.<br />

Dat was al zo in de tijd van de reformatie,<br />

in de tijd van de afscheiding<br />

<strong>en</strong> in de vorige eeuw – <strong>en</strong> het is<br />

in onze tijd nog net zo. Omdat<br />

belangstelling voor Israël daar zeer<br />

goed bij aansluit, is het nog sterker<br />

geword<strong>en</strong> sinds de stichting van<br />

de staat Israël. Dat is e<strong>en</strong> concreet<br />

historisch feit <strong>en</strong> wordt gezi<strong>en</strong><br />

<strong>als</strong> het begin van de verwachte<br />

vervulling. Verschill<strong>en</strong>de kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

groep<strong>en</strong> die Israël e<strong>en</strong> warm hart<br />

toedrag<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> dan <strong>ook</strong> zo’n<br />

gesystematiseerde verwachting van<br />

de toekomst.<br />

“Volkom<strong>en</strong> overtuigd van de<br />

komst van de Gezalfde”<br />

“Ik b<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong> overtuigd van<br />

de komst van de Gezalfde; <strong>en</strong><br />

hoewel het lang duurt, toch hoop<br />

ik dagelijks op hem, dat hij komt.”<br />

Zo luidt het laatste artikel van de<br />

zog<strong>en</strong>aamde “geloofsbelijd<strong>en</strong>is”<br />

van Maimonides. Geloofsbelijd<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />

vind<strong>en</strong> we in het jod<strong>en</strong>dom<br />

zeer zeld<strong>en</strong>. Maar deze grote joodse<br />

geleerde me<strong>en</strong>de toch deze tekst<br />

te moet<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>. In die tijd,<br />

de vroege middeleeuw<strong>en</strong>, was het<br />

nodig, e<strong>en</strong> soort joods “antwoord”<br />

te hebb<strong>en</strong> op de vele kerkelijke<br />

belijd<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>. De hier aangehaalde<br />

zin is e<strong>en</strong> belijd<strong>en</strong>is teg<strong>en</strong> de twijfel<br />

in: “hoewel het lang duurt…”<br />

– maar de overtuiging blijft, de<br />

hoop wordt teg<strong>en</strong> die lange duur in<br />

vastgehoud<strong>en</strong>, dagelijks.<br />

Heel kort <strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> wordt de<br />

inhoud van dit geloof g<strong>en</strong>oemd: de<br />

komst van de Gezalfde, de Messias.<br />

Daar zou veel over te belijd<strong>en</strong> zijn,<br />

maar dat gebeurt hier niet. Het<br />

jod<strong>en</strong>dom verwacht de Messias.<br />

Daarbij heeft “de Messias” niet<br />

dezelfde betek<strong>en</strong>is <strong>als</strong> voor ons<br />

de Here Jezus Christus. Er wordt<br />

verschill<strong>en</strong>d gedacht over deze<br />

“Gezalfde”. Soms wordt er één<br />

Messias verwacht, soms meerdere,<br />

<strong>en</strong> veel liberale jod<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> graag<br />

over e<strong>en</strong> messiaanse tijd. Maar<br />

verschill<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> er zijn. Het<br />

belangrijke punt is níet – <strong>en</strong> dat is<br />

voor ons misschi<strong>en</strong> wat vreemd – de<br />

precieze inhoud van de verwachting.<br />

De hoofdzaak is, dát er verwachting<br />

is: lev<strong>en</strong>de verwachting,<br />

uitkijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan <strong>ook</strong> handel<strong>en</strong><br />

vanuit deze hoop. Daarbij is in het<br />

joodse d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> de plaats van de<br />

m<strong>en</strong>s heel belangrijk. Dat hebb<strong>en</strong><br />

we al bij <strong>en</strong>kele andere “vrag<strong>en</strong> aan<br />

de kerk” gemerkt: to<strong>en</strong> het ging<br />

over de “rust” van de kerk, over het<br />

gebed <strong>en</strong> over de verlossing. Soms<br />

wordt de plaats van de m<strong>en</strong>s <strong>als</strong><br />

partner van God zelfs zo b<strong>en</strong>adrukt,<br />

dat het bijna lijkt, <strong>als</strong>of God van<br />

de m<strong>en</strong>s afhankelijk zou zijn. Dat<br />

was <strong>ook</strong> de moeite van Miskotte.<br />

Hij had zijn lev<strong>en</strong> lang de vrees,<br />

dat het jod<strong>en</strong>dom daarin eig<strong>en</strong>lijk<br />

te ver ging. En toch sprak<strong>en</strong> de<br />

verantwoordelijkheid <strong>en</strong> de lev<strong>en</strong>de<br />

verwachting van het jod<strong>en</strong>dom<br />

hem zo aan dat hij het nodig vond,<br />

de kerk deze vrag<strong>en</strong> door te gev<strong>en</strong>.<br />

De hoofdzaak<br />

is dát er<br />

verwachting is:<br />

lev<strong>en</strong>de<br />

verwachting<br />

9


De vraag naar de verwachtin<br />

Verwacht<strong>en</strong><br />

wij nog<br />

“Vorst-Messias<br />

<strong>en</strong> Zijn<br />

heerlijk rijk”<br />

Miskotte gaat nog verder. Hij<br />

b<strong>en</strong>adrukt hier nog e<strong>en</strong>s, dat het<br />

bij deze vrag<strong>en</strong> niet slechts gaat<br />

om vrag<strong>en</strong> van Israël, maar om<br />

vrag<strong>en</strong> van de Here God zelf aan<br />

zijn kerk. De vraag naar de verwachting<br />

wordt ons gesteld door<br />

het bestaan van Israël, ja, door het<br />

gekwalificeerde bestaan van Israël.<br />

Het volk van God leeft voort – <strong>en</strong><br />

blijft verwacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitkijk<strong>en</strong> naar<br />

