Saga Djúpalónssands

mennta.hi.is

Saga Djúpalónssands

Sigurlaug Jensey Skúladóttir

Svanborg Tryggvadóttir

Náms­ og kennsluvefur

um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul

Djúpalónssandur

Ein af perlum þjóðgarðsins er Djúpalónssandur þar sem sjá má stórbrotnar klettamyndanir

bera við himinn. Ef ímyndunaraflinu er sleppt lausu má sjá ýmsar kynjaverur birtast í

stórbrotnum klettunum. Djúpalónssandur er þekktur fyrir svart og mjúkt sjávarbarið

fjörugrjót sem margir hafa tröllatrú á. Niður að Djúpalónssandi má aka eftir vegi sem liggur

frá þjóðveginum í gegnum Beruvíkurhraun. Hann var lagður 1968 til að auðvelda björgun

manna, ef með þyrfti, úr sjávarháska.

Staðhættir og saga

Djúpalónssandur er heiti á bogamyndaðri klettavík þar sem í eru tvö ferskvatnslón-

Djúpulón. 1 Frá bílastæðunum liggur götuslóði niður á sandinn. Þessi slóði nefnist Nautastígur

og er hann nokkuð brattur. 2 Sagt er að eftir þessum stíg hafi naut verið leidd til brynningar í

lóninu. Inn í hraunjaðarinn ganga heljarmiklar gjár og á milli þeirra eru skörðóttir klettar. 3

Þegar gengið er niður Nautastíg er á hægri hönd mikið klettaþil sem gengur fram á milli

tveggja gjáa. Í klettaþili þessu má sjá sérkennilegt gat, nefnist kletturinn Gatklettur. Mjög

auðvelt er að ganga að gatinu og þá má sjá að í gjánni handan við Gatklett er tjörn, hún nefnist

Svörtulón. Handan við Svörtulón er hamraveggur sem heitir Norðurklettur. 4

Fyrir neðan Svörtulón eru Djúpulón sem eru tvö. Í þeim er ferskt vatn og voru þau vatnsból

vermanna sem réru frá Dritvík. 5 Þurftu vermenn að ganga um langan og erfiðan stíg til að

sækja vatn í lónið. Stígur þessi liggur yfir Suðurbarða, 6 frá Dritvík yfir á Djúpalónssand, og

nefnist Vatnsstígur. 7 Neðarlega á Djúpalónssandi þegar komið er niður af Suðurbarðanum, frá

Dritvík, er grasbali sem heitir Sessar. Þar hvíldu vermenn sig öllu jafna þegar þeir þurftu að

bera þungar byrðar á milli staða. 8

1 Jón R. Hjálmarsson 2000:26

2 Einar Haukur Kristjánsson 1982:113

3 Einar Haukur Kristjánsson 1982:113

4 Einar Haukur Kristjánsson 1982:113

5 Einar Haukur Kristjánsson 1982:113

6 Árni Óla 1969:205-206

7 Jón R. Hjálmarsson 2000:27

8 Árni Óla 1969:206

Lokaverkefni til B.Ed. ­prófs við Kennaraháskóla Íslands

Desember 2005


Sigurlaug Jensey Skúladóttir

Náms­ og kennsluvefur

Svanborg Tryggvadóttir

um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul

Ýmsar sögusagnir eru tengdar Djúpulónum, m.a. segir að Guðmundur biskup góði hafi vígt

efra lónið á sínum tíma. Þá var lengi vel talið að neðra lónið væri botnlaust og á fimur

sundmaður að hafa eitt sinn kafað niður í það og komið upp úti í sjó. Þegar Eggert Ólafsson

var á ferð þarna fór hann á bát frá Dritvík yfir á Djúpalónssand í þeim tilgangi að mæla dýpt

lónsins. Lét hann draga bátinn yfir malarkambinn upp að lóninu og mældi svo dýpt þess.

