22.09.2013 Views

Lesgeven aan leerlingen op mbo-niveau 1 en 2 - Kortlopend ...

Lesgeven aan leerlingen op mbo-niveau 1 en 2 - Kortlopend ...

Lesgeven aan leerlingen op mbo-niveau 1 en 2 - Kortlopend ...

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK<br />

<strong>Lesgev<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong><br />

<strong>mbo</strong>-<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

E<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieprofiel voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Professionele<br />

organisatie 97<br />

Marjan Glaudé<br />

Edith van Eck


<strong>Lesgev<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong><br />

<strong>mbo</strong>-<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

E<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieprofiel voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Marjan Glaudé<br />

Edith van Eck


CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG<br />

Glaudé, M., Eck van, E.<br />

<strong>Lesgev<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>mbo</strong>-<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2.<br />

Amsterdam: Kohnstamm Instituut.<br />

(Rapport 872, projectnummer 40522)<br />

ISBN 978-90-6813-934-1<br />

Alle recht<strong>en</strong> voorbehoud<strong>en</strong>. Niets uit deze uitgave mag word<strong>en</strong> verveelvoudigd, <strong>op</strong>geslag<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> geautomatiseerd gegev<strong>en</strong>sbestand, of <strong>op</strong><strong>en</strong>baar gemaakt, in <strong>en</strong>ige vorm of <strong>op</strong> <strong>en</strong>ige<br />

wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotok<strong>op</strong>ieën, <strong>op</strong>nam<strong>en</strong> of <strong>op</strong> <strong>en</strong>ige manier, zonder<br />

voorafg<strong>aan</strong>de schriftelijke toestemming van de uitgever.<br />

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval<br />

system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photoc<strong>op</strong>ying, or<br />

otherwise, without the prior writt<strong>en</strong> permission of the publisher.<br />

Uitgave:<br />

Kohnstamm Instituut<br />

Plantage Muidergracht 24, Postbus 94208, 1018 TV Amsterdam<br />

Telefoon: 020-5251226<br />

http:/www.kohnstamminstituut.uva.nl<br />

C<strong>op</strong>yright © Kohnstamm Instituut, 2012<br />

Dit onderzoek is gefinancierd uit het budget dat het ministerie van OCW jaarlijks<br />

beschikbaar stelt <strong>aan</strong> de LPC t<strong>en</strong> behoeve van Kortl<strong>op</strong><strong>en</strong>d Onderwijsonderzoek dat<br />

uitgevoerd wordt <strong>op</strong> verzoek van het onderwijsveld.


Inhoud<br />

Inleiding 1<br />

1 Theoretisch kader <strong>en</strong> uitwerking van de onderzoeksvrag<strong>en</strong> 3<br />

2 Onderzoeks<strong>aan</strong>pak 11<br />

2.1 Interviewronde 11<br />

2.2 Schriftelijke bevraging 14<br />

3 De literatuurstudie 17<br />

3.1 Opbr<strong>en</strong>gst van de literatuurstudie: e<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieprofiel voor<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 17<br />

3.2 De compet<strong>en</strong>tie-ijsbergstructuur 22<br />

4 De interviewronde 25<br />

4.1 Inleiding 25<br />

4.2 Validering van het compet<strong>en</strong>tieprofiel uit de literatuurstudie 25<br />

4.3 De belangrijkste compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>mbo</strong> 1-2 nodig hebb<strong>en</strong> 26<br />

4.4 Belang <strong>en</strong> ontwikkelbaarheid 27<br />

4.5 T<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> 40<br />

4.6 Sam<strong>en</strong>vatting van de bevinding<strong>en</strong> 41<br />

5 De schriftelijke bevraging 45<br />

5.1 Inleiding 45<br />

5.2 Het belang van de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 46<br />

5.3 Bekwaamheid 48<br />

5.4 De bijdrage van professionalisering 49<br />

5.5 De verdere ontwikkeling van de compet<strong>en</strong>ties 51<br />

5.6 Professionaliseringsvariant<strong>en</strong> voor verdere ontwikkeling van de<br />

compet<strong>en</strong>ties 52<br />

5.7 Conclusies 55<br />

6 Sam<strong>en</strong>vatting, conclusies <strong>en</strong> <strong>aan</strong>beveling<strong>en</strong> 57<br />

Literatuurlijst 65<br />

Bijlage: vrag<strong>en</strong>lijst voor personeel <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (interviewronde) 69


Inleiding<br />

„Ik heb me de afgel<strong>op</strong><strong>en</strong> dag<strong>en</strong> nog af l<strong>op</strong><strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> wat het specifiek maakt om met<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 te werk<strong>en</strong>. Het moet iets extra's zijn, anders kan elke doc<strong>en</strong>t<br />

het <strong>en</strong> dat is niet zo. De afgel<strong>op</strong><strong>en</strong> jar<strong>en</strong> zijn er diverse collega's geweest, die het<br />

niet vol hield<strong>en</strong>‟, aldus e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t werkzaam in het middelbaar beroepsonderwijs.<br />

Voorligg<strong>en</strong>de rapportage is e<strong>en</strong> verslag van e<strong>en</strong> zoektocht naar dat extra’s.<br />

In de Wet BIO is vastgelegd over welke compet<strong>en</strong>ties doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong>.<br />

Het kader is voor po, vo <strong>en</strong> <strong>mbo</strong> hetzelfde, er word<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieclusters<br />

onderscheid<strong>en</strong>. De uitwerking is afgestemd <strong>op</strong> het betreff<strong>en</strong>de onderwijstype <strong>en</strong> dus<br />

specifiek voor po, vo <strong>en</strong> <strong>mbo</strong>. In de uitwerking van de compet<strong>en</strong>tiematrix voor het<br />

<strong>mbo</strong> wordt echter ge<strong>en</strong> onderscheid gemaakt <strong>op</strong> basis van het <strong>niveau</strong> in het <strong>mbo</strong><br />

waar de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong>. Ook in onderwijsonderzoek is weinig specifieke<br />

<strong>aan</strong>dacht geweest voor de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> onderwijs<strong>niveau</strong>s in het <strong>mbo</strong>, de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> 1 <strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die daar lesgev<strong>en</strong>. Vanuit de Universiteit Utrecht heeft<br />

Lesterhuis in 2010 scriptieonderzoek ged<strong>aan</strong>, waarin ze doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 (met<br />

ervaring met <strong>mbo</strong> 3 <strong>en</strong> 4) heeft bevraagd <strong>op</strong> de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van hun doelgroep<br />

(vergelek<strong>en</strong> met <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4), de doelstelling<strong>en</strong> waar<strong>op</strong> ze zich als doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />

hun <strong>leerling<strong>en</strong></strong> richt<strong>en</strong>, de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> andere eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> waarover doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong>.<br />

De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in haar onderzoek noem<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de compet<strong>en</strong>ties als ess<strong>en</strong>tieel om<br />

goed les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2: balans vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> flexibiliteit <strong>en</strong><br />

structuur bied<strong>en</strong>, creativiteit, sociale/inter-persoonlijke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> reflectieve<br />

compet<strong>en</strong>ties. Maar er is meer nodig. Lesterhuis b<strong>en</strong>oemt dit als persoonlijke<br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> interesses, bijvoorbeeld affiniteit met de doelgroep, geduld met de<br />

doelgroep, inlevingsvermog<strong>en</strong>, de leerling kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de lesdoel<strong>en</strong>. En in<br />

het verl<strong>en</strong>gde daarvan stelt zij zich de vraag of deze eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ‘leerbaar’ zijn.<br />

De <strong>aan</strong>vrager Zadkine heeft dit punt nader uitgewerkt: Wat betek<strong>en</strong>t het e<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ander voor <strong>op</strong>leiding, begeleiding <strong>en</strong> verdere professionalisering van (nieuwe)<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>? M<strong>en</strong> stelt zich de vraag of lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 te ler<strong>en</strong> is in de<br />

1 In het <strong>mbo</strong> wordt gesprok<strong>en</strong> van <strong>leerling<strong>en</strong></strong>, <strong>leerling<strong>en</strong></strong>, stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Wij kiez<strong>en</strong> hier voor de<br />

term <strong>leerling<strong>en</strong></strong>.<br />

1


initiële lerar<strong>en</strong><strong>op</strong>leiding, of alle<strong>en</strong> met vall<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong>st<strong>aan</strong> in de praktijk geleerd kan<br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke rol post-initiële scholing <strong>en</strong> coaching daarbij kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

Het Kohnstammm Instituut heeft voorligg<strong>en</strong>d onderzoek uitgevoerd. Zadkine heeft<br />

mede nam<strong>en</strong>s het Albeda College e<strong>en</strong> viertal onderzoeksvrag<strong>en</strong> geformuleerd.<br />

1. Over welke compet<strong>en</strong>ties moet<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 beschikk<strong>en</strong>?<br />

2. In hoeverre beschikk<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 1 <strong>en</strong> 2 over die compet<strong>en</strong>ties?<br />

3. Welke (professionaliserings)activiteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de ontwikkeling<br />

van die compet<strong>en</strong>ties?<br />

4. Welke compet<strong>en</strong>ties will<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verder ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong> welke<br />

manier?<br />

Het onderzoek maakt deel uit van het programma kortl<strong>op</strong><strong>en</strong>d onderwijs onderzoek<br />

2011, onderzoekslijn ‘Professionele organisatie’, cluster 2 Human Resource<br />

Managem<strong>en</strong>t.<br />

2


1 Theoretisch kader <strong>en</strong> uitwerking van de<br />

onderzoeksvrag<strong>en</strong><br />

Focus <strong>op</strong> inter-persoonlijke relatie tuss<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> leerling<br />

Lesterhuis (2010) concludeert dat de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>groep <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 zeer complex <strong>en</strong><br />

gemêleerd is, sommig<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> <strong>op</strong> deze <strong>niveau</strong>s vanwege hun cognitief vermog<strong>en</strong>,<br />

ander<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> complexe problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer andere <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zijn slecht<br />

gemotiveerd. Toch strev<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>op</strong> lange termijn naar e<strong>en</strong> diploma voor de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong>, ongeacht het <strong>niveau</strong> waar zij lesgev<strong>en</strong>. Op de korte termijn stell<strong>en</strong><br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lesdoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> h<strong>op</strong><strong>en</strong> dat less<strong>en</strong> rustig verl<strong>op</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> gemotiveerd<br />

<strong>aan</strong> het werk zijn. De strategieën die zij <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 gebruik<strong>en</strong> om de<br />

doelstelling<strong>en</strong> te behal<strong>en</strong>, verschill<strong>en</strong> wel van de strategieën die zij <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4<br />

gebruik<strong>en</strong>. Op <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 word<strong>en</strong> de werkvorm<strong>en</strong> wat meer <strong>aan</strong>gepast <strong>aan</strong> het<br />

cognitief vermog<strong>en</strong> van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>; de affectieve strategie dat wil zegg<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

gerichte investering in de affectieve relatie vormt echter e<strong>en</strong> belangrijker verschil.<br />

Voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 is vertrouw<strong>en</strong> in de doc<strong>en</strong>t, wederzijds respect <strong>en</strong><br />

duidelijkheid over wat er verwacht wordt ess<strong>en</strong>tieel om gemotiveerd naar school te<br />

kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> (mee) te werk<strong>en</strong>. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> invester<strong>en</strong> daarom veel tijd <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie in de<br />

affectieve strategie.<br />

Het onderzoek van Lesterhuis heeft zich gericht <strong>op</strong> de <strong>op</strong>vatting<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t.<br />

Zij formuleerde twee suggesties voor vervolg. In de eerste plaats onderzoek dat<br />

inzicht geeft in het gedrag dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> werkelijk verton<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe zij daarmee<br />

reager<strong>en</strong> <strong>op</strong> het gedrag, de doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> int<strong>en</strong>ties van <strong>leerling<strong>en</strong></strong>. Deze vraag staat<br />

c<strong>en</strong>traal in rec<strong>en</strong>t gestart onderzoek van het Kohnstamm Instittuut, ECBO <strong>en</strong> de<br />

Hogeschool Utrecht (Glaudé, Van d<strong>en</strong> Berg, Verbeek & De Bruijn, 2011). Dit<br />

onderzoek betreft de wijze waar waar<strong>op</strong> <strong>mbo</strong>-doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>op</strong> de verschill<strong>en</strong>de<br />

kwalificatie<strong>niveau</strong>s (<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4), binn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de leerweg<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de sector<strong>en</strong> (techniek, gezondheidszorg, administratie) hun<br />

primaire taak uitvoer<strong>en</strong> (begeleidingsgedrag), welke werktheorieën (<strong>op</strong>vatting<strong>en</strong>,<br />

uitgangspunt<strong>en</strong>, inzicht<strong>en</strong>) ze daarbij hanter<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> dilemma’s ze<br />

ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe ze daarmee omg<strong>aan</strong>. Dat onderzoek zal nadere k<strong>en</strong>nis <strong>op</strong>lever<strong>en</strong> over<br />

het feitelijke begeleidingsgedrag van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de manier waar<strong>op</strong> zij dat<br />

afstemm<strong>en</strong> <strong>op</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van hun doelgroep. Verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

respectievelijk 3 <strong>en</strong> 4 vorm<strong>en</strong> hierbij e<strong>en</strong> expliciet <strong>aan</strong>dachtspunt.<br />

3


Inzoom<strong>en</strong> <strong>op</strong> gedrag in het hier uitgewerkte kortl<strong>op</strong><strong>en</strong>d onderwijsonderzoek leek ons<br />

hier<strong>aan</strong> weinig toe te voeg<strong>en</strong>. Daarom hebb<strong>en</strong> we het acc<strong>en</strong>t gelegd <strong>op</strong> het tweede<br />

voorstel van Lesterhuis voor nadere verdieping van haar onderzoek namelijk <strong>op</strong> de<br />

strategieën die de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong> om de onderwijsdoel<strong>en</strong> bij deze <strong>leerling<strong>en</strong></strong> te<br />

behal<strong>en</strong> <strong>en</strong> de compet<strong>en</strong>ties die zij daarvoor nodig hebb<strong>en</strong>. Conform de bevinding<strong>en</strong><br />

van Lesterhuis legg<strong>en</strong> we de focus <strong>op</strong> affectieve ofwel de inter-persoonlijke relatie<br />

tuss<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong>.<br />

Onder e<strong>en</strong> affectieve of inter-persoonlijke relatie verst<strong>aan</strong> we: de persoonlijke<br />

werkrelatie die de doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de leerling met elkaar hebb<strong>en</strong> met het oog <strong>op</strong> de<br />

cognitieve <strong>en</strong> de sociaal-emotionele ontwikkeling van de leerling. De<br />

veronderstelling is dat e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke relatie voorwaarde is voor<br />

betrokk<strong>en</strong>heid van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> bij het onderwijs <strong>en</strong> dus voor schoolsucces.<br />

Inter-persoonlijke relatie als voorwaarde voor betrokk<strong>en</strong>heid van <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

Bij de uitwerking van het onderzoek hebb<strong>en</strong> we gebruik gemaakt van e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te<br />

reviewstudie van Koom<strong>en</strong>, Roorda & Spilt (2011) die betrekking heeft <strong>op</strong> de<br />

affectieve relatie tuss<strong>en</strong> leraar <strong>en</strong> leerling <strong>en</strong> de effect<strong>en</strong> daarvan <strong>op</strong> de<br />

leer<strong>op</strong>br<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>.<br />

Koom<strong>en</strong>, e.a. (2011) onderscheid<strong>en</strong> drie kwaliteit<strong>en</strong> waarover doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

beschikk<strong>en</strong> om goed te functioner<strong>en</strong>; ze moet<strong>en</strong> goed instructie kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, ze<br />

moet<strong>en</strong> de klas kunn<strong>en</strong> manag<strong>en</strong>, didactisch <strong>en</strong> pedagogisch, <strong>en</strong> ze moet<strong>en</strong><br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> emotioneel kunn<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong>.<br />

Emotionele ondersteuning bied<strong>en</strong> houdt in dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tegemoet moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

<strong>aan</strong> de basisbehoeft<strong>en</strong> van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (relatie, autonomie <strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tie; zie<br />

bijvoorbeeld Connell & Wellborn, 1991). De leraar kan <strong>aan</strong> deze behoeft<strong>en</strong><br />

tegemoet kom<strong>en</strong> door:<br />

Emotionele verbond<strong>en</strong>heid te creër<strong>en</strong>;<br />

Autonomie van de leerling te ondersteun<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevorder<strong>en</strong>;<br />

Structuur te bied<strong>en</strong>.<br />

Op basis van onderzoek is het volg<strong>en</strong>de conceptuele model ontwikkeld.<br />

4<br />

gedrag leraar ----> betrokk<strong>en</strong>heid <strong>leerling<strong>en</strong></strong> ----> prestaties


Uitgangspunt is dat betrokk<strong>en</strong>heid e<strong>en</strong> voorwaarde is voor prestaties. Het belang van<br />

het tot stand br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van betrokk<strong>en</strong>heid bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong> als voorwaarde voor e<strong>en</strong> goed<br />

verlo<strong>op</strong> van het leerproces komt ook nadrukkelijk uit de studie van Lesterhuis naar<br />

vor<strong>en</strong>.<br />

Koom<strong>en</strong>, e.a. (2011) hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groot <strong>aan</strong>tal onderzoek<strong>en</strong> geanalyseerd waarin<br />

effect<strong>en</strong> van de affectieve relatie tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> lerar<strong>en</strong> <strong>op</strong> betrokk<strong>en</strong>heid van<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> hun prestaties zijn onderzocht <strong>en</strong> concluder<strong>en</strong> dat onderzoek<br />

consist<strong>en</strong>te effect<strong>en</strong> laat zi<strong>en</strong> van zowel e<strong>en</strong> positieve relatie van de leraar met<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> als van e<strong>en</strong> negatieve relatie.<br />

Kort sam<strong>en</strong>gevat komt het er <strong>op</strong> neer dat<br />

e<strong>en</strong> positieve relatie met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> positief effect heeft <strong>op</strong> betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong><br />

prestaties met name bij oudere (12+) <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> lage<br />

sociaaleconomische achtergrond (ses),<br />

e<strong>en</strong> negatieve relatie met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met name negatief uitpakt voor jong<strong>en</strong>s,<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> lage sociaaleconomische achtergrond, <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met<br />

leerproblem<strong>en</strong>.<br />

Uit bov<strong>en</strong>st<strong>aan</strong>de bevinding<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> afgeleid dat de aard van de affectieve<br />

relaties bepal<strong>en</strong>d is voor de betrokk<strong>en</strong>heid van <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> voor hun<br />

schoolprestaties <strong>en</strong> dat dit in sterkere mate speelt bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong> tuss<strong>en</strong> de 12 <strong>en</strong> 18<br />

jaar met e<strong>en</strong> lage ses, <strong>en</strong> met leerproblem<strong>en</strong>. Leerling<strong>en</strong> in <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 voldo<strong>en</strong> voor<br />

e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>zi<strong>en</strong>lijk deel <strong>aan</strong> deze k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. In het voorgestelde onderzoek zijn we<br />

vanuit dit theoretisch kader gekom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> verdere <strong>aan</strong>vulling <strong>en</strong> verdieping van<br />

de bevinding<strong>en</strong> van Lesterhuis.<br />

Wat is nodig voor het <strong>aan</strong>g<strong>aan</strong> van e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie: compet<strong>en</strong>ties<br />

Uit verschill<strong>en</strong>de bronn<strong>en</strong> blijkt dat er vele definities van e<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tie in omlo<strong>op</strong><br />

zijn (zie bijvoorbeeld Merriënboer, Van der Klink & H<strong>en</strong>driks, 2002; Mulder 2002).<br />

Het voert te ver om in voorligg<strong>en</strong>d onderzoek uitgebreid stil te st<strong>aan</strong> bij de<br />

definiëringskwestie. E<strong>en</strong> paar <strong>op</strong>merking<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> we er wel over. Simpel gezegd<br />

gaat het bij compet<strong>en</strong>ties van individu<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> integratie van k<strong>en</strong>nis, vaardighed<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> attitud<strong>en</strong> gek<strong>op</strong>peld <strong>aan</strong> e<strong>en</strong> specifieke context. Sommig<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />

compet<strong>en</strong>tie ook aspect<strong>en</strong> als waard<strong>en</strong>, norm<strong>en</strong>, visies over zichzelf <strong>en</strong> ander<strong>en</strong>, het<br />

creatief <strong>en</strong> productief kunn<strong>en</strong> omg<strong>aan</strong> met k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong>, zelfvertrouw<strong>en</strong>,<br />

motiev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedrev<strong>en</strong>heid. Het argum<strong>en</strong>t daarbij is dat juist deze dieperligg<strong>en</strong>de<br />

persoonlijkheidaspect<strong>en</strong> uiterst relevant zijn voor de uitvoering van tak<strong>en</strong>. In deze<br />

betek<strong>en</strong>is kan volg<strong>en</strong>s McClelland (1993) tot e<strong>en</strong> omschrijving van e<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tie<br />

ook de basale persoonlijke eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gerek<strong>en</strong>d ‘die bepal<strong>en</strong>d zijn voor<br />

5


succesvol handel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> functie of situatie’ (in Berg<strong>en</strong>h<strong>en</strong>egouw<strong>en</strong>, Mooijman &<br />

Tillema, 2002, p. 98).<br />

De kerngedachte is dat er niet alle<strong>en</strong> <strong>aan</strong>dacht moet zijn voor de zichtbare<br />

deskundigheid <strong>en</strong> vaardigheid van medewerkers, maar ook voor iemands<br />

dieperligg<strong>en</strong>de drijfver<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwaliteit<strong>en</strong>; deze vorm<strong>en</strong> de fundam<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de<br />

individuele compet<strong>en</strong>ties. Berg<strong>en</strong>h<strong>en</strong>egouw<strong>en</strong>, e.a (2002, p. 99) zegg<strong>en</strong> hierover het<br />

volg<strong>en</strong>de. M<strong>en</strong>selijke compet<strong>en</strong>ties zijn in hun structuur te vergelijk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

ijsberg; de ijsberg bestaat uit de volg<strong>en</strong>de vier lag<strong>en</strong>.<br />

1. Vakk<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />

De bov<strong>en</strong>ste zichtbare laag – het t<strong>op</strong>je van de ijsberg – omvat de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> de<br />

vaardighed<strong>en</strong> die je kunt waarnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> die betrekking hebb<strong>en</strong> <strong>op</strong> de uitoef<strong>en</strong>ing van<br />

het vak of de functie. Het gaat om vakk<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> technische vaardighed<strong>en</strong> die<br />

typer<strong>en</strong>d <strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel zijn voor de uitoef<strong>en</strong>ing van het vak <strong>en</strong> het beroep.<br />

2. Intermediaire vaardighed<strong>en</strong><br />

De intermediaire vaardighed<strong>en</strong> die in verschill<strong>en</strong>de (beroeps)situaties toepasbaar<br />

zijn, bevind<strong>en</strong> zich in de laag eronder. Het gaat om breed toepasbare<br />

beroepsvaardighed<strong>en</strong> zoals sociale <strong>en</strong> communicatieve vaardighed<strong>en</strong>, algeme<strong>en</strong><br />

technische <strong>en</strong> beroepsmatige inzicht<strong>en</strong>, organisatorische kwaliteit<strong>en</strong>, etc.<br />

De auteurs vatt<strong>en</strong> de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kunde uit de bov<strong>en</strong>ste twee lag<strong>en</strong> tezam<strong>en</strong> <strong>op</strong> als de<br />

beroeps- <strong>en</strong> vakbekwaamheid.<br />

3. Waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>, beroepsethiek <strong>en</strong> morele maatstav<strong>en</strong><br />

De waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>, de beroepsethiek <strong>en</strong> morele maatstav<strong>en</strong> van niet alle<strong>en</strong> de<br />

persoon zelf, maar ook van de organisatie <strong>en</strong> van de beroepsgroep, zijn<br />

gepositioneerd in de derde laag van de ijsberg. Het bevat het persoonlijke <strong>en</strong><br />

professionele refer<strong>en</strong>tiekader (waard<strong>en</strong>, oriëntaties, norm<strong>en</strong>, maatstav<strong>en</strong>) <strong>en</strong> is<br />

tev<strong>en</strong>s het k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de van iemands persoonlijkheid.<br />

Eig<strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong>, ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong>leiding zorg<strong>en</strong> ervoor dat iemand waard<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

norm<strong>en</strong> internaliseert; zo ontstaat e<strong>en</strong> bepaalde kijk <strong>op</strong> de wereld <strong>en</strong> <strong>op</strong> de<br />

medem<strong>en</strong>s.<br />

De auteurs noem<strong>en</strong> de eerste drie lag<strong>en</strong>: de professionele kwalificatie van de<br />

persoon.<br />

4. Zelfconcept, motiev<strong>en</strong>, inzet, gedrev<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> overtuigingskracht.<br />

De vierde <strong>en</strong> onderste laag van de individuele compet<strong>en</strong>tie bevat de dieperligg<strong>en</strong>de<br />

persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, zoals de persoonlijke geaardheid, het zelfconcept, de eig<strong>en</strong>lijke<br />

motiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bron van de gedrev<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> inzet bij het handel<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s de<br />

auteurs zijn deze aspect<strong>en</strong> van de compet<strong>en</strong>tie niet of nauwelijks waarneembaar,<br />

maar bepal<strong>en</strong> wel in zeer sterke mate het handel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bepaalde situatie.<br />

6


In voorligg<strong>en</strong>d onderzoek omschrijv<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tie als: „het vermog<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> persoon om k<strong>en</strong>nis, vaardighed<strong>en</strong>, attitud<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsid<strong>en</strong>titeit die relevant<br />

zijn voor e<strong>en</strong> bepaalde beroepssituatie te verbind<strong>en</strong> <strong>aan</strong> persoonlijkheidsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> om deze in te zett<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong> geïntegreerde wijze, waardoor adequaat handel<strong>en</strong> in<br />

die beroepssituatie mogelijk wordt‟ (Krüger, 2004).<br />

Leerbaarheid van compet<strong>en</strong>ties<br />

De idee bij de compet<strong>en</strong>tie-ijsberg is dat de dieperligg<strong>en</strong>de persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van<br />

ess<strong>en</strong>tieel belang zijn voor het uitvoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> taak, maar via <strong>op</strong>leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

training moeilijk zijn <strong>aan</strong> te ler<strong>en</strong>.<br />

Zo gev<strong>en</strong> Berg<strong>en</strong>h<strong>en</strong>egouw<strong>en</strong>, e.a. (2002) <strong>aan</strong> dat er e<strong>en</strong> langdurig socialisatieproces<br />

nodig is om zich nieuwe waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> (laag 3). Zij vergelijk<strong>en</strong><br />

dat met het ingroei<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> professionele beroepsgroep (p. 99). Het <strong>aan</strong>ler<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ontwikkel<strong>en</strong> van aspect<strong>en</strong> van de compet<strong>en</strong>ties <strong>op</strong> laag 4 is volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> nog<br />

moeilijker. Het lijkt meer <strong>op</strong>portuun werknemers <strong>op</strong> deze karakteristiek<strong>en</strong> de<br />

werv<strong>en</strong> <strong>en</strong> te selecter<strong>en</strong>.<br />

