Historia. Po prostu
WSiP / Szkoła ponadgimnazjalna / "Historia. Po prostu"
WSiP / Szkoła ponadgimnazjalna / "Historia. Po prostu"
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
SZKOŁY<br />
PONADGIMNAZJALNE<br />
zakres podstawowy<br />
<strong>Po</strong> <strong>prostu</strong><br />
<strong>Historia</strong><br />
<strong>Po</strong>dręcznik
Rafał Dolecki<br />
Krzysztof Gutowski<br />
Jędrzej Smoleński<br />
<strong>Po</strong> <strong>prostu</strong><br />
<strong>Historia</strong><br />
SZKOŁY ZAKRES PONADGIMNAZJALNE<br />
PODSTAWOWY<br />
<strong>Po</strong>dręcznik do zakres liceum podstawowy i technikum
SPIS TREŚCI<br />
3<br />
1 Wprowadzenie do historii najnowszej .................................................................................8<br />
I. SYSTEM WERSALSKO-WASZYNGTOŃSKI<br />
2 Świat po wielkiej wojnie ................................................................................................... 10<br />
3 Dwudziestolecie międzywojenne ......................................................................................20<br />
II. ODRODZONE PAŃSTWO POLSKIE<br />
4 <strong>Po</strong>wstanie niepodległej Rzeczypospolitej ..........................................................................28<br />
5 Walka o granice państwa polskiego ..................................................................................36<br />
6 Konstytucja marcowa i ustrój II Rzeczypospolitej ..............................................................46<br />
Lekcja podsumowująca ..................................................................................................52<br />
III. KRYZYS DEMOKRACJI W EUROPIE<br />
ZACHODNIEJ<br />
7 Narodziny faszyzmu we Włoszech ...................................................................................54<br />
8 Gospodarka w dwudziestoleciu międzywojennym .............................................................62<br />
9 Niemcy pod władzą Hitlera ..............................................................................................70<br />
10 Świat u progu wojny ........................................................................................................80<br />
IV. SYSTEM TOTALITARNY W ZSRR<br />
11 Pierwsze lata Rosji Radzieckiej ........................................................................................88<br />
12 ZSRR pod władzą Stalina ................................................................................................96<br />
Lekcja podsumowująca ................................................................................................ 104<br />
V. POLSKA W CZASIE RZĄDÓW SANACYJNYCH<br />
13 Rządy autorytarne w <strong>Po</strong>lsce 1926–1939 ........................................................................... 106<br />
14 <strong>Po</strong>lska polityka zagraniczna w latach 1918–1939 ..............................................................116
4<br />
VI. GOSPODARKA I SPOŁECZEŃSTWO<br />
II RZECZYPOSPOLITEJ<br />
15 Społeczeństwo polskie w latach 1918–1939 ..................................................................... 122<br />
16 Przemiany gospodarcze w <strong>Po</strong>lsce ................................................................................... 132<br />
17 Dorobek kulturalny polskiego dwudziestolecia ................................................................ 140<br />
Lekcja podsumowująca ................................................................................................ 148<br />
VII. II WOJNA ŚWIATOWA<br />
18 Geneza i wybuch II wojny światowej. Wojna obronna <strong>Po</strong>lski ............................................ 150<br />
19 Blitzkrieg. Działania na frontach w latach 1939–1941 ...................................................... 160<br />
20 Europa pod okupacją ..................................................................................................... 170<br />
21 Wielka koalicja .............................................................................................................. 178<br />
22 Przełom na frontach. Koniec II wojny światowej ............................................................. 184<br />
Lekcja podsumowująca ................................................................................................ 198<br />
VIII. POLSKA I POLACY W CZASIE<br />
II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />
23 Sprawa polska w latach 1939–1943 ................................................................................. 200<br />
24 W okupowanej <strong>Po</strong>lsce ................................................................................................... 208<br />
25 <strong>Po</strong>lskie państwo podziemne .......................................................................................... 218<br />
26 Komuniści i ich program ............................................................................................... 226<br />
27 Operacja „Burza” i powstanie warszawskie ..................................................................... 234<br />
28 Sprawa polska w latach 1943–1945 ................................................................................. 244<br />
Lekcja podsumowująca ................................................................................................ 252
SPIS TREŚCI<br />
5<br />
IX. ŚWIAT PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ<br />
29 Europa po II wojnie światowej ....................................................................................... 254<br />
30 Niemcy po II wojnie światowej ...................................................................................... 262<br />
31 Dominacja ZSRR w Europie Środkowej i Wschodniej ..................................................... 270<br />
32 Świat po II wojnie. Rywalizacja USA i ZSRR .................................................................. 278<br />
33 Procesy integracyjne w Europie Zachodniej .................................................................... 292<br />
34 Rozpad systemu komunistycznego ................................................................................ 298<br />
35 Zagrożenia i szanse współczesnego świata ..................................................................... 308<br />
Lekcja podsumowująca ................................................................................................ 316<br />
X. POLSKA W SYSTEMIE<br />
KOMUNISTYCZNYM<br />
36 Walka o władzę w powojennej <strong>Po</strong>lsce ............................................................................. 318<br />
37 <strong>Po</strong>lska w latach 1948–1956. Przekształcenia gospodarcze po 1945 r. ................................. 328<br />
38 PRL w okresie rządów Władysława Gomułki ................................................................... 338<br />
39 Dekada Gierka .............................................................................................................. 348<br />
40 Narodziny „Solidarności” i stan wojenny ......................................................................... 358<br />
41 Od stanu wojennego do okrągłego stołu ......................................................................... 366<br />
Lekcja podsumowująca ................................................................................................ 374<br />
XI. POLSKA PO 1989 R.<br />
42 Trzecia Rzeczpospolita .................................................................................................. 376<br />
43 <strong>Po</strong>lska droga do NATO i Unii Europejskiej ..................................................................... 384
6<br />
Jak korzystać z podręcznika<br />
PODRĘCZNIK SKŁADA SIĘ z dwunastu bloków tematycznych – działów. Każdy z działów<br />
podzielony jest na rozdziały odpowiadające jednostce lekcyjnej. Rozdział zawiera: tytuł i numer<br />
lekcji, zagadnienia do przypomnienia przed rozpoczęciem lektury rozdziału, tekst autorski,<br />
materiały źródłowe, informacje rozszerzające ważne problemy, ilustracje z podpisami,<br />
schematy i zestawienia, infografiki przybliżające wybrane zagadnienia, mapy oraz polecenia<br />
do wykonania przez uczniów. Na końcu rozdziału zamieszczone są wybrane materiały źródłowe<br />
do danego tematu. Lekcje podsumowujące zawierają dodatkowe materiały źródłowe ważne<br />
dla danego działu.<br />
Tytuł i numer lekcji<br />
<strong>Po</strong>lecenia zachęcające do przypomnienia<br />
sobie wcześniejszego materiału<br />
Pas wyróżniający kolejne działy<br />
z informacją o treści danej strony<br />
Ilustracje z podpisami<br />
Treści poszerzające<br />
wybrane zagadnienia<br />
Wyróżnienia<br />
najważniejszych<br />
pojęć i zagadnień
JAK KORZYSTAĆ Z PODRĘCZNIKA<br />
7<br />
Mapy poglądowe<br />
Infografiki 3D<br />
przybliżające<br />
wybrane<br />
zagadnienia<br />
Materiały<br />
źródłowe<br />
do analizy<br />
<strong>Po</strong>lecenia na<br />
końcu rozdziału,<br />
w tym trudniejsze<br />
oznaczone *<br />
Lekcje podsumowujące
132<br />
16<br />
Przemiany<br />
gospodarcze<br />
w <strong>Po</strong>lsce<br />
▪ Przedstaw sytuację gospodarczą Europy po zakończeniu<br />
I wojny światowej.<br />
▪ Wymień ziemie, które weszły w skład Rzeczypospolitej<br />
do 1922 r., i powiedz, do jakich państw wcześniej należały.<br />
SKUTKI ROZBIORÓW<br />
<strong>Po</strong> 1922 r. w granicach <strong>Po</strong>lski znalazły się tereny,<br />
których nie łączyły więzy gospodarcze. Na każdym<br />
z tych obszarów obowiązywały inne waluty (w zaborze<br />
rosyjskim były to ruble, w austriackim – korony,<br />
w pruskim zaś – marki niemieckie) oraz inne<br />
systemy prawne i administracyjne. Problemów<br />
przysparzał brak jednolitej infrastruktury kolejowej<br />
i drogowej. Istniejące linie kolejowe i sieć dróg bitych<br />
(utwardzonych) były zintegrowane z sieciami<br />
kolejowymi państw zaborczych<br />
(najlepiej rozwinięta była sieć kolejowa<br />
w zaborze pruskim, następnie<br />
w austriackim; najgorsza sytuacja<br />
panowała pod tym względem<br />
w zaborze rosyjskim). Mogło zatem<br />
nie istnieć bezpośrednie połączenie<br />
kolejowe między dwiema<br />
Sytuację gospodarczą pogarszały ogromne<br />
zniszczenia wojenne. Łączna wartość produkcji<br />
przemysłowej w <strong>Po</strong>lsce u progu niepodległości<br />
osiągała poziom zaledwie 30% produkcji na tych<br />
samych ziemiach sprzed wojny, a wojna pochłonęła<br />
ok. 30% polskiego majątku.<br />
PIERWSZE LATA NIEPODLEGŁOŚCI<br />
Aby uporządkować system walutowy, już<br />
w styczniu 1919 r. wprowadzono markę polską,<br />
choć minął rok, zanim zaczęła ona<br />
obowiązywać na terenie całego kraju.<br />
Odradzało się rolnictwo i <strong>Po</strong>lska<br />
szybko stała się jednym z czołowych<br />
producentów zbóż w Europie. Dzięki<br />
zamówieniom rządowym rozwijał<br />
się przemysł produkujący na<br />
potrzeby armii (m.in. zbrojeniowy<br />
dużymi miejscowościami oddalonymi<br />
od siebie o kilkadziesiąt kilotemu<br />
gospodarczego <strong>Po</strong>lski został<br />
10 000 marek polskich z 1922 r.<br />
i włókienniczy). W 1922 r. do sysmetrów,<br />
jeśli przed wojną leżały one w różnych włączony Górny Śląsk z kopalniami i przemysłem<br />
zaborach (np. między Warszawą a <strong>Po</strong>znaniem). ciężkim. Coraz więcej produkowały dobrze rozwinięte<br />
okręgi przemysłowe dawnej Kongresów-<br />
<strong>Po</strong>nadto duża część trakcji kolejowej w zaborze<br />
rosyjskim (podobnie jak w całej Rosji) miała szerszy ki: Warszawa, okręg łódzki i Zagłębie Dąbrowskie.<br />
rozstaw torów niż pozostałe linie. Problem stanowiły<br />
też niejednolite przepisy drogowe, np. na tere-<br />
wojennych, rozwijał się więc rynek wewnętrzny.<br />
Społeczeństwo podnosiło się po zniszczeniach<br />
nie dawnego zaboru austriackiego obowiązywał Niestety, młody kraj nie miał wystarczających<br />
ruch lewostronny.<br />
dochodów, aby móc opłacić wszystkie swoje wy-<br />
» Infrastruktura – podstawowe urządzenia i instytucje, niezbędne do funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa.<br />
dział VI Gospodarka i społeczeństwo II Rzeczypospolitej | lekcja 16
Hiperinflacja<br />
133<br />
DOCHODY I WYDATKI PAŃSTWA POLSKIEGO w latach 1919–1923<br />
Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys historii gospodarczej <strong>Po</strong>lski 1918–1939, Warszawa 1999, s. 83.<br />
Władysław Grabski<br />
(1874–1938),<br />
ekonomista<br />
i polityk. W lipcu<br />
1920 r. jako premier<br />
reprezentował<br />
<strong>Po</strong>lskę na<br />
konferencji w Spa.<br />
W 1923 r. ponownie<br />
objął funkcję<br />
premiera i ministra<br />
skarbu.<br />
Doprowadził do<br />
zahamowania<br />
inflacji<br />
i wprowadzenia<br />
reformy walutowej.<br />
Ustąpił z urzędu<br />
w 1925 r. i poświęcił<br />
się pracy naukowej.<br />
datki. <strong>Po</strong>wstawała ogromna dziura<br />
budżetowa. Starano się ją załatać dzięki<br />
pożyczkom zagranicznym. <strong>Po</strong>lska<br />
nie była jednak wiarygodnym partnerem<br />
dla banków i państw zachodnich.<br />
W 1920 r. obawiano się, że kraj upadnie<br />
pod ciosami armii bolszewickiej.<br />
Niemiecka propaganda często przedstawiała<br />
<strong>Po</strong>lskę jako „kraj sezonowy”,<br />
co dodatkowo obniżało jej wiarygodność<br />
w oczach inwestorów. Znaczących<br />
kredytów nie udało się uzyskać, więc<br />
rząd musiał równoważyć budżet, drukując<br />
i wprowadzając na rynek ogromne<br />
ilości pieniędzy. Wywołało to inflację.<br />
<strong>Po</strong>czątkowo była ona korzystnym<br />
zjawiskiem. <strong>Po</strong>lskie towary stały się<br />
bardziej konkurencyjne na rynkach<br />
międzynarodowych. Rósł eksport, malał<br />
zaś import (nie opłacało się sprowadzać do kraju<br />
coraz droższych produktów zagranicznych). Ludność<br />
szybko zauważyła, że marka traci na wartości<br />
i nie opłaca się jej oszczędzać. <strong>Po</strong>wodowało<br />
to wzrost popytu i rozwój rynku wewnętrznego.<br />
<strong>Po</strong>nadto coraz tańsza praca sprawiała, że przedsiębiorcy<br />
mogli sobie pozwolić na zatrudnianie<br />
dodatkowych pracowników. Spadało więc bezrobocie.<br />
Z czasem jednak inflacja się nasiliła i przerodziła<br />
się ok. połowy 1923 r. w hiperinflację.<br />
Ceny rosły w zastraszającym<br />
tempie, trudno było zatem kalkulować<br />
produkcję (nie wiadomo było, czy przychody<br />
ze sprzedaży danej partii towarów<br />
wystarczą, aby np. zakupić surowce do<br />
produkcji następnej). Eksport stawał się<br />
nieopłacalny. Zanikał też rynek wewnętrzny,<br />
gdyż zubożałe i zarabiające<br />
coraz mniej społeczeństwo nie mogło<br />
sobie pozwolić na zakupy i starało się<br />
uciekać od marki polskiej. Kwitła spekulacja.<br />
REFORMY RZĄDU WŁADYSŁAWA<br />
GRABSKIEGO<br />
Ubożejące społeczeństwo uważało,<br />
że rząd premiera Wincentego Witosa<br />
KURS DOLARA W POLSCE w latach 1918–1923<br />
(w markach polskich, stan na 31 grudnia)<br />
Lata<br />
Kurs<br />
1918 9<br />
1919 110<br />
1920 590<br />
1921 2922<br />
1922 17 800<br />
1923 6 375 000<br />
» Inflacja – stały wzrost przeciętnego poziomu cen.<br />
Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys historii gospodarczej <strong>Po</strong>lski<br />
1918–1939, Warszawa 1999, s. 85.