Niðurstaða hans var sú að það reyndist hvergi vera meira en 5 metrar á dýpt. Þá mældi hann

einnig kambinn og taldi hann vera 365 skrefa breiðan. 9

Niður af Gatklettinum er hár og svartur klettur og við stall í honum liggja hinir frægu

aflraunasteinar eða steinatök sem oft eru kenndir við Dritvík en eru á Djúpalónssandi. 10

Á vinstri hönd þegar gengið er niður Nautastíg er Djúpalónshóll og niður af honum

Söngklettur, sem er stærsti kletturinn á sandinum, þar er sögð vera álfakirkja. Sunnan við

Djúpalónssand er hæð sem heitir Höfði og framan við hann er stór klettur sem sagður er vera

nátttröllið Kerling. 11 Hún stendur í flæðarmálinu og er með stóra fiskakippu á bakinu. Innar er

svo annar klettur sem nefnist Karl en hann sést ekki frá Djúpalónssandi. Einn sérstakur klettur

er út af sandinum nálægt Kerlingunni og er því líkast sem skipsstefni komi þar upp úr sjónum,

heitir sá klettur Steinnökkvi. 12

Aflraunasteinarnir á Djúpalónssandi

Hinir frægu aflraunasteinar eða steinatök eins og þeir eru einnig nefndir á Djúpalónssandi eru

brimbarðir blágrýtishnullungar sem liggja við bergstall neðan við Nautastíginn. 13 Í landlegum

kepptust vermenn úr Dritvík gjarnan við að koma aflraunasteinunum upp á mittisháan

bergstallinn sem var í þá tíð mun hærri en hann er í dag en mikill sandur hefur borist að

honum í tímans rás. 14 Ekki eru allir steinarnir svo þungir að mikla kraftajötna þurfi til að

koma þeim á stall en vegna lögunar sinnar er erfitt að ná á þeim taki og því þurfa menn að

sýna lagni og krafta til að lyfta þeim. 15

9 Einar Haukur Kristjánsson 1982:113

10 Einar Haukur Kristjánsson 1982:113

11 Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull 2005. Kortavefsjá. Vefslóð.

12 Árni Óla 1969:205

13 Árni Óla 1969:204

14 Einar Haukur Kristjánsson 1982:113-114

15 Árni Óla 1969:204

Lokaverkefni til B.Ed. ­prófs við Kennaraháskóla Íslands

Desember 2005


Sigurlaug Jensey Skúladóttir

Náms­ og kennsluvefur

Svanborg Tryggvadóttir

um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul

Steinarnir hafa hver sitt nafn, sá stærsti heitir Fullsterkur og er 154 kg, næsti heitir

Hálfsterkur og er hann 100 kg, sá þriðji heitir Hálfdrættingur og er 54 kg, sá minnsti hét

Amlóði og var 23 kg en hann er ekki lengur á staðnum þar sem hann brotnaði fyrir mjög

mörgum árum síðan. 16 Samt sem áður eru steinarnir fjórir í dag á Djúpalónssandi þar sem

menn hafa fundið “staðgengil” fyrir Amlóðann og komið honum fyrir hjá hinum fornfrægu

aflraunasteinum.

Helgafellsmenn

Ýmsar sögur eru til um steinatökin á Djúpalónssandi. Ein sagan segir að sjómenn sem réru á

skipi frá Helgafellsklaustri hafi verið stórir og miklir menn sem létu sér fátt fyrir brjóst

brenna. Þeir eiga að hafa komið aflraunasteinunum fyrir þar sem þeir eru í dag og ef það er

rétt þá eru liðnar um 4 aldir síðan það var gert. Þessir steinar voru prófsteinar á það hvort

menn væru hæfir til sjómennsku. Sögðu Helgafellsmenn engan mann geta fengið skipspláss á

þeirra skipi nema hann kæmi Fullsterkum á stall. Aflraunin var með því móti að menn áttu að

lyfta steini upp á bringu sér, ganga með hann að stallinum og láta hann falla niður á hann. Í

stallinum má sjá laut sem er til marks um það hvað hann hefur fengið mörg högg á sig af

steinunum. 17 Þá þóttu menn fræknastir kæmu þeir steinunum á stall væru þeir nýkomnir úr

löngum róðri og væru í blautum skinnklæðum. Var það sagt að kæmu hásetar ekki

Hálfdrættingi á stall væru þeir ekki hæfir til að hafa skipspláss svo líklegt er að flestir hafi

tekið á öllu sínu til að það sannaðist ekki á þá. Aflraunasteinarnir á Djúpalónssandi eru því