De vakk<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> zijn in verhouding tot de persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> relatief<br />

minder belangrijk voor het uitvoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> taak, maar het <strong>aan</strong>ler<strong>en</strong> ervan is<br />

beduid<strong>en</strong>d makkelijker. Zo kunn<strong>en</strong> deze instrum<strong>en</strong>tele k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> uit<br />

laag 1 word<strong>en</strong> geleerd in beroeps- <strong>en</strong> vak<strong>op</strong>leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> training<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke;<br />

diploma’s, certificat<strong>en</strong> of andere bewijsstukk<strong>en</strong> voor het geleerde bekrachtig<strong>en</strong> dat.<br />

Het ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> van de intermediaire vaardighed<strong>en</strong> (laag 2) is al wat<br />

minder makkelijk, dat wil zegg<strong>en</strong>: de ontwikkeling ervan vraagt idealiter om<br />

individuele begeleiding <strong>en</strong> feedback; dat is overig<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> tamelijk arbeidsint<strong>en</strong>sieve<br />

<strong>en</strong> betrekkelijk kostbare manier van scholing.<br />

Modelmatig ziet de leerbaarheid <strong>en</strong> de belangrijkheid van de compet<strong>en</strong>ties er als<br />

volgt uit.<br />

7


Figuur 1.1: Mate van leerbaarheid <strong>en</strong> mate van belangrijkheid van de compet<strong>en</strong>ties<br />

<strong>en</strong> persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> uit de ijsbergstructuur<br />

Leerbaarheid Belangrijkheid<br />

Hoog Laag<br />

Laag Hoog<br />

Onderzoeksvrag<strong>en</strong><br />

C<strong>en</strong>traal in voorligg<strong>en</strong>d onderzoek st<strong>aan</strong> de volg<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong>:<br />

1. Over welke compet<strong>en</strong>ties moet<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 beschikk<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> interpersoonlijke<br />

relatie <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderhoud<strong>en</strong> met hun <strong>leerling<strong>en</strong></strong>?<br />

2. In hoeverre beschikk<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 1 <strong>en</strong> 2 over die compet<strong>en</strong>ties?<br />

3. Welke (professionaliserings)activiteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de ontwikkeling<br />

van die compet<strong>en</strong>ties?<br />

4. Welke compet<strong>en</strong>ties will<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verder ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong> welke manier?<br />

8<br />

Laag 1<br />

Vakk<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />

Laag 2<br />

Intermediaire vaardighed<strong>en</strong><br />

Laag 3<br />

Waard<strong>en</strong>, norm<strong>en</strong>, beroepsethiek,<br />

morele maatstav<strong>en</strong><br />

Laag 4<br />

Zelfconcept, motiev<strong>en</strong>, inzet,<br />

gedrev<strong>en</strong>heid, overtuigingskracht


Doel van het onderzoek<br />

Doel van het onderzoek is t<strong>en</strong> eerste <strong>aan</strong>wijzing<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> om de interpersoonlijke<br />

relatie tuss<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> leerling te <strong>op</strong>timaliser<strong>en</strong>. Dat is van belang<br />

omdat e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke relatie e<strong>en</strong> belangrijke voorwaarde is voor<br />

betrokk<strong>en</strong>heid van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> bij het onderwijs <strong>en</strong> daarmee voor betere resultat<strong>en</strong><br />

of succes. T<strong>en</strong> tweede draagt het onderzoek bij <strong>aan</strong> <strong>aan</strong>scherping of ontwikkeling<br />

van professionaliseringsbeleid als blijkt dat sprake is van e<strong>en</strong> professionaliseringsnoodzaak<br />

<strong>en</strong> –behoefte van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

9


2 Onderzoeks<strong>aan</strong>pak<br />

2.1 Interviewronde<br />

De onderzoeksgroep <strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t<br />

We zijn het onderzoek gestart met e<strong>en</strong> korte literatuurstudie <strong>op</strong> basis waarvan e<strong>en</strong><br />

voorl<strong>op</strong>ig compet<strong>en</strong>tieprofiel is uitgewerkt voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> die lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. De focus lag daarbij <strong>op</strong> compet<strong>en</strong>ties die nodig zijn voor<br />

het onderhoud<strong>en</strong> van inter-persoonlijke relaties met <strong>leerling<strong>en</strong></strong>.<br />

We hebb<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s het veld geraadpleegd door het profiel voor te legg<strong>en</strong> <strong>aan</strong><br />

belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> als doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, teamcoördinator<strong>en</strong>, <strong>op</strong>leidingsfunctionariss<strong>en</strong> van<br />

Zadkine <strong>en</strong> het Albeda College. Doel daarvan was het compet<strong>en</strong>tieprofiel te<br />

verifiër<strong>en</strong> <strong>op</strong> volledigheid <strong>en</strong> het zo nodig <strong>aan</strong> te pass<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de m<strong>en</strong>ing van de<br />

belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Ook is naar de m<strong>en</strong>ing van <strong>leerling<strong>en</strong></strong> uit de BOL 1 <strong>en</strong> 2 <strong>op</strong>leiding<br />

gevraagd.<br />

Het ging daarbij om de vraag, waartoe moet e<strong>en</strong> goede doc<strong>en</strong>t <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 in staat<br />

zijn, wat maakt dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>per is, <strong>en</strong> wie zijn die t<strong>op</strong>pers?<br />

Vervolg<strong>en</strong>s is e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal t<strong>op</strong>pers b<strong>en</strong>aderd om deze informatie <strong>aan</strong> te vull<strong>en</strong>, te<br />

verdiep<strong>en</strong> <strong>en</strong> te valider<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> h<strong>en</strong> gevraagd over welke compet<strong>en</strong>ties<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> om goed les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> in <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 onderwijs<br />

<strong>en</strong> dan in het bijzonder wat nodig is om e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke relatie met hun<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> te onderhoud<strong>en</strong>. Daarbij gaat het zowel om het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> positieve relatie als ook het voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘reparer<strong>en</strong>’ van e<strong>en</strong><br />

negatieve relatie.<br />

Er zijn aparte vrag<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong> ontwikkeld voor personeel (doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, teamcoördinator<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>op</strong>leiders) <strong>en</strong> voor de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>; ook zijn er variant<strong>en</strong> voor zowel individu<strong>en</strong> als<br />

voor groepjes respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Met name in de vrag<strong>en</strong>lijst voor e<strong>en</strong> groepje<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gevraagd om al discussier<strong>en</strong>d met elkaar tot cons<strong>en</strong>sus in<br />

antwoord<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> volledige vrag<strong>en</strong>lijst voor zowel<br />

personeel als <strong>leerling<strong>en</strong></strong> is in de bijlage <strong>op</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

De beide bevragingsrond<strong>en</strong> zijn uitgevoerd bij Zadkine <strong>en</strong> het Albeda College. De<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn <strong>aan</strong>gedrag<strong>en</strong> door de ROC’s zelf. Daarbij is gestreefd naar<br />

spreiding van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over de verschill<strong>en</strong>de sector<strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong>.<br />

11


In het overzicht hieronder staat de <strong>aan</strong>tall<strong>en</strong> <strong>en</strong> de categorieën person<strong>en</strong> vermeld, die<br />

we hebb<strong>en</strong> bevraagd.<br />

Tabel 2.1: Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> interviewronde naar sector <strong>en</strong> functie<br />

Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Sector<strong>en</strong> Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> T<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Leidinggev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> Leerling<strong>en</strong><br />

Economie 16 1<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal<br />

‘verborg<strong>en</strong>’<br />

t<strong>op</strong>pers in e<strong>en</strong><br />

groep van<br />

neg<strong>en</strong><br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

2 3<br />

AKA (mix van<br />

sector<strong>en</strong>)<br />

12<br />

7 1 1<br />

Techniek 2 2<br />

Totaal 25 >2 3 5<br />

We hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> met totaal 35 respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: 25 doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, twee t<strong>op</strong>pers <strong>en</strong> drie<br />

leidinggev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> vijf <strong>leerling<strong>en</strong></strong>. De meeste respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn afkomstig van<br />

Zadkine, e<strong>en</strong> beperkter <strong>aan</strong>tal van het Albeda College.<br />

Spreiding naar type doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> sector<strong>en</strong><br />

Er is voldo<strong>en</strong>de spreiding naar het <strong>niveau</strong> waar<strong>op</strong> de ondervraagde doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

lesgev<strong>en</strong>; zo gev<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> les <strong>op</strong> AKA- <strong>niveau</strong> 1 (arbeidsmarktkwalificer<strong>en</strong>d<br />

assist<strong>en</strong>t-<strong>niveau</strong>), vooral <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1, <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> sommig<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> of gav<strong>en</strong><br />

les <strong>op</strong> meer <strong>niveau</strong>s, bijvoorbeeld ook <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4).<br />

Het bevraagde doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>corps varieert in type doc<strong>en</strong>t; er zijn vakdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

(vakinhoudelijk bijvoorbeeld doc<strong>en</strong>t handel, horeca, Nederlands, economie,<br />

elektrotechniek, etc.), praktijkdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, instructeurs, doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> train<strong>en</strong>,<br />

m<strong>en</strong>tor<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dergelijke bevraagd.<br />

De betrokk<strong>en</strong> sector<strong>en</strong> zijn: Economie (<strong>en</strong> Handel), AKA met daarbinn<strong>en</strong> oriëntatie<br />

<strong>op</strong> de verschill<strong>en</strong>de sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> Techniek. Alle sector<strong>en</strong> zijn betrokk<strong>en</strong>; de sector<br />

Economie is wel oververteg<strong>en</strong>woordigd.


Wervingsproces<br />

Het heeft langer de tijd gekost dan voorzi<strong>en</strong> om respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te werv<strong>en</strong>. Het<br />

wervingsproces kwam daardoor dicht bij het einde van het schooljaar<br />

(zomervakantie) <strong>en</strong> dat heeft het werv<strong>en</strong> van respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bemoeilijkt. M<strong>en</strong> was <strong>aan</strong><br />

het afrond<strong>en</strong>, zich <strong>aan</strong> het voorbereid<strong>en</strong> <strong>op</strong> volg<strong>en</strong>d schooljaar, er war<strong>en</strong> teamdag<strong>en</strong>,<br />

of andere zak<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> verhuizing.<br />

Ook bleek het in deze zomerperiode erg lastig <strong>leerling<strong>en</strong></strong> te sprek<strong>en</strong>. In deze periode<br />

war<strong>en</strong> zij vaak niet meer <strong>op</strong> school omdat ze al vakantie hadd<strong>en</strong>, <strong>op</strong> blokstage war<strong>en</strong><br />

of ze wild<strong>en</strong> niet meedo<strong>en</strong> <strong>aan</strong> het onderzoek. Desalniettemin heeft e<strong>en</strong> groot deel<br />

van de interviews voor de zomer van 2011 plaatsgevond<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> klein deel na de<br />

zomervakantie.<br />

Het was niet e<strong>en</strong>voudig t<strong>op</strong>pers (excell<strong>en</strong>te doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) te sprek<strong>en</strong>, onder meer omdat<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>, soms omdat ze te kort werkt<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het team,<br />

soms omdat leidinggev<strong>en</strong>de <strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> geïnterviewd werd<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

t<strong>op</strong>pers wilde noem<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het interview; ook was e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>per langdurig ziek. In<br />

andere gevall<strong>en</strong> werd <strong>aan</strong>gev<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> groep van neg<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die sam<strong>en</strong><br />

bevraagd werd<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goed plaatje van t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>.<br />

Organisatie van de dataverzameling<br />

We hebb<strong>en</strong> ons geplooid naar de ag<strong>en</strong>da’s van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zo veel<br />

mogelijk gezocht naar manier<strong>en</strong> van dataverzameling die voor de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het<br />

best past<strong>en</strong>. Dit heeft tot gevolg gehad dat we de data <strong>op</strong> verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> verzameld; er zijn mondelinge individuele gesprekk<strong>en</strong> gevoerd, mondelinge<br />

groepsgesprekk<strong>en</strong>, gesprekk<strong>en</strong> waar doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> leidinggev<strong>en</strong>de zijn<br />

bevraagd of juist weer apart. Naast mondelinge bevraging hebb<strong>en</strong> we ook e<strong>en</strong> groep<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> schriftelijk bevraagd door h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> schriftelijk vrag<strong>en</strong>lijstje voor te legg<strong>en</strong>;<br />

met sommig<strong>en</strong> daarvan heeft in <strong>aan</strong>sluiting of telefonisch of schriftelijk nog e<strong>en</strong><br />

gedachtewisseling plaatsgevond<strong>en</strong>. In één geval heeft bij e<strong>en</strong> groep respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de<br />

dataverzameling schriftelijk plaatsgevond<strong>en</strong> <strong>en</strong> in <strong>aan</strong>sluiting <strong>op</strong> de schriftelijke<br />

bevraging zijn de data mondeling besprok<strong>en</strong>.<br />

Op basis van de informatie uit de gespreksrond<strong>en</strong> zijn we gekom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />

<strong>aan</strong>vulling <strong>en</strong> verdere precisering van het vooraf <strong>op</strong>gestelde, voorl<strong>op</strong>ige<br />

compet<strong>en</strong>tieprofiel. Hiermee is de eerste onderzoeksvraag: Over welke compet<strong>en</strong>ties<br />

moet<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 beschikk<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke relatie <strong>op</strong><br />

te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderhoud<strong>en</strong> met hun <strong>leerling<strong>en</strong></strong>? beantwoord.<br />

13


2.2 Schriftelijke bevraging<br />

In fase 2 van het onderzoek zijn de meest relevante compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

uit het bijgestelde profiel voorgelegd <strong>aan</strong> twee groep<strong>en</strong>, te wet<strong>en</strong>:<br />

1. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

(inclusief AKA) of in het verled<strong>en</strong> met deze doelgroep<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gewerkt.<br />

2. Medewerkers die vanuit hun werkfunctie direct betrokk<strong>en</strong> zijn bij de<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 (bijvoorbeeld als<br />

teamleider, <strong>op</strong>leider, coach, e.d.) <strong>en</strong> die zicht hebb<strong>en</strong> <strong>op</strong> compet<strong>en</strong>ties van<br />

deze doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun ontwikkelvrag<strong>en</strong>. We duid<strong>en</strong> die <strong>aan</strong> met de term<br />

overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Deze groep<strong>en</strong> zijn zowel bij Zadkine <strong>en</strong> het Albeda College individueel bevraagd<br />

met behulp van elektronische vrag<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong>. Voor elke groep is e<strong>en</strong> aparte vrag<strong>en</strong>lijst<br />

ontwikkeld.<br />

In beide lijst<strong>en</strong> zijn we zijn ingeg<strong>aan</strong> <strong>op</strong> de vraag in hoeverre doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over de<br />

compet<strong>en</strong>ties uit het ontwikkelde compet<strong>en</strong>tieprofiel beschikk<strong>en</strong>, <strong>op</strong> het belang van<br />

de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> in hoeverre ze <strong>aan</strong>geleerd of ontwikkeld<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Ook zijn we ingeg<strong>aan</strong> in <strong>op</strong> de (scholings)activiteit<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong><br />

bijgedrag<strong>en</strong> of kunn<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de verdere ontwikkeling van die compet<strong>en</strong>ties<br />

<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. T<strong>en</strong> slotte is <strong>aan</strong> de hand van het<br />

compet<strong>en</strong>tieprofiel ook de behoefte <strong>aan</strong> verdere scholing in kaart gebracht<br />

We onderscheid<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal professionaliseringsvariant<strong>en</strong> die verschill<strong>en</strong> <strong>op</strong> de<br />

dim<strong>en</strong>sies zoals beschrev<strong>en</strong> door Berg<strong>en</strong>h<strong>en</strong>egouw<strong>en</strong>, e.a. (2002) <strong>en</strong> door ons<br />

uitgewerkt in ander onderzoek (Glaudé, Van Eck, Oud & Verbeek, 2008). De<br />

dim<strong>en</strong>sies zijn collectief <strong>en</strong> individueel ler<strong>en</strong>, <strong>en</strong> formeel <strong>en</strong> informeel ler<strong>en</strong>.<br />

De respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn via e<strong>en</strong> <strong>op</strong>roep in e<strong>en</strong> nieuwsbrief van de instelling<strong>en</strong><br />

geworv<strong>en</strong>. Daarnaast zijn respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ook rechtstreeks b<strong>en</strong>aderd door de<br />

contactperson<strong>en</strong> van beide instelling<strong>en</strong>.<br />

Respons; <strong>aan</strong>tall<strong>en</strong> <strong>en</strong> typering van de responsgroep<strong>en</strong><br />

In tabel 2.2 st<strong>aan</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vermeld, uitgesplitst naar onderwijsinstelling.<br />

14


Tabel 2.2: Aantall<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> naar functie <strong>en</strong> onderwijsinstelling<br />

Instelling Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Zadkine 53 9<br />

Albeda College 33 8<br />

Totaal 86 17<br />

De groep overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> bestaat uit teamleiders, begeleiders, coaches,<br />

coördinator<strong>en</strong> <strong>en</strong> instructeurs. Ze zijn werkzaam bij e<strong>en</strong> diversiteit <strong>aan</strong> <strong>op</strong>leiding<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bijna allemaal zelf ervaring met lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Soms <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong>, soms e<strong>en</strong> groot <strong>aan</strong>tal jar<strong>en</strong>, variër<strong>en</strong>d van zes tot<br />

meer dan twintig jaar.<br />

Ook de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> gerespondeerd, werk<strong>en</strong> verspreid over e<strong>en</strong> groot <strong>aan</strong>tal<br />

sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong>leiding<strong>en</strong>. Ongeveer e<strong>en</strong> derde van h<strong>en</strong> geeft alle<strong>en</strong> les <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1,<br />

e<strong>en</strong> derde alle<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 2 <strong>en</strong> e<strong>en</strong> derde geeft les <strong>op</strong> beide <strong>niveau</strong>s. Enkele<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wel ervaring met lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2, maar do<strong>en</strong> dan <strong>op</strong> dit<br />

mom<strong>en</strong>t niet. De meeste doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lange ervaring met het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong><br />

deze groep<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong>; ongeveer 1 <strong>op</strong> de 4 heeft minder dan vijf jaar ervaring,<br />

driekwart heeft meer dan zes jaar ervaring. Van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> kwart zelfs<br />

meer dan zesti<strong>en</strong> jaar ervaring met lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2.<br />

15


3 De literatuurstudie<br />

3.1 Opbr<strong>en</strong>gst van de literatuurstudie: e<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieprofiel voor<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

De literatuur die is bestudeerd, betreft onderzoek dat zich richt <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />

leerlingp<strong>op</strong>ulatie die vergelijkbaar is met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> in voorligg<strong>en</strong>d onderzoek.<br />

Het gaat om onderzoek dat betrekking heeft <strong>op</strong> zorg<strong>leerling<strong>en</strong></strong> dan wel<br />

risico<strong>leerling<strong>en</strong></strong>, <strong>op</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met onderwijsachterstand<strong>en</strong> in het primair onderwijs,<br />

onderzoek dat is gericht <strong>op</strong> de arbeidsmarkt gekwalificeerde assist<strong>en</strong>t<strong>niveau</strong> (AKA;<br />

<strong>niveau</strong> 1-<strong>leerling<strong>en</strong></strong>), onderzoek waarin <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met gedragsproblem<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal<br />

st<strong>aan</strong> of allochtone <strong>leerling<strong>en</strong></strong> binn<strong>en</strong> het <strong>mbo</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2, etc. De <strong>op</strong>br<strong>en</strong>gst<br />

van de literatuurstudie wordt gepres<strong>en</strong>teerd in onderst<strong>aan</strong>d schema. Voor e<strong>en</strong><br />

overzicht van de geraadpleegde literatuur verwijz<strong>en</strong> we naar de literatuurlijst.<br />

E<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieprofiel: compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong> <strong>en</strong> subcompet<strong>en</strong>ties<br />

Schema 1 omvat het compet<strong>en</strong>tieprofiel dat bestaat uit e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> bijbehor<strong>en</strong>de subcompet<strong>en</strong>ties. We verwacht<strong>en</strong> dat dit de<br />

bekwaamhed<strong>en</strong> zijn waartoe e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t in staat moet zijn om e<strong>en</strong> inter-persoonlijke<br />

relatie te onderhoud<strong>en</strong> met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2.<br />

Als ord<strong>en</strong>ingskader hebb<strong>en</strong> we de compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong> <strong>en</strong> subcompet<strong>en</strong>ties<br />

gek<strong>op</strong>peld <strong>aan</strong> de zev<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties van de Stichting Beroepskwaliteit Lerar<strong>en</strong><br />

(SBL) voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voortgezet onderwijs <strong>en</strong> voor de sector BVE zoals vastgelegd<br />

in de wet BIO.<br />

Persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

In het tweede overzicht, schema 2, staat e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> vermeld<br />

die uit de literatuur naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> als belangrijk voor het onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

succesvolle inter-persoonlijke relatie. Het gaat hier om eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, iemands<br />

individuele k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> die bepal<strong>en</strong>d zijn voor iemands persoonlijkheid; ze zegg<strong>en</strong><br />

iets over hoe iemand van nature in elkaar zit.<br />

17


Schema 3.1: Sam<strong>en</strong>vatting concept-compet<strong>en</strong>tieprofiel van belang voor onderhoud<strong>en</strong> van inter-persoonlijke relatie doc<strong>en</strong>t – leerling<br />

<strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1<strong>en</strong> 2<br />

Compet<strong>en</strong>ties SBL Compet<strong>en</strong>tiedomein Korte karakteristiek van subcompet<strong>en</strong>ties. De<br />

doc<strong>en</strong>t kan ……………….<br />

duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid creër<strong>en</strong><br />

in les<strong>op</strong>bouw <strong>en</strong> beoordeling/ gev<strong>en</strong> van<br />

cijfers<br />

rust <strong>en</strong> orde creër<strong>en</strong> in leeromgeving<br />

consequ<strong>en</strong>t handel<strong>en</strong> naar leerling toe<br />

ev<strong>en</strong>wicht creër<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

onverwachte gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> in klas <strong>en</strong><br />

verlangde structuur <strong>en</strong> duidelijkheid<br />

sociaal communicer<strong>en</strong> (o.a. harmonie<br />

bevorder<strong>en</strong> door diplomatiek <strong>op</strong>tred<strong>en</strong> bij<br />

conflict<strong>en</strong>; <strong>aan</strong>voel<strong>en</strong> waar <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong><br />

toe zijn <strong>en</strong> behoefte <strong>aan</strong> hebb<strong>en</strong>)<br />

positief communicer<strong>en</strong> (positief<br />

belon<strong>en</strong>/complim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>; selectief<br />

omg<strong>aan</strong> met beloning <strong>en</strong> straff<strong>en</strong>)<br />

communicer<strong>en</strong> met ander<strong>en</strong> gericht <strong>op</strong> het<br />

verzamel<strong>en</strong> van informatie over<br />

gedragsproblem<strong>en</strong> van leerling <strong>en</strong> gericht<br />

<strong>op</strong> mobiliser<strong>en</strong> <strong>en</strong> bied<strong>en</strong> van hulp<br />

invloed van je eig<strong>en</strong> (non)verbale gedrag<br />

als doc<strong>en</strong>t <strong>op</strong> leerling beoordel<strong>en</strong><br />

invloed van het gedrag van de leerling <strong>op</strong><br />

jezelf als doc<strong>en</strong>t beoordel<strong>en</strong><br />

inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong> wat er in e<strong>en</strong> groep speelt <strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> de groepsled<strong>en</strong> (groepsdynamica)<br />

Vermog<strong>en</strong> structuur <strong>aan</strong> te reik<strong>en</strong><br />

Organisatorische<br />

compet<strong>en</strong>tie<br />

De doc<strong>en</strong>t is in staat om e<strong>en</strong> ordelijke <strong>en</strong><br />

taakgerichte omgeving te creër<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

daarmee de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> structuur <strong>aan</strong> te<br />

reik<strong>en</strong>.<br />

Vermog<strong>en</strong> tot communicatie<br />

Inter-persoonlijke<br />

compet<strong>en</strong>tie<br />

De doc<strong>en</strong>t is in staat <strong>aan</strong>sluiting te vind<strong>en</strong><br />

bij de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> kan daardoor e<strong>en</strong><br />

boodschap overbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

18


<strong>leerling<strong>en</strong></strong> motiver<strong>en</strong><br />

grapjes mak<strong>en</strong><br />

kalmte bewar<strong>en</strong> (geduld <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>)<br />

kritisch reflecter<strong>en</strong> <strong>op</strong> het eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong><br />

als doc<strong>en</strong>t (wat werkt <strong>en</strong> wat niet, wat kan<br />

beter); zich kwetsbaar <strong>op</strong>stell<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong> met collega’s kritische reflecter<strong>en</strong><br />

<strong>op</strong> het eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> als doc<strong>en</strong>t, met het<br />

oog <strong>op</strong> afstemming van elkaars handel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>op</strong> het van elkaar ler<strong>en</strong><br />

kritisch reflecter<strong>en</strong> <strong>op</strong> de vraag of de<br />

sociale compet<strong>en</strong>ties van <strong>leerling<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong><br />

bevorderd<br />

onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> wanneer<br />

handelingsverleg<strong>en</strong>heid wordt ervar<strong>en</strong> (dat<br />

uit zich in gevoel van o.a. incompet<strong>en</strong>tie,<br />

onmacht, stress, ge<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>d antwoord <strong>op</strong><br />

probleemleerling)<br />

relativer<strong>en</strong><br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> persoonlijke <strong>aan</strong>dacht gev<strong>en</strong>;<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> gevoel gev<strong>en</strong> h<strong>en</strong> te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />

empathie ton<strong>en</strong> (inlev<strong>en</strong> in leerling) <strong>en</strong><br />

uitg<strong>aan</strong> van de mogelijkhed<strong>en</strong> van de<br />

leerling<br />

leerling respectvol b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>, ongeacht<br />

sociale of etnische achtergrond<br />

de leerling onvoorwaardelijk accepter<strong>en</strong><br />

maar kritisch zijn <strong>op</strong> gedrag<br />

Reflectie <strong>en</strong> ontwikkeling Vermog<strong>en</strong> tot reflectie <strong>op</strong> eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong><br />