134<br />
Przemiany gospodarcze<br />
RUCH STATKÓW W PORCIE GDYŃSKIM W LATACH 1923–1934<br />
E. Kwiatkowski, Pisma o Rzeczypospolitej morskiej, Szczecin 1985, tabl.<br />
nie robi nic, aby poprawić sytuację gospodarczą.<br />
Narastało niezadowolenie<br />
społeczne. Na początku listopada 1923 r.<br />
w Krakowie doszło do strajku powszechnego,<br />
który przerodził się<br />
w zamieszki. Życie straciło kilkadziesiąt<br />
osób. Rządowi udało się co prawda opanować<br />
sytuację, ale już po kilku tygodniach<br />
zmuszony został do ustąpienia.<br />
Dnia 19 grudnia 1923 r. prezydent<br />
Wojciechowski powołał pozaparlamentarny<br />
rząd fachowców, na którego<br />
czele stanął Władysław Grabski. Nowy<br />
gabinet, którego celem było zrównoważenie<br />
budżetu i wprowadzenie nowej,<br />
stabilnej waluty, musiał działać<br />
zdecydowanie. Uzyskał poparcie parlamentu<br />
i nadzwyczajne uprawnienia<br />
(np. możliwość wydawania dekretów<br />
z mocą ustawy). Przyspieszył wpłatę nadzwyczajnego<br />
podatku majątkowego, urealnił wysokość<br />
podatków i przyspieszył ich ściąganie. Wprowadził<br />
też bardzo ostre oszczędności w administracji<br />
państwowej, a dzięki podniesieniu stawek za<br />
przewozy zmniejszył deficyt na kolei. Udało mu<br />
się również ustabilizować kurs marki polskiej<br />
względem dolara. Dzięki tym posunięciom zrównoważono<br />
budżet.<br />
Eugeniusz<br />
Kwiatkowski<br />
(1888–1974), polityk<br />
i działacz<br />
gospodarczy,<br />
żołnierz Legionów<br />
<strong>Po</strong>lskich.<br />
W latach 1926–1930<br />
minister przemysłu<br />
i handlu.<br />
Od 1935 r.<br />
wicepremier<br />
i minister skarbu.<br />
Zainicjował<br />
rozpoczęcie planu<br />
4-letniego<br />
i budowę<br />
Centralnego<br />
Okręgu<br />
Przemysłowego.<br />
Nadszedł czas na zmianę waluty. Na<br />
początku kwietnia 1924 r. powołano do<br />
życia Bank <strong>Po</strong>lski, który zastąpił dotychczasową<br />
<strong>Po</strong>lską Krajową Kasę <strong>Po</strong>życzkową.<br />
Udziałowcem Banku <strong>Po</strong>lskiego był<br />
przede wszystkim kapitał prywatny, dzięki<br />
czemu rząd nie miał możliwości drukowania<br />
i emitowania pustych pieniędzy.<br />
W czerwcu 1924 r. markę polską zastąpił<br />
złoty polski. Kurs wymiany ustalono na<br />
1,8 mln marek za jednego złotego, a wartość<br />
jednego dolara wynosiła 5,18 złotego.<br />
Nowa waluta musiała mieć ustawowe<br />
pokrycie w rezerwach kruszcowo-walutowych<br />
Banku <strong>Po</strong>lskiego. Dzięki wysiłkowi<br />
całego społeczeństwa, przede<br />
wszystkim zaś kapitału prywatnego, sytuacja<br />
powoli wracała do normy.<br />
BUDOWA PORTU W GDYNI<br />
I MAGISTRALI WĘGLOWEJ<br />
Na mocy postanowień traktatu wersalskiego <strong>Po</strong>lska<br />
miała 140 km granicy morskiej (z czego połowa<br />
przypadała na Półwysep Helski). Na całym<br />
wybrzeżu nie było jednak ani jednego portu, do<br />
którego mogłyby wpływać większe statki handlowe.<br />
Zapadła więc decyzja o budowie w Gdyni<br />
nowoczesnego portu pełnomorskiego, okna<br />
dział VI Gospodarka i społeczeństwo II Rzeczypospolitej | lekcja 16
<strong>Po</strong>rt w Gdyni<br />
135<br />
na świat dla rozwijającej się gospodarki. Prace<br />
ruszyły w 1921 r. i już dwa lata później do tymczasowego<br />
nabrzeża przybił pierwszy pełnomorski<br />
statek handlowy. Wkrótce powstawały porty: towarowy,<br />
rybacki, pasażerski. Zbudowano też stocznię.<br />
Wokół portów rozwijało się nowoczesne miasto.<br />
Do szybkiego rozwoju Gdyni przyczynił się przede<br />
wszystkim minister przemysłu i handlu Eugeniusz<br />
Kwiatkowski. <strong>Po</strong> dziesięciu latach od rozpoczęcia<br />
prac Gdynia stała się najnowocześniejszym<br />
portem na Bałtyku i zajmowała pierwsze miejsce<br />
w tym regionie pod względem wielkości przeładunków.<br />
Była też główną bazą <strong>Po</strong>lskiej Marynarki<br />
Wojennej i marynarki handlowej.<br />
Aby gdyński port dobrze pełnił swe funkcje,<br />
należało zapewnić mu komunikację z resztą kraju.<br />
Szczególnie ważne było kolejowe połączenie<br />
Gdyni ze Śląskiem, skąd przywożono węgiel eksportowany<br />
potem za granicę. W latach 1926–1930<br />
zbudowano we współpracy z kapitałem francuskim<br />
tzw. magistralę węglową, która w pewnym<br />
stopniu uniezależniła polską gospodarkę od eksportu<br />
węgla kamiennego tylko do Niemiec.<br />
WOJNA CELNA Z NIEMCAMI<br />
<strong>Po</strong>prawa sytuacji gospodarczej nie trwała jednak<br />
długo. Na jej pogorszenie wpłynęło kilka czynników,<br />
przede wszystkim sytuacja na Kresach<br />
Wschodnich i wojna celna z Niemcami.<br />
TRANSATLANTYKI m/s „Batory” i m/s „Piłsudski”<br />
zacumowane w porcie gdyńskim<br />
Mocna złotówka powodowała, że polskie towary<br />
nie były konkurencyjne za granicą. Malał eksport,<br />
a jednocześnie coraz więcej importowano. Aby<br />
ograniczyć ujemny bilans w handlu międzynarodowym,<br />
rząd Grabskiego został zmuszony do podwyższenia<br />
ceł. W styczniu 1925 r. wygasły umowy<br />
o bezcłowym wwozie polskiego węgla do Niemiec.<br />
W odpowiedzi na podniesienie ceł przez <strong>Po</strong>lskę<br />
rząd niemiecki zabronił importu polskiego węgla.<br />
Wkrótce obie strony zaczęły podnosić wzajemnie<br />
cła i zakazywać importu określonych towarów.<br />
Wojna celna stała się faktem. <strong>Po</strong>lska nie miała<br />
jednak większych szans w starciu z jedną z najpotężniejszych<br />
gospodarek świata. Rosły wydatki<br />
i malały dochody Skarbu Państwa, powiększał się<br />
deficyt budżetowy. Rząd znów ratował się drukiem<br />
WSKAŹNIK PRODUKCJI PRZEMYSŁOWEJ W POLSCE W LATACH 1923–1938<br />
[100 – produkcja przemysłowa w 1928 r.]<br />
Wielki kryzys<br />
Wybuch II wojny światowej<br />
Reforma<br />
walutowa<br />
Otwarcie Centralnego<br />
Okręgu Przemysłowego
136<br />
Przemiany gospodarcze<br />
SYTUACJA GOSPODARCZA POLSKI PO PRZEWROCIE MAJOWYM<br />
Pierwsze lata po przewrocie majowym to okres korzystnej koniunktury gospodarczej w kraju, związanej głównie z bardzo<br />
dobrą sytuacją ekonomiczną na świecie. Ekipa Józefa Piłsudskiego prowadziła politykę etatyzmu, czyli zwiększonej ingerencji<br />
państwa w życie gospodarcze kraju. Dzięki tzw. pożyczce stabilizacyjnej uzyskanej w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej<br />
Brytanii udało się ponownie ustabilizować złotówkę i ustalić jej kurs tak, aby polskie towary znów stały się konkurencyjne<br />
na rynkach zagranicznych. Do <strong>Po</strong>lski zaczął napływać kapitał zagraniczny lokowany w strategicznych gałęziach przemysłu.<br />
Jednocześnie państwo stało się bardzo ważnym inwestorem, angażując się m.in. w przedsiębiorstwa produkujące uzbrojenie<br />
i wyposażenie wojskowe. <strong>Po</strong>stępowała też rozbudowa Gdyni. Budowano nowe linie kolejowe. Dzięki tym wysiłkom udało się<br />
zrównoważyć budżet oraz uzyskać nadwyżki budżetowe i wysoki dodatni bilans w handlu zagranicznym.<br />
pustych pieniędzy, tym razem jednak na znacznie<br />
mniejszą skalę. Na kłopoty gospodarcze nałożyły<br />
się też porażki na arenie międzynarodowej (niekorzystne<br />
dla <strong>Po</strong>lski postanowienia konferencji<br />
w Locarno w październiku 1925 r.). Zaufanie do<br />
rządu znacznie spadło i w listopadzie 1925 r. gabinet<br />
Grabskiego podał się do dymisji.<br />
<strong>Po</strong> kilku latach okazało się, że wojna celna przyniosła<br />
<strong>Po</strong>lsce określone korzyści, uniezależniła<br />
bowiem w pewnym stopniu jej gospodarkę od<br />
Niemiec i przyspieszyła zakończenie ważnych<br />
inwestycji: budowy portu w Gdyni i magistrali<br />
węglowej.<br />
WIELKI KRYZYS GOSPODARCZY<br />
W październiku 1929 r. rozpoczął się na świecie<br />
wielki kryzys gospodarczy. Szczególnie dotkliwy<br />
okazał się dla <strong>Po</strong>lski, która była krajem rolniczym,<br />
słabo uprzemysłowionym i uzależnionym gospo-<br />
darczo od partnerów zagranicznych.<br />
Inwestorzy zagraniczni, aby ratować gospodar-<br />
ki swoich państw, wycofywali udziały i domagali<br />
się wcześniejszych spłat wyłożonych kapitałów.<br />
Uderzyło to w cały polski rynek. Przedsiębiorstwa<br />
zaczęły ograniczać produkcję i zatrudnienie, wiele<br />
z nich zlikwidowano. Wzrastało bezrobocie.<br />
Ubożejące społeczeństwo nie mogło sobie pozwolić<br />
na znaczące zakupy. Ceny jednak nie spadały,<br />
ponieważ przedsiębiorcy umówili się, że będą<br />
solidarnie utrzymywać je na określonym poziomie.<br />
Zmiany w gospodarce szczególnie boleśnie<br />
odczuli rolnicy. Ceny płodów rolnych zaczęły<br />
gwałtownie spadać. Aby temu zaradzić, chłopi<br />
zadłużali się lub rzucali na rynek jeszcze większe<br />
ilości towarów, co powodowało dalszy spadek cen.<br />
<strong>Po</strong>nieważ większość produkcji rolnej musiała iść<br />
na sprzedaż, w niektórych częściach kraju, we<br />
wsiach, gdzie dominowały małe gospodarstwa<br />
rolne, pojawił się głód.<br />
Spadek wpływów do budżetu państwa doprowadził<br />
do jego załamania. Rząd musiał ograniczyć<br />
wydatki państwowe, przede wszystkim na opiekę<br />
socjalną, kulturę i instytucje oświatowe. Zmniejszono<br />
też pensje urzędników państwowych.<br />
Aby zrównoważyć deficyt w obrotach zagranicznych,<br />
sprzedawano produkty za granicą po cenach<br />
dumpingowych (niższych od faktycznych kosztów<br />
produkcji), a przede wszystkim uszczuplono re-<br />
zatrudnieni<br />
bezrobotni<br />
BEZROBOCIE poza<br />
rolnictwem w <strong>Po</strong>lsce w latach 1929–1936<br />
Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Drugiej<br />
Rzeczypospolitej, Warszawa 1991, s. 45.<br />
dział VI Gospodarka i społeczeństwo II Rzeczypospolitej | lekcja 16
Centralny Okręg Przemysłowy<br />
137<br />
A<br />
B<br />
CENTRALNY OKRĘG PRZEMYSŁOWY. Ważniejsze ośrodki<br />
przemysł<br />
chemiczny<br />
produkcja<br />
opon<br />
produkcja sprzętu<br />
artyleryjskiego<br />
produkcja<br />
amunicji<br />
wydobycie<br />
ropy<br />
przemysł<br />
maszynowy<br />
produkcja<br />
samochodów<br />
produkcja samolotów<br />
i części lotniczych<br />
produkcja broni<br />
strzeleckiej<br />
elektrownie<br />
zerwy kruszcowo-walutowe. <strong>Po</strong>nieważ jednak<br />
groziło to inflacją, zdecydowano się na wycofanie<br />
pieniędzy z rynku (np. ograniczając pensje<br />
i świadczenia społeczne). Doprowadziło to do<br />
deflacji, czyli spadku ilości pieniędzy na rynku.<br />
Ceny nie wzrastały, złoty zachował stabilność,<br />
ale pozbawione dochodów społeczeństwo ubożało<br />
coraz bardziej. Kurczył się rynek wewnętrzny,<br />
producenci nie mogli znaleźć odbiorców na swe<br />
artykuły, ograniczali więc produkcję i zatrudnienie,<br />
co prowadziło do wzrostu bezrobocia. Należało<br />
szukać innych rozwiązań.<br />
Wzorce znaleziono w amerykańskiej polityce<br />
New Deal. W 1932 r. postanowiono obniżyć ceny,<br />
umorzyć zaległe podatki i zlikwidować zadłużenie<br />
rolników. Zorganizowano też roboty publiczne<br />
opłacane z powołanego w 1933 r. Funduszu Pracy.<br />
Osłabiono również i rozbito porozumienia między<br />
przedsiębiorcami. Rząd uratował także wiele<br />
bankrutujących przedsiębiorstw, wykupując<br />
w nich udziały. Działania te, choć prowadzone<br />
bardzo ograniczonymi środkami, zaczęły dawać<br />
rezultaty. <strong>Po</strong>lska jednak bardzo długo wychodziła<br />
z gospodarczej depresji. Jej skutki udało się ostatecznie<br />
przezwyciężyć dopiero ok. 1935 r.<br />
CENTRALNY OKRĘG PRZEMYSŁOWY<br />
W połowie lat 30. <strong>Po</strong>lska korzystała z ogólnego<br />
ożywienia gospodarczego. Na rynkach światowych<br />
wzrosło zapotrzebowanie na polskie zboże.<br />
Rósł popyt wewnętrzny, pojawiały się nowe miejsca<br />
pracy. Szybko jednak zdano sobie sprawę,
138<br />
Przemiany gospodarcze<br />
PREZYDENT MOŚCICKI wizytuje zakłady<br />
w Stalowej Woli, 1939 r.<br />
że polska gospodarka nie będzie w stanie poradzić<br />
sobie z narastającymi problemami. Mimo ogromnych<br />
starań, aby zniwelować dysproporcje w rozwoju<br />
gospodarczym między poszczególnymi<br />
rejonami kraju, różnice te pogłębiały się. Ukształtował<br />
się podział na lepiej rozwiniętą gospodarczo<br />
<strong>Po</strong>lskę A, obejmującą przede wszystkim<br />
