April nr 96 - Oud Bennekom

DE KOSTERSTEEN
I\ummer 96
April 2006

De Bennekomse ontdekkingsreiziger Johannes Schouw
Santvoort (1846-1877)
Arno van der Valk
In het leven van sommige Bennekommers is het dorp slechts een voetnoot in hun biografie.
Niet omdat Bennekom zo onbetekenend voor hen was, maar omdat hun levensloop zo
spannend was. Zo ook het levensverhaal van Johannes Schouw Santvoort. Hij werd op 10
juli 1846 om zes uur ’s avonds geboren als zoon van de Bennekomse predikant Pieter
Dirk Schouw Santvoort (1818-1881) en zijn vrouw Maria Hitta van Aaken. Zijn wieg zal
dus hoogst waarschijnlijk in de pastorie gestaan hebben. Zijn jongste jaren bracht hij door
in Hattum waar zijn vader op 10 september 1848 werd beroepen. Daarna groeide de jonge
Schouw Santvoort op in Arnhem waar zijn vader vanaf 1850 preekte. Toen zijn vader in
1870 naar Leiderdorp ging, volgde zijn zoon al lang en breed de mariniersopleiding te
Willemsoord. Al op 21-jarige leeftijd werd hij bevorderd tot luitenant-ter-zee tweede
klasse. Hij werkte van 1865 tot 1868 en van 1871 tot 1875 op verschillende oorlogsschepen
in Nederlands-Indië. Eén van zijn taken betrof het rivieronderzoek, waarvoor hij naar
verschillende eilanden van de archipel werd uitgezonden.
Hij werd bekend als één van de leiders
van de wetenschappelijke expeditie naar
Midden-Sumatra die het Koninklijk Nederlands
Aardrijkskundig Genootschap in
1877 uitzond. Het doel van die expeditie
was het in kaart brengen van het stroomgebied
van de rivier de Hari. Witte plekken
mochten de kaart niet langer ontsieren,
vond het KNAG. Behalve dat
Schouw Santvoort de leiding kreeg over
Drukkerij Modern te Bennekom
DE KOSTERSTEEN
Nummer 96 April 2006
de tocht over de rivier was hij algemeen
expeditieleider. De landploeg stond onder
leiding van A.L. van Hasselt. Op 13 januari
1877 scheepte Schouw Santvoort
zich in Den Helder in op de ‘Conrad’ van
de Maatschappij Nederland en kwam op
23 februari aan voor de kust van Padang
op Sumatra. Daar werd hij opgewacht
door Van Hasselt.
1

2
J. Schouw Santvoort
De expeditie werd geen doorslaand succes.
Wat gebeurde er? Eenmaal in Midden-Sumatra
vertrok Schouw Santvoor
voor een oriënterende reis over de rivier
Djambi. Om geen argwaan te wekken bij
de inheemse bevolking deed hij zich voor
als koopman, ongewapend en zonder
Europese reisgenoten. Alleen een lokaal
hoofd en een paar bedienden vergezelden
hem. De riviertocht ging door streken
waar nog nooit een westerling was geweest.
Na enkele weken varen bereikte
hij zonder problemen zijn doel: de
hoofdplaats Djambi aan de oostkust.
Het dorp Djambi was de uitvalsplaats
voor vele tochten over de rivier en naar
het binnenland. Een eerste verkenningstocht
van Schouw Santvoort ging over de
Hari, die door een gebied stroomde dat
het koloniale bewind vijandig gezind
was. Hier heerste de sultan van Taha, die
door het gouvernement uit Djambi was
verdreven. De sultan nam de komst van
Schouw Santvoort hoog op en dreigde
weer de macht te grijpen in Djambi en
riep de bevolking op in opstand te komen.
Het Nederlandse gouvernement
besloot daarop het gebied af te sluiten en
verbood de wetenschappers verdere toegang.
Vanuit Djambi trok Schouw Santvoort
over land naar Palembang, een tocht door
de dichte wildernis die diepe indruk op
hem maakte. Het team doorstond grote
ontberingen, waarover Schouw Santvoort
in zijn dagboek schreef:
‘De bloedzuigers waren zoo talrijk, dat
wij ten laatste zelfs de moeite niet meer
deden ze te verwijderen; een enkele maal,
toen hun getal al te groot werd, trok ik
van mijn been een kluit van ongeveer een
vijf-en-twintigtal dezer diertjes, die zich
allen op één plek verzameld hadden.
Toen ik mij des avonds, na aankomst te
Soeji, in de rivier ging baden, bleek het,
dat er geen opening in mijn kleederen
was, waar zij zich geen toegang hadden
weten te verschaffen. En als ware deze
plaag nog niet voldoende om ons te kwellen,
vele doornige struiken, die onze
kleederen openscheurden en de huid
schramden, maakten den marsch nog
pijnlijker, zoodat, toen wij het bosch
verlieten, mijn geheele gezelschap er
uitzag alsof het van een bloedig gevecht
terugkeerde'
In de zomer van 1877 keerde hij in
Djambi terug. Hij had het in Nederland
uitgestippelde tracé door de streek niet
helemaal kunnen volgen, maar over dit