de verlossing, naar de Messias.<br />

Het is e<strong>en</strong> wat andere manier van<br />

verwacht<strong>en</strong> dan we vaak in de kerk<br />

zi<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> actievere <strong>en</strong> <strong>ook</strong><br />

e<strong>en</strong> nog vermoei<strong>en</strong>dere vorm van<br />

verwacht<strong>en</strong>, omdat het veel vraagt<br />

van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, gevolg<strong>en</strong> heeft voor<br />

het handel<strong>en</strong>, het bidd<strong>en</strong>, het kerkzijn,<br />

<strong>en</strong> voor het hele lev<strong>en</strong>. Zo is de<br />

aanwezigheid van het verwacht<strong>en</strong>de<br />

<strong>en</strong> hop<strong>en</strong>de Israël volg<strong>en</strong>s<br />

Miskotte de meest indring<strong>en</strong>de, de<br />

laatste vraag aan de kerk.<br />

E<strong>en</strong> nieuwe hemel <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

nieuwe aarde<br />

K.H. Miskotte had <strong>ook</strong> wel e<strong>en</strong><br />

chiliastisch trekje. Hij zegt dat<br />

zelf. Niet in die zin dat hij e<strong>en</strong> rijk<br />

van duiz<strong>en</strong>d jar<strong>en</strong> <strong>en</strong> twee wederkomst<strong>en</strong><br />

verwachtte, zo<strong>als</strong> “echte”<br />

chiliast<strong>en</strong>. Maar de vrag<strong>en</strong> naar de<br />

beloft<strong>en</strong> voor de wereld <strong>en</strong> voor<br />

Israël lag<strong>en</strong> hem na aan het hart. Ik<br />

geloof dat we goed kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong><br />

dat juist de vrag<strong>en</strong> van de chiliast<strong>en</strong><br />

door Miskotte goed werd<strong>en</strong><br />

begrep<strong>en</strong> <strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>; de antwoord<strong>en</strong><br />

echter niet. Daarom nam<br />

hij <strong>ook</strong> bij dit thema e<strong>en</strong> vraag van<br />

het jod<strong>en</strong>dom aan de kerk waar, die<br />

hij zo formuleerde: het jod<strong>en</strong>dom<br />

vraagt, of wij “Vorst-Messias <strong>en</strong><br />

Zijn heerlijk Rijk nog verwacht<strong>en</strong>”.<br />

Dat lijkt e<strong>en</strong> overbodige vraag,<br />

want het mag toch duidelijk zijn,<br />

dat juist de kerk de wederkomst<br />

van Christus verwacht. Dat wist<br />

Miskotte <strong>ook</strong>, maar hij stelt zijn<br />

vraag met nadruk zó: het gaat niet<br />

alle<strong>en</strong> om de Messias, maar <strong>ook</strong> om<br />

zijn rijk.<br />

Er bestaat in onze eig<strong>en</strong> christelijke<br />

verwachting e<strong>en</strong> zekere spanning<br />

tuss<strong>en</strong> “in de hemel kom<strong>en</strong>” <strong>en</strong><br />

de “wederkomst”. Dikwijls is te<br />

merk<strong>en</strong> wanneer iemand overled<strong>en</strong><br />

is, hoe belangrijk voor ons m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

de troost is, dat de overled<strong>en</strong>e in<br />

de hemel bij de Here God mag<br />

zijn. Het lijd<strong>en</strong>, de pijn <strong>en</strong> de<br />

ziekte zijn voorbij, <strong>en</strong> daarom is<br />

er naast verdriet om het overlijd<strong>en</strong><br />

<strong>ook</strong> dankbaarheid tot God. Soms<br />

krijg ik de indruk, dat we met die<br />

troost helemaal tevred<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> verdere verwachting meer<br />

nodig hebb<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> verwachting<br />

van wederkomst van Christus, van<br />

opstanding der dod<strong>en</strong>, van laatste<br />

oordeel. Meestal is tevred<strong>en</strong>heid<br />

e<strong>en</strong> deugd, maar wanneer de Here<br />

God ons méér beloofd heeft, is het<br />

goed, er e<strong>en</strong>s over na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

waarom we dat beperk<strong>en</strong>.<br />

Hier zet de vraag in van het jod<strong>en</strong>dom<br />

<strong>en</strong> van Miskotte, de vraag naar<br />

het rijk <strong>en</strong> naar de bov<strong>en</strong>persoonlijke<br />

verwachting. Puur persoonlijk,<br />

<strong>als</strong> <strong>en</strong>kele m<strong>en</strong>s of <strong>en</strong>kele ziel,<br />

kun je uiteraard alle<strong>en</strong> maar heel<br />

tevred<strong>en</strong> <strong>en</strong> eeuwig gelukkig zijn<br />

met de hemel. In de Bijbel wordt<br />

ons echter <strong>ook</strong> geleerd, verder te<br />

kijk<strong>en</strong> dan onze eig<strong>en</strong> ziel <strong>en</strong> zaligheid.<br />