województwa zachodnie i północno-zachodnie,<br />
gdzie istniał dobrze rozwinięty przemysł i wysoko<br />
rozwinięte, intensywne rolnictwo z przewagą<br />
dużych gospodarstw rolnych, i słabo rozwiniętą<br />
<strong>Po</strong>lskę B, w której skład wchodziły województwa<br />
wschodnie i południowe, gdzie poza nielicznymi<br />
wyjątkami (np. przemysł naftowy) dominowało<br />
tradycyjne, bardzo rozdrobnione, a niekiedy<br />
wręcz prymitywne rolnictwo. Z <strong>Po</strong>lski A pochodziło<br />
ponad 90% ogółu polskiej produkcji przemysłowej<br />
(w tym np. niemal 100% produkcji<br />
energii elektrycznej i ponad 80% produkcji żelaza<br />
i nawozów sztucznych). <strong>Po</strong>lska B miała zaś do<br />
zaoferowania niemal wyłącznie produkty rolnicze.<br />
<strong>Po</strong>ważnym problemem było też bezrobocie.<br />
Na rynek wchodziły bowiem nowe roczniki młodzieży<br />
urodzonej już po zakończeniu I wojny.<br />
Aby ograniczyć bezrobocie, zwiększyć eksport<br />
i zapewnić dostawy dla armii, wicepremier Kwiatkowski<br />
przedstawił w czerwcu 1936 r. 4-letni plan<br />
inwestycyjny.<br />
Na początku 1937 r. zapadła decyzja o budowie<br />
Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP),<br />
w którym miały powstać zakłady przemysłu chemicznego,<br />
zbrojeniowego i elektrownie. Budowa<br />
fabryk miała być finansowana z funduszy pochodzących<br />
z planu 4-letniego. COP zaplanowano<br />
w widłach Wisły i Sanu, strategicznym rejonie<br />
daleko od granic kraju i zagrożeń militarnych,<br />
zamieszkanym przez wielu bezrobotnych. Szybko<br />
powstały m.in. zakłady przemysłu zbrojeniowego<br />
w Radomiu i Sanoku, elektrownia w Rożnowie,<br />
zakłady przemysłu metalowego w Stalowej<br />
Woli, fabryki lotnicze w Mielcu i chemiczne<br />
w Dębicy, Chorzowie i Mościcach pod Tarnowem.<br />
Ta ostatnia – Państwowa Fabryka Związków Azotowych<br />
– była jedną z najnowocześniejszych fabryk<br />
chemicznych w Europie.<br />
Na początku 1939 r. ogłoszono zakończenie<br />
przed czasem planu 4-letniego. W rzeczywistości<br />
jednak plan nie został do końca zrealizowany.<br />
Aby inwestycje sfinansowane w jego ramach mogły<br />
dobrze funkcjonować, potrzeba było jeszcze<br />
znacznych nakładów. W 1938 r. Eugeniusz Kwiatkowski<br />
przedstawił założenia planu 15-letniego.<br />
Zakładał on pięć trzyletnich okresów, podczas<br />
których zamierzano rozwijać przemysł zbrojeniowy,<br />
komunikację, rolnictwo, na końcu zaś<br />
– oświatę i naukę. Celem planu było zatarcie różnic<br />
między <strong>Po</strong>lską A i <strong>Po</strong>lską B. Plan był ambitny,<br />
ale ponieważ opracowywano go w obliczu zbliżającej<br />
się wojny, miał raczej znaczenie propagandowe.<br />
Szybki rozwój polskiego przemysłu w<br />
ostatnich latach przed wojną nie mógł jednak<br />
zmienić ogólnej sytuacji gospodarczej.<br />
Wykonaj polecenia<br />
1. Omów główne etapy rozwoju polskiej gospodarki w dwudziestoleciu międzywojennym.<br />
*2. Wyjaśnij, jaki wpływ na gospodarkę polską miała sytuacja gospodarcza i wydarzenia polityczne na świecie.<br />
3. Przedstaw znaczenie Centralnego Okręgu Przemysłowego dla rozwoju ziem polskich.<br />
dział VI Gospodarka i społeczeństwo II Rzeczypospolitej | lekcja 16
139<br />
RÓD O 1.<br />
▪ Przeczytaj wypowiedź Eugeniusza Kwiatkowskiego z 1930 r. i odpowiedz na pytania.<br />
Trzy zasadnicze powody domagają się szerokiego uprzemysłowienia <strong>Po</strong>lski. <strong>Po</strong>wody te stanowią równocześnie najbardziej<br />
zdrowe i logiczne warunki rozwoju produkcji przemysłowej w państwie. Już więc dotychczasowy bieg wypadków<br />
przekonał całe społeczeństwo dostatecznie, że powodzenie rolnictwa należy wiązać przede wszystkim z rozwojem<br />
potrzeb rynku wewnętrznego. Jeżeli uzależnimy zbytnio wytwórczość rolną od samych fluktuacji na rynkach zagranicznych,<br />
to powtarzające się w ostrych formach kryzysy podkopią byt tej najważniejszej dziś i na długo jeszcze dziedziny<br />
produkcji. Kryzys rolniczy daje zarazem silne refleksy na stan konsumpcji wyrobów przemysłowych, a więc w ten sposób<br />
najmniejsze zachwianie się równowagi w dziedzinie rolniczej musi stopniowo ogarniać całe gospodarstwo społeczne<br />
państwa. Odwrotnie, przy właściwej rozbudowie produkcji przemysłowej powstaje natychmiast podwójna asekuracja<br />
tworząca na rynku polskim silną i ustabilizowaną sytuację, bardziej odporną na wpływy wciąż zmieniających się koniunktur.<br />
Cały rynek wewnętrzny rozszerzy się […].<br />
Drugim czynnikiem, domagającym się rozbudowy produkcji fabrycznej w <strong>Po</strong>lsce, jest szybki i silny przyrost ludnościowy.<br />
Trzecim wreszcie elementem […] jest bogactwo posiadanych surowców. Mało który kraj na świecie posiada tak różnorodne,<br />
tak obficie zgromadzone surowce w stosunku do swej przestrzeni i swego zaludnienia. <strong>Po</strong>nadto jednak<br />
wielkie przestrzenie państwa nie zostały dokładnie pod względem geologicznym zbadane, a podejmowane coraz systematyczniej<br />
próby w bardzo wielu wypadkach naprowadzają na możliwość i prawdopodobieństwo bardzo doniosłych<br />
rezultatów.<br />
E. Kwiatkowski, Pisma o Rzeczypospolitej Morskiej, Szczecin 1985, s. 76–77.<br />
1. Jak wyglądała sytuacja gospodarcza <strong>Po</strong>lski w chwili powstania tekstu E. Kwiatkowskiego<br />
2. Dlaczego według E. Kwiatkowskiego konieczne jest planowe uprzemysłowienie kraju Wymień trzy główne powody.<br />
RÓD O 2.<br />
▪ <strong>Po</strong> analizie obu tabel porównaj stan gospodarczy ziem polskich w 1913 i 1938 r.<br />
▪ Kiedy ziemie polskie osiągnęły taki poziom rozwoju jak w roku 1913 Na uzasadnienie swojej odpowiedzi przytocz dane<br />
z tabeli.<br />
Udział produkcji przemysłowej <strong>Po</strong>lski w wytwórczości światowej w latach 1913 i 1938<br />
Produkty<br />
Jednostka<br />
miary<br />
1913 1938<br />
Produkcja<br />
Produkcja<br />
Udzia <strong>Po</strong>lski<br />
wiat <strong>Po</strong>lska w prod. wiatowej wiat <strong>Po</strong>lska<br />
Udzia <strong>Po</strong>lski<br />
w prod.<br />
wiatowej<br />
wgiel kamienny mln ton 1216 41 3,37% 1220 38 3,11%<br />
ropa naftowa mln ton 53,7 1,1 2,05% 273 0,5 0,18%<br />
sól mln ton 19,3 0,2 1,03% 34 0,6 1,76%<br />
rudy cynku tys. ton 1139 502 44,17% 1867 498 26,67%<br />
surówka elaza mln ton 78,8 1,1 1,39% 83 0,9 1,08%<br />
papier tys. ton 11 420 65 0,57% 29 750 205 0,68%<br />
Liczba czynnych zakładów przemysłowych i zatrudnianych przez nie robotników na ziemiach polskich w latach 1913 i 1938<br />
Rodzaje zakadów<br />
Liczba czynnych zakadów<br />
Liczba zatrudnionych (w tys.)<br />
1913 1938 1913 1938<br />
kopalnie wgla 90 60 123,4 80,7<br />
kopalnie ropy naftowej 444 854 8,6 10,7<br />
kopalnie rud elaza 37 26 4,4 7,5<br />
kopalnie cynku i oowiu 18 4 13,3 2,1<br />
huty elaza b.d. 23 48 46,6<br />
huty cynku i oowiu 31 10 15 5,3<br />
cukrownie 86 61 b.d. b.d.<br />
gorzelnie 2466 1403 b.d. b.d.<br />
Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys historii gospodarczej <strong>Po</strong>lski 1918–1939, Warszawa 1999, s. 297, 313.
184<br />
22<br />
Przełom na frontach.<br />
Koniec II wojny<br />
światowej<br />
▪ Przypomnij sobie, jak przebiegały działania wojenne w Europie<br />
i Afryce w latach 1939–1941.<br />
▪ Przypomnij, na czym polegała taktyka wojny błyskawicznej<br />
– Blitzkriegu.<br />
ROK 1942 – NADCHODZI PRZEŁOM<br />
W grudniu 1941 r. doszło do dwóch wydarzeń,<br />
które stały się pierwszym sygnałem, że wojna nie<br />
musi zakończyć się zwycięstwem Hitlera i jego<br />
sojuszników. Pierwszym z nich był atak japoński<br />
na Pearl Harbor. Wkrótce Niemcy i Włochy wypowiedziały<br />
wojnę Stanom Zjednoczonym, które<br />
włączyły się do walki przeciwko wszystkim państwom<br />
osi. Wniosły one do sił koalicji swój ogromny<br />
potencjał gospodarczy i zasoby ludzkie. Dla<br />
Wielkiej Brytanii i ZSRR oznaczało to zwiększenie<br />
dostaw broni i surowców,<br />
a w dalszej perspektywie<br />
pewność pojawienia się<br />
żołnierzy amerykańskich<br />
w Europie. Musiało jednak<br />
upłynąć jeszcze wiele<br />
miesięcy, zanim gospodarka<br />
amerykańska w<br />
pełni przestawiła się na<br />
tory produkcji wojennej,<br />
a zmobilizowana armia<br />
uzyskała pożądaną sprawność<br />
bojową i dotarła na<br />
pole walki.<br />
Drugim istotnym wydarzeniem<br />
była zwycięska<br />
dla Rosjan bitwa pod Moskwą.<br />
Ten pierwszy znaczący<br />
sukces Rosjan pozwalał<br />
mieć nadzieję, że nadchodzący rok 1942<br />
przyniesie tak oczekiwane klęski III Rzeszy. Jednak<br />
wraz z nastaniem wiosny Hitlerowi ponownie<br />
udało się zaskoczyć Stalina. Wojska niemieckie<br />
nie podjęły ofensywy ku radzieckiej stolicy, ale<br />
uderzyły na południu, by poprzez Ukrainę dotrzeć<br />
do Wołgi i roponośnych terenów Kaukazu. Wojska<br />
radzieckie próbowały powstrzymać niemieckie<br />
kolumny pancerne, ale zostały rozbite. W sierpniu<br />
niemiecka 6. Armia dowodzona przez generała<br />
Friedricha Paulusa stanęła u wrót Stalingradu.<br />
Zarówno dla Hitlera,<br />
NIEMIECKI<br />
PLAKAT<br />
PROPAGANDOWY<br />
wzywający<br />
społeczeństwo do<br />
pracy na rzecz<br />
walczących żołnierzy<br />
ADOLF HITLER PODCZAS NARADY z generałami<br />
na froncie wschodnim<br />
jak i Stalina walki o Stalingrad<br />
nabrały specjalnego<br />
wymiaru. Miasto<br />
noszące imię Stalina<br />
było niezwykle ważnym<br />
ośrodkiem przemysłowym<br />
i węzłem komunikacyjnym,<br />
ale przede<br />
wszystkim miało znaczenie<br />
propagandowe.<br />
Zdobycie miasta lub jego<br />
udana obrona odbiłoby<br />
się echem na całym<br />
świecie. Obie strony były<br />
więc gotowe do wykorzystania<br />
wszystkich sił, aby<br />
osiągnąć postawione sobie<br />
zadania.<br />
dział VII II wojna światowa | lekcja 22
Stalingrad<br />
185<br />
RADZIECKA PIECHOTA<br />
kontratakuje w ruinach<br />
Stalingradu.<br />
NIEMIECCY ŻOŁNIERZE odpoczywają<br />
przed kolejnym atakiem<br />
WALKI W STALINGRADZIE<br />
Rosjanie bronili każdej ulicy, każdego budynku, a nawet każdego pomieszczenia. Często dochodziło<br />
do walki na noże, saperki a nawet pięści. Specjalne formacje NKWD pilnowały, aby radzieccy<br />
żołnierze nie wycofywali się, a każdy przypadek odwrotu karano bez sądu śmiercią.<br />
Prasa niemiecka, także w krajach zajętych przez Niemców, informowała o przebiegu walk<br />
i podkreślała ich zażarty charakter. Relacje te doczekały się w okupowanej Warszawie złośliwych<br />
komentarzy. Sparodiowane przez warszawską ulicę obwieszczenie spod Stalingradu brzmiało tak:<br />
„Niemieckie dowództwo podaje. Wielkie sukcesy pod Stalingradem! Zdobyliśmy dwa pokoje<br />
z kuchnią! W ubikacji bronią się jeszcze bolszewicy…”.<br />
KOLUMNA JEŃCÓW NIEMIECKICH<br />
wziętych do niewoli pod Stalingradem<br />
W listopadzie 1942 r. Niemcy kontrolowali już<br />
blisko 90% zrujnowanego miasta. Wydawało się,<br />
że zwycięstwo jest w zasięgu ręki. Wówczas, całkowicie<br />
niespodziewanie, ruszyła ofensywa przeciwnika.<br />
Rosjanie na północ i na południe od<br />
Stalingradu zgromadzili w tajemnicy znaczne<br />
siły. Wykorzystali fakt, że Niemcy skierowali<br />
najlepsze formacje do walki w mieście, a osłonę<br />
skrzydeł pozostawili formacjom sojuszniczym:<br />
Rumunom, Włochom i Węgrom. Dnia 19 listopada<br />
uderzenie radzieckie przełamało w dwóch miejscach<br />
front broniony przez te oddziały. Wkrótce<br />
atakująca z północy i południa Armia Czerwona<br />
połączyła swe siły i zamknęła w okrążeniu niemiecką<br />
6. Armię. Zaskoczeni Niemcy musieli<br />
przejść do obrony. Hitler stanowczo zakazał opuszczania<br />
pozycji, obiecując wesprzeć oblężonych<br />
i dostarczyć im środków potrzebnych do walki.<br />
Jednak wszelkie próby przebicia się do uwięzionych<br />
w kotle zakończyły się niepowodzeniem,<br />
a niemieckie lotnictwo nie było w stanie przewieźć<br />
odpowiedniej ilości amunicji, żywności, paliwa<br />
i lekarstw. Sytuacja Niemców pogarszała się z każdym<br />
dniem, a wraz z nastaniem mrozów stała się<br />
katastrofalna. Wreszcie 2 lutego 1943 r. niedobitki<br />
6. Armii skapitulowały. Licząca 230 tysięcy<br />
żołnierzy armia przestała istnieć. Do radzieckiej<br />
niewoli trafiło ponad 90 tys. żołnierzy.