De doc<strong>en</strong>t is in staat kritisch na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

over de eig<strong>en</strong> beroeps<strong>op</strong>vatting <strong>en</strong> de<br />

professionele deskundigheid die nodig is.<br />

Pedagogisch compet<strong>en</strong>tie Vermog<strong>en</strong> tot creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veilige<br />

(leer)omgeving; sfeer van vertrouw<strong>en</strong><br />

door betrokk<strong>en</strong>heid<br />

De doc<strong>en</strong>t is in staat er voor te zorg<strong>en</strong> dat de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> wet<strong>en</strong> dat ze erbij hor<strong>en</strong>, welkom<br />

zijn <strong>en</strong> gewaardeerd word<strong>en</strong>, zodat wordt<br />

bevorderd dat <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zich verder kunn<strong>en</strong><br />

ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

19


ijdrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>op</strong>loss<strong>en</strong> van<br />

privéproblem<strong>en</strong> van de leerling<br />

zich e<strong>en</strong> beeld vorm<strong>en</strong> van sociaalemotioneel<br />

probleemgedrag van de leerling<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de proactieve /prev<strong>en</strong>tieve<br />

strategie kiez<strong>en</strong> <strong>en</strong> toepass<strong>en</strong><br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> individueel, persoonlijk, stap<br />

voor stap, int<strong>en</strong>sief begeleid<strong>en</strong>, vooral bij<br />

hun ontwikkelproces (<strong>en</strong> niet zozeer <strong>op</strong><br />

eindterm<strong>en</strong>)<br />

hoge verwachting<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> t<strong>en</strong> <strong>aan</strong>zi<strong>en</strong> van<br />

de leerdoel<strong>en</strong><br />

groep<strong>en</strong> (subgroep<strong>en</strong>, klas) begeleid<strong>en</strong><br />

didactisch bekwaam handel<strong>en</strong> (less<strong>en</strong> zijn<br />

uitdag<strong>en</strong>d, prikkel<strong>en</strong>d, activer<strong>en</strong>d, met<br />

variatie, goede instructie <strong>en</strong> dergelijke)<br />

adaptief onderwijs gev<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong>:<br />

de doc<strong>en</strong>t houdt rek<strong>en</strong>ing met verschill<strong>en</strong><br />

door onderwijsleersituaties planmatig in te<br />

richt<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met<br />

situationele omstandighed<strong>en</strong> (deze<br />

individu<strong>en</strong> in deze groep, <strong>op</strong> dit mom<strong>en</strong>t,<br />

met deze specifieke doel<strong>en</strong> voor og<strong>en</strong>;<br />

leerstof <strong>en</strong> material<strong>en</strong> word<strong>en</strong> flexibel<br />

ingezet);<br />

Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving<br />

te creër<strong>en</strong><br />

Vakinhoudelijke <strong>en</strong><br />

didactische compet<strong>en</strong>tie<br />

De doc<strong>en</strong>t is in staat e<strong>en</strong> omgeving zodanig<br />

in te richt<strong>en</strong> dat de leerprocess<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

uitgelokt die nodig zijn om de beoogde<br />

leerresultat<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>. Meer specifiek<br />

voor het beroepsonderwijs geldt dat e<strong>en</strong><br />

doc<strong>en</strong>t in staat moet zijn tot het inricht<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> omgeving die de ontwikkeling van<br />

de persoonlijke bekwaamheid van <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

in sterke mate stimuleert; <strong>en</strong> dan in het<br />

bijzonder met het acc<strong>en</strong>t <strong>op</strong> het<br />

beroepsmatig functioner<strong>en</strong>, de persoonlijke<br />

ontwikkeling <strong>en</strong> de ontwikkeling van di<strong>en</strong>s<br />

beroepsid<strong>en</strong>titeit.<br />

20


zich beeld vorm<strong>en</strong> van leerproblem<strong>en</strong> van<br />

leerling <strong>en</strong> e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de<br />

proactieve/prev<strong>en</strong>tieve strategie kiez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

toepass<strong>en</strong> (bijvoorbeeld andere<br />

instructiestrategie of beloningsysteem,<br />

expert inschakel<strong>en</strong>)<br />

contact<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> met de<br />

ouders/verzorgers <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> als collega’s<br />

van leerbedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke<br />

het eig<strong>en</strong> professionele handel<strong>en</strong> van<br />

doc<strong>en</strong>t afstemm<strong>en</strong> <strong>op</strong> ander<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de<br />

school (bedrijv<strong>en</strong>, andere instelling<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dergelijke)<br />

Vermog<strong>en</strong> tot sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met ander<strong>en</strong><br />

Sam<strong>en</strong>werking met<br />

omgeving<br />

De doc<strong>en</strong>t is in staat tot sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de school <strong>en</strong> ouders in<br />

e<strong>en</strong> community of learners waarin het<br />

belangrijk is om <strong>op</strong> alle <strong>niveau</strong>s sam<strong>en</strong> te<br />

werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sterk <strong>op</strong> elkaar betrokk<strong>en</strong> te zijn<br />

in de focus <strong>op</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong>gedrag.<br />

Schema 3.2: Persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van belang voor inter-persoonlijke relatie doc<strong>en</strong>t – leerling <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

Humor (zie ook inter-persoonlijke compet<strong>en</strong>ties)<br />

Geduld (zie ook inter-persoonlijke compet<strong>en</strong>ties)<br />

Positieve beroepshouding/instelling/b<strong>en</strong>adering<br />

Affiniteit met de doelgroep, bevlog<strong>en</strong><br />

Integer<br />

21


3.2 De compet<strong>en</strong>tie-ijsbergstructuur<br />

Uit onze literatuurstudie blijkt dat naast de g<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>ties ook e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal<br />

persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> als relevant naar vor<strong>en</strong> komt voor het <strong>aan</strong>g<strong>aan</strong> van e<strong>en</strong> interpersoonlijk<br />

relatie met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Om het inzicht te vergrot<strong>en</strong> in<br />

hoe e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander zich tot elkaar verhoudt, mak<strong>en</strong> we gebruik van de compet<strong>en</strong>tieijsbergstructuur<br />

(Berg<strong>en</strong>h<strong>en</strong>egouw<strong>en</strong>, e.a., 2002) zoals in hoofdstuk 1 besprok<strong>en</strong>.<br />

Figuur 3.1: Structurering van relevante compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong> die nodig zijn voor<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie <strong>aan</strong> te g<strong>aan</strong> met <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

die onderwijs volg<strong>en</strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1, 2.<br />

22<br />

Laag 1<br />

Vakinhoudelijk <strong>en</strong> didactisch<br />

(creer<strong>en</strong> krachtige leeromgeving)<br />

Laag 2<br />

Organisatorisch (structuur <strong>aan</strong>reik<strong>en</strong>)<br />

Interpersoonlijk (communicatie)<br />

Sam<strong>en</strong>werking (sam<strong>en</strong>werking met<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Reflectie <strong>en</strong> ontwikkeling (reflectie <strong>op</strong><br />

eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>)<br />

Laag 3<br />

Pedagogisch (creer<strong>en</strong> veilige leeromgeving;<br />

vertrouw<strong>en</strong> door betrokk<strong>en</strong>heid)<br />

Laag 4<br />

Persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> (humor, geduld,<br />

positieve beroepshouding, affiniteit met<br />

doelgroep/ bevlog<strong>en</strong>, integer)


Uit figuur 3.1 blijkt dat voor het onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke<br />

relatie tuss<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 er meer nodig is dan de<br />

beschikking over instrum<strong>en</strong>tele k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> (laag 1 <strong>en</strong> laag 2).<br />

Berg<strong>en</strong>h<strong>en</strong>egouw<strong>en</strong>, e.a. (2002) gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat ‘veel person<strong>en</strong> voor wat betreft hun<br />

instrum<strong>en</strong>tele k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> <strong>aan</strong> elkaar gelijk zijn, zoals onder meer tot<br />

uiting komt in diploma’s, certificat<strong>en</strong>, werkervaring <strong>en</strong> werkresultat<strong>en</strong>’ (p. 100).<br />

Juist de aspect<strong>en</strong> die tot laag 3 <strong>en</strong> laag 4 behor<strong>en</strong> <strong>en</strong> die de persoonlijke<br />

overtuiging<strong>en</strong>, de gedrev<strong>en</strong>heid, de emotionele intellig<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> dergelijke betreff<strong>en</strong>,<br />

onderscheid<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> de succesvolle werknemer/doc<strong>en</strong>t (superior performer)<br />

van de minder succesvolle werknemer/doc<strong>en</strong>t.<br />

In het volg<strong>en</strong>de hoofdstuk g<strong>aan</strong> we in <strong>op</strong> het eerste empirische deel van het<br />

onderzoek: de interviewronde.<br />

23


4 De interviewronde<br />

4.1 Inleiding<br />

Het compet<strong>en</strong>tieprofiel dat is ontwikkeld <strong>op</strong> basis van literatuurstudie zoals<br />

besprok<strong>en</strong> in hoofdstuk 3, hebb<strong>en</strong> we vervolg<strong>en</strong>s voorgelegd <strong>aan</strong> belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

als doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, teamcoördinator<strong>en</strong>, <strong>op</strong>leidingsfunctionariss<strong>en</strong>, t<strong>op</strong>pers <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> uit<br />

het veld. Doel daarvan was de lijst te verifiër<strong>en</strong> <strong>op</strong> volledigheid <strong>en</strong> deze bij te stell<strong>en</strong><br />

<strong>op</strong> basis van de m<strong>en</strong>ing van de belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Aan de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gevraagd<br />

van welke compet<strong>en</strong>ties of persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zij de omschrijving<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />

verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke compet<strong>en</strong>ties zij zoud<strong>en</strong> will<strong>en</strong> schrapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> toevoeg<strong>en</strong>. Met<br />

het resultaat van deze exercitie wordt het antwoord uit de literatuurstudie<br />

gevalideerd. Het resultaat vormt tev<strong>en</strong>s de <strong>op</strong>maat naar beantwoording van de eerste<br />

onderzoeksvraag: Over welke compet<strong>en</strong>ties moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 beschikk<strong>en</strong><br />

om e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke relatie <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderhoud<strong>en</strong> met hun<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong>?<br />

In dit hoofdstuk pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> we de resultat<strong>en</strong> van de eerste fase van die<br />

veldraadpleging, e<strong>en</strong> interviewronde. In paragraaf 4.2 gev<strong>en</strong> we de m<strong>en</strong>ing weer van<br />

de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over het concept-compet<strong>en</strong>tieprofiel <strong>en</strong> valider<strong>en</strong> daarmee het<br />

compet<strong>en</strong>tieprofiel dat is <strong>op</strong>gesteld <strong>op</strong> basis van de literatuurstudie. Daarna g<strong>aan</strong> we<br />

in de paragraf<strong>en</strong> 4.3 <strong>en</strong> 4.4 in <strong>op</strong> de vraag wat in de <strong>op</strong>tiek van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de<br />

meest belangrijke compet<strong>en</strong>ties zijn <strong>en</strong> in hoeverre het mogelijk is deze <strong>aan</strong> te ler<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> verder te ontwikkel<strong>en</strong>. In paragraaf 4.5 besprek<strong>en</strong> we de resultat<strong>en</strong> van de<br />

interviews die met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zijn gehoud<strong>en</strong> rondom de vraag wat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t in<br />

hun og<strong>en</strong> e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t maakt. We sluit<strong>en</strong> in paragraaf 4.6 de veldraadpleging af<br />

met e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d schema van de resultat<strong>en</strong>.<br />

4.2 Validering van het compet<strong>en</strong>tieprofiel uit de literatuurstudie<br />

E<strong>en</strong> eerste cluster vrag<strong>en</strong> in de interviews betreft de volledigheid van het<br />

voorgelegde compet<strong>en</strong>tieprofiel; is het profiel volledig, zijn er compet<strong>en</strong>ties die<br />

ontbrek<strong>en</strong>, zijn er compet<strong>en</strong>ties <strong>op</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> die niet relevant zijn, zijn de<br />

formulering<strong>en</strong> adequaat?<br />

25


De meeste respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 2 will<strong>en</strong> niets schrapp<strong>en</strong> in of toevoeg<strong>en</strong> <strong>aan</strong> het<br />

voorgelegde compet<strong>en</strong>tieprofiel <strong>en</strong> vind<strong>en</strong> de formulering<strong>en</strong> adequaat. Het profiel<br />

geeft volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> goed weer waar het om gaat. E<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> preciseert<br />

het profiel <strong>en</strong>/of geeft e<strong>en</strong> toelichting bij e<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tiedomein <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal<br />

subcompet<strong>en</strong>ties.<br />

We hebb<strong>en</strong> het compet<strong>en</strong>tieprofiel <strong>op</strong> basis van deze input nader gepreciseerd. De<br />

belangrijkste compet<strong>en</strong>ties uit het profiel zijn in de schriftelijke bevragingsronde<br />

– fase 2 van het onderzoek - <strong>aan</strong> e<strong>en</strong> bredere groep respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voorgelegd (zie<br />

hoofdstuk 5). In de volg<strong>en</strong>de paragraf<strong>en</strong> besprek<strong>en</strong> we de overige <strong>op</strong>br<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> uit de<br />

interviewronde: welke compet<strong>en</strong>ties vind<strong>en</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het meest belangrijk<br />

voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor het onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie met<br />

deze <strong>leerling<strong>en</strong></strong>groep <strong>en</strong> in hoeverre zijn deze te ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> (verder) te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

4.3 De belangrijkste compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>mbo</strong> 1-2 nodig hebb<strong>en</strong><br />

Bij het in kaart br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de belangrijkste compet<strong>en</strong>ties voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> onderscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> de meest belangrijke compet<strong>en</strong>ties die<br />

nodig zijn om goed les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> de meest<br />

belangrijke compet<strong>en</strong>ties die nodig zijn voor het onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> interpersoonlijke<br />

relatie. We hebb<strong>en</strong> dit onderscheid gemaakt om zo de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

bewust te lat<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over ev<strong>en</strong>tuele verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de meest ess<strong>en</strong>tiële<br />

bekwaamhed<strong>en</strong> die nodig zijn voor het goed les gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor realiser<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

persoonlijke band met <strong>leerling<strong>en</strong></strong>.<br />

Zes (clusters) compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> het meest g<strong>en</strong>oemd als<br />

belangrijk om goed les te gev<strong>en</strong> <strong>op</strong> de onderscheid<strong>en</strong> <strong>niveau</strong>s. We noem<strong>en</strong> ze hier<br />

met ter toelichting <strong>en</strong>kele sub-compet<strong>en</strong>ties:<br />

Vermog<strong>en</strong> tot het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving (rek<strong>en</strong>ing<br />

houd<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>, vakbekwaam, didactisch bekwaam);<br />

Bevlog<strong>en</strong>heid; affiniteit met de doelgroep;<br />

Geduld;<br />

Vermog<strong>en</strong> tot communicatie (<strong>aan</strong>sluiting vind<strong>en</strong>, motiver<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong>).<br />

2 Als we sprek<strong>en</strong> over respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dan bedoel<strong>en</strong> we het ondervraagde personeel. Als we de<br />

26<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> bedoel<strong>en</strong> dan gev<strong>en</strong> we dat expliciet <strong>aan</strong>.


Vermog<strong>en</strong> om structuur <strong>aan</strong> te reik<strong>en</strong> (heldere les<strong>op</strong>bouw, inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

onverwachte zak<strong>en</strong> in combinatie met structuur);<br />

Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> veilige leeromgeving te creër<strong>en</strong> (empathie,<br />

vertrouw<strong>en</strong>sband)<br />

Wanneer we de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> wat in hun og<strong>en</strong> de belangrijkste<br />

bekwaamhed<strong>en</strong> die nodig zijn voor het onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> inter-persoonlijke<br />

relatie, blijk<strong>en</strong> er drie compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong> met k<strong>op</strong> <strong>en</strong> schouders bov<strong>en</strong>uit te<br />

spring<strong>en</strong>. Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> vooral (sub)compet<strong>en</strong>ties die betrekking hebb<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

deze drie domein<strong>en</strong>.<br />

We noem<strong>en</strong> ze hierna met ter toelichting <strong>en</strong>kele subcompet<strong>en</strong>ties:<br />

Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> veilige leeromgeving te creër<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sfeer van<br />

vertrouw<strong>en</strong> (empathie, vertrouw<strong>en</strong>sband, persoonlijke <strong>aan</strong>dacht);<br />

Geduld;<br />

Vermog<strong>en</strong> tot communicatie (s<strong>en</strong>sitief, kunn<strong>en</strong> <strong>aan</strong>sluit<strong>en</strong> bij<br />

belevingswereld van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>);<br />

4.4 Belang <strong>en</strong> ontwikkelbaarheid<br />

Omdat er veel overlap is tuss<strong>en</strong> de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die belangrijk<br />

zijn voor goed lesgev<strong>en</strong> respectievelijk voor het onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> interpersoonlijke<br />

relatie, hebb<strong>en</strong> we ze voor het besprek<strong>en</strong> van de resultat<strong>en</strong> geïntegreerd<br />

in één profiel, best<strong>aan</strong>de uit de volg<strong>en</strong>de zes compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong>:<br />

Vermog<strong>en</strong> tot het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving;<br />

Vermog<strong>en</strong> om structuur <strong>aan</strong> te reik<strong>en</strong>;<br />

Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> veilige leeromgeving te creër<strong>en</strong>;<br />

Vermog<strong>en</strong> tot communicatie;<br />

Bevlog<strong>en</strong>heid; affiniteit met de doelgroep;<br />

Geduld.<br />

Per domein besprek<strong>en</strong> we in de volg<strong>en</strong>de paragraaf wat de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de<br />

belangrijkste sub-compet<strong>en</strong>ties vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarom, of zij <strong>op</strong> dit punt verschill<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />

vergelek<strong>en</strong> met lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 <strong>en</strong> in hoeverre m<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>ing is dat die<br />

27


compet<strong>en</strong>ties te ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> verder te ontwikkel<strong>en</strong> zijn. De domein<strong>en</strong> zijn geord<strong>en</strong>d van<br />

meer didactische naar meer pedagogische compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 3 .<br />

De compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong> reflectie <strong>en</strong> ontwikkeling, sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met collega’s <strong>en</strong><br />

ander<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> we hier verder niet uit omdat ze relatief weinig door de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn g<strong>en</strong>oemd.<br />

4.4.1 Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving te creër<strong>en</strong><br />

Belang<br />

Het vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving te creër<strong>en</strong> is in de og<strong>en</strong> van de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het belangrijkste compet<strong>en</strong>tiedomein om les te gev<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Verreweg de meeste subcompet<strong>en</strong>ties die respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

noem<strong>en</strong>, behor<strong>en</strong> tot dit domein. Het gaat om: het vermog<strong>en</strong> om rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong><br />

met verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (adaptief onderwijs gev<strong>en</strong>), didactische<br />

bekwaamheid <strong>en</strong> de vakbekwaamheid. We besprek<strong>en</strong> de subcompet<strong>en</strong>ties die de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>.<br />

Het vermog<strong>en</strong> om rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (adaptief<br />

onderwijs gev<strong>en</strong>)<br />

Met stip <strong>op</strong> nummer 1 staat het vermog<strong>en</strong> om in het onderwijs rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong><br />

met verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> ofwel het gev<strong>en</strong> van adaptief onderwijs.<br />

Leerling<strong>en</strong> die <strong>op</strong> deze kwalificatie<strong>niveau</strong>s onderwijs volg<strong>en</strong>, verschill<strong>en</strong> <strong>op</strong> alle<br />

mogelijke manier<strong>en</strong>. ‘Je kunt ge<strong>en</strong> klassikale standaardles gev<strong>en</strong>‟, aldus e<strong>en</strong> van de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Er zijn grote <strong>niveau</strong>verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong>, bijvoorbeeld in het<br />

intellectuele <strong>niveau</strong>. In e<strong>en</strong> groep kunn<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zitt<strong>en</strong> met bijvoorbeeld niet<br />

alle<strong>en</strong> heel lage IQ’s, maar ook met hele hoge IQ’s. E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t geef <strong>aan</strong>: ‘Je<br />

moet dan in staat zijn je les zo <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong> dat je beide extreme groep<strong>en</strong> (hoog<br />

versus laag IQ) kunt rak<strong>en</strong>. Je moet e<strong>en</strong> methode ontwikkel<strong>en</strong> die ze allemaal<br />

snapp<strong>en</strong> om te voorkom<strong>en</strong> dat het voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> hoog IQ te makkelijk is <strong>en</strong><br />

voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> laag IQ te moeilijk‟. Dit betek<strong>en</strong>t dat je als doc<strong>en</strong>t ook in<br />

staat moet zijn deze ‘<strong>niveau</strong><strong>leerling<strong>en</strong></strong>, de „extrem<strong>en</strong>‟ te doorzi<strong>en</strong>‟ .<br />

Realisatie van adaptief onderwijs is volg<strong>en</strong>s de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zeer moeilijk. In de<br />

groep <strong>niveau</strong> 1-<strong>leerling<strong>en</strong></strong> zijn de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> heel groot. Hoe<br />

groter de groep, hoe moeilijker het is om rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>.<br />

3 Het compet<strong>en</strong>tieprofiel omvat dus zowel compet<strong>en</strong>ties als persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>. Omwille<br />

28<br />

van de leesbaarheid gebruik<strong>en</strong> we in de tekst compet<strong>en</strong>ties


Op alle mogelijke manier<strong>en</strong> moet de doc<strong>en</strong>t dus flexibel zijn <strong>en</strong> in staat zijn gedrag,<br />

taal, stijl <strong>en</strong> <strong>aan</strong>pak <strong>aan</strong> te <strong>aan</strong>pass<strong>en</strong> <strong>aan</strong> deze groep <strong>leerling<strong>en</strong></strong> als de situatie<br />

daarom vraagt. Zo moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>aan</strong>sluit<strong>en</strong> bij de interesse van deze <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

(‘ze zijn snel afgeleid; dus inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong> wat ze bezig houdt‟) <strong>en</strong> flexibel zijn in het<br />

toepass<strong>en</strong> van manier<strong>en</strong> van lesgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkvorm<strong>en</strong> („als ze moe zijn actieve<br />

werkvorm kiez<strong>en</strong>; ook al heb je het anders voorbereid‟). Ook moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t het<br />

vermog<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in te spel<strong>en</strong> <strong>op</strong> verschill<strong>en</strong> in leertempo („zowel sneller als<br />

langzamer‟) <strong>en</strong> <strong>op</strong> hun <strong>niveau</strong> („je moet „levell<strong>en</strong>, omdat ze moeilijk ler<strong>en</strong>’). Verder<br />

moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t bijvoorbeeld flexibiliteit betracht<strong>en</strong> in de doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze in de lo<strong>op</strong><br />

van de rit bijstell<strong>en</strong> („Lesdoel<strong>en</strong> moet je soms kunn<strong>en</strong> loslat<strong>en</strong>; planning moet je<br />

kunn<strong>en</strong> loslat<strong>en</strong>; <strong>en</strong> de tijd nem<strong>en</strong> voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong>, <strong>en</strong> dit alles <strong>aan</strong>pass<strong>en</strong> <strong>aan</strong> hun<br />

behoefte‟). Dit betek<strong>en</strong>t volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s niet dat de<br />

kaders moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> losgelat<strong>en</strong>. Kaders moet je vasthoud<strong>en</strong> om te voorkom<strong>en</strong> dat<br />

je alle kant<strong>en</strong> <strong>op</strong>gaat. Maar binn<strong>en</strong> de kaders moet je wel flexibiliteit betracht<strong>en</strong>. De<br />

implicatie is dat de doc<strong>en</strong>t zich moet voorbereid<strong>en</strong>, zich moet inlev<strong>en</strong> <strong>en</strong> over<br />

voldo<strong>en</strong>de <strong>aan</strong>passingsvermog<strong>en</strong> moet beschikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘niet direct afbrek<strong>en</strong> bij<br />

teg<strong>en</strong>slag.’<br />

E<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> merkt <strong>op</strong> dat het idee van adaptief onderwijs prima is maar<br />

dat dit concept wel <strong>op</strong> gespann<strong>en</strong> voet staat met de onderwijsdoel<strong>en</strong> die behaald<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Weer ander<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat ze in de lo<strong>op</strong> van de rit de<br />

onderwijsdoel<strong>en</strong> naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> toe hebb<strong>en</strong> bijgesteld.<br />

Didactisch bekwaam<br />

Vaak wordt <strong>aan</strong>gev<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t die lesgeeft <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2, didactisch<br />

bekwaam moet zijn. Veel meer dan de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 moet<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

<strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 word<strong>en</strong> geprikkeld. Zo moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t volg<strong>en</strong>s sommige<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> afwissel<strong>en</strong>d verschill<strong>en</strong>de werkvorm<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> inzett<strong>en</strong>, creatief <strong>en</strong><br />

flexibel kunn<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong> („neem de ruimte in je les voor creativiteit), kunn<strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de lesvorm<strong>en</strong> (‘combi van ouderwets <strong>en</strong> het nieuwe ler<strong>en</strong>‟),<br />

k<strong>en</strong>nis kunn<strong>en</strong> overdrag<strong>en</strong> (‘dat moet goed <strong>en</strong> leuk zijn‟). Ook moet de doc<strong>en</strong>t<br />

volg<strong>en</strong>s <strong>en</strong>kele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> praktijk- <strong>en</strong> maatschappijgericht les kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

in staat zijn de vakk<strong>en</strong>nis te vertal<strong>en</strong> naar het <strong>niveau</strong>, de belevingswereld, de taal van<br />

de leerling. Verder moet de doc<strong>en</strong>t in staat zijn de relevantie van de stof voor de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> zichtbaar te mak<strong>en</strong>. Leerling<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 moet<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> door h<strong>en</strong> veel actuele voorbeeld<strong>en</strong> <strong>aan</strong> te bied<strong>en</strong>.<br />

Enkele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat de focus bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 meer <strong>op</strong><br />

het product ligt, dat wil zegg<strong>en</strong>: <strong>op</strong> het behal<strong>en</strong> van de doel<strong>en</strong> i.c. het do<strong>en</strong><br />

verwerv<strong>en</strong> van de beroepsvaardighed<strong>en</strong>. Bij de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