áþreifanlegur vottur um líkamlegt afl manna fyrr á tímum. 18

Breiðfirskir kraftamenn

Ein sagan af tilurð aflraunasteinanna segir frá því að einhvern tíma fyrir ævalöngu hraktist

breiðfirskur formaður við fjórða mann innan úr Breiðafirði og alla leið að Djúpalóni.

Formaðurinn var hinn mesti kraftamaður og menn hans tveir allknáir, en hinn þriðji unglingur

lítt harðnaður. Var þetta svaðilför hin mesta og taldi formaður björgun þeirra ganga

kraftaverki næst.

16 Einar Haukur Kristjánsson 1982:114

17 Árni Óla 1969:201

18 Einar Haukur Kristjánsson 1982:114

Lokaverkefni til B.Ed. ­prófs við Kennaraháskóla Íslands

Desember 2005


Sigurlaug Jensey Skúladóttir

Svanborg Tryggvadóttir

Náms­ og kennsluvefur

um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul

Lét hann þá svo um mælt, að þeir félagar skyldu setja þess nokkurt merki, að þeir hefðu þar

komið og bjargast úr svo voveiflegum háska. Óð hann þá út í sjóinn allt til mittis og hvatti

menn sína að gera slíkt hið sama. Gerðu þeir það og köfuðu allir til botns og komu upp með

sinn steininn hver, mismunandi stóra eftir því hversu sterkir þeir voru. Var steinn formannsins

lang stærstur og bar hann hann að hraunstalli einum allt að mjaðmar háum og setti þar á stall.

Slíkt hið sama gerðu menn hans allir. Kvað hann þá svo á, að steinn sá, er hann hafði á stall

fært, skyldi heita Fullsterkur, hinn næsti Hálfsterkur, þriðji Miðlungur en steinn sveins skyldi

heita Amlóði. Þá kvað hann svo á, að steinar þessir skyldu þaðan af vera aflraunasteinar

vermanna þar um slóðir og skyldi enginn háseti teljast fullgildur né skiprúmshæfur, er ekki

færði Miðlung á stall, en Fullsterk taldi hann að fáir myndu hefja.

Það fylgir sögunni að sá rétti Fullsterkur væri fyrir löngu grafinn í jörðu. Segir ein sagan, að

hann hafi svo lengi legið fyrir neðan stallinn, að jarðlög hafi hlaðist að honum og að lokum

grafið hann þar, sem hann var kominn, því að enginn hafi sá þar komið, er megnaði að hefja

hann á stall. Ætla menn því að hinn rétti Fullsterkur liggi þar undir fótum manna. Aðrir halda,

að hraustir menn hafi ekki viljað eiga hann „yfir höfði sér“ og því losað sig við hann með

einhverju móti. Fullsterkur átti að hafa jafngilt þyngd tveggja stærstu steinanna sem nú eru,

eða nær 300 kg.

Frásögn þessi er höfð eftir Halldóri Jónssyni útgerðarmanni í Ólafsvík en faðir hans sagði

honum hana þegar hann var barn að aldri. Faðir Halldórs gat nafngreint þessa sjóhröktu menn

og hvaðan úr Breiðafirði þeir voru en nöfn þeirra eru gleymd honum í dag, um 70 árum síðar.

Við setjum þessa frásögn svo til óbreytta hér á síðuna af ásettu ráði til að tungutak gamla

tímans fái að skína í gegnum hana og gefa ungmennum dagsins í dag innsýn í hana. 19

Strand Epine frá Grimsby við Dritvíkurflögur þann 13. mars 1948

Þann 13. mars nálgaðist djúp lægð landið hratt og það hvessti upp af suðri við vestanvert

landið. Veðurstofan hafði spáð roki eða hvassviðri þegar líða færi á kvöldið. Þeir bátar sem

voru á sjó héldu því snemma til hafnar.