186<br />
Kursk<br />
Bitwa pod Kurskiem 1943<br />
1000<br />
czołgów<br />
1660<br />
czołgów<br />
1550<br />
czołgów<br />
1380<br />
czołgów<br />
1750<br />
czołgów<br />
NIEMIECCY GRENADIERZY<br />
pancerni i czołg Tygrys<br />
„NIEMIECKI CZOŁG TĘDY NIE<br />
PRZEJDZIE!” – radziecki plakat<br />
propagandowy<br />
PANZER VI, zwany Tygrysem, na<br />
front trafił w 1942 r., ale dopiero pod<br />
Kurskiem pokazał swoje możliwości.<br />
Dziewięćdziesiąt uczestniczących<br />
w bitwie Tygrysów zniszczyło setki<br />
radzieckich maszyn. Osłonę załodze<br />
gwarantował pancerz, dochodzący<br />
miejscami do 110 mm grubości.<br />
Wadą Tygrysa był ciężar – ponad 56<br />
ton, duże zużycie paliwa i podatność<br />
na awarie. Był również kosztowny<br />
i czasochłonny w produkcji, dlatego<br />
przez całą wojnę wyprodukowano<br />
zaledwie 1350 sztuk.<br />
Na polu bitwy Tygrysom przyszło się zmierzyć ze<br />
wszystkimi rodzajami pancernych pojazdów aliantów.<br />
W 1944 roku podstawowym czołgiem Rosjan był T-34,<br />
Amerykanów – Sherman M4, a Brytyjczyków – Cromwell.<br />
Tygrys mógł skutecznie<br />
walczyć z radzieckim T-34<br />
z odległości 1400 m.<br />
T-34 z armatą 85 mm<br />
mógł od czoła zniszczyć<br />
Tygrysa dopiero<br />
z odległości 500 m.<br />
Sherman mógł zostać<br />
zniszczony przez Tygrysa<br />
z odległości 1800 m.<br />
Sam nie miał jednak<br />
skutecznej armaty,<br />
aby podjąć z nim walkę<br />
od przodu.<br />
Tygrys niszczył brytyjskie<br />
Cromwelle już z odległości<br />
2500 m. Armata Cromwella<br />
nie była w stanie przebić<br />
przedniego pancerza<br />
Tygrysa z żadnej<br />
odległości.<br />
0 m<br />
1400 m<br />
1800 m<br />
2500 m<br />
dział VII II wojna światowa | lekcja 22
Kursk<br />
187<br />
Kiedy trwały zmagania pod Stalingradem, zaczęły<br />
się również odwracać losy wojny w Afryce.<br />
W lipcu 1942 r. Brytyjczycy powstrzymali w końcu<br />
niemiecki marsz na Egipt, a w październiku<br />
w wielkiej bitwie pod El-Alamein zmusili siły osi<br />
do odwrotu. Jednocześnie w listopadzie w Algierii<br />
i Maroku, podległych francuskiemu rządowi Vichy,<br />
wylądowały oddziały amerykańskie. Choć nie<br />
miały jeszcze doświadczenia bojowego, po przełamaniu<br />
słabego oporu Francuzów ruszyły ku<br />
Tunezji, zagrażając niemiecko-włoskim pozycjom<br />
w Libii. Zaniepokojony rozwojem wydarzeń Hitler<br />
skierował do północnej Afryki dodatkowe siły.<br />
ODWRÓCENIE LOSÓW<br />
WOJNY W EUROPIE<br />
Klęska Niemiec pod Stalingradem odbiła się głośnym<br />
echem na całym świecie. Pierwszy raz w<br />
tej wojnie poddała się cała armia niemiecka. Wehrmacht<br />
jednak nie był jeszcze pokonany i Rosjanom<br />
rychło przyszło się o tym boleśnie przekonać.<br />
Upojeni zwycięstwem stalingradzkim<br />
kontynuowali ofensywę, wyzwalając Charków.<br />
Tutaj jednak zostali powstrzymani potężnym<br />
kontruderzeniem niemieckim, które odrzuciło<br />
ich spod miasta aż o 150 km na wschód.<br />
Hitler chciał jak najszybciej wymazać z pamięci<br />
widmo Stalingradu i odzyskać przewagę na<br />
froncie wschodnim. <strong>Po</strong>stanowił więc wydać Rosjanom<br />
wielką bitwę i zadać im ogromne straty.<br />
Do tego zadania wyznaczył wojska pancerne, które<br />
uzbrojono w nowe typy czołgów. Do starcia<br />
miało dojść w okolicach Kurska. Wywiad radziecki<br />
zdobył jednak plany ofensywy niemieckiej,<br />
a Stalin przyjął wyzwanie Hitlera. Na wyznaczonych<br />
przez Niemców kierunkach natarcia zbudowano<br />
potężny pas umocnień i zgromadzono<br />
liczne siły pancerne.<br />
Operacja rozpoczęła się 5 lipca 1943 r. Niemieckie<br />
czołgi ruszyły do natarcia, jednak napotkały<br />
wszędzie zaciekły opór Rosjan. Tydzień później,<br />
12 lipca, koło wsi Prochorowka doszło do największej<br />
bitwy pancernej w dziejach. Całodzienne<br />
zmagania nie przyniosły zdecydowanego rozstrzygnięcia<br />
– Rosjanie stracili ponad 500 maszyn,<br />
Niemcy kilkadziesiąt, ale musieli wycofać<br />
się na pozycje wyjściowe. Następnie rozpoczęli<br />
odwrót na zachód. Bitwa pod Kurskiem (zwana<br />
także bitwą na łuku kurskim) stała się punktem<br />
zwrotnym na froncie wschodnim. Armia Czerwona<br />
przejęła inicjatywę.<br />
Do decydujących rozstrzygnięć doszło również<br />
w Afryce. Napierani od strony Egiptu przez Brytyjczyków,<br />
a od strony Algierii przez Amerykanów<br />
(wspartych przez Francuzów, którzy przyłączyli<br />
się do sił alianckich), Niemcy i Włosi<br />
zostali zepchnięci do Tunezji. <strong>Po</strong>zbawieni dostaw<br />
paliwa i amunicji skapitulowali w maju 1943 r.<br />
Do niewoli poszło 130 tys. Włochów i aż 95 tys.<br />
Niemców. Wojna w Afryce dobiegła końca. Alianci<br />
nie zamierzali jednak przerywać swojego zwycięskiego<br />
marszu. Dnia 10 lipca 1943 r. ich oddziały<br />
wylądowały na Sycylii. Zaskoczyło to<br />
Niemców, którzy spodziewali się raczej desantu<br />
na Bałkanach. Wojska osi nie były w stanie stawiać<br />
długo oporu na wyspie i wycofały się do<br />
Włoch. Decyzja o odwrocie była tym bardziej<br />
konieczna, że Wielka Rada Faszystowska i król<br />
Wiktor Emmanuel III pozbawili Mussoliniego<br />
urzędu premiera i przywództwa w partii, a następnie<br />
duce aresztowano.<br />
Premierem Włoch został marszałek Pietro Badoglio,<br />
który, nieudolnie zachowując pozory lojalności<br />
wobec Niemiec, zaczął szukać porozumienia<br />
z aliantami. Dnia 8 września 1943 r. Włochy<br />
poprosiły o zawieszenie broni, a Amerykanie<br />
i Brytyjczycy wylądowali w Tarencie i Salerno. Odpowiedź<br />
Niemców była szybka i zdecydowana.<br />
Rozbroili i internowali armię włoską oraz rozpoczęli<br />
budowę umocnień, które miały zatrzymać<br />
idących na północ aliantów. Centralnym punktem<br />
niemieckich pozycji (tzw. linii Gustawa) stało się<br />
OBROŃCY MONTE CASSINO – niemieccy<br />
spadochroniarze
188 Przełom na frontach<br />
ŻOŁNIERZE II KORPUSU w walce o Monte<br />
Cassino. Boje wokół klasztoru toczyły się<br />
w skalistym terenie, gdzie zdecydowanie<br />
łatwiej się bronić, niż atakować. O zwycięstwie<br />
decydowała często determinacja żołnierzy.<br />
średniowieczne opactwo benedyktyńskie na<br />
Monte Cassino. Od stycznia 1944 r. cały świat<br />
patrzył na nieskuteczne ataki wojsk amerykańskich,<br />
brytyjskich, francuskich, hinduskich i nowozelandzkich.<br />
Alianci ponosili ogromne straty.<br />
W maju 1944 r. do kolejnego szturmu wyznaczono<br />
II Korpus <strong>Po</strong>lski gen. Władysława Andersa.<br />
Pierwsze natarcie <strong>Po</strong>laków zostało odparte, ale<br />
drugie krwawe starcie doprowadziło do zajęcia<br />
części niemieckich pozycji. <strong>Po</strong>nieważ w tym samym<br />
czasie jednostkom francuskim udało się<br />
przełamać niemieckie linie na innym odcinku,<br />
Niemcy zdecydowali się opuścić klasztor. Dnia<br />
18 maja nad Monte Cassino, na ruinach klasztoru,<br />
załopotała polska flaga.<br />
Bitwa o Monte Cassino otworzyła aliantom<br />
drogę na Rzym. Amerykanie wkroczyli do Wiecz-<br />
nego Miasta 4 czerwca 1944 r. Walki na Półwyspie<br />
Apenińskim trwały jednak aż do kwietnia<br />
1945 r. i pochłonęły jeszcze wiele ofiar.<br />
LĄDOWANIE ALIANTÓW WE FRANCJI<br />
Kiedy w 1940 r. wojska alianckie musiały uciekać<br />
z francuskich plaż do Wielkiej Brytanii, było pewne,<br />
że, jeśli myślą o wygraniu wojny, muszą wrócić<br />
na kontynent. Tego powrotu spodziewali się także<br />
Niemcy. Dlatego już w 1941 r. rozpoczęli budowę<br />
nadbrzeżnych umocnień, które miały przeszkodzić<br />
desantowi. W 1944 r. fortyfikacje te rozciągały<br />
się wzdłuż wybrzeża atlantyckiego od granicy<br />
francusko-hiszpańskiej aż po północne krańce<br />
Norwegii (ponad 3800 km), a propaganda hitlerowska<br />
nazywała je dumnie Wałem Atlantyckim.<br />
Najsilniej umocniony został rejon Calais, gdzie<br />
spodziewano się głównego uderzenia.<br />
<strong>Po</strong> przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do<br />
wojny plan inwazji na Europę był stale obecny<br />
w rozmowach przywódców alianckich. Stalin domagał<br />
się od Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych<br />
jak najszybszego lądowania i zmuszenia<br />
w ten sposób Wehrmachtu do walki na dwa fronty.<br />
Gorącym zwolennikiem tego pomysłu był<br />
prezydent Roosevelt, który w 1942 r. zlecił przygotowanie<br />
odpowiednich planów. Zamiarowi<br />
temu ostro sprzeciwili się jednak Brytyjczycy.<br />
Argumentowali, że w 1942, a nawet w 1943 r. nie<br />
uda się zgromadzić odpowiednich środków<br />
i przeszkolić żołnierzy do tego typu operacji.<br />
Alianci zdawali sobie sprawę, że Niemcy spodziewają<br />
się inwazji w Calais, dlatego na swój cel<br />
wybrali Normandię. Aby utwierdzić wroga<br />
w błędnym przekonaniu, wybudowali naprzeciwko<br />
Calais setki fałszywych baz wojskowych,<br />
w których zgromadzili atrapy czołgów, samolotów<br />
i dział. <strong>Po</strong>dstęp się udał. Inwazja rozpoczęła<br />
się 6 czerwca 1944 r. Nadano jej kryptonim Over-<br />
lord (suzeren). Najpierw w nocy na polach<br />
i w miasteczkach normandzkich wylądowali<br />
alianccy spadochroniarze. Mieli opanować<br />
ważne mosty i węzły drogowe. O świcie<br />
do plaż podpłynęły okręty desantowe<br />
i wysadziły na<br />
ląd żołnierzy amerykańskich,<br />
brytyjskich i kanadyjskich<br />
(w późniejszych dniach dołączyli do nich Francuzi<br />
i <strong>Po</strong>lacy). Mimo strat, zwłaszcza wśród<br />
EMBLEMATY noszone przez żołnierzy<br />
II Korpusu: „Tarcza Krzyżowców” – godło<br />
brytyjskiej 8. Armii, godło 5. Kresowej Dywizji<br />
Piechoty i 3. Dywizji Strzelców Karpackich.