Want hoe is het dan met de<br />

wereld, met de “schepping, die in<br />

10


g<br />

al haar del<strong>en</strong> zucht <strong>en</strong> in bar<strong>en</strong>snood<br />

is” (Rom.8) De g<strong>en</strong>ade <strong>en</strong> de<br />

liefde van God zijn begripp<strong>en</strong>, die<br />

onmeetbaar zijn, <strong>en</strong> hun betek<strong>en</strong>is<br />

<strong>en</strong> werking gaan ons verstand<br />

verre te bov<strong>en</strong>. Dan moet<strong>en</strong> we <strong>als</strong><br />

kerk oppass<strong>en</strong>, niet te <strong>en</strong>g <strong>en</strong> te<br />

krap te zijn in onze verwachting.<br />

De persoonlijke verwachting is<br />

voor ons <strong>als</strong> persoonlijke m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

c<strong>en</strong>traal, zeker in tijd<strong>en</strong> van rouw.<br />

Maar er zijn <strong>ook</strong> andere tijd<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dan is het <strong>ook</strong> goed om te zi<strong>en</strong>, dat<br />

er met wederkomst <strong>en</strong> oordeel, met<br />

opstanding der dod<strong>en</strong> <strong>en</strong> met het<br />

Koninkrijk van God toch iets nog<br />

meer <strong>en</strong> iets anders bedoeld is dan<br />

het heil van de <strong>en</strong>kele m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. We<br />

verwacht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe hemel, <strong>en</strong><br />

<strong>ook</strong> e<strong>en</strong> nieuwe aarde.<br />

De gevar<strong>en</strong> van de<br />

wez<strong>en</strong>lijke vrag<strong>en</strong><br />

Voor ons <strong>als</strong> kerk is het goed, dat<br />

het jod<strong>en</strong>dom er is <strong>en</strong> vraagt; dat<br />

het leeft in de verwachting dat<br />

<strong>ook</strong> de woord<strong>en</strong> van de profet<strong>en</strong><br />

vervuld zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Met zulke<br />

vrag<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> we bezig blijv<strong>en</strong>.<br />

Die br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>en</strong> risico’s met<br />

zich mee, onvermijdelijk. Want<br />

verwachting kan ontaard<strong>en</strong> in activisme,<br />

de plaats van de m<strong>en</strong>s kan te<br />

groot <strong>en</strong> te belangrijk word<strong>en</strong>, of de<br />

verwachting wordt in e<strong>en</strong> systeem<br />

gestopt op e<strong>en</strong> manier, die (me<strong>en</strong><br />

ik) de bijbelse gegev<strong>en</strong>s onrecht<br />

doet <strong>en</strong> de ruimte voor verwachting<br />

<strong>en</strong>g maakt. Als je die gevar<strong>en</strong> ziet<br />

d<strong>en</strong>k je misschi<strong>en</strong> te snel: “allemaal<br />

chiliast<strong>en</strong>”. We hoev<strong>en</strong>, net zo<strong>als</strong><br />

Miskotte, de chiliastische antwoord<strong>en</strong><br />

niet over te nem<strong>en</strong> om het<br />

belang van de vrag<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Angst voor gevar<strong>en</strong> kan<br />

<strong>ook</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> grote geestelijke<br />

saaiheid <strong>en</strong> slaperigheid – <strong>en</strong> <strong>ook</strong><br />

dat is zèlf e<strong>en</strong> groot gevaar voor de<br />

kerk. Gevar<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> vermed<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>, maar wanneer er ge<strong>en</strong><br />

gevar<strong>en</strong> zijn, zijn we dan wel met<br />

de wez<strong>en</strong>lijke vrag<strong>en</strong> bezig<br />

Het is merkwaardig, maar heel vaak<br />

moet<strong>en</strong> we voor het rechte belijd<strong>en</strong><br />

langs de akeligste afgrond<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

over de sm<strong>als</strong>te richeltjes lop<strong>en</strong>.<br />

Rust <strong>en</strong> veiligheid kom<strong>en</strong> later, in<br />

de toekomst van de Messias. Tot die<br />

dag mog<strong>en</strong> we ons in ons kerk-zijn<br />

steeds weer lat<strong>en</strong> stor<strong>en</strong> door de<br />

vrag<strong>en</strong>, die ander<strong>en</strong> ons stell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