19 Jens Hermannsson 1976:197-196

Lokaverkefni til B.Ed. ­prófs við Kennaraháskóla Íslands

Desember 2005


Sigurlaug Jensey Skúladóttir

Náms­ og kennsluvefur

Svanborg Tryggvadóttir

um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul

Á miðunum voru enskir togarar á veiðum og urðu þeir að leita vars uppi við land, þar á

meðal var b.v. Epine, G. Y. 7 frá Grimsby. Epine var stór og vel byggður togari sem hafði

verið við Íslandsstrendur í nokkur ár og var hann á meðal aflahærri skipa.

Um borð í togaranum var 19 manna áhöfn, dugmiklir menn sem höfðu fylgt skipinu lengi. Er

leið á kvöldið var komið dimmviðri og hafði Epine þá villst af leið. Skipstjórinn sendi út

neyðarskeyti um kl 23:00 og var Epine þá strandaður við Snæfellsnes og gat skipstjórinn ekki

gefið upp nákvæma staðsetningu.

Breski togarinn Spurn heyrði neyðarkallið og lét Loftskeytastöð Reykjavíkur vita. Hún setti

sig í samband við Slysavarnarfélag Íslands sem kom því tilkynningu í útvarpið á tólfta

tímanum þar sem menn á Hellissandi og Arnarstapa voru beðnir um að vera viðbúnir ef kallað

yrði í þá, en þeir myndu fá frekari fyrirmæli í síma. Í landi var vitað að enskur togari væri

strandaður einhvers staðar á svæðinu frá Malarrifi að Svörtuloftum.

Loftskeytamaðurinn um borð í Epine var alltaf í sambandi við loftskeytamanninn á Spurn og

fylgdist Loftskeytastöð Reykjavíkur með skeytasendingum þeirra. Hann sagði að um borð í

Epine væri ástandið alvarlegt. Mikill leki væri kominn að skipinu og að þeir teldu björgun frá

landi óhugsandi þar sem þeir hefðu tekið niðri langt frá landi og því væri björgun af sjó eina

vonin. Vegna veðurs var ekki mögulegt að senda skip á sjó og því ákváðu menn að leita af

landi. Fóru leitarmenn af stað frá Arnarstapa og Hellissandi og gengu þeir úr sitt hvorri áttinni

með ströndinni. Undir morgun fundu þeir bátinn úti fyrir Djúpalónssandi og var þá

vindhraðinn 8 – 9 vindstig og mikið brim.

Þegar skipverjar um borð í Epine sáu menn í landi kyntu þeir bál um borð í skipinu. Töldu þá

björgunarmennirnir í fjörunni að þeir sæju 8 -9 menn á hvalbak og nokkra menn í reiðanum

og brúnni. Reyndu þeir að skjóta línu frá fjörukambinum út í skipið og voru gerðar margar

tilraunir þar til loks tókst að koma línu yfir í Epine.

Á meðan á því stóð sáu björgunarmennirnir að skipbrotsmennirnir voru farnir að falla frá

borði og var því vel fylgst með fjörunni. Einn skipverja rak að landi með lífsmarki.

Lífgunartilraunir báru árangur og var hann fluttur heim að Einarslóni. Þegar tókst að festa

björgunarlínu við skipið var klukkan um 12:00 og voru fjórir skipverjar dregnir á land í

stólum á þremur korterum. Um leið og hver og einn kom í land var hann fluttur í snatri heim

Lokaverkefni til B.Ed. ­prófs við Kennaraháskóla Íslands

Desember 2005


Sigurlaug Jensey Skúladóttir

Náms­ og kennsluvefur

Svanborg Tryggvadóttir

um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul

að Einarslóni þar sem Elías Eyvindsson læknir tók á móti þeim. Meðan á björguninni stóð rak

þrjú lík á land, fimm var bjargað en hinir fundust aldrei.