onderdeel van de expeditie was men niet
ontevreden. Daarna volgden rampspoed
en tegenslag elkaar echter op.
De morgen van 23 november 1877 kwam
Schouw Santvoort, die bezig was met het
opmeten van de benedenrivier, het intekenen
van kaarten en het maken van
schetsen, niet opdagen. Stuurman J.H.
Makkink vertrouwde het niet en vond
Schouw Santvoorts lichaam in de slaapkamer
bij zijn gastheer, de Politieke
agent Niesen. Volgens officier van gezondheid
Wascke was zijn overlijden
ondanks zijn jeugdige leeftijd veroorzaakt
door een hartstilstand. Of was het
moord?
Mede-expeditieleider D.D. Veth vermoedde
dat Schouw Santvoort was vergiftigd
in opdracht van de sultan Taha.
Had deze niet eerder de Sumatranen die
Schouw Santvoort bij zijn tocht vergezelden
bedreigd en er eentje als uiting
van zijn onvrede laten doden? Het waren
vermoedens, bewezen werden deze
moorden nooit. Bovendien verklaarde
machinist Hermans na terugkomst in
Nederland Schouw Santvoort wel eens
lichamelijk te hebben zien lijden, maar
dat zijn baas dat had weggewimpeld met
de mededeling dat hij geen tijd had om
ziek te zijn.
Schouw Santvoort werd op 24 november
om tien uur ’s morgens met militaire eer
ter aarde besteld in Djambi. Zijn graf
werd afgezet met een eenvoudig hek en
een houten kruis waarin machinist Hermans
met loden letters gegoten had:
Hier rust
de Luitenant ter zee 2e klasse
Johannes Schouw Santvoort
overleden den 23 november 1877,
Djambi
Uiteindelijk werd de hele expeditie door
de onstuimige politieke situatie zo beperkt
dat voorjaar 1879 werd besloten de
expeditie te ontbinden. Ondanks het beperkte
succes was Nederland twee jaar
lang in de greep van de expeditie en werd
de Bennekommer van geboorte door zijn
collega’s verheven tot een soort martelaar
van deze beschavende tocht door Midden-Sumatra.
Het acht delen tellende
Midden-Sumatra. Reizen en onderzoekingen
der Sumatra-expeditie, uitgerust
door het Aardrijkskundig Genootschap
1877 – 1879 bevat behalve een reisverslag
en de resultaten van de onderzoeken,
de laatste bevindingen van Schouw Santvoorts.
Bron: Midden-Sumatra. Reizen en onderzoekingen
der Sumatra-expeditie, uitgerust
door het Aardrijkskundig Genootschap
1877 – 1879, beschreven door de
leden der expeditie, onder toezicht van
prof. P.J. Veth. Eerste deel, 1882, p. 65.
3

Bennekom na de evacuatie in oktober 1944;
verteld door ooggetuigen
Ad Nooij
Inleiding
In een eerder artikel in de Kostersteen (nr. 92, april 2005) heb ik de gebeurtenissen in
Bennekom in de periode september en oktober 1944 beschreven, daarbij uitvoerig gebruik
makend van de aantekeningen die Max van Hoffen, Gerrit van Steenbergen, en
mevr. Schuurman-Aardema in hun dagboeken hebben gemaakt. De beschreven periode
eindigde met de evacuatie van Bennekom op zondag 22 oktober. In dit artikel geef ik
aandacht aan de gebeurtenissen in de hierop volgende periode. Omdat toen de inwoners
van Bennekom-dorp geëvacueerd waren, zal het accent liggen op het buitengebied van
Bennekom, en dan met name in het westelijke buitengebied: de Kraats en omgeving. Ook
nu maak ik gebruik van dagboekaantekeningen van mensen die persoonlijk betrokken zijn
geweest bij deze gebeurtenissen, namelijk Gerrit van Steenbergen en Hendrik Jacobs.
Evacuatie
Na de gedeeltelijk mislukte operatie
Market Garden (zie Kostersteen 92, april
2005) hadden de geallieerden een stevig
bruggenhoofd in de Betuwe ten zuiden
van de Waal. Het noordelijke gedeelte
van de Betuwe moesten zij prijs geven
toen de Duitsers de Rijndijk bij Driel
doorstaken. De zuidelijke Veluwerand
werd frontgebied; de bewoners van Arnhem,
Oosterbeek, Heveadorp, Doorwerth,
Heelsum, Renkum en Wageningen moesten
uiterlijk 3 oktober hun woningen
verlaten hebben. Op vrijdag 20 oktober
kwam het bericht voor de Bennekommers
om op zondag 22 oktober vóór acht uur
’s avonds te vertrekken.
Aanvankelijk gold dit bevel ook voor de
Kraats. Voor een gewoon huishouden is
een evacuatie een ellendig gegeven: wat
wil je meenemen, wat kun je meenemen,
wat moet je allemaal onbeschermd achterlaten,
waar kom je terecht. Voor een
boer komt daar nog een probleem bij:
4
Gerrit van Steenbergen;foto van 1950
(Overleden op 23 september 2005)

waar laat je het vee? Op zaterdag 21 oktober
is de familie van Steenbergen op de
Dickenesweg zeer druk met de voorbereiding
van de evacuatie; later op de dag
komt evenwel het bericht dat de bewoners
aan de Rijnsteeg, Slagsteeg en Dickenesweg
en omgeving voorlopig niet
weg hoeven. Maar de evacués uit Wageningen
die inmiddels onderdak hadden
gevonden bij van Steenbergen vertrekken
wel. De vreugde is echter van korte duur.
Enkele weken later komt het bericht dat
men alsnog moet vertrekken. De familie
van Steenbergen heeft onderdak geregeld
op de boerderij van Ravenhorst in Emminkhuizen.
Op zaterdag 11 november
noteert Gerrit van Steenbergen:
Den ganschen dag zeer veel geall. vliegtuigen.
Vader gaat met paard en wagen
rijden, daar wij te jong en ik ziek ben.
Ravenhorst laadt ook een wagen vol. Het
is een wanhopige tijd. We zijn vandaag
nog weer gebleven en vertrekken nu misschien
morgen. Wat varkens zijn verkocht,
ganzen verkocht, kippen naar
Oome Teunis. Koeien krijgen bij verschillende
boeren onderdak.
Tot hun verrassing mogen een maand
later de inwoners van de Kraats weer
terug. Er is wel een speciale vergunning
voor nodig, een ‘Ausweis’. Maar de rust,
als je daar al van spreken mag, is niet van
lange duur, want in januari 1945 volgt er
weer een bevel tot evacuatie. Het gebied
De familie van Steenbergen
woonde op
Dickenes. Zij evacueerden
naar Emminkhuizen.
5