heel buit<strong>en</strong>gewone plaats hebb<strong>en</strong><br />

daarbij de vrag<strong>en</strong> van Israël, het<br />

volk van God <strong>en</strong> onze partner in de<br />

verwachting van het koninkrijk.<br />

Angst voor<br />

gevar<strong>en</strong> kan<br />

leid<strong>en</strong> tot grote<br />

geestelijke<br />

saaiheid <strong>en</strong><br />

slaperigheid<br />

11


Boekbespreking<br />

Heeft Israël afgeda<br />

Nieuw licht op de visie op Israël in de Oude <strong>Kerk</strong><br />

Het is één van de bitterste raadsels<br />

van de kerkgeschied<strong>en</strong>is, hoe het<br />

heeft kunn<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>, dat de<br />

weg<strong>en</strong> van het volk Israël <strong>en</strong> de<br />

geme<strong>en</strong>te van Jezus Christus uit<br />

Israël én de volker<strong>en</strong> zo volstrekt<br />

uite<strong>en</strong> zijn gegaan. De vervangingsleer<br />

– de gedachte dat de<br />

kerk bij God de plaats van Israël<br />

heeft ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> – heeft heel oude<br />

wortels, <strong>en</strong> zij heeft eeuw<strong>en</strong>lang<br />

het zicht op de verhouding van<br />

kerk <strong>en</strong> Israël beheerst. Daarbij<br />

is het e<strong>en</strong> brand<strong>en</strong>de vraag of het<br />

héél de Oude <strong>Kerk</strong> is geweest, <strong>en</strong><br />

of er <strong>ook</strong> andere aanzett<strong>en</strong> zijn<br />

geweest, die in de loop van de tijd<br />

op de achtergrond geraakt zijn. Het<br />

antwoord op die vraag is daarom zó<br />

belangrijk, omdat m<strong>en</strong> wel heeft<br />

beweerd dat hier e<strong>en</strong> ‘weeffout’ in<br />

het christelijk geloof <strong>als</strong> zodanig<br />

zit. In dat geval zoud<strong>en</strong> we haast de<br />

hele kerkgeschied<strong>en</strong>is over moet<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong> de achtergrond van<br />

deze vrag<strong>en</strong> is het goed dat er in<br />

ons land <strong>en</strong>kele nieuwe studies zijn<br />

versch<strong>en</strong><strong>en</strong>, waarin belangrijke<br />

theolog<strong>en</strong> uit die Oude <strong>Kerk</strong> op dit<br />

punt nader onderzocht zijn.<br />

Ir<strong>en</strong>aeus van Lyon<br />

Ir<strong>en</strong>aeus van Lyon was één van de<br />

12<br />

G.C. d<strong>en</strong> Hertog<br />

Naar aanleiding van:<br />

• W.H. t<strong>en</strong> Boom, Profetisch tegoed. De Jod<strong>en</strong> in Augustinus`<br />

De Civitate Dei, Kok / Kamp<strong>en</strong> 2002, 355 blz. 29,90<br />

• P.L. Wansink, Ir<strong>en</strong>aeus <strong>en</strong> het Oude Testam<strong>en</strong>t. Gnostische <strong>en</strong><br />

heilshistorische exegese in de tweede eeuw, Boek<strong>en</strong>c<strong>en</strong>trum /<br />

Zoetermeer 2000, 269 blz. 24,10<br />

grootste theolog<strong>en</strong> uit die vroege<br />

periode van de kerk. Hij werd<br />

omstreeks het jaar 135 n.Chr. in<br />

Klein-Azië gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd in 177<br />

of 178 bisschop in het Zuid-Franse<br />

Lyon, waar hij rond 200 stierf. De<br />

hervormde predikant dr P.L. Wansink<br />

heeft de visie op <strong>en</strong> omgang<br />

met het Oude Testam<strong>en</strong>t bij deze<br />

Ir<strong>en</strong>aeus in kaart gebracht. Wie<br />

Oude Testam<strong>en</strong>t zegt, zegt <strong>ook</strong><br />

Israël, het volk dat deze Schrift<strong>en</strong><br />

heeft ontvang<strong>en</strong> <strong>en</strong> doorgegev<strong>en</strong>.<br />

Hoe is de Oude <strong>Kerk</strong> ermee omgegaan,<br />

dat het de Schrift<strong>en</strong> van Israël<br />

zijn Het is haast onvermijdelijk<br />

dat, waar de kerk zichzelf in de<br />

plaats van Israël gekom<strong>en</strong> acht, het<br />

Oude Testam<strong>en</strong>t zo veel mogelijk<br />

ontdaan wordt van de directe<br />

betrokk<strong>en</strong>heid op het volk Israël.<br />

Waar we Israël lez<strong>en</strong> moet m<strong>en</strong><br />

dat vergeestelijk<strong>en</strong>; zó wordt het<br />

mogelijk het volk Israël te verget<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het Oude Testam<strong>en</strong>t te verstaan<br />