29


daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> moet de doc<strong>en</strong>t zich meer richt<strong>en</strong> <strong>op</strong> het proces, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>op</strong> het<br />

begeleid<strong>en</strong> van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> in hun ontwikkeling. Coachingsvaardighed<strong>en</strong> zijn dan<br />

belangrijk.<br />

Vakbekwaam<br />

Relatief vaak gev<strong>en</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat de doc<strong>en</strong>t vakbekwaam moet zijn,<br />

vakk<strong>en</strong>nis moet hebb<strong>en</strong>, <strong>en</strong> goed in het vak moet zijn. Zo geeft m<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />

<strong>aan</strong> ‘vakinhoudelijk moet de doc<strong>en</strong>t goed <strong>op</strong> de hoogte zijn, ver bov<strong>en</strong> de stof st<strong>aan</strong>;<br />

er mee kunn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>‟ <strong>en</strong> als doc<strong>en</strong>t moet je „wet<strong>en</strong> waarover je praat‟. Leerling<strong>en</strong><br />

merk<strong>en</strong> het volg<strong>en</strong>s sommig<strong>en</strong> direct als e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t te weinig vakk<strong>en</strong>nis heeft of<br />

niet bov<strong>en</strong> de stof staat („<strong>leerling<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> daar e<strong>en</strong> ant<strong>en</strong>ne voor‟).<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

Het vermog<strong>en</strong> om rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (adaptief<br />

onderwijs) vindt m<strong>en</strong> heel belangrijk; vooral voor de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1. Dit<br />

adaptieve onderwijs an sich is in de <strong>op</strong>tiek van sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wel te ler<strong>en</strong>,<br />

bijvoorbeeld via worksh<strong>op</strong>s, door reflectie of door veel met de doelgroep om te<br />

g<strong>aan</strong>. Maar het moet volg<strong>en</strong>s ander<strong>en</strong> ook deels in je zitt<strong>en</strong> (‘je moet e<strong>en</strong> bepaalde<br />

persoonlijkheid hebb<strong>en</strong>‟) <strong>en</strong> je moet het will<strong>en</strong>.<br />

Als rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> dan is de<br />

didactische kant belangrijker dan vakinhoudelijke kant, aldus sommig<strong>en</strong>. Daarmee<br />

zegg<strong>en</strong> zij variatie in werkvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> didactiek te prevaler<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> <strong>aan</strong>passing van<br />

de inhoud <strong>aan</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>. E<strong>en</strong> andere respond<strong>en</strong>t stelt voor alle<strong>en</strong> te differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong><br />

naar leerproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> intellig<strong>en</strong>tie.<br />

Omg<strong>aan</strong> met verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> kun je volg<strong>en</strong>s de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>,<br />

bijvoorbeeld door het ler<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong> van activer<strong>en</strong>de werkvorm<strong>en</strong>. Het ler<strong>en</strong><br />

omg<strong>aan</strong> met bepaald gedrag van <strong>leerling<strong>en</strong></strong> bijvoorbeeld is te ler<strong>en</strong> door kleine<br />

stapjes te nem<strong>en</strong> in het leerproces om zo te kunn<strong>en</strong> omg<strong>aan</strong> met de geringe<br />

spanningsboog van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2.<br />

4.4.2 Vermog<strong>en</strong> om structuur <strong>aan</strong> te reik<strong>en</strong><br />

Belang<br />

Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> relatief vaak subcompet<strong>en</strong>ties die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met het<br />

vermog<strong>en</strong> om structuur <strong>aan</strong> te bied<strong>en</strong>. Het gaat vooral om subcompet<strong>en</strong>ties die te<br />

mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met het vermog<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wicht te vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

onverwachte zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de structuur die deze <strong>leerling<strong>en</strong></strong> juist nodig hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> om het<br />

30


vermog<strong>en</strong> duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid in de les<strong>op</strong>bouw te creër<strong>en</strong>. We<br />

besprek<strong>en</strong> ze beide.<br />

Vermog<strong>en</strong> om ev<strong>en</strong>wicht te vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong> onverwachte zak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

verlangde structuur<br />

Uit de antwoord<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> blijkt dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in staat moet<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong><br />

balans te vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het bied<strong>en</strong> van structuur <strong>en</strong> tegelijkertijd in staat moet<strong>en</strong> zijn<br />

in te spel<strong>en</strong> <strong>op</strong> wat zich <strong>op</strong> dat mom<strong>en</strong>t voordoet <strong>en</strong> de geplande zak<strong>en</strong> loslat<strong>en</strong>.<br />

Duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid in les<strong>op</strong>bouw<br />

Verder moet<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over het vermog<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> duidelijkheid <strong>en</strong><br />

overzichtelijkheid in de les<strong>op</strong>bouw te schepp<strong>en</strong>; de lesstof moet gestructureerd<br />

word<strong>en</strong> <strong>aan</strong>gereikt, de doc<strong>en</strong>t moet in staat zijn <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zekerheid te bied<strong>en</strong> door<br />

bijvoorbeeld <strong>aan</strong> te gev<strong>en</strong> wat de leerling gaat do<strong>en</strong> <strong>en</strong> wanneer (organizer,<br />

tijdsindeling).<br />

Die duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid word<strong>en</strong> bijvoorbeeld verschaft door de<br />

leerling eerst bij de hand te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> later minder te stur<strong>en</strong>. Wat die afnem<strong>en</strong>de<br />

sturing betreft, geeft e<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat de mogelijkhed<strong>en</strong> daartoe<br />

beperkt zijn. In de <strong>op</strong>tiek van deze persoon blijft het <strong>op</strong> de laagste <strong>niveau</strong>s bij veel<br />

<strong>en</strong> continue structuur bied<strong>en</strong> dan wel sturing gev<strong>en</strong> (bijvoorbeeld „pak je boek, neem<br />

je p<strong>en</strong> mee‟).<br />

Deze subcompet<strong>en</strong>tie geldt ook voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4, maar volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

<strong>aan</strong>tal respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> heb je er voor <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 veel meer van nodig, dat wil<br />

zegg<strong>en</strong>: je moet in staat zijn meer structuur te bied<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> „steeds, <strong>en</strong><br />

voortdur<strong>en</strong>d bij de hand nem<strong>en</strong>‟. Dat heeft te mak<strong>en</strong> met het feit dat <strong>niveau</strong>-1-<strong>en</strong>-2<strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

risico<strong>leerling<strong>en</strong></strong> zijn. In vergelijking met <strong>niveau</strong>-3-<strong>en</strong>-4-<strong>leerling<strong>en</strong></strong> is er<br />

e<strong>en</strong> verschil in leervermog<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de mate van zelfstandigheid; <strong>niveau</strong>-3-<strong>en</strong>-4<strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

zijn zelfstandiger.<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

De interviews hebb<strong>en</strong> in deze ronde onvoldo<strong>en</strong>de informatie <strong>op</strong>geleverd over de<br />

leerbaarheid van deze compet<strong>en</strong>tie. In de schriftelijke bevragingsronde zijn we daar<br />

verder <strong>op</strong> ingeg<strong>aan</strong> (zie hoofdstuk 5).<br />

31


4.4.3 Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> veilige leeromgeving te creër<strong>en</strong><br />

Belang<br />

E<strong>en</strong> beperkter <strong>aan</strong>tal compet<strong>en</strong>ties die de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>, heeft te mak<strong>en</strong> met<br />

het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veilige (leer)omgeving. Voor het goed kunn<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> deze<br />

groep<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> is het e<strong>en</strong> must dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sband kan<br />

<strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> ook persoonlijk <strong>aan</strong>dacht kan gev<strong>en</strong>. Dit<br />

veronderstelt dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t in staat is zich in de leerling in te lev<strong>en</strong>; de doc<strong>en</strong>t moet<br />

empathie kunn<strong>en</strong> ton<strong>en</strong> („kunn<strong>en</strong> <strong>aan</strong>sluit<strong>en</strong> bij de belevingswereld van de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong>‟, „verbinding kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> met de omgeving van de leerling‟, „begrip‟).<br />

Ook voor het <strong>aan</strong>g<strong>aan</strong> van e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> is het<br />

vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> veilige (leer)omgeving te creër<strong>en</strong> cruciaal. Hier noemt m<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s als subcompet<strong>en</strong>ties empathisch vermog<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> ton<strong>en</strong>, persoonlijke<br />

<strong>aan</strong>dacht <strong>aan</strong> de leerling gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat goed kunn<strong>en</strong> doser<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in staat zijn tot het<br />

<strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sband als belangrijke compet<strong>en</strong>ties.<br />

Bij elke subcompet<strong>en</strong>tie st<strong>aan</strong> we stil.<br />

Empathie (inlevingsvermog<strong>en</strong>)<br />

Allereerst moet de doc<strong>en</strong>t empathisch vermog<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong>: de<br />

doc<strong>en</strong>t moet zich kunn<strong>en</strong> verplaats<strong>en</strong> in de leerling <strong>en</strong> begrip kunn<strong>en</strong> ton<strong>en</strong> om zo<br />

verbinding te mak<strong>en</strong> met <strong>en</strong> <strong>aan</strong>sluiting te vind<strong>en</strong> bij de belevingswereld of<br />

(leef)omgeving van de leerling. E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t zegt: ‘je moet beschikk<strong>en</strong> over<br />

inlevingsvermog<strong>en</strong> <strong>en</strong> je kunn<strong>en</strong> inlev<strong>en</strong> in de doelgroep-omstandighed<strong>en</strong>. Dat geldt<br />

speciaal voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2; dan begrijp je hun gedrag, waarom ze<br />

bijvoorbeeld in de les kom<strong>en</strong> of niet‟.<br />

Persoonlijke <strong>aan</strong>dacht<br />

De doc<strong>en</strong>t moet daarnaast in staat zijn tot het gev<strong>en</strong> van persoonlijke <strong>aan</strong>dacht („oog<br />

voor het individu‟, „interesse‟ <strong>en</strong> „persoonlijke belangstelling‟).<br />

Sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t in staat moet zijn te balancer<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> afstand bewar<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>aan</strong>dacht gev<strong>en</strong>. Enerzijds is het zeer w<strong>en</strong>selijk <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

persoonlijke <strong>aan</strong>dacht te gev<strong>en</strong>, anderzijds moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t gepaste afstand houd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zakelijk blijv<strong>en</strong> in de rol van doc<strong>en</strong>t; te veel persoonlijke <strong>aan</strong>dacht <strong>en</strong> interesse<br />

gev<strong>en</strong> is in de <strong>op</strong>tiek van deze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet goed. Dat schept volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong><br />

verkeerde verwachting<strong>en</strong>. De hiërarchie moet niet uit het oog verlor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> („Ik<br />

b<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> geef les, dat is mijn primaire rol‟).<br />

32


Vertrouw<strong>en</strong>sband <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong><br />

Daarnaast gev<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sband of -relatie moet<br />

kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> („Je moet goed contact kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> met de<br />

doelgroep‟; „E<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>wekk<strong>en</strong>de indruk <strong>op</strong> ander<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze wet<strong>en</strong> te<br />

handhav<strong>en</strong>‟). De band kan ontst<strong>aan</strong> door de ontwikkeling van wederzijds respect <strong>en</strong><br />

vertrouw<strong>en</strong> bijvoorbeeld door te do<strong>en</strong> wat je zegt, de leerling respectvol te<br />

b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>, eerlijk te zijn, afsprak<strong>en</strong> na te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> bespreekbaar te mak<strong>en</strong> als dat<br />

niet lukt, behulpzaam te zijn <strong>en</strong> <strong>op</strong>lossingsgericht te zijn.<br />

Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die werk<strong>en</strong> met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2, zijn volg<strong>en</strong>s respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

veel meer dan het docer<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 bezig met het kwek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

persoonlijke band. Pas als die band er is, kunn<strong>en</strong> leerprocess<strong>en</strong> start<strong>en</strong>. Voor<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 is dat minder voorwaardelijk.<br />

Overig<br />

Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal andere subcompet<strong>en</strong>ties die nodig zijn om e<strong>en</strong><br />

veilige (leer)omgeving te creër<strong>en</strong>. We volst<strong>aan</strong> met e<strong>en</strong> <strong>op</strong>somming.<br />

De doc<strong>en</strong>t is in staat:<br />

de leerling onvoorwaardelijk te accepter<strong>en</strong> maar is kritisch <strong>op</strong> gedrag<br />

(‘begrip ton<strong>en</strong> voor de situatie, maar er niet in meeg<strong>aan</strong>; je er niet in<br />

verplaats<strong>en</strong>. Wel blijv<strong>en</strong> afrek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Professioneel blijv<strong>en</strong>‟).<br />

tot <strong>op</strong>voed<strong>en</strong> („de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> blijv<strong>en</strong> corriger<strong>en</strong>; „<strong>op</strong>voed<strong>en</strong>‟ <strong>en</strong> hierbij<br />

geduldig blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet onverschillig word<strong>en</strong>‟);<br />

zich e<strong>en</strong> beeld te vorm<strong>en</strong> van sociaal-emotioneel probleemgedrag van de<br />

leerling („signaler<strong>en</strong> van „problem<strong>en</strong>‟ achter het gedrag‟);<br />

de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> uit liefde, met liefde.<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

E<strong>en</strong> veilige omgeving is e<strong>en</strong> voorwaarde om les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> interpersoonlijke<br />

relatie met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> te ontwikkel<strong>en</strong>. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

het gevoel te gev<strong>en</strong> dat zij met h<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> prat<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat je als doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> van h<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>t. „Begin e<strong>en</strong> les bijvoorbeeld met e<strong>en</strong> praatje of met iets leuks door bijvoorbeeld<br />

iets uit krant te besprek<strong>en</strong>‟, zegt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t. Het kwek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> sfeer valt<br />

volg<strong>en</strong>s de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wel te ler<strong>en</strong> maar niet uit e<strong>en</strong> boekje. Je kunt het ler<strong>en</strong> door<br />

‘afkijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> meekijk<strong>en</strong> in de less<strong>en</strong> van collega‟s.’<br />

Empathie is volg<strong>en</strong>s vel<strong>en</strong> zeer van belang; doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> hun leerling <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s<br />

achtergrond ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> (bijvoorbeeld dit is e<strong>en</strong> kind met ADHD). Dit betek<strong>en</strong>t dat<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zich <strong>op</strong><strong>en</strong> moet stell<strong>en</strong> voor de ding<strong>en</strong> die buit<strong>en</strong> hun gezichtsveld<br />

gebeur<strong>en</strong> om zo e<strong>en</strong> veilige sfeer te kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong>. De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

33


nieuwsgierig zijn naar de leefwereld van de leerling, besef hebb<strong>en</strong> dat <strong>leerling<strong>en</strong></strong> in<br />

e<strong>en</strong> andere leefwereld lev<strong>en</strong> („bijvoorbeeld e<strong>en</strong> vader die de hele dag <strong>op</strong> de bank<br />

ligt‟), <strong>en</strong> daar vooral niet over oordel<strong>en</strong>.<br />

Inlevingsvermog<strong>en</strong> is deels e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schap, ‘je hebt het‟ <strong>en</strong> ‘er moet al iets in je<br />

zitt<strong>en</strong>‟. Maar dat vermog<strong>en</strong> valt volg<strong>en</strong>s sommig<strong>en</strong> deels wel te ler<strong>en</strong>, dat wil<br />

zegg<strong>en</strong>: je kunt het vergrot<strong>en</strong>. Dit kan bijvoorbeeld via roll<strong>en</strong>spel<strong>en</strong>, door zelf te<br />

ervar<strong>en</strong> wat het met je doet <strong>en</strong> door feedback van <strong>leerling<strong>en</strong></strong> te vrag<strong>en</strong>. „Daar moet je<br />

ruimte voor nem<strong>en</strong> in de les; dat is al e<strong>en</strong> vorm van inlev<strong>en</strong>‟, zegt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t.<br />

Het midd<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds afstand bewar<strong>en</strong> t<strong>en</strong> <strong>op</strong>zichte van de leerling <strong>en</strong><br />

zakelijk blijv<strong>en</strong> in je rol als doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> anderzijds je inlev<strong>en</strong> in de ander <strong>en</strong> het gev<strong>en</strong><br />

van persoonlijke <strong>aan</strong>dacht is volg<strong>en</strong>s de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lastig te ler<strong>en</strong>. Maar m<strong>en</strong> ziet<br />

wel ontwikkelmogelijkhed<strong>en</strong>. Je kunt het in de lo<strong>op</strong> van de tijd ontwikkel<strong>en</strong> vooral<br />

door ervaring <strong>op</strong> te do<strong>en</strong> in de onderwijspraktijk <strong>en</strong> in interactie met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Wat<br />

dat laatste betreft kun je die ervaring ook buit<strong>en</strong> het onderwijs <strong>op</strong>do<strong>en</strong>, namelijk in<br />

het dagelijks lev<strong>en</strong> in interactie met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. ‘Goede doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> goed met<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> omg<strong>aan</strong>‟, aldus deze respond<strong>en</strong>t.<br />

In hoeverre het gev<strong>en</strong> van persoonlijke <strong>aan</strong>dacht <strong>aan</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> het <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sband geleerd kan word<strong>en</strong>, is niet <strong>aan</strong> de orde gekom<strong>en</strong> in de<br />

interviews. In de schriftelijke bevragingsronde is dit wel onderzocht (zie hoofdstuk<br />

5).<br />

4.4.4 Vermog<strong>en</strong> tot communicatie<br />

Belang<br />

E<strong>en</strong> belangrijke compet<strong>en</strong>tie van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zowel om les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong><br />

1 <strong>en</strong> 2 als om e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie te kunn<strong>en</strong> <strong>aan</strong>g<strong>aan</strong>, betreft het<br />

communicatief vermog<strong>en</strong>. Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> relatief vaak subcompet<strong>en</strong>ties die<br />

binn<strong>en</strong> dit domein vall<strong>en</strong>. We st<strong>aan</strong> stil bij deze subcompet<strong>en</strong>ties.<br />

Communicatie, <strong>aan</strong>sluiting vind<strong>en</strong> bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

Duidelijk in de <strong>op</strong>tiek van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is dat de doc<strong>en</strong>t contact moet kunn<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong> met de doelgroep, waarbij de doelgroep wordt <strong>op</strong>gevat als jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

persoonlijke problematiek. Niet alle<strong>en</strong> moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t in staat zijn tot prat<strong>en</strong>,<br />

hor<strong>en</strong>/ luister<strong>en</strong> maar deze moet in staat zijn <strong>aan</strong>sluiting te vind<strong>en</strong> bij de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>.<br />

Dat wil zegg<strong>en</strong>: de doc<strong>en</strong>t moet in staat zijn e<strong>en</strong> relatie met individuele <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong><br />

te bouw<strong>en</strong>. Het <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> van zo’n persoonlijke relatie kost tijd <strong>en</strong> soms heeft e<strong>en</strong><br />

doc<strong>en</strong>t zelfs de tijd tot kerst nodig om die relatie <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong>, aldus e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Pas dan kan de doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> boodschap overbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> zegt:<br />

34


„Als je <strong>leerling<strong>en</strong></strong> wilt bereik<strong>en</strong>, kun je niet zomaar docer<strong>en</strong>; je moet eerst ontdekk<strong>en</strong><br />

waar ‟de kn<strong>op</strong>jes zitt<strong>en</strong>‟, pas dan kun je de k<strong>en</strong>nis „er in giet<strong>en</strong>‟.<br />

Het <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> relatie vereist volg<strong>en</strong>s sommig<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> tijd maar vraagt<br />

ook om e<strong>en</strong> specifieke manier van omg<strong>aan</strong> met de leerling. Je moet als doc<strong>en</strong>t bereid<br />

zijn te gev<strong>en</strong>, achter ‘je muurtje‟ vand<strong>aan</strong> te kom<strong>en</strong>, het lef hebb<strong>en</strong> om je kwetsbaar<br />

<strong>op</strong> te stell<strong>en</strong>. Anderzijds moet de doc<strong>en</strong>t ook „gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> <strong>aan</strong> wat wel <strong>en</strong> niet<br />

kan, maar deze gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> ook bespreekbaar mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> motiver<strong>en</strong> waarom‟. Zo komt<br />

m<strong>en</strong> in de <strong>op</strong>tiek van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dichter bij elkaar <strong>en</strong> vindt de doc<strong>en</strong>t<br />

<strong>aan</strong>sluiting bij de leerling.<br />

Sociaal communicer<strong>en</strong><br />

Vooral het zog<strong>en</strong>oemde sociaal kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> is van belang voor de doc<strong>en</strong>t.<br />

Bij sociaal communicer<strong>en</strong> is het doel harmonie te bevorder<strong>en</strong> door diplomatiek<br />

<strong>op</strong>tred<strong>en</strong> bij conflict<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan <strong>aan</strong> te voel<strong>en</strong> waar <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong> toe zijn <strong>en</strong> behoefte<br />

<strong>aan</strong> hebb<strong>en</strong>. Zo moet de doc<strong>en</strong>t sociaal s<strong>en</strong>sitief zijn, wet<strong>en</strong> waar de problematiek bij<br />

e<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zit, zich daar<strong>aan</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>aan</strong>pass<strong>en</strong> <strong>en</strong> in staat zijn <strong>aan</strong> te sluit<strong>en</strong> bij<br />

di<strong>en</strong>s belevingswereld. Zo zegt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t: je moet in staat zijn „e<strong>en</strong> goed<br />

contact met de doelgroep te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> inlevingsvermog<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Je moet lat<strong>en</strong><br />

merk<strong>en</strong> dat je het verhaal van de leerling k<strong>en</strong>t, maar er alle<strong>en</strong> <strong>op</strong> ing<strong>aan</strong> als de<br />

leerling dat zelf <strong>aan</strong>geeft; dat moet je kunn<strong>en</strong> aftest<strong>en</strong> of je moet soms zelfs <strong>aan</strong> de<br />

leerling de vraag stell<strong>en</strong> „moet ik je met rust lat<strong>en</strong>?‟ De toon is belangrijk, je moet<br />

niet bot zijn; je moet in staat zijn <strong>leerling<strong>en</strong></strong> het gevoel te gev<strong>en</strong> h<strong>en</strong> serieus te nem<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>aan</strong> h<strong>en</strong> te vrag<strong>en</strong> wat werkt. Leerling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> ant<strong>en</strong>ne voor‟.<br />

Ook moet e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t beschikk<strong>en</strong> over conflicthanter<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong> zodat geschill<strong>en</strong><br />

her- <strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> <strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> bijdrage kan lever<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de <strong>op</strong>lossing ervan.<br />

Ook moet de doc<strong>en</strong>t bijvoorbeeld ‘netjes blijv<strong>en</strong> in taalgebruik, ook al b<strong>en</strong> je boos<br />

(niet: hou je k<strong>op</strong> of bek)’, aldus e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t.<br />

Daarnaast moet<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hun communicatie <strong>aan</strong>pass<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de<br />

communicatiemiddel<strong>en</strong> <strong>en</strong> het -level van <strong>niveau</strong> 1-<strong>en</strong>-2-<strong>leerling<strong>en</strong></strong>. Veel <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

<strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 hebb<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ‘de taal niet, maar gev<strong>en</strong><br />

dat <strong>aan</strong> in gedrag‟. De doc<strong>en</strong>t moet in staat zijn dat gedrag sam<strong>en</strong> met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

te besprek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> leerling <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 kan zichzelf bijvoorbeeld <strong>aan</strong>pass<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de<br />

norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> van de maatschappij <strong>en</strong> kan zich <strong>aan</strong>pass<strong>en</strong> <strong>aan</strong> wat wordt<br />

gevraagd. E<strong>en</strong> <strong>niveau</strong> 1-<strong>en</strong>-2-leerling is hiertoe veel minder in staat. Bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

<strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 moet de doc<strong>en</strong>t in taal eerst duidelijk mak<strong>en</strong> dat iets <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />

bepaalde manier werkt in de maatschappij, binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrijf of stageplek.<br />

35


Positief communicer<strong>en</strong><br />

Belon<strong>en</strong> is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s belangrijk met name voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1. Deze<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> zijn veelal uit onderwijs afkomstig waar veel praktijk wordt gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ze hebb<strong>en</strong> weinig zelfvertrouw<strong>en</strong>. Positief kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> bijvoorbeeld in de<br />

vorm van het gev<strong>en</strong> van schouderkl<strong>op</strong>jes is belangrijk. Niveau 3 <strong>leerling<strong>en</strong></strong> moet je<br />

volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t „bij wijze van sprek<strong>en</strong> „sch<strong>op</strong>p<strong>en</strong>‟ <strong>en</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

moet je „belon<strong>en</strong>‟ omdat zij daardoor groei<strong>en</strong>‟. Ook gev<strong>en</strong> sommig<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat het<br />

belangrijk is dat de doc<strong>en</strong>t met conflict<strong>en</strong> moet kunn<strong>en</strong> omg<strong>aan</strong> <strong>en</strong> in staat moet zijn<br />

te vergev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong>nieuw te beginn<strong>en</strong>.<br />

Leerling<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> motiver<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong> is ook e<strong>en</strong> bekwaamheid die<br />

<strong>en</strong>kel<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> als compet<strong>en</strong>ties waarover doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong>.<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

De doc<strong>en</strong>t moet in staat zijn <strong>aan</strong>sluiting te vind<strong>en</strong> bij de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> relatie met<br />

individuele <strong>leerling<strong>en</strong></strong> wet<strong>en</strong> <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong>. Dat is moeilijk leerbaar, vind<strong>en</strong><br />

sommig<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook heel moeilijk overdraagbaar, bijvoorbeeld <strong>aan</strong> starters.<br />

Positieve communicatie in de vorm van <strong>leerling<strong>en</strong></strong> belon<strong>en</strong> <strong>en</strong> schouderkl<strong>op</strong>jes<br />

gev<strong>en</strong>, kan word<strong>en</strong> geleerd. E<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geeft dat e<strong>en</strong> training in<br />

belon<strong>en</strong> ‘heel interessant <strong>en</strong> zinvol is’ omdat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dat in het algeme<strong>en</strong> niet<br />

hebb<strong>en</strong> geleerd. De training zou zich moet<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> <strong>op</strong> het ler<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> van wat<br />

bij e<strong>en</strong> leerling allemaal goed gaat.<br />

In hoeverre het vermog<strong>en</strong> om sociaal te communicer<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> te motiver<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

te <strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong> leer- of ontwikkelbaar is, is niet in de interviews <strong>aan</strong> de orde<br />

gekom<strong>en</strong>. Wel zijn sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ingeg<strong>aan</strong> <strong>op</strong> het belang van de nonverbale<br />

communicatie <strong>en</strong> de leerbaarheid ervan. Zo moet de doc<strong>en</strong>t de straatcultuur<br />

k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet bijvoorbeeld wet<strong>en</strong> wat het betek<strong>en</strong>t als je e<strong>en</strong> leerling juist wel of<br />

juist niet <strong>aan</strong>kijkt, <strong>aan</strong>raakt of <strong>aan</strong>wijst. Naar e<strong>en</strong> leerling wijz<strong>en</strong> kan intimider<strong>en</strong>d<br />

overkom<strong>en</strong> bij de leerling <strong>en</strong> iets zegg<strong>en</strong> over iemands moeder kan e<strong>en</strong> doodzonde<br />

zijn. Het is daarom van belang dat de doc<strong>en</strong>t zijn gedrag steeds toetst <strong>en</strong> zo nodig<br />