ten zuiden van de lijn, die gevormd werd
door de Horalaan, Zandlaan, Bovenbuurtweg,
Krommesteeg, Dickenesweg
en Kraatsweg, moest ontruimd worden.
Voor Gerrit van Steenbergen betekent dat
opnieuw veel werk. Hij noteert op zaterdag
20 januari:
’s Morgens heel vroeg is Aart al voor
zichzelf aan het rijden. Ik breng voor de
middag één vracht weg. Na de middag
laatste vracht opladen. Ook van Ravenhorst
komen ze een vracht halen. De
koeien gaan om 1 uur. De laatste wagens
gaan om 3 uur. Het is een hopeloos gezicht
al dat evacueren op een gladde
besneeuwde weg. Het is zeer koud gepaard
met gierende sneeuwstorm, ook
gister was het zoo. Vrouwen lopen met
koeien aan touw. Geall. Vliegtuigen, zoo
nu en dan komt er een harde klap, ramen
rinkelen, ’s avonds zijn wij weer in de
huiselijke kring van Ravenhorst opgenomen.
Bij Ravenhorst in Emminkhuizen zal
Gerrit van Steenbergen blijven wonen tot
na de bevrijding. Tegen het eind van de
oorlog wordt hij ziek en is hij niet meer
in staat zijn dagboek bij te houden. Deze
taak wordt dan overgenomen door Willy
van Ravenhorst. Met haar trouwt hij in
1950.
Spergebied
Het hernieuwde bevel tot evacuatie in
januari 1945 viel samen met een streng
toegangsverbod voor het dorp van Bennekom.
In het najaar van 1944 konden de
geëvacueerde Bennekommers nog wel
eens terug naar huis gaan om wat spullen
op te halen. Dat leek gunstig, maar niet in
alle opzichten. Bennekom was een dorp
6
zonder inwoners, en dus was er geen
dagelijks toezicht van dorpsgenoten onderling.
Het was daarom voor kwaadwillenden
niet al te moeilijk huizen binnen
te gaan, zeker wanneer door granaatinslagen
de ruiten kapot waren. Het zullen
niet alleen Bennekommers zijn geweest
die zich aan diefstal schuldig maakten.
Henk Gijsbertsen vertelt, dat hij al snel
zijn postzegelverzameling, keurig opgeborgen
in de linnenkast, kwijt was.
Vanaf januari 1945 werd het toezicht
veel strenger. Het was toen streng verboden
het spergebied te betreden. Wie het
zonder vergunning toch waagde even
naar huis te gaan, liep het risico van executie.
Uit angst voor sabotage en spionage
waren de Duitsers daar zeer streng in.
Twee Bennekommers werden doodgeschoten.
De Bennekomse bakker Willem
Aalbers was op 13 maart 1945 naar zijn
huis aan de Edeseweg geweest. Op de
terugweg werd hij aangehouden. Hij
werd gebracht naar een plek schuin tegenover
de boerderij ‘Droevendaal’ aan
de Bornsesteeg in Wageningen. Hij
moest op de rand van een kuil gaan zitten,
en werd doodgeschoten. De kuil
werd dichtgegooid. Een overeenkomstig
lot trof Jan Hendrik Jansen, die een boerderij
had aan de Viermorgenweg in Bennekom.
Hij was op 25 maart 1945 naar
zijn boerderij gegaan. Na aanhouding
werd hij doodgeschoten achter de boerderij
van Hendrik van Steenbergen aan de
Langesteeg.
Stellingbouw; Organisation Todt
Na de gedeeltelijke mislukking van de
operatie Market Garden was, zoals eerder
opgemerkt, de zuid-Veluwezoom front-

gebied geworden. Niet alleen moest de
burgerbevolking evacueren, want die
zouden bij oorlogshandelingen alleen
maar in de weg lopen, maar de Duitsers
gingen ook verdedigingwerken bouwen.
Er werden stellingen gegraven over een
breed front, van Zevenaar tot Wageningen,
en van de Grebbeberg tot het IJsselmeer.
Dat was de zogenoemde
Pantherstellung. Onderdeel hiervan was
ook de bunker aan de Harsloweg.
Bennekomse linie, oostelijk
deel; ingetekend op actuele
plattegrond. Rechts de Edeseweg,
in het midden de Van
Balverenweg
Bennekomse linie, westelijk deel;
ingetekend op actuele plattegrond.
Rechts de Dreeslaan, in
het midden de Langesteeg.
Beide tekeningen zijn gebaseerd
op een kaart die Frans van Oort
publiceerde in de Kostersteen nr.
84, april 2003, blz. 7
7