<strong>als</strong> betrokk<strong>en</strong> op de kerk.<br />

Ir<strong>en</strong>aeus gaat daarin mee.<br />

Wonderlijke <strong>en</strong> bed<strong>en</strong>kelijke<br />

staaltjes daarvan treff<strong>en</strong> we in<br />

het proefschrift van dr Wansink<br />

aan. Ir<strong>en</strong>aeus voert bijvoorbeeld<br />

Ezechiël 37 op <strong>als</strong> bewijs voor de


an<br />

opstanding der dod<strong>en</strong>, maar gaat in<br />

zijn uitleg voorbij aan de verz<strong>en</strong> in<br />

dit hoofdstuk die duidelijk mak<strong>en</strong><br />

dat de profeet spreekt over het<br />

herstel van Israël. Ook Jesaja 8,3v<br />

wordt op e<strong>en</strong> merkwaardige manier<br />

uitgelegd. De naam Maher-Schalal<br />

Chaz-Baz (‘Haastig buit, spoedig<br />

roof’) wordt op Christus betrokk<strong>en</strong>,<br />

die de m<strong>en</strong>sheid ‘berooft’ van hun<br />

onkunde aangaande Gods heil,<br />

door de k<strong>en</strong>nis van zichzelf onder<br />

h<strong>en</strong> uit te del<strong>en</strong> <strong>en</strong> zó de m<strong>en</strong>sheid<br />

tot zijn ‘buit’ te mak<strong>en</strong>.<br />

afkomstig uit Klein-Azië, waar hij<br />

mogelijk contact<strong>en</strong> met jod<strong>en</strong> heeft<br />

gehad, houdt echter aan de bijbelse<br />

paasdatum vast. Dat is niet niets.<br />

Op dat gezam<strong>en</strong>lijke Paasfeest<br />

komt zowel de verbond<strong>en</strong>heid <strong>als</strong><br />

<strong>ook</strong> de smartelijke gescheid<strong>en</strong>heid<br />

op je af. Als de datum van de feest<strong>en</strong><br />

niet meer sam<strong>en</strong>valt b<strong>en</strong> je de vraag<br />

<strong>en</strong> de pijn beide kwijt.<br />

Nu kan <strong>en</strong> moet m<strong>en</strong> zulke<br />

gedacht<strong>en</strong> in het kader van die tijd<br />

verstaan. Dan moet erk<strong>en</strong>d, dat<br />

Ir<strong>en</strong>aeus toch nog gunstig afsteekt<br />

bij vele andere christelijke theolog<strong>en</strong>.<br />

De radica<strong>als</strong>te van h<strong>en</strong> was<br />

zonder twijfel Ir<strong>en</strong>aeus’ tijdg<strong>en</strong>oot<br />

Marcion, die het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />

wilde afschaff<strong>en</strong>. Daarnaast war<strong>en</strong><br />

er de gnostici, die de Schrift spiritualiseerd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verlossingsleer<br />

erin inlaz<strong>en</strong>, waarin de besliss<strong>en</strong>de<br />

betek<strong>en</strong>is van de kruisdood van<br />

Christus werd ontk<strong>en</strong>d.<br />

Teg<strong>en</strong> deze achtergrond valt op<br />

hoe e<strong>en</strong> invloedrijk theoloog <strong>en</strong><br />

bisschop <strong>als</strong> Ir<strong>en</strong>aeus van Lyon<br />

weliswaar het Oude Testam<strong>en</strong>t vergeestelijkt,<br />

maar in verschill<strong>en</strong>de<br />

opzicht<strong>en</strong> – tég<strong>en</strong> de heers<strong>en</strong>de<br />

t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s in – blijk geeft terdege met<br />

het volk Israël rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong>.<br />

Zo hield hij vast aan de viering van<br />

Pas<strong>en</strong> op dezelfde datum <strong>als</strong> Israël:<br />

14 Nisan. In zijn tijd week m<strong>en</strong> er<br />

al van af, <strong>en</strong> de Oosterse kerk kan<br />

vandaag nóóít op dezelfde dag <strong>als</strong><br />

Israël Pas<strong>en</strong> vier<strong>en</strong>. Ir<strong>en</strong>aeus, zelf<br />

Opmerkelijk is <strong>ook</strong>, dat hij <strong>ook</strong><br />

heeft vastgehoud<strong>en</strong> aan de bepaling<strong>en</strong><br />

van het apostelconv<strong>en</strong>t van<br />

Handeling<strong>en</strong> 15. Die eerste ‘synode’<br />

bepaalde, dat de christ<strong>en</strong><strong>en</strong> uit<br />

de volker<strong>en</strong> niet de hele tora<br />

behoefd<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>, maar wèl<br />

die wetsvoorschrift<strong>en</strong> die later de<br />

‘Noachidische gebod<strong>en</strong>’ zijn gaan<br />

het<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s die regels, die in<br />

de synagoge gold<strong>en</strong> voor de ‘godvrez<strong>en</strong>d<strong>en</strong>’<br />