Í dag er hægt að sjá á Djúpalónssandi járnadrasl úr togaranum sem barst á land við strandið og

eru þetta menningarminjar. 20

Þjóðsaga

Margvíslegar sagnir og munnmæli tengjast þessum slóðum og þar á meðal segir svo í

þjóðsögu forni:

Það er í sögunum að skipverjar einir réru á Djúpalónssandi er væru svo miklir sægarpar að

ekkert þætti sér ófært. Sýsluðu þeir um steinatök til að reyna með afl sitt. Liggja þér enn á

Djúpalónssandi, lítið ofar en vegurinn. Heita þeir Fullsterkur, Hálfsterkur og Hálfdrættingur,

og mátti enginn róa á Djúpalónssandi er óstyrkari væri en það að hann léti Fullsterk á stall

einn í mittishæð.

En það er sagt frá skipverjum hinum miklu á Djúpalónssandi að þeir gripu kerlingu eina og

drápu. Aðrir segja að þeir tæki lík hennar af börum og aðrir að þeir græfu hana upp ný

jarðaða. Höfðu þeir hana í beitu eitt vor og fiskuðu þá svo mjög, að þeir hlóðu hvern dag, þótt

nálega yrðu ei aðrir varir. Beittu þeir allir kerlingarketinu, nema hálfdrættingur er með þeim

réri og hét Sigurður. Nótt eina dreymdi hann að kerling kom að honum og kvað þetta við

raust:

Verður á morgun skip skaði,

Skeður furðu tilburður;

Farðu ei á morgun forvarða,

furðu ber til, Sigurður.

Aðrir segja svo frá eða bæta við að hún hafi mælt: „Ei skaltu í dag róa; nú ætla ég að rugla

undir beinum mínum.“ Um morguninn lést Sigurður vera krankur, en hinir réru og drukknuðu

þeir allir um daginn.

20 Steinar J. Lúðvíksson 1972:16-19

Lokaverkefni til B.Ed. ­prófs við Kennaraháskóla Íslands

Desember 2005


Sigurlaug Jensey Skúladóttir

Náms­ og kennsluvefur

Svanborg Tryggvadóttir

um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul

Hellir einn er vestan Dritvíkur. Er það sagt að litlu síðar væru menn á ferð skammt frá

hellinum og heyrðu þeir þá að nokkuð lét í honum og var að heyra sem mælgi nokkra. Sagt er

að einn eða tveir menn væri frá Helgafelli á skipi þessu og einn væri sá er vingott ætti við

dóttur bónda í Hólahólum er Narfi hét. Þeir sem nærri fóru heyrðu kveðna í hellinum vísu

þessa með alldimmri röddu:

Leiðist mér að liggja hér í ljótum helli;

Betra er heima á Helgafelli,

að hafa þar dans og glímuskelli.

Þá kvað og annar svo glöggt að þeir heyrðu og námu:

Fer ég djúpt í fiskgeim

fjarri hringasólum;

Þó ég sé dofinn dreg ég heim

til dóttir Narfa á Hólum.

Hellismunninn liggur niður á við. Var það haft fyrir satt að sum líkin ræki í hann brimi miklu

og sagt að heiti síðan Draugahellir. 21

Heimildaskrá

Árni Óla. 1969. Undir jökli. Setberg, Reykjavík.

Jón R. Hjálmarson. 2000. Þjóðsögur við þjóðveginn. Almenna bókafélagið, Reykjavík.

Jens Hermannsson. 1976. Breiðfirzkir sjómenn I. bindi. Skuggsjá, Reykjavík.

Steinar J. Lúðvíksson. 1972. Þrautgóðir á raunastund. Björgunar- og sjóslysasaga Íslands,

fjórða bindi. Bókaútgáfan Hraundrangi – Örn og Örlygur hf, Reykjavík

21 Jón R. Hjálmarsson 2000:27-28

Lokaverkefni til B.Ed. ­prófs við Kennaraháskóla Íslands

Desember 2005

More magazines by this user
Similar magazines