II wojna światowa w Europie 1942–1945<br />
189
190<br />
Normandia<br />
ALIANCKIE BARKI DESANTOWE zbliżają się do wybrzeży Normandii. Na plaży oznaczonej kryptonimem<br />
„Omaha” – nazwanej potem „krwawą Omaha” – broniący się Niemcy zmasakrowali wysiadających z barek<br />
żołnierzy amerykańskich. <strong>Po</strong>zostałe trzy plaże alianci zajęli bez większego trudu.<br />
Generał Dwight<br />
Eisenhower<br />
Marszałek Bernard<br />
Law Montgomery<br />
Generał George<br />
Patton<br />
Amerykanów, lądujące oddziały uchwyciły i umocniły<br />
przyczółki na brzegu. Wkrótce przystąpiono<br />
do budowy sztucznych portów, aby okręty mogły<br />
wyładować na nich ciężki sprzęt. Przez cały czas<br />
alianckie lotnictwo i marynarka wojenna zapewniały<br />
wojskom lądowym odpowiednią osłonę.<br />
Zaskoczeni Niemcy dopiero po kilku<br />
dniach zorientowali się, że desant w Normandii<br />
nie jest pozorowaną operacją, ale<br />
rzeczywistą inwazją. Aby nadrobić stracony<br />
czas, zaczęli przerzucać w zagrożony rejon<br />
dywizje pancerne. Było to bardzo trudne,<br />
gdyż ich oddziały były stale atakowane przez<br />
samoloty alianckie i partyzantów francuskich.<br />
Przez cały czerwiec i lipiec w Normandii<br />
trwały zaciekłe walki, w których fanatyzm<br />
i upór Niemców przeciwstawiał się przewadze<br />
technicznej i ilościowej wojsk alianckich. Dopiero<br />
w sierpniu szala zwycięstwa przechyliła się ostatecznie<br />
na korzyść wojsk koalicji. Rozbite jednostki<br />
niemieckie zostały otoczone w kotle pod Falaise.<br />
Drogę ucieczki zamknęła im polska 1. Dywizja<br />
Pancerna gen. Stanisława Maczka. Przez kilka dni<br />
Niemcy zaciekle atakowali <strong>Po</strong>laków, którzy mimo<br />
wysokich strat i zniszczenia wielu czołgów wytrwali<br />
na swoich pozycjach. Tylko nielicznym oddziałom<br />
niemieckim udało się wydostać z okrążenia<br />
i wycofać na wschód. Już 25 sierpnia wojska<br />
francuskie wyzwoliły Paryż.<br />
CZOŁG CROMWELL<br />
gen. S. Maczka,<br />
dowódcy polskiej<br />
1. Dywizji Pancernej<br />
dział VII II wojna światowa | lekcja 22
Arnhem<br />
191<br />
KONIEC WOJNY ZA ZACHODZIE<br />
<strong>Po</strong> zdobyciu Paryża wydawało się, że wojna zakończy<br />
się jeszcze przed Bożym Narodzeniem<br />
1944 r. W opinii alianckiego dowództwa jedyną<br />
przeszkodę na drodze do Niemiec stanowił Ren.<br />
Wehrmacht, po klęsce pod Falaise, nie wydawał<br />
się groźnym przeciwnikiem. W słoneczne niedzielne<br />
popołudnie 17 września w Holandii zaczęli<br />
lądować amerykańscy i brytyjscy spadochroniarze.<br />
Tak rozpoczęła się największa operacja<br />
powietrznodesantowa II wojny światowej. Nadano<br />
jej kryptonim Market-Garden. Amerykanie mieli<br />
opanować mosty i główną drogę od granicy belgijsko-holenderskiej<br />
do miasta Arnhem. W okolicach<br />
Arnhem wylądowali spadochroniarze brytyjscy.<br />
Ich zadaniem było zdobyć i utrzymać znajdujący<br />
się tam most na Renie do chwili nadejścia czołgów.<br />
Anglików wesprzeć mieli w następnych dniach<br />
<strong>Po</strong>lacy z 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej.<br />
Niespodziewanie Niemcy stawili zaciekły opór<br />
i w ciągu tygodnia rozprawili się z brytyjskimi<br />
i polskimi spadochroniarzami. Operacja Market-<br />
-Garden zakończyła się klęską i przekreśliła nadzieje<br />
na szybki koniec wojny.<br />
Zwycięstwo niemieckie pod Arnhem pokazało,<br />
że Hitlerowi udało się w bardzo krótkim czasie<br />
odbudować siły zbrojne i że zdolne są one jeszcze<br />
do stawiania twardego oporu. Nikt jednak nie przypuszczał,<br />
że Niemcy zdecydują się na podjęcie<br />
ofensywy. Tymczasem niemieckie dowództwo<br />
przystąpiło do opracowania planów ataku, który<br />
miał przynieść klęskę armiom alianckim<br />
i zmusić przywódców zachodnich do zawarcia<br />
odrębnego traktatu pokojowego z III Rzeszą.<br />
Atutem Niemców, oprócz zaskoczenia, miały być<br />
nowe ciężkie czołgi oraz samoloty odrzutowe.<br />
Trzon atakujących jednostek tworzyły dywizje<br />
pancerne Waffen SS. Operacja miała rozpocząć<br />
się w Ardenach, w których stacjonowały nieliczne<br />
i świeżo przybyłe na front oddziały amerykańskie.<br />
Dnia 16 grudnia 1944 r. Niemcy ruszyli na pozycje<br />
całkowicie zaskoczonego przeciwnika, przełamali<br />
amerykańskie linie i wzięli tysiące jeńców. Jednak<br />
amerykańskie dowództwo zareagowało błyskawicznie,<br />
kierując na zagrożony odcinek spadochroniarzy<br />
i wojska pancerne z zadaniem powstrzymania<br />
Niemców za wszelką cenę. Wkrótce tempo<br />
POLSCY I BRYTYJSCY SPADOCHRONIARZE<br />
podczas walk wokół Arnhem<br />
MOST W ARNHEM – cel operacji Market-Garden<br />
niemieckiego natarcia zaczęło słabnąć. Niemcy<br />
coraz bardziej odczuwali brak paliwa, a poprawa<br />
pogody umożliwiła aliantom masowe wykorzystanie<br />
lotnictwa. <strong>Po</strong> tygodniu „ofensywa ostatniej<br />
szansy” załamała się, a próby jej wznowienia nie<br />
przyniosły zamierzonych skutków i doprowadziły<br />
do wysokich strat, których Wehrmacht nie mógł<br />
już uzupełnić.<br />
Na początku 1945 r. alianci wkroczyli do Niemiec.<br />
W marcu siłom amerykańskim udało się<br />
zdobyć nieuszkodzony most na Renie w Remagen<br />
i rozpocząć natarcie na Zagłębie Ruhry. Walki<br />
o gospodarcze centrum Rzeszy trwały miesiąc<br />
i zakończyły się jedną z największych klęsk armii<br />
niemieckiej. Wkrótce potem wojska amerykańskie<br />
wyszły nad Łabę i tutaj zatrzymały się, rezygnując,<br />
zgodnie z porozumieniem zawartym ze Stalinem,<br />
z ataku na stolicę III Rzeszy. Nad Łabą doszło do<br />
spotkania z idącymi od wschodu żołnierzami radzieckimi.
192<br />
Operacja Bagration<br />
T-34 był podstawowym czołgiem Armii Czerwonej.<br />
Jego rewolucyjne rozwiązania (pochyły pancerz,<br />
silnik wysokoprężny, szerokie gąsienice) sprawiły,<br />
że w 1941 r. był uważany za najlepszy czołg świata.<br />
Dzięki masowej produkcji i swym walorom znacząco<br />
wpłynął na wynik wielu bitew II wojny światowej.<br />
★<br />
★<br />
T-34<br />
57 350<br />
SHERMAN<br />
49 000<br />
PANZER IV<br />
9 200<br />
PRODUKCJA PODSTAWOWYCH TYPÓW CZOŁGÓW W LATACH 1939–1945<br />
PANZER V PANTHER<br />
6 000<br />
KLĘSKA NIEMIEC NA WSCHODZIE<br />
Bitwa na łuku kurskim w lipcu 1943 r. oznaczała<br />
przejęcie przez Rosjan inicjatywy strategicznej na<br />
froncie wschodnim. Jesienią tego roku Armia<br />
Czerwona wyzwoliła większość ziem, jakie zajmował<br />
Związek Radziecki przed 17 września 1939 r.<br />
Kolejny rok przyniósł dwie wielkie ofensywy.<br />
Pierwsza z nich rozpoczęła się w styczniu 1944 r.<br />
i pozwoliła na północnym odcinku frontu na odblokowanie<br />
po 900 dniach Leningradu i dotarcie<br />
do granic państw nadbałtyckich, a na południu,<br />
na wyzwolenie Krymu i dotarcie nad granicę<br />
z Rumunią. Druga ofensywa, rozpoczęta w czerwcu<br />
1944 r., przyniosła całkowite rozbicie sił niemieckich<br />
na Białorusi (operacja Bagration)<br />
i doprowadziła do wkroczenia Armii Czerwonej<br />
na tereny <strong>Po</strong>lski oraz innych okupowanych lub<br />
sprzymierzonych z Niemcami państw europejskich.<br />
Część z nich (Rumunia, Bułgaria, Finlandia)<br />
w obliczu wkraczających Rosjan porzuciła<br />
dotychczasowych sojuszników i wypowiedziała<br />
im wojnę, inne (Węgry) wraz z Niemcami broniły<br />
się zaciekle, ponieważ widziały w Rosjanach zagrożenie<br />
dla swej niepodległości.<br />
NAUKA OBSŁUGI Panzerfausta (ręcznych granatników<br />
przeciwpancernych) dla członków Hitlerjugend. Ta prosta<br />
i skuteczna broń okazała się zabójcza dla radzieckich<br />
czołgów, ale nie powstrzymała ich naporu na stolicę Rzeszy.<br />
dział VII II wojna światowa | lekcja 22
Berlin<br />
193<br />
RADZIECKI<br />
SZTANDAR<br />
w zdobytym Berlinie<br />
– zdjęcie<br />
prawdopodobnie<br />
inscenizowane<br />
★<br />
Marszałek<br />
Gieorgij Żukow<br />
Marszałek Konstanty<br />
Rokossowski<br />
★<br />
★<br />
Marszałek<br />
Iwan Koniew<br />
Ostatnia faza walk na froncie wschodnim rozpoczęła<br />
się zimą 1945 r. Rosjanie na prośbę walczących<br />
w Ardenach Amerykanów przyspieszyli<br />
jej rozpoczęcie i zaatakowali już 12 stycznia, ruszając<br />
najkrótszą drogą w stronę Berlina. W ramach<br />
operacji wiślańsko-odrzańskiej oddziały<br />
Armii Czerwonej i walczące wraz z nimi dywizje<br />
ludowego Wojska <strong>Po</strong>lskiego zajęły tereny pomiędzy<br />
Wisłą a Odrą i Nysą Łużycką, przełamując<br />
w ciężkich walkach umocnienia tzw. Wału <strong>Po</strong>morskiego.<br />
W rękach niemieckich pozostały niektóre<br />
miasta (np. <strong>Po</strong>znań, Wrocław, Kołobrzeg), przekształcone<br />
na rozkaz Hitlera w twierdze. Na kierunkach<br />
pomocniczych Rosjanie wkroczyli na<br />
północy do Prus Wschodnich, a na południu zaczęli<br />
walki o Czechosłowację i Austrię.<br />
W połowie kwietnia 1945 r. wojska 1. Frontu<br />
Białoruskiego marszałka Gieorgija Żukowa<br />
(w jego składzie Pierwsza Armia WP) oraz wojska<br />
1. Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa<br />
(wraz z 2. Armią WP) rozpoczęły forsowanie Odry<br />
i Nysy Łużyckiej. Celem ich ataku był Berlin.<br />
Niemcy, zadając Rosjanom wielkie straty, bronili<br />
zaciekle swojej stolicy. Do walki powołano młodzież<br />
z Hitlerjugend i starszych mężczyzn. Hitler,<br />
ukryty w bunkrze w podziemiach Kancelarii Rzeszy,<br />
zdecydowany był walczyć do samego końca.<br />
W końcu 30 kwietnia, gdy radzieckie czołgi dochodziły<br />
do centrum Berlina, wódz III Rzeszy popełnił<br />
samobójstwo. Dnia 2 maja Berlin skapitulował.<br />
Wobec śmierci przywódcy, upadku stolicy i zajęcia<br />
prawie całego terytorium Niemiec przez wojska<br />
sojuszników niemieckie dowództwo podjęło<br />
decyzję o poddaniu walczących jeszcze oddziałów.<br />
Dnia 7 maja w kwaterze generała Eisenhowera<br />
podpisano odpowiednie dokumenty. <strong>Po</strong>nowny<br />
akt bezwarunkowej kapitulacji podpisano<br />
w nocy z 8 na 9 maja w kwaterze marszałka<br />
Żukowa. W Europie nastał pokój.<br />
ŻOŁNIERZE RADZIECCY w zdobytym Berlinie
194<br />
Midway<br />
1942<br />
Midway<br />
1941<br />
Pearl Harbor<br />
1942–43<br />
Guadalcanal<br />
WOJNA NA DALEKIM WSCHODZIE<br />
Na przełomie 1941 i 1942 r. wojska japońskie odniosły<br />
wiele spektakularnych sukcesów. Zdobyły<br />
Malaje i najważniejszy port brytyjski Singapur,<br />
wyparły Amerykanów z Filipin, a w wielkiej bitwie<br />
na Morzu Jawajskim rozbiły połączone floty Stanów<br />
Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Australii<br />
i Holandii. Następnie Japończycy opanowali Birmę<br />
i Indonezję, aż w końcu wylądowali na Nowej Gwinei<br />
i zagrozili bezpośrednio Australii. Tutaj na<br />
początku maja 1942 r. w bitwie na Morzu Koralowym<br />
ofensywa japońska została powstrzymana.<br />
Punktem zwrotnym w wojnie na Dalekim<br />
Wschodzie okazała się bitwa stoczona na początku<br />
czerwca 1942 r. koło wyspy Midway. W ciężkich<br />
walkach powietrznych Amerykanie stracili<br />
jeden lotniskowiec, Japończycy zaś – aż cztery<br />
okręty tego typu i setki samolotów. Zagłada tylu<br />
jednostek oznaczała kres ofensywnej polityki<br />
japońskiej. Inicjatywa przechodziła w ręce<br />
Amerykanów, którzy systematycznie<br />
wysyłali na front przeciw Japończykom<br />
coraz więcej sprzętu i żołnierzy.<br />
W sierpniu 1942 r. rozpoczęła się pierwsza<br />
amerykańska ofensywa mająca odzyskać<br />
utracone terytoria. Jej celem były Wyspy Salomona,<br />
a przede wszystkim wyspa Guadalcanal. Od<br />
7 sierpnia 1942 r. do lutego 1943 r. żołnierzom<br />
Stanów Zjednoczonych przyszło walczyć w morderczych<br />
warunkach klimatycznych, w trudnym<br />
terenie z fanatycznym przeciwnikiem, który nie<br />
zamierzał kapitulować. Opanowanie wyspy kosztowało<br />
Amerykanów stratę blisko 6300 zabitych<br />
i rannych, Japończycy stracili w obronie Wysp<br />
Salomona ponad 25 000 ludzi. Wśród nich znalazł<br />
się głównodowodzący floty japońskiej, admirał<br />
Isoroku Yamamoto.<br />
Koniec walk na Guadalcanal rozpoczął amerykańską<br />
ofensywę w stronę Wysp Japońskich. Amerykańskie<br />
dowództwo odrzuciło koncepcję atakowania<br />
każdej bronionej przez wroga wyspy<br />
dział VII II wojna światowa | lekcja 22
Guadalcanal<br />
195<br />
PIECHOTA AMERYKAŃSKA w dżungli Guadalcanal. Natura była równie groźnym przeciwnikiem co Japończycy.<br />
i postanowiło zajmować jedynie najważniejsze<br />
obiekty, oddalone od siebie na tyle blisko, aby desantujące<br />
wojska miały zawsze wystarczające<br />
wsparcie lotnicze. Taktyka ta została nazwana „żabimi<br />
skokami”.<br />
Równocześnie z desantami na wyspach trwały<br />
zmagania na morzach i w powietrzu. Japońska<br />
flota, mimo że dysponowała największymi<br />
BOMBA OHKA<br />
wykorzystywana<br />
przez część kamikaze<br />
LOTNISKOWIEC<br />
W toku walk na Pacyfiku<br />
lotniskowce stały się podstawową<br />
siłą uderzeniową. Startujące<br />
z ich pokładów samoloty mogły<br />
atakować skuteczniej i z większej<br />
odległości niż uzbrojone<br />
w działa pancerniki. Lotniskowce<br />
zabierały na pokład kilkadziesiąt<br />
samolotów, które – w zależności<br />
od celu ataku – mogły być<br />
uzbrojone w bomby lub torpedy.<br />
Osłonę okrętu zapewniały<br />
myśliwce i silna artyleria<br />
przeciwlotnicza.<br />
KAMIKAZE – „boski wiatr” – nazwa japońskich<br />
pilotów-samobójców. Najwięcej ataków piloci<br />
kamikaze wykonali podczas walk o Okinawę. Pilot-<br />
-samobójca nadlatywał nad okręt-cel, a następnie<br />
kierował na niego dziób swojego samolotu<br />
i przechodził w lot nurkowy. Aby zniszczyć okręt,<br />
musiał trafić w konkretne miejsce, co nie było<br />
proste, ponieważ okręty starały się uniknąć<br />
trafienia, a artyleria przeciwlotnicza za wszelką<br />
cenę usiłowała zestrzelić atakujący samolot.<br />
W sumie kamikaze zniszczyli 56 amerykańskich<br />
jednostek, a ponad 270 uszkodzili. W misjach<br />
samobójczych zginęło blisko 4000 pilotów.<br />
AMERYKAŃSKI LOTNISKOWIEC<br />
USS „Randolph” trafiony przez kamikaze pod Okinawą<br />
Piloci kamikaze<br />
do ostatniego lotu<br />
zabierali ze sobą<br />
miecz samurajski,<br />
a na czole wiązali<br />
hachimaki<br />
(haszimaki)<br />
– opaskę<br />
z wschodzącym<br />
słońcem,<br />
symbolem Japonii.