(dat zijn niet-jod<strong>en</strong><br />

die met de synagoge meeleefd<strong>en</strong>),<br />

13


Heeft Israël afgedaan<br />

moest<strong>en</strong> christ<strong>en</strong><strong>en</strong> zich ‘onthoud<strong>en</strong><br />

van hetge<strong>en</strong> door de afgod<strong>en</strong> bezoedeld<br />

is, van hoererij, van het verstikte<br />

<strong>en</strong> van bloed’ (Handeling<strong>en</strong> 15,20; vgl.<br />

vs. 29 <strong>en</strong> 21,25). Omstreeks 120 n.Chr.<br />

war<strong>en</strong> deze voorschrift<strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />

rabbijnse vergadering in Lydda officieel<br />

vastgelegd. Ir<strong>en</strong>aeus houdt <strong>ook</strong> teg<strong>en</strong>over<br />

de gnostici staande, dat Jezus zich<br />

aan de wet van het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />

hield. Hij snijdt dus <strong>ook</strong> deze band<br />

met Israël <strong>en</strong> zijn verstaan van Gods<br />

gebod<strong>en</strong> niet door!<br />

kerkelijke maatregel<strong>en</strong>! Dat laat wel<br />

zi<strong>en</strong>, dat de breuk met het volk Israël<br />

definitief is, <strong>en</strong> de kloof onoverbrugbaar<br />

breed.<br />

In de periode dat Augustinus bisschop<br />

van Carthago in Noord-Afrika<br />

is wordt het Romeinse Rijk aan alle<br />

kant<strong>en</strong> bedreigd. De Goth<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> in<br />

410 onder leiding van de Ariaanse ketter<br />

Alarik Rome in, <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele maand<strong>en</strong><br />

voor Augustinus’ dood nam<strong>en</strong> de<br />

Vandal<strong>en</strong> zijn woonplaats Carthago<br />

Uiteindelijk moet ev<strong>en</strong>wel – ondanks<br />

deze aanzett<strong>en</strong> – de balans negatief<br />

uitvall<strong>en</strong>. Zo is Ir<strong>en</strong>aeus – net <strong>als</strong> bijna<br />

de gehele Oude <strong>Kerk</strong> tot aan Augustinus<br />

– chiliast, die speurt naar e<strong>en</strong> handel<strong>en</strong><br />

van God vóór de wederkomst<br />

van Christus. In die verwachting is er<br />

ev<strong>en</strong>wel ge<strong>en</strong> plaats voor Israël. Na de<br />

komst van Christus heeft het ‘oude<br />

verbond’ afgedaan <strong>en</strong> heeft het volk<br />

Israël zichzelf overleefd. Romein<strong>en</strong><br />

11,25v – waar het gaat over het behoud<br />

van Israël in de toekomst – speelt in<br />

zijn eindtijdverwachting ge<strong>en</strong> rol.<br />

Augustinus<br />

Dat is anders bij de kerkvader Augustinus,<br />

die goed twee eeuw<strong>en</strong> later<br />

leefde, van 354 tot 430. De kerk is dan<br />

inmiddels vàn vervolgde minderheid<br />

in het Romeinse Rijk tot staatskerk<br />

geword<strong>en</strong>, overig<strong>en</strong>s met alle gevolg<strong>en</strong><br />

vandi<strong>en</strong>. Ook de Jod<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het<br />

gemerkt. Zo verdedigt Augustinus’<br />

leermeester, bisschop Ambrosius<br />

van Milaan, teg<strong>en</strong>over de keizer die<br />

christ<strong>en</strong><strong>en</strong> die in 388 e<strong>en</strong> synagoge in<br />

Syrië in brand hebb<strong>en</strong> gestok<strong>en</strong>! De<br />

keizer wilde h<strong>en</strong> – terecht – straff<strong>en</strong>,<br />

maar Ambrosius dreigt de keizer met<br />

in. Onder de druk van die turbul<strong>en</strong>te<br />

<strong>en</strong> angstige tijd, waarin de ondergang<br />

van het Romeinse Rijk dreigt, begint<br />

Augustinus in 412 te schrijv<strong>en</strong> aan zijn<br />

grote boek De stad Gods.<br />

Het traditionele beeld is dat Israël in<br />

de theologie van Augustinus helemaal<br />

heeft afgedaan. De Jod<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong><br />

slechts de ‘bibliothecariss<strong>en</strong> van God’<br />

zijn, die de boek<strong>en</strong> van het Oude<br />

14


Testam<strong>en</strong>t keurig hadd<strong>en</strong> bewaard<br />

<strong>en</strong> naar alle hoek<strong>en</strong> van de wereld<br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar zelf door hun<br />

ongeloof buit<strong>en</strong> de diepste rijkdom <strong>en</strong><br />

inhoud ervan stond<strong>en</strong>. Als we verder<br />

bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat Augustinus <strong>ook</strong> deg<strong>en</strong>e<br />

is geweest die heeft gebrok<strong>en</strong> met<br />

iedere vorm van chiliasme, waarom er<br />

bij hem <strong>ook</strong> ge<strong>en</strong> speculatie valt aan<br />

te treff<strong>en</strong> over wat allemaal nog in de<br />

schoot van de geschied<strong>en</strong>is verborg<strong>en</strong><br />

ligt, dan doet dat alles vermoed<strong>en</strong><br />

dat <strong>ook</strong> het laatste restje aandacht<br />

voor het volk Israël vanaf Augustinus<br />

verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> is.<br />

De werkelijkheid is echter anders!<br />

Dr W.H. t<strong>en</strong> Boom heeft Augustinus’<br />

passages in De stad Gods nagegaan,<br />

waarin deze over de Jod<strong>en</strong> spreekt. Dat<br />

heeft e<strong>en</strong> aantal verrass<strong>en</strong>de gegev<strong>en</strong>s<br />