<strong>aan</strong>past. Volg<strong>en</strong>s de meest<strong>en</strong> valt dat haast niet te ler<strong>en</strong> noch te docer<strong>en</strong>.<br />

4.4.5 Bevlog<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> affiniteit met de doelgroep<br />

Belang<br />

Hoog in de lijst van compet<strong>en</strong>ties of eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> waarover e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t moet<br />

beschikk<strong>en</strong> om <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goede interpersoonlijke<br />

relatie met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong>, staat e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> daarvan is dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t bevlog<strong>en</strong> moet zijn <strong>en</strong> affiniteit moet hebb<strong>en</strong> met deze<br />

doelgroep.<br />

36


E<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t moet bereid zijn tot het werk<strong>en</strong> met jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> persoonlijke<br />

problematiek („het zijn jong<strong>en</strong>s van de straat; ze hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rugzak; kom<strong>en</strong> in<br />

<strong>aan</strong>raking met de criminaliteit, hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> moeilijke thuissituatie, zijn <strong>op</strong> jonge<br />

leeftijd zelf al ouder of hebb<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> als ADHD, etc.‟). Meermal<strong>en</strong> wordt<br />

b<strong>en</strong>adrukt dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t interesse in <strong>en</strong> feeling <strong>en</strong> affiniteit met deze doelgroep <strong>en</strong><br />

met deze leeftijdsgroep moet hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t gedrev<strong>en</strong>, betrokk<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong>thousiast <strong>en</strong> bevlog<strong>en</strong> moet zijn. ‘Je moet van deze doelgroep houd<strong>en</strong>, anders kun<br />

je de <strong>en</strong>ergie niet <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>‟; „je moet will<strong>en</strong> invester<strong>en</strong>’, zegt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<br />

illustratief.<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

De m<strong>en</strong>ing van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over de leerbaarheid van de persoonseig<strong>en</strong>schap<br />

bevlog<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> affiniteit met de doelgroep is dat dat in je moet zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet<br />

leerbaar is. Dat je bijvoorbeeld „deze groep <strong>leerling<strong>en</strong></strong> de moeite waard vindt‟ is niet<br />

leerbaar, aldus e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t.<br />

4.4.6 Geduld<br />

Belang<br />

Veel respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onderstrep<strong>en</strong> het belang van geduld dat je ‘met bakk<strong>en</strong> vol‟ of<br />

„als e<strong>en</strong> olifant‟ moet hebb<strong>en</strong>. De slechte conc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> het geringe vermog<strong>en</strong> van<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> om zak<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong> zijn hier onder meer debet <strong>aan</strong>. Leerling<strong>en</strong><br />

<strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1<strong>en</strong> 2 do<strong>en</strong> meer <strong>aan</strong>spraak <strong>op</strong> het vermog<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t om geduldig<br />

te zijn dan de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4. En het geldt weer meer voor de <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

<strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 bij wie de doc<strong>en</strong>t het geduld moet kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> om bijvoorbeeld<br />

de lesstof eindeloos <strong>en</strong> keer <strong>op</strong> keer uit te legg<strong>en</strong>. Zo zegt e<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />

‘Geduld ton<strong>en</strong> geldt dus voor de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 maar voor <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong><br />

2 moet je bereid zijn e<strong>en</strong> stapje verder te g<strong>aan</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t: duidelijk mak<strong>en</strong> wat<br />

belangrijk voor de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> is, zak<strong>en</strong> expliciter<strong>en</strong>, meermal<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong>, herhal<strong>en</strong>,<br />

ur<strong>en</strong> uitlegg<strong>en</strong>, voorbeeld<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>, de tijd nem<strong>en</strong>, alles b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> wat goed gaat,<br />

diagnosticer<strong>en</strong> etc.‟ Je moet de les „<strong>op</strong>pakk<strong>en</strong> in het tempo waarin het langskomt‟,<br />

zegt e<strong>en</strong> ander typer<strong>en</strong>d. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> „geduld hebb<strong>en</strong> met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>‟ <strong>en</strong> ze<br />

moet<strong>en</strong> daarin will<strong>en</strong> „invester<strong>en</strong>, invester<strong>en</strong>‟.<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

Over de vraag of geduld is te ler<strong>en</strong> zijn de m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn verdeeld. De e<strong>en</strong> vindt van<br />

niet („het moet in je zitt<strong>en</strong>‟; „het is e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schap‟); de ander zegt dat je je er in<br />

kunt ontwikkel<strong>en</strong> door ervaring met de doelgroep <strong>op</strong> te do<strong>en</strong>. Zo zegt e<strong>en</strong><br />

respond<strong>en</strong>t: ‘Als je de doelgroep beter k<strong>en</strong>t, dan zie je beter de kleine stapjes <strong>en</strong><br />

37


snap je waarom ze het niet snapp<strong>en</strong>. Je leert dan geduld <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>‟. E<strong>en</strong> ander zegt<br />

„Geduld valt wel te ler<strong>en</strong>, omdat je merkt dat het werkt als je het doet („professioneel<br />

geduld‟). E<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geeft <strong>aan</strong> dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t zich niet moet vergiss<strong>en</strong><br />

in wat de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong> basale k<strong>en</strong>nis miss<strong>en</strong>. Zodra je dat door hebt, kun je meer<br />

geduld <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Geduld kun je dan ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

4.4.7 Overige persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

Belang<br />

Naast geduld <strong>en</strong> bevlog<strong>en</strong>heid word<strong>en</strong> in de interviews de volg<strong>en</strong>de<br />

persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> als belangrijke compet<strong>en</strong>ties g<strong>en</strong>oemd, maar zij word<strong>en</strong> minder<br />

vaak g<strong>en</strong>oemd. We hebb<strong>en</strong> ze daarom niet in de schriftelijke vrag<strong>en</strong>lijst lat<strong>en</strong><br />

terugkom<strong>en</strong>, maar besprek<strong>en</strong> ze hier wel kort:<br />

Humor;<br />

Positieve beroepshouding (‘<strong>op</strong> zoek blijv<strong>en</strong> g<strong>aan</strong> naar de kleine stukjes die<br />

wel goed g<strong>aan</strong>‟ );<br />

Stressbest<strong>en</strong>digheid („teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verwerk<strong>en</strong>‟);<br />

Stabiele persoonlijkheid; onder chaotische omstandighed<strong>en</strong> stabiel <strong>en</strong><br />

voorspelbaar zijn in gedrag, standvastig (‘bijvoorbeeld: afspraak is<br />

afspraak‟);<br />

Jezelf blijv<strong>en</strong> (‘Dicht bij je eig<strong>en</strong> persoon blijv<strong>en</strong>, "echt zijn", <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

prikk<strong>en</strong> zo door e<strong>en</strong> rol he<strong>en</strong>‟);<br />

Integer zijn (‘integriteit hebb<strong>en</strong>, integer kunn<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>, eerlijk <strong>en</strong><br />

<strong>op</strong>recht naar de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> toe zijn,altijd dezelfde persoon zijn‟).<br />

Ook: „ge<strong>en</strong> autoritair, dominant karakter (‘niet dominer<strong>en</strong>’) <strong>en</strong><br />

‘ontvankelijk voor ander<strong>en</strong> zijn’ („<strong>op</strong><strong>en</strong> st<strong>aan</strong> voor ander<strong>en</strong>, „eerst kunn<strong>en</strong><br />

„gev<strong>en</strong>‟, dan pas will<strong>en</strong> „ontvang<strong>en</strong>‟) zijn persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> die sommige<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>.<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

De respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dus naast geduld <strong>en</strong> bevlog<strong>en</strong>heid ook persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

als humor, e<strong>en</strong> positieve beroepshouding <strong>en</strong> integriteit belangrijk. E<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal<br />

daarvan is volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> leerbaar <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal niet („je hebt het of je hebt het niet <strong>en</strong><br />

je moet er e<strong>en</strong> bepaald m<strong>en</strong>s voor zijn‟). Humor bijvoorbeeld blijkt belangrijk, maar<br />

is volg<strong>en</strong>s de meeste respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet of moeilijk te ler<strong>en</strong>. Het ler<strong>en</strong> van trucjes<br />

werkt niet; dat wordt te kunstmatig <strong>en</strong> dat merk<strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>. Het is volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

respond<strong>en</strong>t ‘dodelijk‟ als e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> bepaalde <strong>aan</strong>geleerde grap vaker gebruikt.<br />

Ook g<strong>aan</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in <strong>op</strong> het mak<strong>en</strong> van grapjes <strong>en</strong> of je dat kan ler<strong>en</strong>. Grapjes<br />

mak<strong>en</strong> is volg<strong>en</strong>s alle respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> heel belangrijk, met name omdat de<br />

38


spanningsboog van <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1, 2 laag is. „Zonder grapjes word<strong>en</strong> de<br />

less<strong>en</strong> te zwaar‟, zegt iemand illustratief. Maar grapjes mak<strong>en</strong> valt niet te ler<strong>en</strong>, daar<br />

zijn de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het er over e<strong>en</strong>s. Standaardgrapjes werk<strong>en</strong> niet; de doc<strong>en</strong>t moet<br />

zichzelf blijv<strong>en</strong>, echt <strong>en</strong> auth<strong>en</strong>tiek zijn in communicatie. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> geeft m<strong>en</strong> <strong>aan</strong><br />

dat je voorzichtig moet zijn met het mak<strong>en</strong> van grapjes; het kan heel fout uitpakk<strong>en</strong>.<br />

Of je e<strong>en</strong> grap kan k<strong>op</strong>iër<strong>en</strong>, is heel afhankelijk van e<strong>en</strong> leerling. Het is belangrijk<br />

om als doc<strong>en</strong>t te ler<strong>en</strong> bij welke leerling e<strong>en</strong> grap wel of niet gemaakt kan word<strong>en</strong>.<br />

Integer zijn is belangrijk, als je niet integer b<strong>en</strong>t, dan zi<strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> dat direct.<br />

‘Ze hebb<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> ant<strong>en</strong>ne voor‟, zegt de e<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ander zegt: ‘je moet jezelf kunn<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> will<strong>en</strong> zijn; <strong>leerling<strong>en</strong></strong> voel<strong>en</strong> alles <strong>op</strong> e<strong>en</strong> onbewust <strong>niveau</strong> <strong>aan</strong>; ga ge<strong>en</strong> rol<br />

spel<strong>en</strong>‟. Integer zijn zit in je <strong>en</strong> valt in de <strong>op</strong>tiek van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moeilijk te<br />

ler<strong>en</strong>.<br />

4.4.8 T<strong>en</strong> slotte<br />

Het belang van ervaring<br />

Verschill<strong>en</strong>de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> ervaring als iets waarover e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t die <strong>op</strong><br />

<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 acteert, moet beschikk<strong>en</strong>. Zo zegt iemand typer<strong>en</strong>d: ‘Om het beste uit<br />

leerling te kunn<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> leerling sterker <strong>en</strong> meer weerbaar te<br />

mak<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving, moet je als doc<strong>en</strong>t ervar<strong>en</strong> zijn‟.<br />

Bij ervaring gaat het om:<br />

praktijkervaring in het vak; de <strong>op</strong>bouw van expertise door de jar<strong>en</strong> he<strong>en</strong>;<br />

ervaring met kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> idealiter zelf kinder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, zodat je<br />

bijvoorbeeld weet wanneer je moet belon<strong>en</strong> of straff<strong>en</strong>;<br />

iets ouder zijn waardoor je steviger in je scho<strong>en</strong><strong>en</strong> staat <strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de groep<br />

staat („met jonge doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> lo<strong>op</strong>je‟);<br />

met beide b<strong>en</strong><strong>en</strong> in de maatschappij st<strong>aan</strong>.<br />

Niveau 1 <strong>en</strong> 2 versus <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4<br />

Verschill<strong>en</strong>de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> dat de g<strong>en</strong>oemde belangrijke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ook nodig zijn voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong><br />

4 maar ze zijn voor de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 ‘in grote mate nodig <strong>en</strong> altijd‟ <strong>en</strong><br />

„steeds <strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d‟. Dat heeft in de <strong>op</strong>tiek van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met de<br />

intellectuele capaciteit van de leerling (het verschil in leervermog<strong>en</strong>), het verschil in<br />

de mate van zelfstandigheid <strong>en</strong> het negatief zelfbeeld dat <strong>niveau</strong> 1, 2-<strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

hebb<strong>en</strong>; zij hebb<strong>en</strong> vaak faalangst. Dat komt bijvoorbeeld door de negatieve<br />

ervaring<strong>en</strong> die zij hebb<strong>en</strong> <strong>op</strong>ged<strong>aan</strong> in het onderwijs dat zij eerder volgd<strong>en</strong>, hun<br />

gezinssituatie of bijvoorbeeld door het feit dat zij zich bewust zijn van het feit dat zij<br />

hun hele lev<strong>en</strong> al lage cijfers hal<strong>en</strong>.<br />

39


4.5 T<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

Aan <strong>leerling<strong>en</strong></strong> is gevraagd e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t te omschrijv<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> hun<br />

antwoord<strong>en</strong> net als die van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ingedeeld in de onderscheid<strong>en</strong><br />

compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong>.<br />

Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving te creër<strong>en</strong><br />

Didactisch bekwaam <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> int<strong>en</strong>sief begeleid<strong>en</strong><br />

Over e<strong>en</strong> ding zijn alle <strong>leerling<strong>en</strong></strong> het e<strong>en</strong>s; t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn vooral doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die t<strong>en</strong><br />

eerste didactisch bekwaam zijn. Zo’n doc<strong>en</strong>t moet met name vakk<strong>en</strong>nis goed kunn<strong>en</strong><br />

overdrag<strong>en</strong>, goede uitleg kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> („waar je wat <strong>aan</strong> hebt‟), goede<br />

<strong>aan</strong>wijzing<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> („in je schrift bij het nakijk<strong>en</strong> van de stof maar ook <strong>op</strong><br />

het bord‟) <strong>en</strong> de stof zo vaak uitlegg<strong>en</strong> als nodig is. Leerling<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het plezierig<br />

als de doc<strong>en</strong>t h<strong>en</strong> behulpzaam is, letterlijk ‘naast je komt zitt<strong>en</strong>‟ <strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />

extra hulp biedt als zij dat nodig hebb<strong>en</strong>, h<strong>en</strong> begeleidt bij het nem<strong>en</strong> van bepaalde<br />

stapp<strong>en</strong> of bij het uitvoer<strong>en</strong> van bepaalde activiteit<strong>en</strong>.<br />

Vermog<strong>en</strong> tot het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veilige (leer)omgeving<br />

Empathie<br />

E<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t moet volg<strong>en</strong>s alle <strong>leerling<strong>en</strong></strong> empathie kunn<strong>en</strong> ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich kunn<strong>en</strong><br />

inlev<strong>en</strong> in de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>; om in hun woord<strong>en</strong> te sprek<strong>en</strong>: de doc<strong>en</strong>t moet wet<strong>en</strong> wat<br />

er speelt, wat iemands thuissituatie is („maar ook weer niet te veel’), de doc<strong>en</strong>t moet<br />

kunn<strong>en</strong> observer<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> leerling er voorstaat, moet kunn<strong>en</strong> inschatt<strong>en</strong> hoe met<br />

e<strong>en</strong> leerling om te g<strong>aan</strong> („bijvoorbeeld: laat de leerling vandaag ev<strong>en</strong> met rust‟ ) <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t moet wet<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> leerling <strong>op</strong> zijn gemak is.<br />

Persoonlijke <strong>aan</strong>dacht<br />

Om e<strong>en</strong> goede band met de leerling <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> alle geïnterviewde<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> leerling ook persoonlijke <strong>aan</strong>dacht moet kunn<strong>en</strong><br />

gev<strong>en</strong>. Zij vind<strong>en</strong> het belangrijk dat de doc<strong>en</strong>t interesse in de leerling toont door<br />

„babbeltjes‟, e<strong>en</strong> „praatje mak<strong>en</strong>‟, bijvoorbeeld door te vrag<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> leerling het<br />

week<strong>en</strong>d heeft ged<strong>aan</strong> <strong>en</strong> vooral daar<strong>op</strong> door te vrag<strong>en</strong>.<br />

Vermog<strong>en</strong> om structuur <strong>aan</strong> te reik<strong>en</strong><br />

Sommige <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zi<strong>en</strong> graag van e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t dat deze structuur weet te bied<strong>en</strong>,<br />

orde in de klas weet te houd<strong>en</strong>, de baas is (‘de klas mag niet overheers<strong>en</strong>‟) <strong>en</strong><br />

duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid kan creër<strong>en</strong> („de tijd<strong>en</strong> in de gat<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>‟).<br />

40


Persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

Aardig karakter <strong>en</strong> humor<br />

Alle <strong>leerling<strong>en</strong></strong> vind<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t aardig moet zijn <strong>en</strong> humor moet hebb<strong>en</strong><br />

(‘lach<strong>en</strong>, grapjes mak<strong>en</strong>‟), maar -zegg<strong>en</strong> sommig<strong>en</strong>- de doc<strong>en</strong>t moet ook str<strong>en</strong>g zijn.<br />

In hun <strong>op</strong>tiek kom je <strong>op</strong> school om te ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet om aldoor te lach<strong>en</strong>. ‘E<strong>en</strong> grap<br />

<strong>op</strong> z‟n tijd‟, zegt e<strong>en</strong> leerling illustratief.<br />

Overige<br />

Sommige de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> vind<strong>en</strong> het belangrijk dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t sfeer in de klas weet te<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> door de less<strong>en</strong> leuk te mak<strong>en</strong> („iets in de les tuss<strong>en</strong>door vertell<strong>en</strong>‟). Volg<strong>en</strong>s<br />

h<strong>en</strong> kun je dan makkelijker ler<strong>en</strong>. Verder vind<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> het belangrijk dat e<strong>en</strong><br />

doc<strong>en</strong>t consequ<strong>en</strong>t is. Zo moet de doc<strong>en</strong>t do<strong>en</strong> wat met de mond wordt beled<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

wat je van leerling verwacht, moet de doc<strong>en</strong>t zelf ook do<strong>en</strong>, ‘bijvoorbeeld ‘de klas<br />

<strong>op</strong>ruim<strong>en</strong>‟. T<strong>en</strong> slotte mag e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> onderscheid mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

(‘ge<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>djespolitiek‟) <strong>en</strong> moet hij over humor beschikk<strong>en</strong>.<br />

4.6 Sam<strong>en</strong>vatting van de bevinding<strong>en</strong><br />

Belang<br />

In het volg<strong>en</strong>de schema st<strong>aan</strong> de bevinding<strong>en</strong> uit de interviewronde sam<strong>en</strong>gevat<br />

weergegev<strong>en</strong>. Het gaat om de meest belangrijke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

volg<strong>en</strong>s personeel <strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>.<br />

41


Compet<strong>en</strong>ties nodig om les te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie te ontwikkel<strong>en</strong> met<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

volg<strong>en</strong>s personeel volg<strong>en</strong>s <strong>leerling<strong>en</strong></strong> BOL 1 <strong>en</strong> 2<br />

Vermog<strong>en</strong> tot het creër<strong>en</strong> van krachtige Vermog<strong>en</strong> tot het creër<strong>en</strong> van krachtige<br />

leeromgeving<br />

leeromgeving<br />

Vermog<strong>en</strong> om rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met<br />

verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

(adaptief onderwijs gev<strong>en</strong>)<br />

Didactisch bekwaam Didactisch bekwaam<br />

Vakbekwaam<br />

Leerling<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sief begeleid<strong>en</strong><br />

Vermog<strong>en</strong> om structuur <strong>aan</strong> te reik<strong>en</strong><br />

Vermog<strong>en</strong> om ev<strong>en</strong>wicht te vind<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong> onverwachte<br />

zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> verlangde structuur<br />

Duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid in<br />

de les<strong>op</strong>bouw<br />

Structuur wet<strong>en</strong> te bied<strong>en</strong><br />

Duidelijkheid <strong>en</strong><br />

overzichtelijkheid kunn<strong>en</strong><br />

creër<strong>en</strong><br />

Vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> veilige leeromgeving te Het vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> veilige leerom-<br />

creër<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sfeer van vertrouw<strong>en</strong> geving te creër<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sfeer van<br />

vertrouw<strong>en</strong><br />

Empathie<br />

Empathie<br />

42<br />

Persoonlijke <strong>aan</strong>dacht Persoonlijke <strong>aan</strong>dacht<br />

Vertrouw<strong>en</strong>sband <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

onderhoud<strong>en</strong><br />

Vermog<strong>en</strong> tot communicatie<br />

Aansluiting vind<strong>en</strong> bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

(contact kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> met de<br />

doelgroep; <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

persoonlijke relatie)<br />

Sociaal communicer<strong>en</strong>; <strong>aan</strong>voel<strong>en</strong><br />

waar <strong>leerling<strong>en</strong></strong> behoefte <strong>aan</strong> hebb<strong>en</strong><br />

(sociaal s<strong>en</strong>sitief zijn, wet<strong>en</strong> waar de<br />

problematiek bij e<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> zit, je<br />

daar<strong>aan</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>aan</strong>pass<strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />

staat zijn <strong>aan</strong> te sluit<strong>en</strong> bij di<strong>en</strong>s<br />

belevingswereld).<br />

Positief communicer<strong>en</strong><br />

Leerling<strong>en</strong> motiver<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong><br />

Bevlog<strong>en</strong>heid; affiniteit met de doelgroep<br />

Geduld<br />

Overig<br />

Integer zijn, humor Aardig karakter, humor


Op basis van bov<strong>en</strong>st<strong>aan</strong>de sam<strong>en</strong>vatting kunn<strong>en</strong> we het volg<strong>en</strong>de constater<strong>en</strong>.<br />

Je kunn<strong>en</strong> inlev<strong>en</strong> in de leerling (empathie), persoonlijke <strong>aan</strong>dacht kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

in staat zijn tot het onderhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sband zijn in de <strong>op</strong>tiek van<br />

zowel het personeel als de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> belangrijke bekwaamhed<strong>en</strong> waarover e<strong>en</strong><br />

doc<strong>en</strong>t moet beschikk<strong>en</strong>; deze bekwaamhed<strong>en</strong> zijn in hun og<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel<br />

om goed les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> maar ook om e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie met de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> te onderhoud<strong>en</strong>. Deze subcompet<strong>en</strong>ties hebb<strong>en</strong> alles van do<strong>en</strong> met het<br />

vermog<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> veilige (leer)omgeving te creër<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sfeer van<br />

vertrouw<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderhoud<strong>en</strong>.<br />

Verder zi<strong>en</strong> we dat om les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>mbo</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 de doc<strong>en</strong>t naar de<br />

m<strong>en</strong>ing van zowel het personeel als de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> vooral didactisch bekwaam moet<br />

zijn <strong>en</strong> de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> int<strong>en</strong>sief moet begeleid<strong>en</strong> bij hun leerproces.<br />

T<strong>en</strong> slotte zijn voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 maar ook voor het<br />

realiser<strong>en</strong> van de persoonlijk band geduld <strong>en</strong> <strong>aan</strong>voel<strong>en</strong> waar <strong>leerling<strong>en</strong></strong> behoefte<br />

<strong>aan</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>aan</strong> toe zijn <strong>en</strong> daarbij <strong>aan</strong>sluit<strong>en</strong> (sociaal communicer<strong>en</strong>) volg<strong>en</strong>s het<br />

personeel ess<strong>en</strong>tieel.<br />

Ontwikkelbaarheid<br />

Alhoewel het niet voor alle belangrijke subcompet<strong>en</strong>ties duidelijk is, tek<strong>en</strong>t zich<br />

toch e<strong>en</strong> beeld af van welke subcompet<strong>en</strong>ties in de og<strong>en</strong> van de geïnterviewd<strong>en</strong> zijn<br />

te ler<strong>en</strong> of te ontwikkel<strong>en</strong>. In de <strong>op</strong>tiek van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kun je e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal van de<br />

subcompet<strong>en</strong>ties ler<strong>en</strong> of ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal deels of juist niet.<br />

M<strong>en</strong> is het er over e<strong>en</strong>s dat de vakinhoudelijk <strong>en</strong> didactische bekwaamhed<strong>en</strong><br />

makkelijk leerbaar zijn. Dit zijn de compet<strong>en</strong>ties die zich in het t<strong>op</strong>je van de<br />

compet<strong>en</strong>tie-ijsbergstructuur bevind<strong>en</strong> (laag 1) zoals besprok<strong>en</strong> in hoofdstuk 1 <strong>en</strong><br />

waarvan theoretici zegg<strong>en</strong> dat het <strong>aan</strong>ler<strong>en</strong> ervan goed mogelijk is.<br />

E<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal andere belangrijke subcompet<strong>en</strong>ties bevind<strong>en</strong> zich in laag 2 (bijvoorbeeld<br />

het vermog<strong>en</strong> tot communicatie) <strong>en</strong> laag 3 (bijvoorbeeld het vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

veilige omgeving te creër<strong>en</strong>) van de compet<strong>en</strong>tie-ijsbergstructuur. In de <strong>op</strong>tiek van<br />

de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn deze subcompet<strong>en</strong>ties al wat moeilijker leerbaar of deels wel<br />

<strong>en</strong> deels niet. Zo kun je naar hun m<strong>en</strong>ing empathisch vermog<strong>en</strong> niet ler<strong>en</strong> maar het<br />

wel vergrot<strong>en</strong>. Opvall<strong>en</strong>d in de antwoord<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is dat het ler<strong>en</strong> van<br />

<strong>en</strong> met collega’s <strong>en</strong> het <strong>op</strong>do<strong>en</strong> van ervaring met de doelgroep belangrijk is om de<br />

compet<strong>en</strong>ties waarvan zij zegg<strong>en</strong> dat die moeilijk leerbaar zijn, te ontwikkel<strong>en</strong>. Om<br />

dit type compet<strong>en</strong>ties verder te ontwikkel<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bijvoorbeeld veel met<br />

elkaar moet<strong>en</strong> del<strong>en</strong> om vervolg<strong>en</strong>s met elkaar na te g<strong>aan</strong> wat wel <strong>en</strong> wat niet werkt.<br />

