del 2. - Norsk Sau og Geit

nsg.no

del 2. - Norsk Sau og Geit

96 %

Beitelandet Norge

4 %


Beitebruken i Norge

• 4-5.000 år

• Mange navn med ”beite” i – Lærdal, Lesja, Valdres

• Beite viktig for busettinga av landet, beite seter gard

• Haustinga i utmarka var på det høgste i siste halvdel av

1800 talet, 60-70 % over dagens (f.e.)

• Lovverk fra år 1000


Lovverk

• Landskapslovene – Gulatingslova ca 950

- beite

- setring

- gjerde sett fred mellom grannar

• Magnus lagabøte – landslova 1274

- gjerdehald; den som vil verne må gjerde

- krav om at ein måtte ha antal beitedyr i forhold til

innmarksareal - innmarka til korn, behov for gjødsel

- almenning

• Landslova avløyst av Kristian 5. norske lov i 1687

16.12.12 3


Lover som regulerer gjerdehald og beitebruk

• Gjerdelova – Lov om grannegjerde (1960)

• Beitelova – Lov om ymse beitespørsmål

• Allmenningslovene inkl. fjelloven

• Jordloven

• Servituttloven

• Plan- og bygningsloven

• Friluftsloven

• Dyrevernloven m. fl.


Beiterett og gjerdeplikt

• Gard utan beiterett var verdilaus

• ”Alle” bruk har ein beiterett - står ved lag til ”evig tid”.

• De fleste gardsbruk har ei gjerdeplikt

• Viktige bestemmelser i gjerdeloven:

- «Gjerdeskipnad mellom eigedommar står ved lag så lenge

ikkje er fastsett ved gjerdeskjønn eller anna.»


Utviklingstrekk i samfunnet på 1800-tallet

• Sterk auke i folketalet

• 1815: 90 % i bygdene, stort press, låg løn

• Deling av gardar. Husmannsbruk rydda

• Utvandring Amerika og Nord-Norge

1836-1900: 500.000, 70 % frå fjellbygdene

OBS: Folketallet tot for landet gikk ikkje ned.

• Industriutbygging (tekstil, tre), flytting til byane

Oslo 1875: 120.000 1900: 240.000

• Stort behov for landbruksvarer

• Siste halvdel: for lite arbeidsfolk i landbruket, sterk

lønnsauke

• Utbygging av jernbane, vegar

16.12.12 6


Utviklinga i folketal i Norge


16.12.12 10


16.12.12 11


Slåtteseterbruket

Bilde: Bolette Bele, Bioforsk

12


16.12.12 13


16.12.12 14


Lauvhausting - styvingstre

16.12.12 15


Det store hamskiftet

• Nedgang i beitebruk i utmark fra siste halvdel av 1800:

- for liten tilgang på arbeidsfolk, haustingslandbruket redusert

- import av billig korn, dampbåt og jernbane, meir

dyrkamark til beite og fôr, dyrking av havre

- bruk av kunstgjødsel, større avlinger

- betre jordarbeiding, grøfting, gjødselkjellar

- bruk av kraftfôr

- levering av mjølk på ysteri, setrer uten veg nedlagt

- større kuraser, utmarksbeite for dårleg

• Landbruket generelt i positiv utvikling

16.12.12 17


1900-talet

• Haustingslandbruket i utmarka sterkt red., slutt i 50 åra

Likevel: 25% av slåttearealet i utmarka i 1907

• Betre fôring av dyra, høgare avdrått

• Omlegging frå mjølk til kjøtt rundt byane

• Sterk konkurranse mellom bygdene, ingen regulering

• Etablering av Samvirke; slakteri, ysteri, innkjøpslag

• Regulering. Omsetningslova 1936

• Sterk mekanisering

• Bureising/nydyrking, ofte i beite/seterområde

• Beitebruken i utmarka endra form:

- færre beitebrukare, men større buskapar

- beiting på tvers av beiterettsgrenser

16.12.12 18


Milepæler for utmarksbeitebaserte

næringer

1968: Tiltaksfondet for småfe

1970: Organisert beitebruk (OBB)

1975: Opptrappingsvedtaket for

landbruket


Berre sau i starten


Storfe litt seinare


Felles beitelag


Ansvar/eigar:

o Beitelag

o Gjerdelag

o Grunneigarlag


Samle- og skiljeanlegg

16.12.12 24


Ferister

16.12.12 25


2000: NIJOS (Skog og landskap) overtar OBB

Skal sørge for å bearbeide og ta vare på data

frå OBB:

• Lage statistikk og rapportar

• Knyte data til kart

• Utvikle dette til eit redskap for beitebrukarane

og andre.

God dokumentasjon på beitebruken i utmarka.

16.12.12 26


16.12.12 27

2002


Beitelag med storfe 2010

16.12.12 28


Tap % sau og lam 2010


Innmark


16.12.12 31


16.12.12 32


16.12.12 34


16.12.12 35


16.12.12 36


16.12.12 42

More magazines by this user
Similar magazines