opgeleverd.<br />

Om te beginn<strong>en</strong> is – historisch gesprok<strong>en</strong><br />

– de voortgaande geschied<strong>en</strong>is van<br />

de Jod<strong>en</strong> na Christus voor Augustinus<br />

de feitelijke bedding voor het aan de<br />

dag tred<strong>en</strong> van de <strong>Kerk</strong> temidd<strong>en</strong> van<br />

de heid<strong>en</strong><strong>en</strong>. Maar er is meer: het heil<br />

voor de volker<strong>en</strong> komt niet buit<strong>en</strong> de<br />

weg van het gelovige Israël tot stand.<br />

Er is e<strong>en</strong> ‘Israël naar het vlees’ dat<br />

verworp<strong>en</strong> is. Er is bij Augustinus <strong>ook</strong><br />

e<strong>en</strong> ‘Israël naar de geest’ dat aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

is. Maar dit ‘Israël naar de geest’ is<br />

nooit zonder dat ‘Israël naar het vlees’,<br />

dat in Jezus Christus de eig<strong>en</strong> Messias<br />

heeft gevond<strong>en</strong>. Anders gezegd: de<br />

relatie met Israël behoort tot het hart<br />

van het kerkzijn!<br />

Er is bij Augustinus dan <strong>ook</strong> e<strong>en</strong><br />

opmerkelijke mildheid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />

van het volk Israël. Waar in de Oude<br />

kerk de verwoesting van Jeruzalem<br />

gezi<strong>en</strong> werd <strong>als</strong> tek<strong>en</strong> van de definitieve<br />

verwerping van Israël, ziet Augustinus<br />

het <strong>als</strong> e<strong>en</strong> ‘les tot omkeer’. Augustinus<br />

ziet <strong>ook</strong> – vanuit Romein<strong>en</strong><br />

11,25v! – uit naar e<strong>en</strong> massale bekering<br />

van de jod<strong>en</strong> in het einde der tijd<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> de passages waarin hij daarover<br />

spreekt zijn gericht teg<strong>en</strong> iedere vorm<br />

van heid<strong>en</strong>christelijke hoogmoed.<br />

Al met al – de uitdrukking ‘bibliothecariss<strong>en</strong><br />

van God’ is bij Augustinus<br />

niet zo negatief <strong>als</strong> vaak gedacht. In<br />

Handeling<strong>en</strong> 15,21 zegt Jacobus dat<br />

Mozes van oudsher in iedere stad<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> heeft die hem predik<strong>en</strong>, daar<br />

hij elke sabbat in de synagog<strong>en</strong> wordt<br />

voorgelez<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> dat Augustinus<br />

die woord<strong>en</strong> dieper <strong>en</strong> beter<br />

heeft verstaan dan vele ander<strong>en</strong> in de<br />

kerkgeschied<strong>en</strong>is. Als er e<strong>en</strong> lijfelijk<br />

Israël is dat de Schrift<strong>en</strong> leest bergt<br />

dat e<strong>en</strong> belofte in zich. Israël heeft niet<br />

afgedaan!<br />

Het is al met al goed om te zi<strong>en</strong> dat<br />

er <strong>ook</strong> andere aanzett<strong>en</strong> zijn bij de<br />

kerkvaders, <strong>en</strong> dat er vooral bij de<br />

grote theoloog van de Westerse <strong>Kerk</strong>,<br />

Augustinus, nog verrass<strong>en</strong>de bijbelse<br />

inzicht<strong>en</strong> met betrekking tot Israël<br />

te vind<strong>en</strong> zijn! Dat neemt niet weg,<br />

dat we altijd weer <strong>en</strong> zeker <strong>ook</strong> vandaag<br />

geroep<strong>en</strong> zijn achter de Oude<br />

<strong>Kerk</strong> terug te gaan naar de Schrift<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> te vrag<strong>en</strong> hoe daarin over Israël<br />

gesprok<strong>en</strong> wordt. Het mag ons echter<br />

bemoedig<strong>en</strong> dat het sprek<strong>en</strong> van de<br />

Schrift<strong>en</strong> van Oude <strong>en</strong> Nieuwe Testam<strong>en</strong>t<br />

over Israël niet geheel onopgemerkt<br />

én onverwerkt is geblev<strong>en</strong> in de<br />

Oude <strong>Kerk</strong>.<br />

15


Het Paasfeest <strong>en</strong> de<br />

collecte voor het Israëlwerk<br />

In onze kerk<strong>en</strong> is het al jar<strong>en</strong>lang<br />

gebruikelijk op Pas<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

collecte voor het Israëlwerk te<br />

houd<strong>en</strong>. We zoud<strong>en</strong> Pas<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

zi<strong>en</strong> <strong>als</strong> e<strong>en</strong> scharnierpunt van<br />

de relatie tuss<strong>en</strong> kerk <strong>en</strong> Israël. Immers,<br />