196<br />
Japonia<br />
AMERYKAŃSCY PIECHURZY<br />
zatykają sztandar na Iwo-jimie<br />
– najsłynniejsze amerykańskie<br />
zdjęcie z II wojny światowej.<br />
pancernikami świata, musiała<br />
ulec przewadze ilościowej<br />
i technicznej Amerykanów.<br />
Amerykańskie lotnictwo<br />
całkowicie panowało w powietrzu,<br />
bombardując coraz częściej i na coraz<br />
większą skalę japońskie miasta. W lutym<br />
1945 r. Amerykanie wylądowali na wyspie<br />
Iwo-jima, a w kwietniu na Okinawie. Obie<br />
wyspy zaliczano już do terytorium japońskiego.<br />
Walki o nie były niezwykle<br />
krwawe. Na Okinawie polegli prawie<br />
wszyscy obrońcy, a ludność cywilna<br />
masowo popełniała samobójstwa, by<br />
nie dostać się w ręce wroga. Do odparcia<br />
floty inwazyjnej władze w Tokio<br />
rzuciły setki kamikaze – pilotów-<br />
-samobójców oraz pancernik „Yamato” – największy<br />
pancernik na świecie, uzbrojony w potężną<br />
artylerię. Okręt ten nigdy jednak nie dotarł do<br />
celu, gdyż w drodze ku Okinawie zatopiły go amerykańskie<br />
samoloty.<br />
Straty Amerykanów w obu bitwach również<br />
były ogromne. W Waszyngtonie zdawano sobie<br />
sprawę, iż dalsze walki będą jeszcze bardziej zacięte,<br />
a ofiary po obu stronach gigantyczne. W tej<br />
sytuacji podjęto decyzję o zastraszeniu Japonii<br />
i użyciu nowej broni – bomby atomowej. Decyzja<br />
ta, obok przesłanek militarnych, miała<br />
także podłoże polityczne.<br />
Chciano pokazać wszystkim<br />
państwom, zwłaszcza<br />
ZSRR, siłę Stanów Zjednoczonych.<br />
Dnia 6 sierpnia<br />
1945 r. pierwsza bomba<br />
spadła na Hiroszimę. Trzy<br />
dni później drugą zrzucono<br />
na Nagasaki. W wyniku ataków<br />
oba miasta zniknęły z powierzchni<br />
ziemi, a śmierć poniosło ok. 160 tys.<br />
cywilów. Dziesiątki tysięcy padło ofiarą<br />
choroby popromiennej.<br />
Wybuch bomb atomowych zbiegł się<br />
w czasie z atakiem Związku Radzieckiego<br />
na wojska japońskie w Chinach. W tej<br />
sytuacji cesarz Hirohito podjął decyzję<br />
o kapitulacji. <strong>Po</strong>dpisano ją 2 września<br />
w Zatoce Tokijskiej na pokładzie amerykańskiego<br />
pancernika. Zakończyła<br />
się II wojna światowa.<br />
Wykonaj polecenia<br />
1. Wymień i omów wydarzenia przełomowe dla losów II wojny światowej.<br />
2. Przedstaw proces wyzwalania Europy Zachodniej z rąk niemieckich.<br />
3. Korzystając z mapy (s. 189) i innych materiałów z podręcznika, przedstaw najważniejsze fazy zajmowania Europy przez<br />
Armię Czerwoną.<br />
4. Scharakteryzuj przebieg walk na Dalekim Wschodzie podczas II wojny światowej.<br />
*5. Wymień czynniki, które miały decydujący wpływ na zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej.<br />
dział VII II wojna światowa | lekcja 22
197<br />
RÓD O 1.<br />
▪ Przeczytaj fragment książki M.K. Barbiera Kursk. Największa bitwa pancerna w dziejach świata i wykonaj polecenia.<br />
Dla Związku Radzieckiego strategiczne konsekwencje bitwy pod Kurskiem były inne od tych odczuwanych przez<br />
Niemcy. Sowietom udało się zadać cios, po którym niemieckie siły nie mogły się podnieść. Choć utracili więcej ludzi<br />
i sprzętu niż ich przeciwnik, Sowieci mieli dość środków, aby wytrzymać przez długi czas wojnę na wyczerpanie, na<br />
pewno dłużej niż Niemcy. Nawet mimo tego, że radzieccy dowódcy popełnili wiele błędów, nie zrobili ich aż tyle co<br />
podczas dwóch lat walki. Co więcej, niektóre z nich poprawili w późniejszych kampaniach. […]<br />
Jednym ze skutków bitwy pod Kurskiem była strategiczna i operacyjna śmierć Blitzkriegu. […] Niezdolność Niemców<br />
do dokonania głębokich włamań w radzieckie linie miała duży wpływ psychologiczny na obie strony. Nie tylko wstrząsnęło<br />
to niemiecką pewnością siebie, już osłabioną przez Stalingrad, ale pokazało, że nie wzbudzają już strachu<br />
w radzieckich żołnierzach, jak to miało miejsce w 1941 i 1942 r. […].<br />
Bitwa pod Kurskiem pokazała nie tylko, że klęska Niemiec jest kwestią czasu, ale zniszczyła także mit o niezwyciężoności<br />
niemieckiej machiny wojennej. Niemcy ponieśli poważną klęskę pod Stalingradem, jednak losy wojny uległy<br />
zmianie dopiero pod Kurskiem.<br />
M.K. Barbier, Kursk. Największa bitwa pancerna w dziejach świata, Warszawa 2010, s. 242.<br />
1. <strong>Po</strong>wiedz, jakie znaczenie dla Rosjan, a jakie dla Niemców miała bitwa pod Kurskiem.<br />
2. Korzystając z tekstu i informacji z podręcznika, powiedz, czy losy wojny na froncie wschodnim odwróciły się pod<br />
Stalingradem czy pod Kurskiem. Uzasadnij swój wybór.<br />
RÓD O 2.<br />
▪ <strong>Po</strong>niższe tabela przedstawia dane dotyczące produkcji czołgów w wybranych państwach.<br />
1940 1941 1942 1943 1944<br />
Niemcy 2295 5290 9395 19 885 26 345<br />
ZSRR 2794 6590 24 668 20 000* 17 023<br />
USA 331 4052 24 997 29 497 17 565<br />
Wielka Brytania 1399 4841 8611 7476 5000*<br />
* - dane przyblione<br />
Na podstawie: Tablice historyczne, oprac. W. Mizerski, Warszawa 1996.<br />
1. <strong>Po</strong>wiedz, w jakich krajach w jakim czasie odnotowano największy wzrost produkcji czołgów. Jaki ma to związek z wydarzeniami<br />
na frontach<br />
2. Jakie informacje o gospodarce poszczególnych państw możemy wyczytać z tej tabeli<br />
▪ W toku wojny Niemcy i Wielka Brytania były systematycznie bombardowane. Tabela ukazuje skalę ataków bombowych<br />
na oba kraje (w tys. ton bomb).<br />
1940 1941 1942 1943 1944 1945<br />
na Wielk Brytani 37 22 3,3 2,3 9,2 0,8<br />
na Niemcy 14,6 35,5 53,8 226,5 1188,6 477,1<br />
Na podstawie: Tablice historyczne, oprac. W. Mizerski, Warszawa 1996.<br />
1. <strong>Po</strong>wiedz, kiedy była najsilniej bombardowana Wielka Brytania.<br />
2. <strong>Po</strong>wiedz, w jakim okresie przypada największe nasilenie nalotów na Niemcy. Analizując przebieg wojny, wyjaśnij<br />
przyczyny tego nasilenia.<br />
3. Na podstawie danych z tabeli i informacji z lekcji omów krótko skuteczność nalotów alianckich na Niemcy.
318<br />
X. POLSKA W SYSTEMIE KOMUNISTYCZNYM<br />
36<br />
Walka o władzę<br />
w powojennej <strong>Po</strong>lsce<br />
▪ <strong>Po</strong>wtórz, jakie były polityczne i militarne powody przygotowania<br />
planu „Burza” oraz jak przebiegało jego wykonanie.<br />
▪ Przypomnij sobie, kiedy i jakie decyzje w sprawie <strong>Po</strong>lski i jej granic<br />
podjęła wielka trójka.<br />
PIERWSZE SŁUPY GRANICZNE na Odrze i Nysie<br />
Łużyckiej postawili żołnierze ludowego Wojska <strong>Po</strong>lskiego.<br />
POLSKA W NOWYCH GRANICACH<br />
W połowie 1945 r., na konferencji wielkiej trójki<br />
w <strong>Po</strong>czdamie, zapadły ostateczne decyzje<br />
w sprawie granic <strong>Po</strong>lski. <strong>Po</strong>lska utraciła na rzecz<br />
ZSRR ponad 45% przedwojennego terytorium,<br />
w dużej części słabo rozwiniętego gospodarczo, ale<br />
z dwoma ważnymi ośrodkami kultury: Wilnem<br />
i Lwowem. W zamian uzyskała na zachodzie<br />
i północy ok. 100 tys. km² należących przed wojną<br />
do Niemiec. Ziemie te, nazwane przez propagandę<br />
„Odzyskanymi”, stały na wyższym poziomie rozwoju<br />
niż utracone Kresy, zostały jednak bardzo<br />
dotknięte zniszczeniami wojennymi i systematyczną<br />
grabieżą dokonywaną przez Armię Czerwoną.<br />
W sumie obszar powojennej Rzeczypospolitej<br />
zmniejszył się z ok. 388 tys. km² do ok. 312 tys. km².<br />
Zmianom granic towarzyszyło przemieszczanie<br />
się olbrzymich mas ludzkich. Z ziem zajętych<br />
przez ZSRR i <strong>Po</strong>lskę jeszcze przed przejściem<br />
frontu uciekło bądź zostało ewakuowanych ponad<br />
5 mln Niemców. Następne ponad 2,5 mln zostało<br />
wysiedlonych z ziem przyznanych <strong>Po</strong>lsce, a kilkaset<br />
tysięcy znalazło się w łagrach i obozach pracy<br />
w ZSRR. <strong>Po</strong> akcji wysiedleńczej na ziemiach polskich<br />
pozostało ok. 1 mln Niemców. Miejsce uciekinierów<br />
i wysiedlonych zajęło ok. 2,9 mln <strong>Po</strong>laków<br />
przybyłych z centralnej <strong>Po</strong>lski, ponad 1,5 mln<br />
przesiedleńców (potocznie zwanych repatriantami)<br />
z ziem Rzeczypospolitej włączonych do ZSRR<br />
oraz kilkaset tysięcy osób powracających z głębi<br />
Związku Radzieckiego.<br />
Do <strong>Po</strong>lski wróciło też ok. 150 tys. Żydów, którzy<br />
wojnę przeżyli w ZSRR. Większość z nich jednak<br />
szybko wyemigrowała, głównie do Palestyny i Stanów<br />
Zjednoczonych. Na mocy porozumienia<br />
z Moskwą do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki<br />
Radzieckiej przesiedlono prawie 40 tys. Białorusinów,<br />
a do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki<br />
Radzieckiej przymusowo wywieziono prawie<br />
500 tys. Ukraińców. Następnie blisko 140 tys.<br />
Ukraińców zostało w 1947 r. przesiedlonych przez<br />
» Repatrianci – osoby, które powracają do kraju po długim pobycie na obczyźnie. W ten sposób, niezgodnie z prawdą,<br />
propaganda komunistyczna określała polskich przesiedleńców z ziem II Rzeczypospolitej wcielonych do ZSRR.<br />
dział X <strong>Po</strong>lska w systemie komunistycznym | lekcja 36
Emigranci<br />
319<br />
<strong>Po</strong>lacy<br />
97,6%<br />
Niemcy 0,7%<br />
Białorusini 0,6%<br />
Ukraińcy 0,6%<br />
Żydzi 0,3%<br />
Inni 0,2%<br />
STRUKTURA<br />
NARODOWOŚCIOWA<br />
POLSKI W 1954 R.<br />
R. Kaczmarek, <strong>Historia</strong> <strong>Po</strong>lski<br />
1914–1989, Warszawa 2010,<br />
s. 668–672.<br />
władze polskie z południowo-wschodniej części<br />
kraju na Ziemie Odzyskane.<br />
Do <strong>Po</strong>lski wróciło też kilkaset tysięcy robotników<br />
przymusowych wywiezionych w czasie wojny do<br />
Niemiec i okupowanej Francji oraz ponad 100 tys.<br />
żołnierzy z <strong>Po</strong>lskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.<br />
Intensywne wędrówki ludów trwały do końca<br />
1947 r., a repatrianci z ZSRR przyjeżdżali jeszcze<br />
w drugiej połowie lat 50. (tzw. druga repatriacja<br />
<strong>Po</strong>laków z ZSRR).<br />
W wyniku zagłady Żydów, przesunięcia granic<br />
oraz przymusowych i dobrowolnych ruchów migracyjnych<br />
<strong>Po</strong>lska stała się krajem narodowościowo<br />
jednolitym, z niewielkimi mniejszościami<br />
narodowymi: niemiecką, ukraińską, białoruską,<br />
żydowską i litewską.<br />
Ludność <strong>Po</strong>lski w 1946 r. wynosiła ok. 24 mln,<br />
w tym ok. 20,5 mln <strong>Po</strong>laków. Na terenach ZSRR<br />
pozostało ok. 1,5 mln. <strong>Po</strong>laków – z czego ok. 200 tys.<br />
REPATRIANCI OPUSZCZAJĄ POCIĄG w nowym miejscu<br />
osiedlenia. <strong>Po</strong>dróż koleją, całymi rodzinami, z dobytkiem<br />
i z żywym inwentarzem, zajmowała nawet kilkanaście dni.<br />
na Wileńszczyźnie i ok. 500 tys. na Białorusi.<br />
Na Zachodzie zdecydowało się pozostać ponad<br />
150 tys. byłych oficerów i żołnierzy <strong>Po</strong>lskich Sił<br />
Zbrojnych oraz kilkaset tysięcy robotników pracujących<br />
we Francji i zachodniej części Niemiec.<br />
Wielu z emigrantów zaangażowało się w zwalczanie<br />
komunistycznego reżimu w <strong>Po</strong>lsce i jałtańskiego<br />
porządku. Kontynuował pracę nieuznawany<br />
już przez mocarstwa rząd emigracyjny
320<br />
Proces szesnastu<br />
PROCES SZESNASTU stał się symbolem zdradzieckich<br />
i bezwzględnych metod, jakimi ZSRR narzucił <strong>Po</strong>lsce nowy<br />
ustrój, a skazani przywódcy <strong>Po</strong>lskiego Państwa <strong>Po</strong>dziemnego<br />
stali się dla rodaków bohaterami walki o niepodległość.<br />
<br />