43


E<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal van de compet<strong>en</strong>ties, bijvoorbeeld e<strong>en</strong> sfeer van vertrouw<strong>en</strong> kwek<strong>en</strong>, is<br />

volg<strong>en</strong>s de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> deels wel te ler<strong>en</strong> maar niet uit het boekje. Dergelijke<br />

compet<strong>en</strong>ties kun je ontwikkel<strong>en</strong> door ervaring <strong>op</strong> te do<strong>en</strong>. En juist die ervaring niet<br />

alle<strong>en</strong> in het onderwijs maar ook de lev<strong>en</strong>servaring noemt m<strong>en</strong> als iets waarover e<strong>en</strong><br />

doc<strong>en</strong>t die <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 acteert, moet beschikk<strong>en</strong>. Ervar<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn<br />

bijvoorbeeld doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die iets ouder zijn, praktijkervaring in het vak hebb<strong>en</strong>, met<br />

beide b<strong>en</strong><strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving st<strong>aan</strong>, ervaring hebb<strong>en</strong> met (eig<strong>en</strong>) kinder<strong>en</strong>, etc.<br />

Kortom; het heeft er alle schijn van dat excell<strong>en</strong>te doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 naast de<br />

relevante compet<strong>en</strong>ties moet<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> behoorlijke dosis onderwijs- <strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong>servaring <strong>en</strong> ingegroeid moet<strong>en</strong> zijn in de professionele beroepsgroep.<br />

Over de leerbaarheid van persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> als geduld <strong>en</strong> bevlog<strong>en</strong>heid <strong>en</strong><br />

affiniteit met de doelgroep zijn de m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de geïnterviewd<strong>en</strong> verdeeld. Dit<br />

zijn – om in term<strong>en</strong> van de compet<strong>en</strong>tie-ijsbergstructuur te sprek<strong>en</strong> - de<br />

dieperligg<strong>en</strong>de persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> die van ess<strong>en</strong>tieel belang zijn voor het uitvoer<strong>en</strong><br />

van de taak. Vanuit de theorie wet<strong>en</strong> we dat deze via <strong>op</strong>leiding <strong>en</strong> training moeilijk<br />

zijn <strong>aan</strong> te ler<strong>en</strong> of te ontwikkel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> deel van de geïnterviewd<strong>en</strong> is dezelfde<br />

m<strong>en</strong>ing toeged<strong>aan</strong>: „Je hebt het of je hebt het niet‟ <strong>en</strong> „je moet er e<strong>en</strong> bepaald m<strong>en</strong>s<br />

voor zijn‟. Ander<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wel mogelijkhed<strong>en</strong> voor verdere ontwikkeling van deze<br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, bijvoorbeeld door ervaring <strong>op</strong> te do<strong>en</strong> met het werk<strong>en</strong> met deze<br />

doelgroep<strong>en</strong>.<br />

In het volg<strong>en</strong>de hoofdstuk g<strong>aan</strong> we in <strong>op</strong> de schriftelijke bevraging. De vraag wat de<br />

meest relevante compet<strong>en</strong>ties zijn <strong>en</strong> hoe die ontwikkeld (kunn<strong>en</strong>) word<strong>en</strong>, wordt<br />

voorgelegd <strong>aan</strong> e<strong>en</strong> grotere groep doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> in beide ROC’s.<br />

44


5 De schriftelijke bevraging<br />

5.1 Inleiding<br />

Nadat het compet<strong>en</strong>tieprofiel is <strong>aan</strong>gescherpt <strong>en</strong> uitgewerkt <strong>op</strong> basis van de<br />

gegev<strong>en</strong>s uit de interviews met doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>lijst<br />

ontwikkeld waarmee we breder in de instelling<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> hoe m<strong>en</strong> in<br />

beide onderwijsinstelling<strong>en</strong> <strong>aan</strong>kijkt teg<strong>en</strong> het compet<strong>en</strong>tieprofiel. Er zijn twee<br />

groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> b<strong>en</strong>aderd, doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong><br />

kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 (inclusief AKA) of in het verled<strong>en</strong> met deze doelgroep<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> gewerkt, <strong>en</strong> medewerkers die vanuit hun werkfunctie direct betrokk<strong>en</strong> zijn<br />

bij de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 (bijvoorbeeld als<br />

teamleider, <strong>op</strong>leider, coach, <strong>en</strong> dergelijke) <strong>en</strong> die zicht hebb<strong>en</strong> <strong>op</strong> compet<strong>en</strong>ties van<br />

deze doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun ontwikkelvrag<strong>en</strong>. Deze laatste groep duid<strong>en</strong> we <strong>aan</strong> met de<br />

term overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (ov.).<br />

In de vrag<strong>en</strong>lijst zijn we ingeg<strong>aan</strong> <strong>op</strong> de vraag in hoeverre doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over de<br />

compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> uit het ontwikkelde compet<strong>en</strong>tieprofiel beschikk<strong>en</strong>,<br />

<strong>op</strong> het belang ervan <strong>en</strong> in hoeverre ze <strong>aan</strong>geleerd of ontwikkeld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Ook hebb<strong>en</strong> we gevraagd in hoeverre (scholings)activiteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong><br />

de ontwikkeling van die compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> <strong>niveau</strong> 1<br />

<strong>en</strong> 2. T<strong>en</strong> slotte is <strong>aan</strong> de hand van het compet<strong>en</strong>tieprofiel ook de behoefte <strong>aan</strong><br />

verdere scholing in kaart gebracht <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we onderzocht welke<br />

professionaliseringsvariant<strong>en</strong> bij verdere ontwikkeling van elk van de compet<strong>en</strong>ties<br />

<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> de voorkeur hebb<strong>en</strong> van de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. Waar relevant hebb<strong>en</strong><br />

we gekek<strong>en</strong> of er verschill<strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong> de antwoord<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die weinig<br />

(vijf jaar of minder) respectievelijk veel (zes jaar of meer) ervaring hebb<strong>en</strong> met het<br />

lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2.<br />

In dit hoofdstuk besprek<strong>en</strong> we de resultat<strong>en</strong> van het vrag<strong>en</strong>lijstonderzoek. In<br />

paragraaf 5.2 g<strong>aan</strong> we in <strong>op</strong> het belang van de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> uit het<br />

profiel, in 5.3 <strong>op</strong> de inschatting van de bekwaamheid van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goede<br />

werkrelatie met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 te kunn<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>. Bij<br />

de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gaat het daarbij om zelfbeoordeling, de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we<br />

45


gevraagd e<strong>en</strong> oordeel te formuler<strong>en</strong> over ‘de gemiddelde doc<strong>en</strong>t’ die lesgeeft in<br />

<strong>mbo</strong>-<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 <strong>op</strong>leiding<strong>en</strong>. In 5.4 besprek<strong>en</strong> we welke rol verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong><br />

van professionalisering hebb<strong>en</strong> gespeeld bij de ontwikkeling van de compet<strong>en</strong>ties.<br />

De paragraf<strong>en</strong> 5.5 <strong>en</strong> 5.6 betreff<strong>en</strong> de verdere professionele ontwikkeling van de<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. In 5.5 gev<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> antwoord <strong>op</strong> de vraag in<br />

hoeverre de g<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> verder ontwikkeld moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> in 5.6 welke professionaliseringsactiviteit<strong>en</strong> zij daarvoor het meest<br />

geschikt vind<strong>en</strong>. We sluit<strong>en</strong> het hoofdstuk af met e<strong>en</strong> korte conclusieparagraaf (5.7).<br />

5.2 Het belang van de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

In de eerste plaats hebb<strong>en</strong> we de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> de vier<br />

compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> twee eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> voorgelegd die uit de interviewronde naar<br />

vor<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> als meest belangrijke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 4 voor<br />

het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Ze zijn in de vrag<strong>en</strong>lijst als volgt<br />

b<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> toegelicht:<br />

E<strong>en</strong> krachtige leeromgeving kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>ing kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> bij de inrichting<br />

van onderwijsleersituaties (adaptief onderwijs gev<strong>en</strong>);<br />

didactisch bekwaam kunn<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> (less<strong>en</strong> zijn uitdag<strong>en</strong>d, prikkel<strong>en</strong>d,<br />

activer<strong>en</strong>d, met variatie, goede instructie, e.d.);<br />

vakbekwaamheid (vakinhoudelijke k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong>, goed in je vak zijn).<br />

Structuur kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong><br />

duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid in de les<strong>op</strong>bouw kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong>;<br />

kunn<strong>en</strong> inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong> onverwachte zak<strong>en</strong> maar tegelijkertijd ook structuur<br />

kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> die <strong>leerling<strong>en</strong></strong> nodig hebb<strong>en</strong>.<br />

Veilige leeromgeving/sfeer van vertrouw<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong><br />

je kunn<strong>en</strong> inlev<strong>en</strong> in <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (empathie);<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> persoonlijke <strong>aan</strong>dacht kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>;<br />

e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sband met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>.<br />

Kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> met de doelgroep<br />

<strong>aan</strong>sluiting kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong>; <strong>aan</strong>voel<strong>en</strong> waar zij behoefte <strong>aan</strong><br />

hebb<strong>en</strong>, waar de problematiek zit; <strong>aan</strong>sluit<strong>en</strong> bij hun belevingswereld;<br />

positief communicer<strong>en</strong> (belon<strong>en</strong>, schouderkl<strong>op</strong>jes gev<strong>en</strong>);<br />

h<strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong>, motiver<strong>en</strong><br />

Bevlog<strong>en</strong>, affiniteit met de doelgroep<br />

feeling, interesse in doelgroep<br />

Geduld kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

kalmte bewar<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitstral<strong>en</strong><br />

4 Net als in hoofdstuk 4 gebruik<strong>en</strong> we in de tekst omwille van de leesbaarheid als<br />

46<br />

overkoepel<strong>en</strong>de term compet<strong>en</strong>ties.


Aan beide groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gevraagd <strong>aan</strong> te gev<strong>en</strong> hoe belangrijk ze deze<br />

compet<strong>en</strong>tie voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die lesgev<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2.<br />

Daarnaast moest<strong>en</strong> ze ook inschatt<strong>en</strong> hoe belangrijk die compet<strong>en</strong>tie is voor<br />

lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4, <strong>en</strong> of dat verschilt van hun oordeel over<br />

het belang voor lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Hun oordel<strong>en</strong> st<strong>aan</strong><br />

sam<strong>en</strong>gevat in onderst<strong>aan</strong>de tabel.<br />

Tabel 5.1: Belangrijkheid van de zes compet<strong>en</strong>ties voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2, respectievelijk <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4, volg<strong>en</strong>s<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (gemiddelde scores)<br />

Hoe belangrijk<br />

vindt u deze<br />

compet<strong>en</strong>tie voor<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

kwalificatie<strong>niveau</strong><br />

1 <strong>en</strong> 2<br />

Kunt u dat ook<br />

inschatt<strong>en</strong> voor de<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong><br />

kwalificatie<strong>niveau</strong><br />

3 <strong>en</strong> 4<br />

* 1= niet belangrijk 5= heel belangrijk<br />

Krachtige Structuur Veilige Kunn<strong>en</strong> Bevlog<strong>en</strong> Geduld<br />

leeromgeving<br />

leeromgeving communicer<strong>en</strong><br />

ov. 5 doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc<br />

4.6 4.4 4.5 4.5 4.7 4.7 4.8 4.7 4.6 4.4 4.5 4.6<br />

4.5 4.3 4.4 4.0 4.5 4.2 4.4 4.1 4.4 4.1 4.2 4.2<br />

Zowel de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> vind<strong>en</strong> de g<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>ties<br />

zeer belangrijk voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Hun oordel<strong>en</strong><br />

bevestig<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> uit de literatuurstudie <strong>en</strong> de interviewronde. Voor het<br />

lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 vindt m<strong>en</strong> ze iets minder belangrijk, maar de<br />

gemiddelde scores ligg<strong>en</strong> nog steeds allemaal bov<strong>en</strong> de 4.<br />

E<strong>en</strong> van de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> typeert het verschil tuss<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de<br />

onderscheid<strong>en</strong> <strong>niveau</strong>s als volgt: „Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 1 <strong>en</strong> 2: gericht <strong>op</strong> communicatie <strong>en</strong><br />

training van sociale vaardighed<strong>en</strong> (naast k<strong>en</strong>nisoverdracht). Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 3 <strong>en</strong> 4:<br />

gericht <strong>op</strong> k<strong>en</strong>nisoverdracht (naast <strong>aan</strong>dacht te bested<strong>en</strong> <strong>aan</strong> communicatie <strong>en</strong><br />

sociale vaardighed<strong>en</strong>).‟ En e<strong>en</strong> ander zegt: „Bij <strong>niveau</strong> 2 b<strong>en</strong> je soms meer bezig met<br />

de band met de deelnemers <strong>en</strong> ze structuur <strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> te bied<strong>en</strong> dan om dieper<br />

<strong>op</strong> de stof in te g<strong>aan</strong>. Ze houd<strong>en</strong> van structuur, dit geeft zekerheid, ze wet<strong>en</strong> waar ze<br />

<strong>aan</strong> toe zijn <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong> die manier al "goed do<strong>en</strong>" omdat ze de regels k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />

5 Omwille van de overzichtelijkheid zijn in dit hoofdstuk de antwoord<strong>en</strong> van de overige<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> in de tabell<strong>en</strong> cursief weergegev<strong>en</strong>, die van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in standaardweergave.<br />

47


Ook corriger<strong>en</strong> ze elkaar <strong>op</strong> deze regels. De behoefte hier<strong>aan</strong> bij <strong>niveau</strong> 3/4 is veel<br />

minder groot‟<br />

Maar ook binn<strong>en</strong> de doelgroep is maatwerk vereist: „elke persoon in deze doelgroep<br />

moet je anders b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>’. En: ‘het is ook belangrijk rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met het<br />

gegev<strong>en</strong> dat er cultuurverschill<strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de <strong>niveau</strong>-2-<strong>op</strong>leiding<strong>en</strong>.<br />

De cultuur van timmerlied<strong>en</strong> is anders dan die van automonteur die weer verschilt<br />

van die van schilders of metselaars. Dat betek<strong>en</strong>t dat per vakrichting gekek<strong>en</strong> moet<br />

word<strong>en</strong>. Er bestaat dus GEEN e<strong>en</strong>heidsworst.’ Kunn<strong>en</strong> differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> is dus van<br />

groot belang.<br />

Daarnaast b<strong>en</strong>adrukt e<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de diversiteit van de problematiek waar de<br />

doelgroep mee te mak<strong>en</strong> heeft: ‘Ik zou graag de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in de organisatie will<strong>en</strong><br />

uitlegg<strong>en</strong> hoe deze doelgroep in elkaar zit. Uitlegg<strong>en</strong> dat lesuitval, abs<strong>en</strong>tie,<br />

overstapp<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> andere <strong>op</strong>leiding niet zozeer <strong>aan</strong> de <strong>op</strong>leiding ligt maar <strong>aan</strong><br />

deze doelgroep. De grote maatschappelijke problem<strong>en</strong> waar de jeugd in de stad mee<br />

te mak<strong>en</strong> heeft. Armoede, schuld<strong>en</strong>, drank <strong>en</strong> drugs, e<strong>en</strong>zaamheid, ti<strong>en</strong>ermoeders,<br />

etc.‟<br />

Er is behoefte <strong>aan</strong> meer informatie <strong>op</strong> dit punt, ook bij de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zelf: „Ik zou<br />

graag meer voorlichting krijg<strong>en</strong> over wat speelt er bij de doelgroep <strong>op</strong> dit mom<strong>en</strong>t<br />

<strong>en</strong> wat de knelpunt<strong>en</strong> zijn. Deze doelgroep is altijd in beweging.‟<br />

Er zijn ge<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> in de beoordeling van het belang van deze compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 tuss<strong>en</strong> meer <strong>en</strong> minder<br />

ervar<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, met één uitzondering. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met veel ervaring vind<strong>en</strong><br />

bevlog<strong>en</strong>heid e<strong>en</strong> belangrijker eig<strong>en</strong>schap om les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> deze<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> dan doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met weinig ervaring.<br />

5.3 Bekwaamheid<br />

Vervolg<strong>en</strong>s is gevraagd hoe bekwaam doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn <strong>op</strong> deze compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>. Aan de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gevraagd hun eig<strong>en</strong> bekwaamheid te beoordel<strong>en</strong>,<br />

de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> moest<strong>en</strong> e<strong>en</strong> inschatting mak<strong>en</strong> van de bekwaamheid van de<br />

gemiddelde doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die les gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. De resultat<strong>en</strong> st<strong>aan</strong><br />

vermeld in de volg<strong>en</strong>de tabel.<br />

48


Tabel 5.2: Beoordeling van de bekwaamheid van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> door doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zelf <strong>en</strong><br />

door overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>, gemiddelde scores<br />

Krachtige Structuur Veilige Kunn<strong>en</strong> Bevlog<strong>en</strong> Geduld<br />

leeromgeving<br />

leeromgeving communicer<strong>en</strong><br />

ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc<br />

Hoe<br />

bekwaam<br />

vindt u<br />

zichzelf/ Hoe<br />

bekwaam<br />

vindt u<br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die<br />

lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

als het gaat<br />

om deze<br />

compet<strong>en</strong>tie?<br />

3.4 3.8 3.5 3.8 3.6 4.2 3.5 4.1 3.6 4.0 3.7 4.1<br />

1 = helemaal niet bekwaam, 5= heel bekwaam, kan ik heel goed.<br />

De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> zichzelf bekwaam <strong>op</strong> de verschill<strong>en</strong>de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>; de gemiddelde scores ligg<strong>en</strong> rond de 4. Opvall<strong>en</strong>d is dat het oordeel<br />

van de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> over de hele linie iets minder positief is, daar ligg<strong>en</strong> de<br />

gemiddeld<strong>en</strong> rond de 3.5. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> schatt<strong>en</strong> dus zelf hun kwaliteit<strong>en</strong> wat hoger in<br />

dan de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> die inschatt<strong>en</strong>.<br />

Minder ervar<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> schatt<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> bekwaamheid ev<strong>en</strong> hoog in als meer<br />

ervar<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> van de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemt e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />

‘sommig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het niet (geduld of liefde voor de doelgroep) <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> daar<br />

wel... ander<strong>en</strong> zijn niet bereid te reflecter<strong>en</strong> <strong>op</strong> eig<strong>en</strong> gedrag, of dit bij te stell<strong>en</strong> of<br />

verder te ontwikkel<strong>en</strong>. Dit geldt echter niet uitsluit<strong>en</strong>d voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>niveau</strong> 1<strong>en</strong> 2.<br />

Verder merk ik dat jongere doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vaak meer bereid zijn zichzelf verder te<br />

ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> gedrag ter discussie te stell<strong>en</strong>, dan oudere doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.’<br />

5.4 De bijdrage van professionalisering<br />

E<strong>en</strong> van de onderzoeksvrag<strong>en</strong> betreft de bijdrag<strong>en</strong> die verschill<strong>en</strong>de variant<strong>en</strong> van<br />

scholing hebb<strong>en</strong> geleverd <strong>aan</strong> de ontwikkeling van deze voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> belangrijke<br />

compet<strong>en</strong>ties. In de vrag<strong>en</strong>lijst is e<strong>en</strong> onderscheid gemaakt naar:<br />

Initiële <strong>op</strong>leiding (bijvoorbeeld lerar<strong>en</strong><strong>op</strong>leiding);<br />

Individueel <strong>op</strong> cursus, training, naar studiedag;<br />

Sam<strong>en</strong> met collega’s <strong>op</strong> cursus, training, naar studiedag;<br />

Zelf kritisch kijk<strong>en</strong> naar het eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>;<br />

Ler<strong>en</strong> met behulp van e<strong>en</strong> coach of m<strong>en</strong>tor;<br />

49


50<br />

Sam<strong>en</strong> met collega’s kritisch kijk<strong>en</strong>, intervisie;<br />

Alledaagse spontane contact<strong>en</strong>, dialoog <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking met collega’s.<br />

De oordel<strong>en</strong> st<strong>aan</strong> sam<strong>en</strong>gevat in de volg<strong>en</strong>de tabel.<br />

Tabel 5.3: Oordeel over de bijdrage van verschill<strong>en</strong>de variant<strong>en</strong> van<br />

professionalisering <strong>aan</strong> de ontwikkelde compet<strong>en</strong>ties van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

volg<strong>en</strong>s doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (gemiddelde score).<br />

Initiële <strong>op</strong>leiding<br />

(bijvoorbeeld<br />

lerar<strong>en</strong><strong>op</strong>leiding)<br />

Individueel <strong>op</strong><br />

cursus, training,<br />

naar studiedag<br />

Sam<strong>en</strong> met<br />

collega’s <strong>op</strong><br />

cursus, training,<br />

naar studiedag<br />

Zelf kritisch<br />

kijk<strong>en</strong> naar het<br />

eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong><br />

Ler<strong>en</strong> met<br />

behulp van e<strong>en</strong><br />

coach of m<strong>en</strong>tor<br />

Sam<strong>en</strong> met<br />

collega’s kritisch<br />

kijk<strong>en</strong>, intervisie<br />

Alledaagse<br />

spontane<br />

contact<strong>en</strong>,<br />

dialoog <strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>werking<br />

met collega’s<br />

Krachtige Structuur Veilige Kunn<strong>en</strong> Bevlog<strong>en</strong> Geduld<br />

leeromgeving<br />

leeromgeving communicer<strong>en</strong><br />

ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc<br />

3.7 3.5 3.8 3.3 3.5 2.9 3.3 3.1 3.1 2.7 3.1 2.5<br />

4.0 3.4 3.7 3.3 3.5 3.2 3.8 3.3 3.3 3.0 3.3 2.7<br />

3.9 3.2 3.6 3.1 3.5 2.9 3.5 3.1 3.7 2.8 3.6 2.6<br />

4.1 4.2 3.9 4.2 3.9 4.2 4.3 4.4 3.9 4.2 4.1 4.1<br />

4.1 2.8 3.7 2.9 3.6 2.8 4.0 3.0 3.6 2.7 3.8 2.7<br />

4.2 3.5 4.1 3.3 3.9 3.4 4.2 3.5 3.9 3.2 4.1 3.1<br />

4.4 3.8 4.3 3.7 4.1 3.8 4.2 4.1 4.3 3.6 4.1 3.5<br />

1= helemaal niet, 5= in sterke mate.<br />

Met grijs is <strong>aan</strong>gegev<strong>en</strong> welke scholingsvariant de hoogste gemiddelde score heeft.<br />

In de eerste plaats valt <strong>op</strong> dat in de og<strong>en</strong> van beide respond<strong>en</strong>tgroep<strong>en</strong> alle<br />

g<strong>en</strong>oemde professionaliseringsactiviteit<strong>en</strong> in meer of mindere mate hebb<strong>en</strong><br />

bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de ontwikkeling van de zes compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />

Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> het meest geleerd te hebb<strong>en</strong> van kritisch kijk<strong>en</strong> naar het eig<strong>en</strong><br />

handel<strong>en</strong>, de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zi<strong>en</strong> vooral e<strong>en</strong> leereffect van spontane interactie.<br />

De bijdrage van de initiële <strong>op</strong>leiding beoordeelt m<strong>en</strong> als beperkt, m<strong>en</strong> lijkt deze<br />

veeleer te zi<strong>en</strong> als manier om zich te kwalificer<strong>en</strong> als beginn<strong>en</strong>d leraar, maar niet als<br />

voldo<strong>en</strong>de voorbereiding <strong>op</strong> het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> deze groep.<br />

Voorts wordt zichtbaar dat overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> cursuss<strong>en</strong>, zowel individueel als in<br />

teamverband, als effectiever middel voor de ontwikkeling van de g<strong>en</strong>oemde<br />

compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> dan de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van h<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>adrukt de kracht van collectieve, teamgerichte scholing als volgt: ‘Er zijn


collega's die e<strong>en</strong> voorbeeld zijn voor de ander<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarom wil ik studiedag<strong>en</strong> door<br />

iedere<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> volg<strong>en</strong> om zodo<strong>en</strong>de de invloed van de positieve kracht<strong>en</strong> <strong>op</strong>timaal in<br />

te zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> het team als e<strong>en</strong>heid sterker te mak<strong>en</strong>. Diversiteit binn<strong>en</strong> het team kan<br />

zodo<strong>en</strong>de <strong>op</strong>timaal gebruikt word<strong>en</strong>.‟<br />

Beide groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> in hun toelichting expliciet de dagelijkse<br />

omgang met <strong>en</strong> het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> deze jonger<strong>en</strong> als bron om je als doc<strong>en</strong>t verder te<br />

professionaliser<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> paar citat<strong>en</strong> ter illustratie: ‘de beste leermeester leert van<br />

zijn <strong>leerling<strong>en</strong></strong>‟, ‘alledaagse spontane contact<strong>en</strong>, dialoog <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking met<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong>’. Ook zelfstudie, <strong>en</strong> het zoek<strong>en</strong> in boek<strong>en</strong> of <strong>op</strong> internet naar leuke<br />

<strong>op</strong>dracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> tips drag<strong>en</strong> bij <strong>aan</strong> het versterk<strong>en</strong> van de professionaliteit van de<br />

leraar.<br />

T<strong>en</strong> slotte gev<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ook <strong>aan</strong> dat ze bij het lesgev<strong>en</strong> profijt hebb<strong>en</strong> van<br />

ervaring<strong>en</strong> die ze buit<strong>en</strong> het onderwijs in hun privélev<strong>en</strong> of in andere functies<br />

hebb<strong>en</strong> <strong>op</strong>ged<strong>aan</strong>, als ouder, als jeugdwerker, trainer bij e<strong>en</strong> sportclub of<br />

sociotherapeut, of in andere beroeps<strong>op</strong>leiding<strong>en</strong>.<br />

5.5 De verdere ontwikkeling van de compet<strong>en</strong>ties<br />

Eerder liet<strong>en</strong> we zi<strong>en</strong> dat de compet<strong>en</strong>ties van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> door h<strong>en</strong>zelf hoger<br />

word<strong>en</strong> beoordeeld dan de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> die inschatt<strong>en</strong>. Dit verschil zi<strong>en</strong> we<br />

ook terug wanneer we beide groep<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> in hoeverre de g<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>ties<br />

<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> verder ontwikkeld moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goede werkrelatie met<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 te kunn<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>.<br />

Tabel 5.4: De w<strong>en</strong>selijkheid van verdere ontwikkeling van compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (gemiddelde<br />

scores)<br />

Verdere ontwikkeling van compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

ov. doc.<br />

Krachtige leeromgeving kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong> 2.8 2.4<br />