Er was echter ook een Bennekomse linie.
Het oostelijke gedeelte van deze linie liep
ongeveer van de kruising van de Vossenweg
en de Edeseweg in westelijke
richting en boog voorbij de Bovenbuurtweg
naar het zuiden tot ongeveer waar nu
de van Balverenweg ligt. Het westelijke
gedeelte begint ongeveer op de kruising
van de huidige van Balverenweg en de
Dreeslaan, gaat dan na een grote noordelijke
boog weer in zuidelijke richting
langs Nergena.
Deze stellingbouw werd georganiseerd
door de Organisation Todt. De boeren in
het Binnenveld spraken kortweg over ‘de
Todt’. De Organisation Todt was opgericht
door ir. Fritz Todt, die vóór de oorlog
betrokken was bij de aanleg van de
Duitse Autobahnen. Later werd hij minister
voor munitie en ander oorlogsmateriaal.
Hij verongelukte in 1942 en werd
toen opgevolgd door Albert Speer.
Voor de aanleg van deze verdedigingswerken
was veel arbeidskracht nodig,
veelal met schop en kruiwagen. De Duitsers
hadden hun eigen methode om aan
arbeiders te komen. Op 21 oktober 1944,
dus tijdens de evacuatie van Bennekom,
verscheen er een oproep dat alle mannelijke
inwoners van Ede, evacués inbegrepen
zich moesten melden op maandag 23
oktober ’s morgens om zeven uur. Later
op de dag volgde een precisering: er
moesten in totaal 2000 man worden geleverd,
geneeskundige attesten zouden niet
worden geaccepteerd. Als hieraan niet
werd voldaan, dan zou de gehele bevolking
uit Ede moeten evacueren, de mannen
zouden dan echter worden vastgehouden.
Dit dreigement had effect; ruim
2000 man meldde zich.
8
Maar ook uit Rotterdam kwamen arbeiders.
Hun situatie is na de oorlog beschreven
door Ben Sijes. Hij was de
naaste medewerker van dr. L. de Jong op
het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie.
Internationale bekendheid kreeg
Ben Sijes door zijn samenwerking met
Simon Wiesental bij de vervolging van
oorlogsmisdadigers. Hij speelde een rol
in het proces tegen Adolf Eichman. Ben
Sijes schrijft:
“In een boerderij in Bennekom was alle
beschikbare ruimte ingenomen: kamers,
zolder, keuken en een deel van de stal.
Overal lag stro, waartussen kachels en
fornuizen stonden te branden. Voor ongeveer
vijftig man was één pomp aanwezig;
de latrine was in de open lucht. Het
dak en de vensters waren stuk. In januari
was er geen water om te wassen. Men
smolt hiervoor sneeuw op de kachels. Het
eten wat men van de Duitsers kreeg was
slecht en onsmakelijk. Bovendien kwam
er vaak stagnatie voor in de voorziening
met warm eten tengevolge van de beschietingen.
Overal zorgden de mannen
dan ook zelf voor bijvoeding. (-) Aardappels
en knollen haalde men van de akkers,
die in het frontgebied immers nog
niet waren afgeoogst. De verlaten huizen
en winkels werden afgestroopt op zoek
naar etenswaren.” (B.J. Sijes, De razzia
van Rotterdam, 10-11 november 1944;
geciteerd bij Lagerwey etc, p.146)
Duidelijk blijkt uit dit citaat dat Sijes de
arbeiders van de Organisation Todt beschrijft
als slachtoffers van een razzia,
die onder slechte omstandigheden zware
arbeid moesten verrichten. Noodgedwongen
moesten zij op zoek gaan naar
voedsel op de akkers en in de verlaten
huizen. Dat vonden de boeren en de geë-

vacueerde bewoners van die huizen natuurlijk
niet aangenaam. Daarom heeft de
plaatselijke bevolking een geheel ander
beeld van de Rotterdammers dan Ben
Sijes schetst. Niet de arbeiders van de
Todt zijn slachtoffer, maar de boeren en
burgers van wie alles wordt gestolen. Bep
Aalbers schrijft in zijn oorlogherinneringen:
Regelmatig gingen we nog naar Bennekom,
al mocht dat niet. Enkele keren weet
ik me nog heel goed te herinneren. Mijn
vader kwam niet thuis naar dat hij naar
Bennekom gegaan was. Ik mocht van
mijn moeder hem tegemoet gaan maar ik
mocht niet verder als de Zandlaan, dat
was de grens van het spergebied. Maar ik
ben toch doorgereden De reden dat mijn
vader niet thuis kwam was dat er in Rotterdam
een razzia gehouden was en veel
van die Rotterdammers waren in Bennekom.
Ook in de buurt van Dickenes werd door
de Organisation Todt gewerkt aan de
stellingbouw. Niet tot genoegen van de
omwonende boeren. Niet alleen hadden
zij last van diefstal door arbeiders, maar
ook de leiding van de O.T haalde veel
materiaal van de boerderijen weg voor de
stellingbouw. Gerrit van Steenbergen
maakt hiervan regelmatig melding:
Dinsdag 12 Dec.:Bij ons zijn door de OT
vijf kippenhokken afgebroken, alle planken
van de schapenschuur. Hopeloos
gezicht. Alles wordt gestolen of vernield.
Zondag 24 Dec.:Wij durven allemaal niet
meer van huis, en het huis niet meer ongesloten
te laten, vanwege gevaar van
diefstal door de OT enz.
Als hij in de tweede helft van januari ’45
opnieuw is geëvacueerd naar Emminkhuizen,
lezen we:
Dinsdag 30 Jan.: Twee vrachten hooi
gehaald. Zeer slecht koud weer, scherpe
wind met voortdurend sneeuwvlagen. Bij
ons wordt zeer veel door de OT vernield.
Kippenhokken worden afgebroken, deuren
gestolen en alles wat nog meer los of
vast zit. Er wordt iedere dag rogge uit de
berg getrokken en afgedorscht.
Het beeld dat Ben Sijes schetst van de
Todt-arbeiders wijkt dus nogal van de
ervaringen die de Bennekommers hebben.
In feite zijn zowel de arbeiders als
de Bennekommers slachtoffer van de
Duitse bezetting, maar de Bennekomse
slachtoffers ondervinden wel overlast van
de andere slachtoffers. Zo is er een hiërarchie
van slachtofferschap.
Hendrik Jacobs; foto van 1950
9