<br />
<br />
GENERAŁ<br />
LEOPOLD<br />
OKULICKI<br />
„Niedźwiadek”<br />
JAN STANISŁAW<br />
JANKOWSKI<br />
„Soból”<br />
KAZIMIERZ<br />
PUŻAK „Grzegorz”<br />
w Londynie, a w Wielkiej Brytanii, Francji i Stanach<br />
Zjednoczonych ukazywały się polskie książki<br />
i gazety. Ośrodkami polskiej emigracji stały się<br />
Londyn, Paryż i Nowy Jork, spore grupy emigrantów<br />
osiedliły się też w Belgii, Kanadzie, a nawet<br />
Australii i Argentynie.<br />
PRZEJMOWANIE PRZEZ KOMUNISTÓW<br />
WŁADZY NA ZIEMIACH POLSKICH<br />
Dnia 31 grudnia 1944 r. podporządkowany Stalinowi<br />
<strong>Po</strong>lski Komitet Wyzwolenia Narodowego został<br />
przekształcony w Rząd Tymczasowy. Formalnie<br />
był to rząd koalicyjny, ponieważ premierem został<br />
dotychczasowy przewodniczący PKWN Edward<br />
Osóbka-Morawski z <strong>Po</strong>lskiej Partii Socjalistycznej,<br />
a wicepremierem Stanisław Janusz z powołanego<br />
przez komunistów rozłamowego Stronnictwa Ludowego.<br />
Jednak realną władzę sprawował Stalin,<br />
a „opiekunem” rządu z jego ramienia został generał<br />
NKWD Iwan Sierow oraz komuniści z <strong>Po</strong>lskiej<br />
Partii Robotniczej: wicepremier Władysław<br />
BOLESŁAW BIERUT I JÓZEF STALIN<br />
Gomułka, minister bezpieczeństwa publicznego<br />
Stanisław Radkiewicz i minister obrony gen. Michał<br />
Rola-Żymierski. Nowy rząd został oczywiście<br />
natychmiast uznany przez ZSRR, a ponieważ na<br />
terytorium <strong>Po</strong>lski realną władzę sprawowały Armia<br />
Czerwona i NKWD, radzieccy komendanci<br />
wojskowi współpracowali wyłącznie z organami<br />
władzy powoływanymi przez ten rząd. Armia<br />
Czerwona zapewniała nowym władzom wszystko:<br />
od pojazdów, siedzib, urządzeń technicznych<br />
i zaopatrzenia w żywność do ochrony osobistej.<br />
Jednocześnie Rosjanie i komuniści zwalczali działające<br />
nadal struktury <strong>Po</strong>lskiego Państwa <strong>Po</strong>dziemnego,<br />
uznające rząd polski w Londynie.<br />
PROCES SZESNASTU<br />
Władze <strong>Po</strong>lski <strong>Po</strong>dziemnej odrzucały wprawdzie<br />
postanowienia jałtańskie, ale zdawały sobie sprawę<br />
z konieczności wypracowania wzajemnych relacji<br />
z Rosjanami. W marcu 1945 r. w Pruszkowie doszło<br />
do spotkania przedstawicieli władz radzieckich<br />
z szesnastoma przywódcami władz konspiracyjnych.<br />
Na spotkanie przybyli m.in. ostatni<br />
dowódca Armii Krajowej gen. Leopold Okulicki<br />
„Niedźwiadek”, Delegat Rządu na Kraj i wicepremier<br />
Jan Stanisław Jankowski, przewodniczący<br />
Rady Jedności Narodowej (podziemnego parlamentu)<br />
Kazimierz Pużak. <strong>Po</strong> krótkich, wstępnych<br />
rozmowach <strong>Po</strong>lacy zostali niespodziewanie aresztowani<br />
przez NKWD i natychmiast wywiezieni do<br />
Moskwy. Tam 18–21 czerwca 1945 r. zorganizowano<br />
publiczny, pokazowy proces, w którym oskar-<br />
dział X <strong>Po</strong>lska w systemie komunistycznym | lekcja 36
Mikołajczyk<br />
321<br />
PRZYWITANIE STANISŁAWA MIKOŁAJCZYKA na lotnisku w Warszawie po powrocie do <strong>Po</strong>lski w 1945 r.<br />
Wielu <strong>Po</strong>laków wierzyło, że były premier nie pozwoli na utratę suwerenności i odsunie komunistów od władzy.<br />
żono polskich przywódców o współpracę z Niemcami,<br />
działalność na szkodę ZSRR i przeciw Armii<br />
Czerwonej. <strong>Po</strong> trzech dniach rozprawy większość<br />
oskarżonych skazano na stosunkowo łagodne kary<br />
więzienia. Kary tej nie przeżyli jednak gen.<br />
Okulicki i J.S. Jankowski – obaj zmarli w więzieniu<br />
w niewyjaśnionych okolicznościach. Proces Szesnastu<br />
– jak powszechnie zaczęto nazywać<br />
to wydarzenie – pokazał, że ZSRR<br />
będzie zwalczać przeciwników politycznych<br />
w <strong>Po</strong>lsce wszelkimi środkami oraz<br />
udowodnił, że w walce o powojenny<br />
ksztat państwa <strong>Po</strong>lacy nie mogą liczyć<br />
na pomoc państw zachodnich.<br />
TYMCZASOWY RZĄD<br />
JEDNOŚCI NARODOWEJ<br />
Równocześnie z procesem Szesnastu<br />
w Moskwie toczyły się rozmowy między<br />
byłym premierem rządu polskiego na<br />
emigracji Stanisławem Mikołajczykiem<br />
a Władysławem Gomułką, Bolesławem<br />
Bierutem i Edwardem Osóbką-Morawskim<br />
na temat warunków utworzenia<br />
Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.<br />
Miał on, według postanowień<br />
wielkiej trójki, reprezentować wszystkie<br />
siły polityczne w kraju i na emigracji i stać się jedynym<br />
legalnym przedstawicielem <strong>Po</strong>lski. <strong>Po</strong>dstawowym<br />
zadaniem TRJN miało być przygotowanie<br />
wolnych i demokratycznych wyborów<br />
w <strong>Po</strong>lsce. Dzięki presji Stalina szybko doszło do<br />
Stanisław<br />
Mikołajczyk<br />
(1901–1966),<br />
działacz ruchu<br />
ludowego.<br />
Wicepremier<br />
w emigracyjnym<br />
rządzie<br />
gen.<br />
Władysława<br />
Sikorskiego.<br />
Od lipca 1943 r.<br />
do listopada 1944 r.<br />
premier. W 1945 r.<br />
wicepremier<br />
w TRJN oraz<br />
przywódca PSL. <strong>Po</strong><br />
1947 r. na emigracji.<br />
uzgodnienia warunków powstania nowego rządu<br />
(28 czerwca 1945 r.), w skład którego weszło tylko<br />
trzech polityków, którzy nie byli związani z Kremlem:<br />
Stanisław Mikołajczyk jako wicepremier<br />
i minister rolnictwa i reform rolnych oraz Władysław<br />
Kiernik i Czesław Wycech. Premierem został<br />
Edward Osóbka-Morawski, wicepremierem Władysław<br />
Gomułka. Wszystkie kluczowe<br />
ministerstwa pozostały pod kontrolą<br />
komunistów.<br />
Dnia 5 lipca 1945 r. TRJN został uznany<br />
przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone.<br />
Jednocześnie oba mocarstwa<br />
cofnęły poparcie dla dotychczasowego<br />
rządu polskiego na uchodźstwie. Większość<br />
polskich polityków znajdujących<br />
się na emigracji nie uznała TRJN<br />
i otwarcie popierała zbrojne podziemie<br />
antykomunistyczne w <strong>Po</strong>lsce.<br />
Stalin, zyskawszy pewność, że kontroluje<br />
rząd polski, mógł ostatecznie<br />
zgodzić się na bardziej korzystny dla<br />
<strong>Po</strong>lski przebieg zachodnich granic Rzeczypospolitej.<br />
Dawał tym oręż propagandowy<br />
polskim komunistom, którzy<br />
mogli przedstawiać ZSRR jako jedyne<br />
mocarstwo broniące interesów <strong>Po</strong>lski.<br />
Wielka Brytania i Stany Zjednoczone bowiem,<br />
mając na celu osłabienie ZSRR i ułatwienie odbudowy<br />
zniszczonych wojną Niemiec, dążyły w <strong>Po</strong>czdamie<br />
do korzystniejszej dla Niemców rewizji<br />
przebiegu granicy.
322<br />
Referendum ludowe<br />
Kapitulacja Niemiec i zakończenie<br />
okresu dwuwładzy zmieniło<br />
sytuację polityczną na ziemiach<br />
polskich.<br />
Dnia 1 lipca 1945 r., na wieść<br />
o powołaniu TRJN, rozwiązała się<br />
Rada Jedności Narodowej – ciało<br />
będące podczas okupacji reprezentacją<br />
większości przedwojennych<br />
partii politycznych. W opublikowanej<br />
przy tej okazji deklaracji, nazwanej<br />
„Testamentem <strong>Po</strong>lski Walczącej”,<br />
ugrupowania reprezentowane<br />
w RJN zapowiadały walkę „z otwartą<br />
przyłbicą” o wolną i demokratyczną<br />
<strong>Po</strong>lskę.<br />
Szybko jednak okazało się,<br />
że komuniści nie mają zamiaru<br />
pozwolić na jawną i swobodną<br />
działalność przedwojennych ugrupowań<br />
politycznych. Zablokowano<br />
natychmiast próbę wznowienia<br />
działalności przez Stronnictwo Narodowe.<br />
Jednocześnie, poprzez<br />
kontrolowanych przez siebie działaczy<br />
politycznych innych ugrupowań,<br />
komuniści odtwarzali partie<br />
nawiązujące do przedwojennej<br />
tradycji. Uniemożliwiali w ten sposób<br />
działanie wychodzącym z podziemia<br />
lub wracającym z emigracji<br />
przedwojennym politykom tychże<br />
ugrupowań. Właściwie pozwolono<br />
działać tylko jednemu ugrupowaniu opozycyjnemu<br />
– założonemu w sierpniu 1945 r. przez wicepremiera<br />
Stanisława Mikołajczyka <strong>Po</strong>lskiemu<br />
Stronnictwu Ludowemu. PSL utworzone przez<br />
działaczy działającego w konspiracji Stronnictwa<br />
Ludowego „Roch”, szybko stało się reprezentacją<br />
wszystkich sił politycznych niechętnych PPR.<br />
NA PLAKATACH Z OKRESU<br />
REFERENDUM PPR wzywała<br />
do głosowania 3 x TAK oraz<br />
ostro atakowała przeciwników,<br />
zarzucając im współpracę<br />
z hitlerowcami oraz wspieranie<br />
obszarników i kapitalistów.<br />
REFERENDUM LUDOWE<br />
W połowie 1946 r. PSL liczyło już ponad 800 tys.<br />
członków, podczas gdy rządząca PPR tylko<br />
ok. 500 tys. Komuniści, widząc szybki rozwój PSL,<br />
zaczęli obawiać się o wynik wyborów, które zgodnie<br />
z postanowieniami wielkiej trójki byli zobowiązani<br />
przeprowadzić. Dlatego do<br />
rozprawy z PSL skierowano nie<br />
tylko najlepszych specjalistów od<br />
propagandy, ale przede wszystkim<br />
funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa<br />
Publicznego, któremu<br />
podlegały m.in. Urząd Bezpieczeństwa<br />
(UB – policja polityczna) oraz<br />
Milicja Obywatelska (MO). Jednocześnie<br />
zamiast wyborów PPR postanowiła<br />
przeprowadzić tzw. referendum<br />
ludowe (30 czerwca 1946 r.),<br />
aby sprawdzić rzeczywiste poparcie<br />
społeczne oraz sprawność aparatu<br />
partyjnego i państwowego w przeprowadzaniu<br />
brutalnej kampanii<br />
wyborczej. Chciano również zbadać<br />
reakcję społeczeństwa i zachodnich<br />
mocarstw na masowe fałszerstwa<br />
wyników głosowania.<br />
Pytania referendum brzmiały:<br />
„1) Czy jesteś za zniesieniem senatu<br />
2) Czy chcesz utrwalenia w przyszłej<br />
konstytucji ustroju gospodarczego,<br />
zaprowadzonego przez<br />
reformę rolną i unarodowienie podstawowych<br />
gałęzi gospodarki krajowej,<br />
z zachowaniem ustawowych<br />
uprawnień inicjatywy prywatnej<br />
3) Czy chcesz utrwalenia zachodnich<br />
granic Państwa <strong>Po</strong>lskiego na Bałtyku,<br />
Odrze i Nysie Łużyckiej”. Pytania<br />
zostały przygotowane w ten sposób,<br />
żeby opozycji trudno było głosować inaczej niż<br />
trzy razy TAK. Stronnictwo Ludowe Mikołajczyka<br />
przed wojną opowiadało się bowiem za zniesieniem<br />
senatu. Żeby jednak udowodnić mocarstwom,<br />
jakim poparciem społecznym się cieszy<br />
opozycja w <strong>Po</strong>lsce, PSL wezwało do głosowania<br />
NIE na pierwsze pytanie.<br />
Mimo zmasowanej kampanii propagandowej<br />
oraz zatrzymywania i zastraszania działaczy opozycji<br />
wynik referendum okazał się bardzo niekorzystny<br />
dla komunistów. Nie pomogło im też<br />
ogłoszenie kilka tygodni przed referendum decyzji<br />
o zniesieniu bardzo uciążliwych dla rolników<br />
obowiązkowych świadczeń rzeczowych (tzw. kon-<br />
dział X <strong>Po</strong>lska w systemie komunistycznym | lekcja 36
Sfałszowane wybory<br />
323<br />
WYNIKI REFERENDUM LUDOWEGO Z 1946 R.<br />
1) Czy jesteś za zniesieniem senatu<br />
2) Czy chcesz utrwalenia w przyszłej konstytucji ustroju gospodarczego, zaprowadzonego przez reformę rolną<br />
i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej<br />
3) Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa <strong>Po</strong>lskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej<br />
Wyniki<br />
oficjalne<br />
68%<br />
77,1%<br />
91,4%<br />
Wyniki<br />
szacunkowe<br />
26,9%<br />
42,0%<br />
66,9%<br />
tyngentów), wprowadzonych jeszcze<br />
przez okupanta niemieckiego i utrzymanych<br />
po wojnie. Komuniści przewidywali<br />