Structuur kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> 2.9 2.1<br />

Veilige leeromgeving/sfeer van vertrouw<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

creër<strong>en</strong><br />

2.8 2.0<br />

Kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> met de doelgroep 2.9 2.0<br />

Bevlog<strong>en</strong>, affiniteit met de doelgroep 2.8 1.8<br />

Geduld kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> 2.8 2.0<br />

1= nee; 2= belangrijk maar heeft niet de hoogste prioriteit; 3 =heeft hoge prioriteit<br />

51


De overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> gev<strong>en</strong> verdere ontwikkeling van alle zes compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoge prioriteit (de gemiddelde score ligt vlak bij het maximum).<br />

Ge<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> scoort nee <strong>op</strong> de vraag naar de noodzaak van verdere ontwikkeling.<br />

De gemiddelde scores van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> rondom de 2, verdere ontwikkeling<br />

wordt wel belangrijk gevond<strong>en</strong>, maar heeft niet de hoogste prioriteit. Het kunn<strong>en</strong><br />

creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving spring er bij de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit, verdere<br />

ontwikkeling van deze compet<strong>en</strong>tie heeft in hun og<strong>en</strong> vrij hoge prioriteit. Verdere<br />

ontwikkeling van de meer didactische compet<strong>en</strong>ties heeft bij de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wat<br />

hogere prioriteit dan de meer pedagogische compet<strong>en</strong>ties.<br />

Maar er zijn ook doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die verdere ontwikkeling van hun compet<strong>en</strong>ties niet nodig<br />

vind<strong>en</strong>; van 16% die nee scoort <strong>op</strong> de behoefte <strong>aan</strong> verdere ontwikkeling van de<br />

compet<strong>en</strong>tie ‘het kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving’ tot 45% voor<br />

‘bevlog<strong>en</strong>heid’.<br />

Er is behoefte <strong>aan</strong> scholing, maar die scholingsbehoefte alle<strong>en</strong> is onvoldo<strong>en</strong>de om<br />

succesvol te kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>aan</strong> verdere professionalisering van het onderwijs; er<br />

moet ook vold<strong>aan</strong> zijn <strong>aan</strong> e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal randvoorwaard<strong>en</strong>, zo wordt b<strong>en</strong>adrukt door<br />

zowel de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als door de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. G<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />

de beschikbaarheid van lesmateriaal (minder verbaal, digitaal) <strong>en</strong> goed toegeruste<br />

leslokal<strong>en</strong>, <strong>en</strong> faciliteit<strong>en</strong> voor scholing <strong>en</strong> uitwisseling. E<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verzucht<br />

bijvoorbeeld: „De compet<strong>en</strong>ties zijn er wel, nu nog tijd <strong>en</strong> ruimte om ze toe te<br />

pass<strong>en</strong>.‟ En: „Er zou meer tijd gegev<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor het ontwikkel<strong>en</strong> van<br />

boei<strong>en</strong>d materiaal.‟<br />

5.6 Professionaliseringsvariant<strong>en</strong> voor verdere ontwikkeling van de<br />

compet<strong>en</strong>ties<br />

T<strong>en</strong> slotte is <strong>aan</strong> beide groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de vraag voorgelegd met welke<br />

professionaliseringsactiviteit<strong>en</strong> de compet<strong>en</strong>ties het best verder ontwikkeld kond<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. Ook hier is weer e<strong>en</strong> onderscheid gemaakt naar cursuss<strong>en</strong> of studiedag<strong>en</strong>,<br />

individueel of collectief, zelfreflectie, ler<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> coach of m<strong>en</strong>tor, ler<strong>en</strong> sam<strong>en</strong><br />

met collega’s door intervisie <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> door alledaagse spontane contact<strong>en</strong>. De<br />

bevinding<strong>en</strong> zijn sam<strong>en</strong>gevat in onderst<strong>aan</strong>de tabell<strong>en</strong>.<br />

52


Tabel 5.5: De voorkeur voor verschill<strong>en</strong>de professionaliseringsvariant<strong>en</strong>, doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong>.<br />

Verder ontwikkel<strong>en</strong> door: Ov. Doc. Totaal<br />

N=17 N=86 N=103<br />

Individueel <strong>op</strong> cursus, training, naar studiedag 24 (6)* 151 (3) 175 (5)<br />

Sam<strong>en</strong> met collega’s <strong>op</strong> cursus, training, naar<br />

studiedag<br />

57 (3) 133 (5) 190 (3)<br />

Zelf kritisch kijk<strong>en</strong> naar het eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> 62 (2) 176 (2) 238 (2)<br />

Ler<strong>en</strong> met behulp van e<strong>en</strong> coach of m<strong>en</strong>tor 46 (5) 87 (6) 133 (6)<br />

Sam<strong>en</strong> met collega’s kritisch kijk<strong>en</strong>, intervisie 67 (1) 197 (1) 264 (1)<br />

Alledaagse spontane contact<strong>en</strong>, dialoog <strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>werking met collega’s<br />

47 (4) 134 (4) 181 (4)<br />

* De getall<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> haakjes gev<strong>en</strong> de rangorde van de g<strong>en</strong>oemde professionaliseringsvariant<strong>en</strong> per<br />

respond<strong>en</strong>tgroep weer.<br />

Ook hier zi<strong>en</strong> we dat in principe alle typ<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong> in de og<strong>en</strong> van de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> verdere professionalisering. Er zijn meer weg<strong>en</strong><br />

‘die naar Rome leid<strong>en</strong>’. Naast de in de vrag<strong>en</strong>lijst g<strong>en</strong>oemde vorm<strong>en</strong> van<br />

professionalisering noemt m<strong>en</strong> verder nog: zelfstudie, ler<strong>en</strong> van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

(wellicht correspondeert dat met zelfreflectie?), ler<strong>en</strong> van experts, bijvoorbeeld de<br />

schoolpsycholoog of cluster-4-deskundig<strong>en</strong>.<br />

Beide vorm<strong>en</strong> van reflectie, zelf kritisch kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met collega’s kritisch<br />

kijk<strong>en</strong> naar het pedagogisch-didactisch handel<strong>en</strong> in de klas, word<strong>en</strong> door beide<br />

groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het meest g<strong>en</strong>oemd als geschikte professionaliseringsvorm.<br />

Zijn er professionaliseringsvariant<strong>en</strong> meer of minder geschikt voor het ontwikkel<strong>en</strong><br />

van de onderscheid<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>? Het antwoord <strong>op</strong> deze vraag<br />

is te vind<strong>en</strong> in de volg<strong>en</strong>de tabel<br />

53


Tabel 5.6: Geschikte variant<strong>en</strong> van professionalisering voor de verdere ontwikkeling<br />

van compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (perc<strong>en</strong>tages)<br />

Verder Krachtige Structuur Veilige Kunn<strong>en</strong> Bevlog<strong>en</strong>heid Geduld<br />

ontwikkel<strong>en</strong> leeromgeving<br />

leeromgeving communicer<strong>en</strong><br />

ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc ov. doc<br />

Individueel <strong>op</strong><br />

cursus,<br />

training, naar<br />

studiedag<br />

41.2 46.5 35.3 33.7 11.8 23.2 11.8 29.1 17.6 20.9 23.5 22.1<br />

Sam<strong>en</strong> met 82.4 41.9 58.8 33.7 47.1 33.7 58.8 39.5 52.9 23.2 35.3 14.0<br />

collega’s<br />

cursus,<br />

<strong>op</strong><br />

training, naar<br />

studiedag<br />

Zelf kritisch 52.9 43.0 64.7 38.4 64.7 32.6 58.8 38.4 52.9 24.4 70.6 30.2<br />

kijk<strong>en</strong> naar<br />

het eig<strong>en</strong><br />

handel<strong>en</strong><br />

Ler<strong>en</strong> met 47.1 22.2 41.2 19.8 52.9 14.0 41.2 22.1 35.3 10.5 52.9 12.8<br />

behulp van<br />

e<strong>en</strong> coach of<br />

m<strong>en</strong>tor<br />

Sam<strong>en</strong><br />

collega’s<br />

kritisch<br />

kijk<strong>en</strong>,<br />

intervisie<br />

met 64.7 50.0 70.6 40.7 64.7 40.7 70.6 47.7 58.8 24.4 64.7 25.6<br />

Alledaagse<br />

spontane<br />

contact<strong>en</strong>,<br />

41.2 25.6 35.3 24.4 52.9 29.1 41.2 36.8 52.9 20.9 47.1 20.9<br />

dialoog <strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>werking<br />

met collega’s<br />

* Met grijs is <strong>aan</strong>gegev<strong>en</strong> welke scholingsvariant de hoogste gemiddelde score heeft.<br />

We zag<strong>en</strong> al eerder dat vooral sam<strong>en</strong> met collega’s kritisch kijk<strong>en</strong> naar het lesgev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de omgang met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met behulp van intervisie door zowel de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als<br />

de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> krachtige manier<strong>en</strong> om deze<br />

compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> verder te ontwikkel<strong>en</strong>. Ook zelf kritisch kijk<strong>en</strong> naar<br />

het eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> vindt m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> waardevolle variant. Deze scoort vooral relatief<br />

hoog waar het gaat om de verdere ontwikkeling van eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> als bevlog<strong>en</strong>heid<br />

<strong>en</strong> geduld, <strong>en</strong> het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veilige leeromgeving.<br />

Teamgerichte nascholing is - met name in de og<strong>en</strong> van de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> - e<strong>en</strong><br />

goede manier om doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in staat te stell<strong>en</strong> e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving voor de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>mbo</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 te realiser<strong>en</strong>.<br />

De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn verdeeld over de vraag of bevlog<strong>en</strong>heid respectievelijk geduld<br />

verder te ontwikkel<strong>en</strong> zijn. Ongeveer e<strong>en</strong> kwart van h<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt dat dat niet mogelijk<br />

is, ongeveer de helft d<strong>en</strong>kt dat dat wel kan. Verschill<strong>en</strong>de professionaliseringsvariant<strong>en</strong><br />

bied<strong>en</strong> daarvoor <strong>aan</strong>kn<strong>op</strong>ingspunt<strong>en</strong>, zo m<strong>en</strong><strong>en</strong> zij. Ook de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

zi<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> voor het versterk<strong>en</strong> van deze eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>; het meest<br />

54


g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong> individueel dan wel sam<strong>en</strong> met collega’s kritisch te kijk<strong>en</strong> naar het<br />

eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>.<br />

5.7 Conclusies<br />

Net als de literatuurstudie <strong>en</strong> de interviewronde laat het vrag<strong>en</strong>lijstonderzoek zi<strong>en</strong><br />

dat de g<strong>en</strong>oemde zes compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zeer belangrijk voor het<br />

lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2, zowel in de og<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als van de<br />

overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. Voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4 vindt m<strong>en</strong> ze<br />

ook belangrijk, maar iets minder dan voor lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2.<br />

De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> zichzelf tamelijk bekwaam <strong>op</strong> de verschill<strong>en</strong>de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>; zij schatt<strong>en</strong> zelf hun kwaliteit<strong>en</strong> wat hoger in dan de overige<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> die inschatt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> heel scala van scholingsactiviteit<strong>en</strong> heeft in meer of<br />

mindere mate bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de ontwikkeling van de zes compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />

De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het belangrijk om de g<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

verder te ontwikkel<strong>en</strong>, maar dat heeft niet de hoogste prioriteit. In de og<strong>en</strong> van de<br />

overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> heeft verdere ontwikkeling juist wel de hoogste prioriteit.<br />

Verdere ontwikkeling van de meer didactische compet<strong>en</strong>ties vind<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

belangrijker dan professionalisering <strong>op</strong> meer pedagogische compet<strong>en</strong>ties. Reflectie,<br />

zelf kritisch kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met collega’s kritisch kijk<strong>en</strong> naar het pedagogischdidactisch<br />

handel<strong>en</strong> in de klas word<strong>en</strong> door beide groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het meest<br />

g<strong>en</strong>oemd als geschikte professionaliseringsvorm.<br />

55


6 Sam<strong>en</strong>vatting, conclusies <strong>en</strong><br />

<strong>aan</strong>beveling<strong>en</strong><br />

Aanleiding onderzoek<br />

In de Wet BIO is uitgewerkt over welke compet<strong>en</strong>ties doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong>.<br />

Er is e<strong>en</strong> kader waarbinn<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieclusters word<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>. Dat<br />

kader is voor po, vo <strong>en</strong> <strong>mbo</strong> hetzelfde, de uitwerking is afgestemd <strong>op</strong> het betreff<strong>en</strong>de<br />

onderwijstype. Maar binn<strong>en</strong> de compet<strong>en</strong>tiematrix voor het <strong>mbo</strong> wordt ge<strong>en</strong><br />

onderscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de <strong>niveau</strong>s waar<strong>op</strong> in het <strong>mbo</strong> les wordt<br />

gegev<strong>en</strong>. Door Lesterhuis (2010) is onderzocht of differ<strong>en</strong>tiatie naar de <strong>niveau</strong>s<br />

binn<strong>en</strong> het <strong>mbo</strong>-compet<strong>en</strong>tieprofiel noodzakelijk is. Zij onderzocht welke<br />

compet<strong>en</strong>ties nodig zijn om goed les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> in <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

van het <strong>mbo</strong> <strong>en</strong> of die verschill<strong>en</strong> van de compet<strong>en</strong>ties die nodig zijn voor lesgev<strong>en</strong><br />

<strong>aan</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4. Uit haar onderzoek komt naar vor<strong>en</strong> dat voor lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong><br />

1 <strong>en</strong> 2 de volg<strong>en</strong>de compet<strong>en</strong>ties ess<strong>en</strong>tieel zijn: balans vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> flexibiliteit <strong>en</strong><br />

structuur bied<strong>en</strong>, creativiteit, sociale/inter-persoonlijke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> reflectieve<br />

compet<strong>en</strong>ties. Daarnaast moet de doc<strong>en</strong>t beschikk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal persoonlijke<br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> interesses, bijvoorbeeld affiniteit met de doelgroep, geduld met de<br />

doelgroep, inlevingsvermog<strong>en</strong>, de leerling kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de lesdoel<strong>en</strong>.<br />

Het grote verschil tuss<strong>en</strong> het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> 3 <strong>en</strong> 4 is volg<strong>en</strong>s<br />

Lesterhuis (2010) dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> andere strategieën gebruik<strong>en</strong>; sterk inzett<strong>en</strong> <strong>op</strong> de<br />

ontwikkeling van e<strong>en</strong> affectieve relatie met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 is daar één<br />

van.<br />

De <strong>aan</strong>vrager Zadkine heeft in sam<strong>en</strong>spraak met het Albeda College naar <strong>aan</strong>leiding<br />

van deze onderzoeksbevinding<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal vrag<strong>en</strong> voor verder onderzoek<br />

geformuleerd: Wat betek<strong>en</strong>t het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander voor <strong>op</strong>leiding, begeleiding <strong>en</strong> verdere<br />

professionalisering van (nieuwe) doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>? M<strong>en</strong> stelt zich de vraag of lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong><br />

<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 te ler<strong>en</strong> is in de initiële lerar<strong>en</strong><strong>op</strong>leiding, of alle<strong>en</strong> met vall<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>op</strong>st<strong>aan</strong> in de praktijk geleerd kan word<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke rol post-initiële scholing <strong>en</strong><br />

coaching daarbij kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Zadkine heeft deze vraag ingedi<strong>en</strong>d binn<strong>en</strong> het<br />

programma kortl<strong>op</strong><strong>en</strong>d onderwijs onderzoek 2011, onderzoekslijn ‘Professionele<br />

organisatie’, cluster 2 Human Resource Managem<strong>en</strong>t.<br />

Onderzoek <strong>en</strong> onderzoeksvrag<strong>en</strong><br />

Onderzoek naar effectiviteit van lerar<strong>en</strong> wijst <strong>op</strong> het belang van e<strong>en</strong> affectieve of<br />

inter-persoonlijke relatie als voorwaarde voor studiesucces. Onder e<strong>en</strong> inter-<br />

57


persoonlijke relatie verst<strong>aan</strong> we: de persoonlijke werkrelatie die de doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de<br />

leerling met elkaar hebb<strong>en</strong> met het oog <strong>op</strong> de cognitieve <strong>en</strong> de sociaal-emotionele<br />

ontwikkeling van de leerling. De veronderstelling is dat e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke<br />

relatie voorwaarde is voor betrokk<strong>en</strong>heid van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> bij het onderwijs <strong>en</strong> dus<br />

voor schoolsucces <strong>en</strong> dat dat met name van belang is voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> met leer- of<br />

gedragsproblem<strong>en</strong>.<br />

Op basis daarvan zijn we gekom<strong>en</strong> tot de volg<strong>en</strong>de uitwerking in vier<br />

onderzoeksvrag<strong>en</strong>:<br />

1. Over welke compet<strong>en</strong>ties moet<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 beschikk<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

inter-persoonlijke relatie <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderhoud<strong>en</strong> met hun<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong>?<br />

2. In hoeverre beschikk<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 1 <strong>en</strong> 2 over die compet<strong>en</strong>ties?<br />

3. Welke (professionaliserings)activiteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de<br />

ontwikkeling van die compet<strong>en</strong>ties?<br />

4. Welke compet<strong>en</strong>ties will<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verder ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong> welke<br />

manier?<br />

Om deze vrag<strong>en</strong> te beantwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> literatuurstudie verricht,<br />

gesprekk<strong>en</strong> gevoerd met doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

leidinggev<strong>en</strong>d<strong>en</strong>) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> schriftelijke vrag<strong>en</strong>lijst voorgelegd <strong>aan</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (teamleiders, <strong>op</strong>leiders, coaches, <strong>en</strong> dergelijke) van Zadkine <strong>en</strong> het<br />

Albeda College. Doel van het onderzoek is t<strong>en</strong> eerste <strong>aan</strong>wijzing<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> om de<br />

inter-persoonlijke relatie tuss<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> leerling te <strong>op</strong>timaliser<strong>en</strong>. Dat is van<br />

belang omdat e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke relatie e<strong>en</strong> belangrijke voorwaarde is<br />

voor betrokk<strong>en</strong>heid van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> bij het onderwijs <strong>en</strong> daarmee voor betere<br />

resultat<strong>en</strong> of succes. T<strong>en</strong> tweede draagt het onderzoek bij <strong>aan</strong> <strong>aan</strong>scherping of<br />

ontwikkeling van professionaliseringsbeleid als blijkt dat sprake is van e<strong>en</strong><br />

professionaliseringsnoodzaak of –behoefte van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Resultat<strong>en</strong> <strong>en</strong> conclusies <strong>aan</strong> de hand van de vier onderzoeksvrag<strong>en</strong><br />

1. Over welke compet<strong>en</strong>ties moet<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong> 1 <strong>en</strong> 2 beschikk<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> interpersoonlijke<br />

relatie <strong>op</strong> te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> te onderhoud<strong>en</strong> met hun <strong>leerling<strong>en</strong></strong>?<br />

De literatuurstudie heeft geleid tot e<strong>en</strong> concept-compet<strong>en</strong>tieprofiel dat e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal<br />

compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong> <strong>en</strong> subcompet<strong>en</strong>ties bevat; dit zijn de bekwaamhed<strong>en</strong> waarvan<br />

we verwacht<strong>en</strong> dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die nodig hebb<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> inter-persoonlijke relatie te<br />

onderhoud<strong>en</strong> met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Als ord<strong>en</strong>ingskader hebb<strong>en</strong> we de<br />

compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong> <strong>en</strong> subcompet<strong>en</strong>ties gek<strong>op</strong>peld <strong>aan</strong> de zev<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties van<br />

58


de Stichting Beroepskwaliteit Lerar<strong>en</strong> (SBL) voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voortgezet onderwijs <strong>en</strong><br />

voor de sector BVE zoals vastgelegd in de wet BIO.<br />

Daarnaast bracht de literatuurstudie ook e<strong>en</strong> <strong>aan</strong>tal relevante persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

naar vor<strong>en</strong>.<br />

De geïnterviewde doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onderschrijv<strong>en</strong> het compet<strong>en</strong>tieprofiel dat uit de<br />

literatuurstudie naar vor<strong>en</strong> komt. De vraag wat in hun og<strong>en</strong> de belangrijkste<br />

compet<strong>en</strong>ties zijn, levert het volg<strong>en</strong>de profiel <strong>op</strong>.<br />

Schema 6.1: De belangrijkste compet<strong>en</strong>tiedomein<strong>en</strong>, subcompet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> persoons-<br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong> krachtige leeromgeving kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>ing kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> bij de inrichting<br />

van onderwijsleersituaties (adaptief onderwijs gev<strong>en</strong>);<br />

didactisch bekwaam kunn<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> (less<strong>en</strong> zijn uitdag<strong>en</strong>d, prikkel<strong>en</strong>d,<br />

activer<strong>en</strong>d, met variatie, goede instructie, <strong>en</strong> dergelijke);<br />

vakbekwaamheid (vakinhoudelijke k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong>, goed in je vak zijn).<br />

Structuur kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong><br />

duidelijkheid <strong>en</strong> overzichtelijkheid in de les<strong>op</strong>bouw kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong>;<br />

kunn<strong>en</strong> inspel<strong>en</strong> <strong>op</strong> onverwachte zak<strong>en</strong> maar tegelijkertijd ook structuur<br />

kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> die <strong>leerling<strong>en</strong></strong> nodig hebb<strong>en</strong>.<br />

Veilige leeromgeving/sfeer van vertrouw<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong><br />

je kunn<strong>en</strong> inlev<strong>en</strong> in <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (empathie);<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> persoonlijke <strong>aan</strong>dacht kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>;<br />

e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>sband met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>.<br />

Kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> met de doelgroep<br />

<strong>aan</strong>sluiting kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> bij <strong>leerling<strong>en</strong></strong>; <strong>aan</strong>voel<strong>en</strong> waar zij behoefte <strong>aan</strong><br />

hebb<strong>en</strong>, waar de problematiek zit; <strong>aan</strong>sluit<strong>en</strong> bij hun belevingswereld;<br />

positief communicer<strong>en</strong> (belon<strong>en</strong>, schouderkl<strong>op</strong>jes gev<strong>en</strong>); h<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong>, motiver<strong>en</strong>.<br />

Bevlog<strong>en</strong>, affiniteit met de doelgroep<br />

feeling, interesse in doelgroep.<br />

Geduld kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

kalmte bewar<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitstral<strong>en</strong>.<br />

59


De geïnterviewde doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> vind<strong>en</strong> deze compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> dus zeer belangrijk voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Hun m<strong>en</strong>ing<br />

wordt bevestigd in de schriftelijke bevraging van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> de <strong>op</strong>vatting<strong>en</strong> van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> daar goed bij <strong>aan</strong>; zij noem<strong>en</strong> in<br />

de interviews dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die goed lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> hun <strong>niveau</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn die<br />

didactisch bekwaam zijn, <strong>leerling<strong>en</strong></strong> int<strong>en</strong>sief wet<strong>en</strong> te begeleid<strong>en</strong>, structuur wet<strong>en</strong> te<br />

bied<strong>en</strong>, het vermog<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> tot het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veilige (leer)omgeving,<br />

(empathie ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> persoonlijke <strong>aan</strong>dacht gev<strong>en</strong>) <strong>en</strong> t<strong>en</strong> slotte e<strong>en</strong> aardig karakter <strong>en</strong><br />

humor hebb<strong>en</strong>. Goed kunn<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong>, didactisch goed zijn <strong>en</strong> goed zijn in je vak<br />

kunn<strong>en</strong> ook bijdrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> het ontst<strong>aan</strong> van e<strong>en</strong> goede inter-persoonlijke relatie,<br />

aldus de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>.<br />

Concluder<strong>en</strong>d stell<strong>en</strong> we dat als doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> over de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die in bov<strong>en</strong>st<strong>aan</strong>d schema st<strong>aan</strong> vermeld, de kans groot is dat zij hun<br />

taak – het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 - naar behor<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vervull<strong>en</strong>. Zij<br />

beschikk<strong>en</strong> daarmee niet alle<strong>en</strong> over belangrijke instrum<strong>en</strong>tele k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong><br />

vaardighed<strong>en</strong> uit de bov<strong>en</strong>ste twee lag<strong>en</strong> van de zog<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>tieijsbergstructuur<br />

(krachtige leeromgeving kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong>, structuur kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> communicer<strong>en</strong> met de groep). Ook de aspect<strong>en</strong> die tot de diepere lag<strong>en</strong><br />

van de ijsbergstructuur behor<strong>en</strong> als het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veilige omgeving (laag 3) <strong>en</strong><br />

feeling hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> kalmte kunn<strong>en</strong> bewar<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitstral<strong>en</strong> (laag 4) zijn relevant voor de<br />

taakuitvoering. De vereiste bekwaamhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zijn verdeeld over alle<br />

lag<strong>en</strong> uit de compet<strong>en</strong>tie-ijsbergstructuur.<br />

Deze compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zijn in de og<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ook<br />

belangrijk voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4, maar wel in iets mindere mate. Het<br />

grote verschil is allereerst dat e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die werk<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 continu<br />

<strong>aan</strong>spraak <strong>op</strong> deze vermog<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Om in de woord<strong>en</strong> van de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te sprek<strong>en</strong>: je hebt ze voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 „in grote<br />

mate <strong>en</strong> steeds <strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d‟ nodig. T<strong>en</strong> tweede wordt uit de mondelinge<br />

bevraging duidelijk dat de ontwikkeling van e<strong>en</strong> persoonlijke werkrelatie met<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> voorwaarde is voor het kunn<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Je kunt niet<br />

zomaar start<strong>en</strong> met docer<strong>en</strong>; voor het lesgev<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 is het eerst nodig het<br />

pad te eff<strong>en</strong><strong>en</strong>, e<strong>en</strong> persoonlijke band te kwek<strong>en</strong> <strong>en</strong> te ontdekk<strong>en</strong> waar de kn<strong>op</strong>jes bij<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> zitt<strong>en</strong>, je in kunn<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> in de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> met h<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

‘meebeweg<strong>en</strong>’. Als dat pad geëff<strong>en</strong>d is, kunn<strong>en</strong> de leerprocess<strong>en</strong> bij de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong><br />

gang kom<strong>en</strong>. Voor <strong>leerling<strong>en</strong></strong> geldt (ook) het omgekeerde, namelijk: het schept e<strong>en</strong><br />

band als doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> goed lesgev<strong>en</strong>, didactisch goed zijn <strong>en</strong> goed zijn in hun vak.<br />