Het toeval wil dat er ook een Bennekommer
is die gewerkt heeft als Todtarbeider.
Bovendien heeft hij een dagboek
bijgehouden. Dankzij dit dagboek
van Hendrik Jacobs kunnen we een kijkje
nemen binnen de OT. .
Op maandag 23 oktober, een dag na de
Bennekomse evacuatie, moesten de mannelijke
inwoners van Ede, inclusief de
evacués van elders, zich melden voor de
stellingbouw. Jacobs was een Bennekomse
evacué, maar ondanks de sancties die
gesteld waren op weigering heeft hij zich
toen niet gemeld. Dat was echter enigszins
problematisch omdat hij met zijn
ouders inwoonde bij een man die een
functie had in het georganiseerde verzet.
Hij was betrokken bij het verdelen van
distributiebonnen bij onderduikers en had
al een keer huiszoeking gehad waarbij de
boel behoorlijk overhoop gehaald was.
De man wilde niet het risico lopen dat
een huisgenoot werd ontdekt die zich had
onttrokken aan het bevel tot arbeid aan de
stellingbouw. Daarom meldt Hendrik
Jacobs zich op donderdag 16 november
1944 voor de stellingbouw en hoort dan
dat hij de volgende dag aan het werk kan.
Op vrijdag 17 november schrijft hij in
zijn dagboek:
Zeven uur melden bij Duits commando
voor arbeid. Ingedeeld bij de bunkerbouw
achter het kerkhof ten N. van de
rijksweg (Ede). Tegen de middag planken
halen in Bennekom bij de huizen die opgeblazen
worden.
Jacobs heeft op verschillende plaatsen in
het Binnenveld gewerkt. In zijn dagboek
noemt hij: achter het kerkhof ten noorden
van de rijksweg in Ede, bij de Grebbeberg,
aan de Rijnsteeg voor het graven en
bouwen van stellingen, aan de Vossen-
10
weg in Bennekom voor soortgelijk werk,
aan de weg Bennekom-Veenendaal voor
het graven van loopgraven. Enkele citaten:
10 januari: Werkzaamheden weer aan de
Vossenweg in het bos. Veel sneeuw. Geen
V1’s en vliegtuigen. Veel granaatvuur ten
Z. van Bennekom.
24 januari: Vriezend weer met bewolkte
sneeuwlucht. EnkeleV1’s en weinig granaatvuur
met veel verkenningen van jagers.
Met paard en wagen planken halen
in Wageningen.
Die planken werden in dit geval gehaald
bij de meubelfabriek waar de Duitsers tot
hun genoegen een grote partij zeer mooi
hout aantroffen.
21 december: ’s Morgens om 8 uur melden
aan het station Ede. Vertrek naar
Bennekom om te arbeiden aan de weg
Bennekom-Venendaal voor loopgraven
22 december: Planken en hout halen met
voerman aan de weg Bennekom-
Wageningen. Helder weer met kou. V1’s
komen over. Weinig vliegtuigen.
Het toezicht op de arbeiders van de Todt
was niet bijzonder streng, de arbeiders
die uit Ede kwamen, mochten zelfs thuis
overnachten. Maar vanaf 13 februari
1945 werd dit anders:
13 februari: Vanaf heden niet meer uit
spergebied. Overnachten in lager Steenbergen
in Bennekom. Tamelijk goed
weer.
Lager Steenbergen was een boerderij,
niet ver van Veenendaal, bij de Bennekomse
Kade. In de woonkamer en slaapkamers
van de boerderij was stro neergelegd.
Men sliep met veel mensen in één
kamer.