Israël ziet uit naar de Messias die volkom<strong>en</strong><br />

bevrijding zal br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>als</strong> kerk belijd<strong>en</strong> wij<br />

dat Jezus Christus de dood heeft overwonn<strong>en</strong>.<br />

We zi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> tegelijkertijd<br />

e<strong>en</strong> kloof.<br />

Ik beveel de Paascollecte voor het Israëlwerk<br />

graag bij u aan! Wij zijn er blij mee dat we <strong>ook</strong><br />

het afgelop<strong>en</strong> jaar weer warme belangstelling<br />

in de kerk<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> voor het Israëlwerk.<br />

Dit werd zichtbaar zowel in de bijdrag<strong>en</strong><br />

die wij mocht<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong> in de kost<strong>en</strong> van<br />

ons blad Vrede over Israël, <strong>als</strong> in gift<strong>en</strong>, legat<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> dergelijke.<br />

Mocht u e<strong>en</strong> extra gift will<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, dan kunt<br />

u uw bijdrage overmak<strong>en</strong> op onze bankrek<strong>en</strong>ingnummers<br />

365.271 of 68.70.66.018 t.n.v.<br />

p<strong>en</strong>ningmeester Deputat<strong>en</strong> Israël te Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal.<br />

Er is al jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gespann<strong>en</strong> situatie in het<br />

Midd<strong>en</strong>-Oost<strong>en</strong> <strong>en</strong> dezer dag<strong>en</strong> loopt het, in<br />

verband met de situatie rond Irak, nog veel verder<br />

op. Graag vrag<strong>en</strong> we u te bidd<strong>en</strong> voor Israël<br />

én voor de Palestijn<strong>en</strong>. De huidige verhouding<br />

tuss<strong>en</strong> beid<strong>en</strong> lijkt ge<strong>en</strong> uitzicht te bied<strong>en</strong> op<br />

e<strong>en</strong> vreedzame oplossing van de problematiek,<br />

maar zou voor de Here God iets te wonderlijk<br />

zijn<br />

Ruim e<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> zijn Deputat<strong>en</strong> <strong>Kerk</strong><br />

<strong>en</strong> Israël e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking aangegaan in het<br />

C.I.S. (C<strong>en</strong>trum voor Israël Studies) met de GZB<br />

(Gereformeerde Z<strong>en</strong>dings Bond) <strong>en</strong> de CHE<br />

(Christelijke Hogeschool Ede). Het C.I.S. is<br />

bezig met de werving van e<strong>en</strong> Israëlwerker om<br />

het werk dat vanuit onze kerk<strong>en</strong> al jar<strong>en</strong>lang in<br />

Israël plaatsvond voort te zett<strong>en</strong>. Wij vrag<strong>en</strong> u<br />

<strong>ook</strong> te bidd<strong>en</strong> voor de vervulling van deze vacature:<br />

dat dit werk zou mog<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot op<strong>en</strong>heid<br />

onder de Jod<strong>en</strong> voor Jezus <strong>als</strong> Messias.<br />

Wat betreft de informatie die wij u gev<strong>en</strong> in<br />

Vrede over Israël (VOI) vestig ik graag nog uw<br />

aandacht op onze website www.kerk<strong>en</strong>israel.nl<br />

waar u artikel<strong>en</strong> uit eerdere nummers van VOI<br />

kunt inzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog veel meer informatie kunt<br />

vind<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> gezeg<strong>en</strong>d Paasfeest gew<strong>en</strong>st!<br />

Herman van Braak<br />

p<strong>en</strong>ningmeester<br />

Colofon<br />

Commissie<br />

van redactie<br />

ds. A. Brons<br />

dr. G.C. d<strong>en</strong> Hertog<br />

ds. H.D. Rietveld<br />

ds. M.W. Vrijhof<br />

Eindredacteur<br />

ds. A. Brons<br />

Zilverschoon 102<br />

8265 HC Kamp<strong>en</strong><br />

tel.: (038) 33 13 262<br />

e-mail:<br />

a-brons@hetnet.nl<br />

Internetpagina<br />

www.kerk<strong>en</strong>israel.nl<br />

Administratieadres<br />

Landelijk kerkelijk bureau<br />

van de Chr. Geref. <strong>Kerk</strong><strong>en</strong><br />

Vijfti<strong>en</strong> Morg<strong>en</strong> 1<br />

3901 HA Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal<br />

Postbus 334<br />

3900 AH Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal<br />

tel. (0318) 58 23 50<br />

fax (0318) 58 23 51<br />

e-mail: lkb@cgk.nl<br />

P<strong>en</strong>ningmeester<br />

H. van Braak<br />

’t Melkhuis 24<br />

3902 CW Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal<br />

tel.: (0318) 51 54 27<br />

e-mail:<br />

h.h.van.braak@hccnet.nl<br />

Gironummer 365271,<br />

t.n.v. p<strong>en</strong>ningmeester<br />

deputat<strong>en</strong> <strong>Kerk</strong> & Israël<br />

CGK te Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal<br />

Voor legat<strong>en</strong> <strong>en</strong> sch<strong>en</strong>king<strong>en</strong><br />

kunt u contact opnem<strong>en</strong> met de<br />

p<strong>en</strong>ningmeester; hij geeft <strong>ook</strong><br />

gaarne informatie over diverse<br />

aan te bevel<strong>en</strong> project<strong>en</strong>.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!