60


2. In hoeverre beschikk<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 1 <strong>en</strong> 2 over die compet<strong>en</strong>ties?<br />

De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> zichzelf bekwaam <strong>op</strong> de compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die het<br />

belangrijkst word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> om les te gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. De<br />

overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn daar iets minder positief over. Zij schatt<strong>en</strong> de kwaliteit<strong>en</strong><br />

van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wat lager in dan de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zelf, maar ze beoordel<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

voor alle onderscheid<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>goed als redelijk<br />

bekwaam. Daarmee kunn<strong>en</strong> we concluder<strong>en</strong> dat de onderzochte doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de<br />

bekwaam zijn om hun functie te vervull<strong>en</strong>.<br />

3. Welke (professionaliserings)activiteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de ontwikkeling<br />

van die compet<strong>en</strong>ties?<br />

Er zijn vele soort<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de ontwikkeling van<br />

de relevante compet<strong>en</strong>ties. Hier is e<strong>en</strong> onderscheid gemaakt naar initiële <strong>op</strong>leiding,<br />

cursuss<strong>en</strong> of studiedag<strong>en</strong>, individueel of collectief, zelfreflectie, ler<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> coach<br />

of m<strong>en</strong>tor, ler<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met collega’s door intervisie <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> door alledaagse<br />

spontane contact<strong>en</strong>.<br />

Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> de g<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> vooral te hebb<strong>en</strong><br />

verworv<strong>en</strong> door kritisch naar het eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> te kijk<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> vorm van individueel<br />

informeel ler<strong>en</strong>, terwijl de overige betrokk<strong>en</strong> relatief veel gewicht toek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>aan</strong><br />

spontane interactie, e<strong>en</strong> vorm van collectief informeel ler<strong>en</strong>. Beide groep<strong>en</strong> zijn<br />

daarmee van m<strong>en</strong>ing dat het informeel ler<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke<br />

professionaliseringvorm is die heeft bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> ontwikkeling van deze<br />

belangrijke compet<strong>en</strong>ties.<br />

De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beoordel<strong>en</strong> de formele scholingsactiviteit<strong>en</strong> (individueel <strong>en</strong> collectief)<br />

als e<strong>en</strong> minder effectieve vorm voor ontwikkeling van de g<strong>en</strong>oemde compet<strong>en</strong>ties<br />

dan de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. De m<strong>en</strong>ing van beide groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verschilt<br />

vooral <strong>op</strong> de compet<strong>en</strong>ties krachtige leeromgeving, geduld <strong>en</strong> bevlog<strong>en</strong>heid; formele<br />

scholingsvorm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> minder bijgedrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de<br />

ontwikkeling van deze compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />

4. Welke compet<strong>en</strong>ties will<strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verder ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong> welke manier?<br />

Verdere ontwikkeling van de belangrijke compet<strong>en</strong>ties heeft in de og<strong>en</strong> van de<br />

overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoge prioriteit; er wordt e<strong>en</strong> duidelijke <strong>op</strong>leidingsnoodzaak<br />

gesignaleerd. Van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> heeft 85% <strong>op</strong>leidingsbehoeft<strong>en</strong>. Zij vind<strong>en</strong> het<br />

belangrijk zich verder te professionaliser<strong>en</strong>; met name het vermog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

krachtige leeromgeving te bied<strong>en</strong> staat hoog <strong>op</strong> hun prioriteit<strong>en</strong>lijstje. Dit sluit <strong>aan</strong><br />

bij het beeld dat de geïnterviewde doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> schets<strong>en</strong>; zij vind<strong>en</strong> het niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

zeer belangrijk compet<strong>en</strong>tiedomein maar ook gev<strong>en</strong> zij <strong>aan</strong> het moeilijk te vind<strong>en</strong><br />

61


e<strong>en</strong> krachtige leeromgeving te creër<strong>en</strong>; vooral het rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met de<br />

verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> (adaptief onderwijs) vindt m<strong>en</strong> lastig.<br />

De vraag welke variant van professionalisering hun voorkeur heeft voor het verder<br />

ontwikkel<strong>en</strong> van de belangrijke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> laat zi<strong>en</strong> dat alle<br />

variant<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> substantieel deel van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wordt g<strong>en</strong>oemd als<br />

voorkeursvorm. Ook hier is weer e<strong>en</strong> onderscheid gemaakt naar cursuss<strong>en</strong> of<br />

studiedag<strong>en</strong>, individueel of collectief, zelfreflectie, ler<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> coach of m<strong>en</strong>tor,<br />

ler<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met collega’s door intervisie <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> door alledaagse spontane<br />

contact<strong>en</strong>. In de og<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> in principe alle typ<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong><br />

bijdrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> verdere professionalisering. Dit geldt voor alle compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> zowel voor de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zelf als voor de overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Naast de in de vrag<strong>en</strong>lijst g<strong>en</strong>oemde vorm<strong>en</strong> van professionalisering noemt m<strong>en</strong><br />

verder nog: zelfstudie, ler<strong>en</strong> van de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> van experts.<br />

Beide groep<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> -eig<strong>en</strong>lijk min of min los van de compet<strong>en</strong>ties<br />

waar het om gaat- e<strong>en</strong> voorkeur voor informele leervorm<strong>en</strong>, collectief (sam<strong>en</strong> met<br />

collega’s kritisch kijk<strong>en</strong> naar het lesgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de omgang met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> door middel<br />

van intervisie) <strong>en</strong> individueel (zelf kritisch kijk<strong>en</strong> naar het eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>). Wat<br />

betreft cursuss<strong>en</strong>; doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> meer in individuele cursuss<strong>en</strong>, overige betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

meer in teamgerichte scholing.<br />

Meer dan de helft van de ondervraagd<strong>en</strong> ziet goede mogelijkhed<strong>en</strong> om de<br />

belangrijke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>aan</strong> te ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> verder te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

Dat valt volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> met allerlei vorm<strong>en</strong> van professionalisering te bewerkstellig<strong>en</strong>.<br />

Wel heeft m<strong>en</strong> meer twijfels over de leer- <strong>en</strong> ontwikkelbaarheid van de dieper<br />

geleg<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> (laag 3 <strong>en</strong> 4) in vergelijking met de hoger<br />

geleg<strong>en</strong> bekwaamhed<strong>en</strong> (laag 1 <strong>en</strong> 2) in de compet<strong>en</strong>tie-ijsbergstructuur. Hun<br />

m<strong>en</strong>ing correspondeert dus met de achterligg<strong>en</strong>de idee van dat model; de hoge<br />

geleg<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties zijn makkelijker te ler<strong>en</strong> dan dieper geleg<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties.<br />

Maar -vergelek<strong>en</strong> met de achterligg<strong>en</strong>de gedachte van dit model- blijkt m<strong>en</strong><br />

<strong>op</strong>timistischer over de leer- <strong>en</strong> ontwikkelbaarheid van de dieper geleg<strong>en</strong><br />

compet<strong>en</strong>ties. E<strong>en</strong> deel van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt dat deze niet te ler<strong>en</strong> zijn, maar<br />

e<strong>en</strong> substantieel deel van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is van m<strong>en</strong>ing dat ook die dieper ligg<strong>en</strong>de<br />

compet<strong>en</strong>ties als bijvoorbeeld geduld <strong>en</strong> affiniteit met de doelgroep (verder)<br />

ontwikkeld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, door de g<strong>en</strong>oemde professionaliseringsactiviteit<strong>en</strong><br />

maar ook door ervaring <strong>op</strong> te do<strong>en</strong> met de doelgroep binn<strong>en</strong> of juist buit<strong>en</strong> het<br />

onderwijs (lev<strong>en</strong>servaring <strong>op</strong>do<strong>en</strong>).<br />

62


Aanbeveling<strong>en</strong><br />

We formuler<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de <strong>aan</strong>beveling<strong>en</strong>.<br />

1. Versterk de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de werkplek als leeromgeving<br />

Gezi<strong>en</strong> de voorkeur voor het informeel ler<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>t het <strong>aan</strong>beveling niet alle<strong>en</strong><br />

leerprocess<strong>en</strong> dicht bij de werkplek te lat<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong>, maar vooral ook de<br />

werkplek <strong>en</strong> –omgeving van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zodanig in te richt<strong>en</strong> dat spontane<br />

leerprocess<strong>en</strong> getriggerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Dit wordt in de literatuur ook wel<br />

<strong>aan</strong>geduid als het verhog<strong>en</strong> van het leerpot<strong>en</strong>tieel van de arbeid (zie bijvoorbeeld<br />

Onst<strong>en</strong>k, 1997). Het informeel ler<strong>en</strong> <strong>op</strong> de werkplek kan dan plaatsvind<strong>en</strong> door<br />

onder meer de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de werkplek als leeromgeving te versterk<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k<br />

bijvoorbeeld <strong>aan</strong> het toek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van coachingstak<strong>en</strong> <strong>aan</strong> leidinggev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> of het<br />

creër<strong>en</strong> van de mogelijkheid tot het uitwissel<strong>en</strong> van ervaring<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met<br />

ander<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> domein of instelling (ler<strong>en</strong> in netwerk<strong>en</strong>). Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

profiter<strong>en</strong> zo van de ontwikkelmogelijkhed<strong>en</strong> die het werk <strong>en</strong> de werkomgeving<br />

bied<strong>en</strong>.<br />

Belangrijk voorwaarde is dat leidinggev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong>leiders van HRM-afdeling<strong>en</strong> in<br />

staat zijn <strong>op</strong>leid<strong>en</strong> <strong>en</strong> (in)formeel ler<strong>en</strong> <strong>op</strong> de werkplek gestalte te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

faciliter<strong>en</strong>.<br />

2. Vergroot het vermog<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om leermogelijkhed<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

gebruik<strong>en</strong><br />

De ondervraagd<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> naast het gezam<strong>en</strong>lijk ler<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> grote voorkeur voor<br />

het individueel informeel ler<strong>en</strong>. Om deze manier van ler<strong>en</strong> te versterk<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>t het<br />

<strong>aan</strong>beveling om de bereidheid <strong>en</strong> het vermog<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te vergrot<strong>en</strong> om<br />

leermogelijkhed<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>, deze <strong>aan</strong> te grijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong>.<br />

In dit licht kan er <strong>aan</strong>dacht word<strong>en</strong> besteed <strong>aan</strong> het vergrot<strong>en</strong> van zelfgestuurd ler<strong>en</strong><br />

van de doc<strong>en</strong>t; de doc<strong>en</strong>t leert bewust, stelt zijn eig<strong>en</strong> leerdoel<strong>en</strong> vast, gaat bewust<br />

<strong>op</strong> zoek naar ervaringsmogelijkhed<strong>en</strong>, ziet erg<strong>en</strong>s feedback te krijg<strong>en</strong>, zoekt gericht<br />

naar kritiek, <strong>en</strong> dergelijke. De doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> zo van de ervaring<strong>en</strong> die zij <strong>op</strong>do<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dat zou de ontwikkeling van de dieper geleg<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties kunn<strong>en</strong> bevorder<strong>en</strong>.<br />

Ler<strong>en</strong> van ervaring<strong>en</strong> kan verder word<strong>en</strong> bevorderd door er in dialoog, sam<strong>en</strong> met<br />

collega’s <strong>en</strong> leidinggev<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, systematisch <strong>op</strong> te reflecter<strong>en</strong>, bijvoorbeeld in<br />

teamoverleg of e<strong>en</strong> lo<strong>op</strong>b<strong>aan</strong>- of POP-gesprek.<br />

63


Literatuurlijst<br />

Berg<strong>en</strong>h<strong>en</strong>egouw<strong>en</strong>, G., m.m.v. Glaudé, M. (2008). Situationeel <strong>op</strong>leid<strong>en</strong> <strong>en</strong> ler<strong>en</strong>.<br />

Het pot<strong>en</strong>tieel van individuele compet<strong>en</strong>ties voor organisaties. Alph<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de Rijn:<br />

Kluwer.<br />

Beumkes, H., (2010). CGO meester, professionalisering van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het Albeda<br />

College. MBA Dissertation. Bur<strong>en</strong>: BSN.<br />

Brekelmans, M., (2010). Klimaatverandering in de klas (Academisch proefschrift,<br />

Universiteit Utrecht, Faculteit Sociale Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>). Utrecht: Universiteit<br />

Utrecht.<br />

Buyse, E., Koom<strong>en</strong>, H.M.Y., & Verschuer<strong>en</strong>, K. (2007). Interacties tuss<strong>en</strong> leerkracht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong>. In K. Verschuer<strong>en</strong> & H.M.Y. Koom<strong>en</strong> (Eds.), Handboek Dia<br />

gnostiek in de <strong>leerling<strong>en</strong></strong>-begeleiding. Antwerp<strong>en</strong>‐Apeldoorn: Garant.<br />

Connell, J. P., & Wellborn, J. G. (1991). Compet<strong>en</strong>ce, autonomy, and relatedness: A<br />

motivational analysis of self-system processes. In M. R. Gunnar & L.A. Sroufe<br />

(Eds.), Minnesota Symposium on Child Psychology, Vol. 23 (pp. 43-77). Hillsdale,<br />

NJ: Erlbaum.<br />

Derriks, M., Ledoux, G., Overmaat, M., & Eck, E. van (2002). Omg<strong>aan</strong> met<br />

verschill<strong>en</strong>. Compet<strong>en</strong>ties voor leerkracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> schoolleiders. Amsterdam: SCO-<br />

Kohnstamm Instituut.<br />

Glaudé, M. , Eck, E. van, Oud, W., & Verbeek, F. (2008). Voorwaard<strong>en</strong> voor<br />

scholing van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>mbo</strong>, volg<strong>en</strong>s doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun leidinggev<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Amsterdam:<br />

Kohnstamm Instituut.<br />

Glaudé, M., Berg, J. van d<strong>en</strong>, Verbeek, F., & Bruijn, E. de (2011). Pedagogischdidactisch<br />

handel<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het middelbaar beroepsonderwijs.<br />

Literatuurstudie. D<strong>en</strong> Bosch: Ecbo.<br />

65


Goei, S.L., & Kleijn<strong>en</strong>, R. (2009). Literatuurstudie Onderwijsraad “Omgang met<br />

zorg<strong>leerling<strong>en</strong></strong> met gedragsproblem<strong>en</strong>”. Eindrapportage. Zwolle: Christelijke<br />

Hogeschool Windesheim.<br />

Koom<strong>en</strong>, H., Roorda, D., & Spilt, J. (2011). Leraar-leerlingrelaties, schools ler<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> welbevind<strong>en</strong> van lerar<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting van twee reviewstudies. Amsterdam:<br />

NWO/UvA.<br />

Krüger, M.L. (2004). Felix-notitie: compet<strong>en</strong>tiegericht <strong>op</strong>leid<strong>en</strong> <strong>op</strong> het ILO.<br />

Amsterdam: ILO/UvA.<br />

Landelijk Platform Beroep<strong>en</strong> in het Onderwijs (2006). Compet<strong>en</strong>tieprofiel Leraar<br />

(V)MBO? Utrecht: Landelijk Platform Beroep<strong>en</strong> in het Onderwijs.<br />

Lesterhuis, M. (2010). De doc<strong>en</strong>t compet<strong>en</strong>t. De <strong>op</strong>vatting<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die<br />

lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>mbo</strong> – <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Utrecht/Rotterdam: Universiteit Utrecht/Zadkine.<br />

Mulder, M., Wesselink, R., Biemans, H., Nieuw<strong>en</strong>huis, L., & Poell, R., (2003).<br />

Compet<strong>en</strong>tiegericht beroepsonderwijs. Gediplomeerd maar ook bekwaam? Hout<strong>en</strong>:<br />

Wolters Noordhoff BV.<br />

Nel<strong>en</strong>, M. (2010). Gedragsproblem<strong>en</strong> <strong>op</strong> school. De pedagogische kwaliteit van het<br />

onderwijs. Zwolle: Christelijke Hogeschool Windesheim.<br />

Onderwijsraad (2011). Excell<strong>en</strong>te lerar<strong>en</strong> als inspirer<strong>en</strong>d voorbeeld. Advies. D<strong>en</strong><br />

Haag: Onderwijsraad.<br />

Onst<strong>en</strong>k, J. (1997). Ler<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. Brede vakbekwaamheid <strong>en</strong> de integratie<br />

van ler<strong>en</strong>, werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> innover<strong>en</strong> (proefschrift Katholieke Universiteit Nijmeg<strong>en</strong>)<br />

Delft: Eburon.<br />

Reumerman, R., (2010). Expertleerkracht<strong>en</strong> in de omgang met probleemgedrag<br />

(Academisch proefschrift, Universiteit van Amsterdam, Faculteit der Maatschappij-<br />

<strong>en</strong> Gedragswet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>). Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.<br />

Ritz<strong>en</strong>, H., (2010). Sociale compet<strong>en</strong>tieontwikkeling van stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: inhoud <strong>en</strong><br />

ontwerp. Onderwijs <strong>en</strong> gezondheidszorg, 1,(35), p. I-IV.<br />

66


Roorda, D.L., Koom<strong>en</strong>, H.M.Y., Split, J.L., & Oort, F.J. (2011). The Influ<strong>en</strong>ce of<br />

Affective Teacher-Stud<strong>en</strong>t Relationships on Stud<strong>en</strong>ts‟ School Engagem<strong>en</strong>t and<br />

Achievem<strong>en</strong>t: a Meta-Analytic Approach. Eindrapportage Reviewstudie „leraarleerlingrelaties,<br />

schools ler<strong>en</strong> van leerling <strong>en</strong> welbevind<strong>en</strong> van lerar<strong>en</strong>‟. NWO<br />

PROO 4111-08-502 Deel A. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.<br />

SBL-compet<strong>en</strong>ties (Sam<strong>en</strong>werkingsorg<strong>aan</strong> Beroepskwaliteit Lerar<strong>en</strong>) zoals<br />

geformuleerd voor de wet BiO Beroep<strong>en</strong> in het Onderwijs). Deze zijn te vind<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

www.lerar<strong>en</strong>web.nl.<br />

Split, J.L., Koom<strong>en</strong>, H.M.Y., & Tijs, J.T. (2011). Teacher Wellbeing: The<br />

Importance of Teacher-Stud<strong>en</strong>t Relationships. Eindrapportage Reviewstudie<br />

„leraar-leerlingrelaties, schools ler<strong>en</strong> van leerling <strong>en</strong> welbevind<strong>en</strong> van lerar<strong>en</strong>‟.<br />

NWO PROO 4111-08-502 Deel B. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.<br />

Stuurgroep Risicodeelnemers (2004). Compet<strong>en</strong>ties: Profiel voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die<br />

(will<strong>en</strong>) werk<strong>en</strong> met risicodeelnemers. Groning<strong>en</strong>: Noorderpoort College.<br />

Wubbels, Th., Brok, P. d<strong>en</strong>, Veldman, I., & Tartwijk, J. van (2006). Teacher<br />

interpersonal compet<strong>en</strong>ce for Dutch multicultural classrooms. Teachers and Teaching:<br />

Theory and Practice, 12 (4), 407-433.<br />

Zadkine Lectoraat, Zadkine Academie (2010). De doc<strong>en</strong>t compet<strong>en</strong>t, <strong>op</strong>br<strong>en</strong>gst<br />

Worldcafé. Rotterdam: Zadkine.<br />

67


Bijlage: vrag<strong>en</strong>lijst voor personeel <strong>en</strong><br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> (interviewronde)<br />

Vrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, teamcoördinator, <strong>op</strong>leiders.<br />

T<strong>op</strong>per algeme<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1,2<br />

- Als u e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t zou moet<strong>en</strong> omschrijv<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> ‘t<strong>op</strong>per’(excell<strong>en</strong>te<br />

doc<strong>en</strong>t) is in het lesgev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> die onderwijs volg<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />

kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Wat zijn dan de drie meest<br />

belangrijke/bepal<strong>en</strong>de compet<strong>en</strong>ties of eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die deze doc<strong>en</strong>t<br />

heeft?<br />

Compet<strong>en</strong>tie is vermog<strong>en</strong> of bekwaamheid waardoor de doc<strong>en</strong>t is staat is<br />

adequaat te handel<strong>en</strong> in de beroepssituatie.<br />

Ik wil u vrag<strong>en</strong> hierover met elkaar te discussiër<strong>en</strong> <strong>en</strong> met elkaar<br />

cons<strong>en</strong>sus te vind<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> t<strong>op</strong> 3.<br />

- Geld<strong>en</strong> deze 3 specifiek voor <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 of geld<strong>en</strong> ze ev<strong>en</strong>goed ook<br />

voor kwalificatie<strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4?<br />

- Waarom wel/niet?<br />

T<strong>op</strong>per in onderhoud<strong>en</strong> inter-persoonlijke relaties<br />

- Als u nu e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t zou moet<strong>en</strong> omschrijv<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> ‘t<strong>op</strong>per’ is in het<br />

onderhoud<strong>en</strong> van persoonlijke relatie met <strong>leerling<strong>en</strong></strong> die onderwijs volg<strong>en</strong><br />

<strong>op</strong> kwalificatie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Wat zijn dan de drie meest<br />

belangrijke/bepal<strong>en</strong>de compet<strong>en</strong>ties of eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die deze doc<strong>en</strong>t<br />

heeft?<br />

- Zijn dat andere dan de eerder g<strong>en</strong>oemde drie?<br />

- Zo ja; geld<strong>en</strong> deze 3 specifiek voor <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 of geld<strong>en</strong> ze ev<strong>en</strong>goed<br />

ook voor kwalificatie<strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4?<br />

- Waarom wel/niet?<br />

69


Relevante compet<strong>en</strong>ties <strong>op</strong> basis van literatuur<br />

Uitreik<strong>en</strong> lijst met compet<strong>en</strong>ties, gebaseerd <strong>op</strong> de literatuur<br />

Onderzoeker licht de lijst met compet<strong>en</strong>ties/persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> toe.<br />

- Vindt u deze drie meeste relevante compet<strong>en</strong>ties (van interpersoonlijke<br />

relatie) terug <strong>op</strong> de lijst?<br />

o Ja<br />

Is de omschrijving ervan adequaat?<br />

o Nee<br />

Hoe wilt u de omschrijving corriger<strong>en</strong>?<br />

Repres<strong>en</strong>tativiteit van de lijst<br />

- Is de lijst typer<strong>en</strong>d voor waartoe e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t in staat moet zijn om e<strong>en</strong><br />

inter-persoonlijke relatie <strong>aan</strong> te g<strong>aan</strong> met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1,2?<br />

Welke compet<strong>en</strong>ties of persoonsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zou u<br />

schrapp<strong>en</strong>?<br />

Welke toevoeg<strong>en</strong>?<br />

70<br />

Steeds nag<strong>aan</strong> of compet<strong>en</strong>ties, persoonseig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> al dan niet<br />

geld<strong>en</strong> voor <strong>niveau</strong> 3 <strong>en</strong> 4.<br />

Ev<strong>en</strong>tueel ook kom<strong>en</strong> tot cons<strong>en</strong>sus<br />

Leerbaarheid<br />

- In hoeverre zijn de drie meest relevante compet<strong>en</strong>ties leer- of<br />

ontwikkelbaar?<br />

Naam van e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>per<br />

- Wie is volg<strong>en</strong>s u e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>per <strong>en</strong> kunt u e<strong>en</strong> naam doorgev<strong>en</strong>?<br />

Vrag<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

Als jij de meest ideale doc<strong>en</strong>t zou mog<strong>en</strong> omschrijv<strong>en</strong> van wie jij les zou<br />

will<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>, hoe ziet zo’n doc<strong>en</strong>t er volg<strong>en</strong>s jou uit?<br />

Wat moet zo’n doc<strong>en</strong>t do<strong>en</strong> of juist niet do<strong>en</strong>?<br />

Kun jij e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t in gedachte nem<strong>en</strong> waarvan je les krijgt die jij e<strong>en</strong><br />

t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t vindt?<br />

Waarom is deze doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>per <strong>en</strong> wat doet ‘ie’ dan?<br />

Kun je <strong>aan</strong> iets van deze doc<strong>en</strong>t zi<strong>en</strong> waarom je deze doc<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>per is?<br />

Kun je e<strong>en</strong> naam noem<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> t<strong>op</strong>doc<strong>en</strong>t?


<strong>Lesgev<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>mbo</strong>-<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2<br />

<strong>Lesgev<strong>en</strong></strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>mbo</strong>-<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. E<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieprofi el<br />

voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Heb je als doc<strong>en</strong>t in het middelbaar beroeps onderwijs ‘iets extra’s<br />

nodig’ om les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>aan</strong> <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> kwalifi catie<strong>niveau</strong> 1<br />

<strong>en</strong> 2? Om deze vraag te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> heeft het Kohnstamm<br />

Instituut voor Zadkine <strong>en</strong> het Albeda College e<strong>en</strong> onderzoek gestart<br />

met als kernvrag<strong>en</strong>: welke compet<strong>en</strong>ties of eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> nodig om e<strong>en</strong> goede persoonlijke werkrelatie met <strong>leerling<strong>en</strong></strong><br />

<strong>op</strong> kwalifi catie<strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2 te kunn<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>. En kun je die<br />

compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo ja hoe<br />

dan? Het onderzoek is <strong>op</strong> beide instelling<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />

Doel van het onderzoek is t<strong>en</strong> eerste <strong>aan</strong>wijzing<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> om de<br />

zog<strong>en</strong>oemde interpersoonlijke relatie tuss<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> leerling te<br />

<strong>op</strong>timaliser<strong>en</strong>. Dat is van belang omdat e<strong>en</strong> goede interpersoonlijke<br />

relatie e<strong>en</strong> belangrijke voorwaarde is voor betrokk<strong>en</strong>heid van de<br />

<strong>leerling<strong>en</strong></strong> bij het onderwijs <strong>en</strong> daarmee voor betere resultat<strong>en</strong> of<br />

succes. T<strong>en</strong> tweede draagt het onderzoek bij <strong>aan</strong> <strong>aan</strong>scherping of<br />

ontwikkeling van professionaliseringsbeleid van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek heeft e<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tieprofi el <strong>op</strong>geleverd dat e<strong>en</strong><br />

<strong>aan</strong>tal bekwaamhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> bevat waarvan m<strong>en</strong> vindt<br />

dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die nodig hebb<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goede werkrelatie te kunn<strong>en</strong><br />

onderhoud<strong>en</strong> met de <strong>leerling<strong>en</strong></strong> <strong>op</strong> <strong>niveau</strong> 1 <strong>en</strong> 2. Daarnaast biedt<br />

het inzicht in voorkeur<strong>en</strong> van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> voor<br />

variant<strong>en</strong> van scholing waarmee deze bekwaamhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

verder ontwikkeld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!