De stellingbouw in het Binnenveld bleef
niet verborgen voor de geallieerden die in
de Betuwe zaten. In colonne fietsten de
arbeiders naar hun werk. De groep waartoe
Jacobs behoorde, was ongeveer zestig
man groot. Vooral de tocht naar het werk
onder aan de Grebbeberg was riskant. De
geallieerden schoten met mortieren vanuit
een schoorsteen van een steenfabriek
aan de overkant van de Rijn. Dagelijks
maakt Jacobs melding van Engelse jagers
die in de lucht cirkelen. Het werk aan de
stellingen was daarom voor de arbeiders
niet ongevaarlijk:
4 maart: Donker weer, waardoor enkele
malen de zon schijnt. Granaten fluiten
over ons heen en slaan bij ons lager in
Bennekom in.
19 maart: Duitsers oefenen met geschut
bij onze stelling. Engelse jagers duiken
boven de stelling. Tegen de middag een
regen van Engelse granaten op korte
afstand.
20 maart: Zwaar vuur van Engelse granaten
op wegen. Verschillende malen in
de stelling vanwege de granaten. Jagers
vliegen gehele dag boven de stellingen.
24 maart: Tegen de middag hevig granaatvuur
dicht bij onze stelling aan de
Rijnsteeg. Een van onze arbeiders wordt
getroffen door een scherf aan de schouder.
Half vier bevel om de stelling te
verlaten. Op het lager bericht om het
spergebied te ontruimen. ’s Avonds onder
toezicht naar de barakken in Ede. Vele
arbeiders zijn ontvlucht.
Ontvluchten was niet onmogelijk, want
bijzonder scherp was de bewaking niet,
althans niet in de groep waarin Jacobs
werkte. De bewaking was opgedragen
aan ‘Oostenrijkers’. Dit waren mensen
die na de Anschluss van Oostenrijk bij
Duitsland onder de militaire dienstplicht
vielen, ook wanneer zij buiten Oostenrijk
woonden. Verteld wordt dat zij doorgaans
niet opvielen door overmatige
dienstijver. De arbeiders aan de stellingen
maakten daar dankbaar gebruik van.
Alleen wanneer de Duitse bazen kwamen
controleren, waren de kruiwagens wel
gevuld. Het werk aan de stellingen was
een merkwaardige combinatie van
dwangarbeid en loonarbeid. Bij de werving
van arbeiders werd dwang uitgeoefend.
Zoals reeds vermeld, moesten daags
na de evacuatie van Bennekom naar Ede
de mannelijke inwoners van Ede zich
melden voor de stellingbouw, met zware
sancties wanneer niet aan deze eis werd
voldaan. Jacobs meldt ook in zijn dagboek
op 2 december dat er razzia’s werden
gehouden op mannen door de Organisatie
Todt. Maar daar staat tegenover
dat deze stellingbouwers niet slecht werden
betaald. Zij werkten zeven dagen per
week. Voor elke doordeweekse dag ontvingen
zij vijf gulden, en op zondag 7,50
gulden. De arbeiders fietsten in colonne
naar hun werkplaats, begeleid door ‘Oostenrijkers’
met het geweer los over de
schouder, met de loop naar beneden en
derhalve klaar om te schieten. Wanneer
men door Bennekom fietste, was het
echter niet onmogelijk om ongemerkt een
zijstraat in te slaan.
In de eerste week van april 1945, de Canadezen
zaten toen al in Oostelijk Gelderland,
kreeg Jacobs ander werk:
3 april: ’s Avonds na stellingarbeid in
Bennekom blijven om straatversperringen
te maken. Met anderen er tussen uit.
11

4 april: Vanaf ’s morgens 7 uur tot ’s
avonds zeven werken aan wegversperring
op Edeseweg bij de Heidelaan.
5 april: Thuis gebleven van stellingbouw.
Regenachtig weer. Veel granaten bij
Bennekom.
6 april: Voorlopig niet meer naar de stelling.
Een kleine twee weken later zou Ede
bevrijd worden.
Stellingbouw en schootsveld
In de periode na de evacuatie van Bennekom
is er veel materiële schade aangericht.
De dagboekschrijvers maken bijna
dagelijks melding van granaatvuur. Deze
granaten werden door de geallieerden
afgevuurd vanuit het Land van Maas en
Waal en waren o.m. gericht op de Duitse
stellingen nabij Bennekom die waren
aangelegd door de Organisation Todt.
Materiële schade werd echter niet alleen
veroorzaakt door granaatinslagen, ook
werden huizen en boerderijen door de
Duitsers opgeblazen om schootsveld te
creëren.
12
Villa Frédérique, één van de huizen
die zijn opgeblazen.
De gearceerde huizen aan de
Edeseweg en de Halderbrinkweg
(Eltersehof) zijn in de oorlog
gesloopt. Herbouw na de oorlog
heeft geresulteerd in een aantal
fraaie villa’s van o.m. de Bennekomse
architect Messelink.
Huizen zijn opgeblazen ter weerszijde
van de Edeseweg tussen de van Balverenweg
en de huidige Gasthuisbouwing,
maar ook aan de Elterse Hof, die toen
nog Halderbrinkweg heette. Op deze
wijze creëerden de Duitsers schootsveld
vanuit de zgn. Bennekomse linie. Hierbij
moet men bedenken dat dit gedeelte van
de Edeseweg in die tijd door het open
veld liep; de huidige woonwijken oostelijk
en westelijk van de Edeseweg waren
nog niet gebouwd. Ten Zuiden van de
Gasthuisbouwing bleven de huizen aan

Edeseweg 91, het ‘Behouden Huys’
van meester Pen.
de Edeseweg gespaard. Meester Pen,
onderwijzer aan de gereformeerde
school, de huidige Commanderij aan de
Commandeursweg, heeft daarom zijn
huis op Edeseweg nr 91 de naam gegeven
‘Behouden Huys’. Het naambordje is nog
steeds aanwezig. De bewoner van Elterse
Hof nr. 18 die zijn buurhuizen zag verdwijnen
maar zelf gespaard werd, heeft
zijn huis ‘Op ‘t kantje af’ genoemd. Deze
naam is echter niet bewaard gebleven.
Ook in het westelijke buitengebied van
Bennekom werd door de Duitsers gesloopt
ten behoeve van schootsveld. Dit
lot trof de boerderij Steenbergen, bij
Bennekommers bekend als ‘De Dikke
Boom’ aan de Driestweg. Deze boerderij
is na de oorlog weer opgebouwd in een
opmerkelijke stijl. Ook twee boerderijen
aan de Wildekamp zijn in de oorlog verwoest
en nadien weer opgebouwd, namelijk
de boerderijen van respectievelijk
v.d.Brink en Hootsen. Vlak in de buurt
van deze boerderijen stond Duits geschut
opgesteld. Vanuit de Betuwe probeerden
de geallieerden dit geschut uit te schakelen,
waardoor voor de bewoners in de
omgeving een zeer gevaarlijke situatie
ontstond. Henk Gijsbertsen, één van degenen
die destijds daar woonden, vertelt
dat hij nog tot ongeveer 15 jaar na de
oorlog jaarlijks bij het rooien van aardappelen
granaatscherven tegen kwam. In
de boerderij van v.d. Brink hadden de
Duitsers munitie opgeslagen voor het
geschut. Door het ondergrondse verzet
was dit doorgegeven aan de geallieerden.
Dit resulteerde in een bombardering van
deze boerderij. Het geschut is daarna
weggehaald.
Boerderij de Dikke Boom aan
de Driestweg. Na de oorlog is
deze boerderij herbouwd in
een opmerkelijke stijl
13