niekorzystny wynik głosowania.<br />
Dlatego przysłana wcześniej grupa<br />
„fachowców” z Moskwy, sfałszowała<br />
protokoły z kilku tysięcy komisji tak,<br />
że można było ogłosić oficjalnie, iż społeczeństwo<br />
poparło nową władzę. Według<br />
podanych wyników na pierwsze<br />
pytanie TAK odpowiedzieć miało 68%<br />
głosujących, na drugie 77,1%,<br />
a na trzecie aż 91,4%. Prawdziwe protokoły<br />
zniszczono, ale szacuje się, że<br />
naprawdę na TAK głosowało odpowiednio<br />
26,9%, 42,0% i 66,9% głosujących.<br />
Najbardziej niechętni nowej władzy<br />
okazali się mieszkańcy Krakowa.<br />
Bolesław Bierut<br />
(1892–1956),<br />
działacz<br />
komunistyczny,<br />
pierwszy prezydent<br />
<strong>Po</strong>lski Ludowej.<br />
Od 1918 r. członek<br />
KPP. Agent NKWD<br />
i współpracownik<br />
wywiadu<br />
radzieckiego.<br />
W 1943 r. wszedł do<br />
kierownictwa PPR.<br />
Prezydent Krajowej<br />
Rady Narodowej.<br />
W 1947 r. wybrany<br />
na prezydenta.<br />
WYBORY DO SEJMU<br />
Pierwsze po wojnie wybory odbyły się ostatecznie<br />
19 stycznia 1947 r. <strong>Po</strong>przedziła je kampania terroru<br />
wymierzona przeciw PSL, jedynemu ugrupowaniu,<br />
które nie zgodziło się wejść do tak zwanego<br />
Bloku Demokratycznego. Była to<br />
wspólna lista wyborcza, na której większość<br />
zagwarantowała sobie PPR,<br />
a o podziale zdobytych poselskich mandatów<br />
decydowali nie wyborcy lecz ustalenia<br />
międzypartyjne. W toku kampanii<br />
wyborczej aresztowano kilkadziesiąt<br />
tysięcy działaczy PSL, a ok. 200 zostało<br />
zabitych przez „nieznanych sprawców”.<br />
Reszcie utrudniano działalność m.in.<br />
zabraniano organizacji spotkań wyborczych,<br />
rozwiązywano pod rozmaitymi<br />
pozorami terenowe struktury, pozbawiano<br />
pracy. <strong>Po</strong>nadto, żeby zmarginalizować<br />
w nowym sejmie stronnictwo Mikołajczyka,<br />
znowu masowo fałszowano<br />
wyniki. W rezultacie, według oficjalnych<br />
danych, PSL uzyskało 10% poparcia, czyli 28 mandatów<br />
w 444-osobowym sejmie. Sam Mikołajczyk<br />
szacował, że rzeczywiste poparcie dla PSL dochodziło<br />
do 74%, ale żadne protesty nie zostały<br />
uwzględnione. Złożony z PPR, PPS, SL i SD Blok<br />
Demokratyczny oficjalnie zdobył 80,1% poparcia<br />
i zapewnił sobie aż 394 miejsca. Taki wynik wybo-
324<br />
Żołnierze wyklęci<br />
„…Z ORŁAMI<br />
NA CZAPKACH,<br />
Z RYNGRAFAMI<br />
NA PIERSIACH…”<br />
Żołnierzy podziemia antykomunistycznego, którzy walczyli<br />
do końca mimo braku szansy na zwycięstwo, nazywa się<br />
żołnierzami wyklętymi, ponieważ na wiele lat wyklęto<br />
ich z oficjalnej wersji historii i robiono wszystko, by pamięć<br />
o nich nie przetrwała.<br />
Mjr „Łupaszka” – Zygmunt<br />
Szendzielarz, stracony w 1951 r.<br />
St. sierż. „Rój” – Mieczysław<br />
Dziemieszkiewicz, poległ w 1951 r.<br />
Ppor. „Olech” – Anatol<br />
Radziwonik, poległ w 1949 r.<br />
Kpt. „Huzar” – Kazimierz<br />
Kamieński, stracony w 1953 r.<br />
Mjr „Orlik” – Marian<br />
Bernaciak, zginął w 1946 r.<br />
Mjr „Zapora” – Hieronim<br />
Dekutowski, stracony w 1949 r.<br />
<strong>Po</strong>r. „Ogień” – Józef<br />
Kuraś, zginął w 1947 r.<br />
Ppor. „Żelazny” – Edward<br />
Taraszkiewicz, zginął w 1951 r.<br />
ODDZIAŁ PARTYZANCKI 6. Brygady Wileńskiej „Młota”. W 1994 r. w jednym<br />
z procesów rehabilitacyjnych Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej <strong>Po</strong>lskiej stwierdził:<br />
„[…] żołnierze AK działający później w organizacji WiN byli zmuszeni<br />
do przeciwstawienia się zbrojnej masowej eksterminacji, poprzez walkę zarówno<br />
z oddziałami NKWD, jak i wspierającymi je formacjami polskimi, tj. milicją,<br />
UB i tzw. Wojskami Wewnętrznymi. Była to walka potrzebna i celowa, polegająca<br />
na odbijaniu jeńców lub zapobieganiu morderstwom i aresztowaniom”.<br />
dział X <strong>Po</strong>lska w systemie komunistycznym | lekcja 36
Terror<br />
325<br />
rów społeczeństwo polskie szybko nazwało cudem<br />
nad urną.<br />
Większość parlamentarna wkrótce stworzyła<br />
nowy rząd z premierem Józefem Cyrankiewiczem<br />
z PPS na czele, a na stanowisko prezydenta Rzeczypospolitej<br />
wybrano Bolesława Bieruta.<br />
<strong>Po</strong> wygraniu sfałszowanych<br />
wyborów nowa władza nie<br />
przestała prześladować PSL,<br />
dążąc do jego likwidacji.<br />
Obawa o życie i niewiara<br />
w możliwość legalnego przeciwstawiania<br />
się komunistom<br />
doprowadziły do opuszczania<br />
szeregów partii przez jej<br />
członków. W październiku<br />
1947 r. zagrożony aresztowaniem<br />
Stanisław Mikołajczyk<br />
uciekł z <strong>Po</strong>lski – pomogły mu<br />
w tym zachodnie służby specjalne.<br />
W listopadzie zamknięto<br />
organ prasowy PSL „Gazetę<br />
Ludową”, a w partii władzę<br />
przejęła grupa działaczy popieranych<br />
przez PPR. Doprowadzili<br />
oni w listopadzie 1949 r. do połączenia ze<br />
stworzonym przez komunistów Stronnictwem<br />
Ludowym. W ten sposób powstało Zjednoczone<br />
Stronnictwo Ludowe, które „uznając kierowniczą<br />
rolę” komunistów, funkcjonowało aż do końca<br />
istnienia <strong>Po</strong>lski Ludowej.<br />
WALKA KOMUNISTÓW ZE ZBROJNYM<br />
PODZIEMIEM NIEPODLEGŁOŚCIOWYM<br />
Mimo oficjalnego rozwiązania Armii Krajowej<br />
w styczniu 1945 r., większość jej struktur nie uległa<br />
likwidacji i pozostała w konspiracji. Największą<br />
z „poakowskich” organizacji było założone we<br />
wrześniu 1945 r. Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”<br />
(WiN), na czele którego stanął płk Jan Rzepecki.<br />
Wiele oddziałów partyzanckich działało pod<br />
szyldem Narodowych Sił Zbrojnych zorganizowanych<br />
przez działaczy przedwojennego ruchu narodowego,<br />
od początku wojny traktującego ZSRR<br />
jako drugiego okupanta. W sumie na ziemiach<br />
polskich oraz obszarach wcielonych do ZSRR walczyło<br />
w 1945 r. ok. 150 oddziałów partyzanckich,<br />
CELEM PROPAGANDY<br />
KOMUNISTYCZNEJ było zburzenie legendy<br />
i autorytetu AK w społeczeństwie polskim.<br />
liczących ponad 20 tys. dobrze uzbrojonych i wyszkolonych<br />
żołnierzy. Żołnierze podziemia likwidowali<br />
lub przepędzali działaczy PPR<br />
i agentów Urzędu Bezpieczeństwa, rozbijali lub<br />
rozbrajali posterunki powołanej przez komunistów<br />
Milicji Obywatelskiej, uwalniali aresztowanych<br />
przez nowe władze, ale<br />
także dawali schronienie zagrożonym<br />
aresztowaniem<br />
przez NKWD. Ważnym zadaniem<br />
partyzantów była również<br />
ochrona ludności cywilnej<br />
przed pospolitym bandytyzmem,<br />
rozpowszechnionym<br />
z powodu łatwego dostępu do<br />
broni.<br />
Komuniści, zdając sobie<br />
sprawę z siły i autorytetu oddziałów<br />
podziemia, musieli<br />
zaangażować do jego zwalczania<br />
olbrzymią armię. Do akcji<br />
antypartyzanckich rzucono<br />
stacjonujące w <strong>Po</strong>lsce oddziały<br />
Armii Czerwonej i wojska<br />
NKWD, jednostki ludowego<br />
Wojska <strong>Po</strong>lskiego, specjalnie utworzony w tym<br />
celu i wzorowany na pułkach specjalnych NKWD<br />
Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Wojska<br />
Ochrony <strong>Po</strong>granicza. W sumie pod koniec<br />
1945 r. podziemie było zwalczane przez ok. 24 tys.<br />
funkcjonariuszy „bezpieczeństwa”, ok. 100 tys.<br />
żołnierzy i milicjantów, do „pomocy” włączyło się<br />
15 pułków wojsk wewnętrznych NKWD, liczących<br />
łącznie ok. 30 tys. enkawudzistów.<br />
W sierpniu 1945 r., chcąc okazać dobrą wolę<br />
i opanować trudną sytuację w kraju,<br />
Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej<br />
ogłosił amnestię. Skorzystało<br />
z niej ok. 30 tys. żołnierzy podziemia.<br />
Wielu z nich potem aresztowano<br />
i zamordowano.<br />
W 1946 r. walczyło jeszcze od<br />
6,5 tys. do 8,5 tys. „leśnych”.<br />
KARYKATURA Z „TRYBUNY<br />
ROBOTNICZEJ” z 1945 r.<br />
– organu prasowego PPR
326<br />
Bieszczady w ogniu<br />
W lutym 1947 r. komuniści ogłosili drugą<br />
amnestię. Skorzystało z niej ponad<br />
75 tys. osób, w tym również byli żołnierze<br />
podziemia, którzy nie prowadzili po<br />
wojnie walki, dezerterzy z ludowego<br />
Wojska <strong>Po</strong>lskiego bądź osoby unikające<br />
poboru. <strong>Po</strong> amnestii w lasach pozostawało<br />
jeszcze ok. 1,8 tys. żołnierzy wyklętych.<br />
Woleli zginąć z bronią w ręku, niż<br />
poddać się komunistom. W końcu siłom<br />
bezpieczeństwa, milicji i wojsku<br />
udało się zlikwidować te grupy. <strong>Po</strong>jedynczy<br />
żołnierze wytrwali jeszcze do połowy<br />
lat 50. Ostatni żołnierz podziemia,<br />
Józef Franczak „Lalek”, poległ w walce<br />
z obławą milicyjną w 1963 r.<br />
Karol Świerczewski<br />
(1897–1947),<br />
ps. „Walter”,<br />
działacz<br />
komunistyczny,<br />
generał radziecki<br />
i polski. Od 1917 r.<br />
w Armii Czerwonej,<br />
walczył przeciw<br />
<strong>Po</strong>lakom w 1920 r.<br />
W latach 1944–45<br />
dowodził 2. Armią<br />
Wojska <strong>Po</strong>lskiego.<br />
Od 1946 r.<br />
wiceminister<br />
obrony narodowej.<br />
Członek Komitetu<br />
Centralnego PPR.<br />
Zginął w marcu<br />
1947 r. w zasadzce<br />
UPA.<br />
WALKA Z UPA I AKCJA „WISŁA”<br />
Oprócz polskiego podziemia niepodległościowego<br />
komuniści musieli walczyć z dobrze<br />
zorganizowaną i uzbrojoną partyzantką Ukraińskiej<br />
<strong>Po</strong>wstańczej Armii. Walki toczyły się w południowo-wschodniej<br />
<strong>Po</strong>lsce: na <strong>Po</strong>dkarpaciu<br />
i w Bieszczadach. Korzystające z poparcia miejscowej<br />
ludności, w większości ukraińskiej lub<br />
łemkowskiej, i unikające walki z regularnymi oddziałami,<br />
kurenie i sotnie UPA (odpowiedniki<br />
polskich batalionów i kompanii),<br />
długo nie dawały się pokonać,<br />
a nawet przeprowadzały akcje zaczepne<br />
i przeciwstawiały się wysiedlaniu<br />
Ukraińców do ZSRR.<br />
Na początku 1947 r. władze komunistyczne<br />
rozpoczęły przygotowania<br />
do przesiedlenia ludności ukraińskiej.<br />
Pretekstem stała się śmierć gen. Karola<br />
Świerczewskiego w zasadzce zorganozowanej<br />
przez UPA. W ciągu trzech<br />
miesięcy wywieziono na ziemie odzyskane<br />
prawie 150 tys. Ukraińców<br />
i Łemków, także z terenów objętych<br />
działaniami UPA. Akcję tę opatrzono<br />
kryptonimem „Wisła” i przeprowadzono<br />
bardzo brutalnie. Mieszkańcy mogli<br />
zabrać bardzo niewielką część dobytku,<br />
ponadto zadbano o to, by Ukraińców nie<br />
osiedlać w zwartych skupiskach. <strong>Po</strong>zbawione<br />
żywności i kryjówek oddziały Ukraińskiej <strong>Po</strong>wstańczej<br />
Armii rozwiązały się lub przedostały<br />
na Ukrainę bądź do Czechosłowacji. W 1948 r.<br />
działalność podziemia ukraińskiego w <strong>Po</strong>lsce<br />
praktycznie całkowicie ustała.<br />
ŻOŁNIERZE LUDOWEGO WOJSKA POLSKIEGO<br />
palą wieś podejrzewaną o sprzyjanie UPA.<br />
Wykonaj polecenia<br />
1. Przedstaw konsekwencje zmiany granic <strong>Po</strong>lski po II wojnie światowej.<br />
2. Omów metody działania komunistów w walce o władzę w latach 1945–1947.<br />
3. Przedstaw i oceń działalność Stanisława Mikołajczyka oraz PSL w latach 1945–1947.<br />
4. Wyjaśnij, jakie znaczenie dla komunistów miało referendum ludowe.<br />
*5. Przedstaw cele i metody działania zbrojnego podziemia niepodległościowego. Dokonaj oceny postępowania „żołnierzy<br />
wyklętych”.<br />
dział X <strong>Po</strong>lska w systemie komunistycznym | lekcja 36