De verlengde oorlog in het Binnenveld;
de Bevrijding
Hoewel de geallieerden reeds vanaf september
1944 een deel van de Betuwe in
handen hadden, is dit gebied niet de uitvalsbasis
geworden voor de bevrijding
van overig Nederland. Na de mislukking
van de operatie Market Garden en de
zware strijd tijdens het Duitse Ardennenoffensief
in december 1944, waren de
geallieerde aanvallen gericht op het Rijnland,
dus ten oosten van zuid-Nederland
en België. Deze oorlog heeft zeer veel
slachtoffers geëist. In maart 1945 slaagde
men erin de Rijn over te steken. Toen
daar een stevig bruggenhoofd was gevestigd,
trok men verder in noordelijke en
oostelijke richting. Op 30 maart bereikte
een noordwaarts trekkend deel van het
Canadese leger de Nederlandse grens in
de Achterhoek. Op 11 april werd de IJssel
overgestoken en de aanval op Arnhem
ingezet. Enkele dagen later, 18 april,
volgde de bevrijding van de Veluwe en
het oostelijke gedeelte van de Gelderse
Vallei. Dat betekende dat uit Wageningen,
Bennekom, Lunteren en Barneveld
de Duitsers verdreven waren. Maar het
westelijke deel van de Gelderse Vallei,
met de steden Rhenen, Veenendaal en
Amersfoort, bleef in Duitse handen. Duitse
troepen die van de Veluwe waren verdreven
hadden zich voor een deel teruggetrokken
op de Grebbelinie, die voorzien
was van nieuwe inundaties. De situatie
leek enigszins op die van mei
1940, alleen waren de posities nu omgedraaid.
De geallieerde opmars kwam tot
stilstand. Echter niet vanwege de verwachte
weerstand van de Duitsers bij de
Grebbelinie. Er was iets anders aan de
hand.
14
Al vanaf januari 1945 was er sprake van
een belangrijk diplomatiek spel. Rijkscommissaris
Seys-Inquart dreigde met
een totale inundatie van westelijk Nederland
als Amerikaanse luchtlandingstroepen
in het westen van Nederland zouden
worden ingezet. Mede gezien de reeds
zeer precaire voedselsituatie in het westen,
zou dit leiden tot een uiterst rampzalige
situatie. Maar hij bood een akkoord
aan. Indien er geen geallieerde aanval
zou komen, en indien het verzet geen
sabotagedaden meer zou plegen, zouden
de inundaties geen doorgang vinden, en
zou er ruimte worden gemaakt voor
voedselhulp. Over dit voorstel is veel
overleg geweest tussen de Nederlandse
regering in Londen en de zogenoemde
Vertrouwensmannen in Nederland. Deze
Vertrouwensmannen, met Bosch van
Rosenthal en Willem Drees als prominente
leden, hadden als taak om na de
Duitse capitulatie het gezag in Nederland
waar te nemen tot het moment dat de
Nederlandse regering was teruggekeerd
uit Londen. Via tussenpersonen hielden
zij contact met de Duitse bezetter. Over
het voorstel van Seys-Inquart heeft ook
de Nederlandse regering in Londen overleg
gepleegd met Churchill. Het voorstel
is ook aan de orde geweest in een overleg
tussen Churchill en Eisenhower. Toen het
georganiseerde verzet in Nederland lucht
kreeg van deze onderhandelingen met de
bezetter, was de wereld te klein. Het verzet
had er zich op voorbereid om samen
met de geallieerde strijdkrachten de Duitsers
te verdrijven. Dat was de reden geweest
van de talrijke wapendroppings,
die veel verzetsmensen het leven hadden
gekost. Niettemin is het uiteindelijke
resultaat geweest, dat eind april een

grootscheepse voedselhulp op gang
kwam. Rhenen was een van de toegangspoorten
voor vrachtwagenconvooien met
voedsel naar het westen. Dat was een
week vóór de Duitse capitulatie in Nederland;
de hongersnood in het westen had
toen al zeer veel slachtoffers geëist. De
onderhandelingen hebben lang geduurd,
te lang. In januari 1945 hield men echter
serieus rekening met de mogelijkheid dat
de oorlog tot in de zomer zou voortduren,
en dan zou zonder deze voedselhulp het
aantal hongerdoden vele malen groter
zijn geweest.
Ede en Bennekom waren op 17 april
bevrijd. Ook voor de Bennekommers was
dat een grote opluchting, hoewel het nog
bijna een maand zou duren voordat ze
weer naar huis konden gaan. Minder
bekend is, dat 17 april niet de bevrijdingsdatum
was voor het westelijke gedeelte
van de Gelderse vallei. Voor dit
gebied heeft de oorlog langer geduurd.
De Nederlandse SS die in dit gebied zat,
wilde zich ook na 5 mei nog niet overgeven,
de oorlog is daar pas geëindigd op 9
mei 1945. Maar voor het zover was, hebben
de bewoners van dat gebied nog heel
wat meegemaakt.
Gerrit van Steenbergen, die na zijn evacuatie
uit Bennekom in Emminkhuizen
woonde, noteert zijn belevenissen in
korte, nuchtere zinnen. Het staccato van
deze notities maakt de spanning voelbaar.
De berichten die van Steenbergen bereiken,
zijn onduidelijk. Dat Ede op 17 april
is bevrijd, is voor hem voorlopig nog een
gerucht.
Vrijdag 20 April: De meesten slapen op
deel, andere in de keuken. ´s Morgens
weer D. om paard en wagen, andere
loopen steeds om brood. Ook weer granaten.
Na de middag ook weer granaten,
en groote branden Renswoude en de
Klomp.´s Avonds ook groote brand richting
de Klomp. D. slapen hier.
Zaterdag 21 April: Vrij rustige nacht
gehad. ´s Morgens brand richting de
Klomp. Eenige granaten. De D die hier
nog zijn, zijn bijna allemaal Hl SS. ´s
Avonds Geall. vliegt.
Zondag 22 April: Half vier krijgen wij
bericht dat we zeven uur ook geëvacueerd
moeten zijn en niets mee maggen
nemen. Na veel smeeken maggen we nog
weer blijven zitten, de fam van Maanen
18 man moet hier naar toe evacueren, nu
zijn we tezamen met ruim 40 man. ´s
Avonds de Holl SS aan de koffie.
Dit is de eerste keer dat Gerrit van Steenbergen
in zijn dagboek woorden gebruikt
die ontleend zijn aan de streektaal. Het is
duidelijk dat de spanning nu zeer hoog is
opgelopen.
Dinsdag 24 April: De Geall. schijnen
deze kant op te trekken. Uit vrees dat de
Duitsers hier op de Geall. gaan schieten
en omgekeerd wordt er veel uit het voorhuis
gedragen op de deel onder de beton.
Zandzakken voor het kelderraam. Geall.
vliegt. Later vallen er geall. granaten
vlak voor het huis, scherven in huis. Allemaal
slapen op deel of onder.
Woensdag 25 April: Verlopen nacht zijn
de Duitsers beginnen te schieten, waarop
wij in den morgen ontzettend geall. artillerie
vuur hebben gehad. Een uur of vier
hebben wij onder de granaten regen gezeten
bijna zonder tusschen poozen.
Hoopen granaten zijn rond en tegen het
huis gevallen. De vos door granaat getroffen
en zal moeten worden afgemaakt.
Bij Brouwer drie koeien dood in de stal
15

door granaten. Bij Roos vier voltreffers
op het huis. Deze granaten waren voornamelijk
gericht op ± acht Duitse tanks
die op Renswoude aanreden. Hier is bijna
alle glas kapot, de voordeur ligt aan
stukken in de gang, in de gang is het één
groote ravage.Geen kamer of er zijn
scherven in gekomen zelfs op de vliering.
Naaimachine bloempotten alles ligt ondersteboven.
Alles licht vol glas, hout en
onder ´t stof. ´t was gewoonweg vreeslijk
de klappen die de inslagen veroorzaakten.
Later trokken de tanks weer terug,
minder artillerievuur, vrij veel artillerievuur.
In de namiddag rustig, later nog
weer eenig mitrailleurvuur.
In de gang zitten ontelbaar veel gaten
van scherven, de schakelkast is kapot
geslagen, dikke electrische kabels kas af.
Tegen vijf uur weer mitrailleurvuur. In de
avond weer groote branden in verschillende
richtingen.
Ondanks alle emotie – merkbaar in het
taalgebruik - weet van Steenbergen toch
met een boekhoudkundige precisie aan te
geven wat de Duitsers de volgende dag
hebben gestolen:
Donderdag 26 April: Verlopen nacht
eenig schieten van beide kanten, wij wonen
hier midden in de vuurlinie. Vannacht
zijn hier Duitsers geweest en hebben
gestolen, spek, eieren weckflessen vol
vruchten, 7 varkens, 5 kalveren, 3 koeien.
Wij wonen sinds eergisteren avond geheel
op deel, slapen er en eten er gezamelijk.
Vannacht groote boerderij van Groeneveld
aan de Hoolweg afgebrand, hier
zaten met de geëvacueerden mee ± tachtig
man bij elkaar, vreeselijke toestand
16
Vanaf 27 April is Gerrit van Steenbergen
wegens ziekte niet meer in staat zijn dagboek
bij te houden; later blijkt dat hij
difterie heeft. Vanaf deze datum wordt
het dagboek geschreven door Willy van
Ravenhorst, verloofde van Gerrit van
Steenbergen.
Zaterdag 28 April.: Alles is al vroeg in de
weer om in te pakken. Zo vroeg mogelijk
willen ze vertrekken. Wij maken brood en
eieren klaar om mee te geven. De
fam.v.Steenbergen kan niet gaan, omdat
Gerrit hard ziek is. De fam. v Maanen en
Sparreboom hebben de wagen geladen en
de Renkummers zijn zwaar bepakt zodat
ze bij de fietsen moeten lopen. Bij het
afscheid nemen kan niemand zich beheersen.
´t Is ook zo verschrikkelijk al die
mensen te zien gaan en waarhee! Sparreboom
en v Maanen weten waar ze heen
gaan, maar de anderen weten dat niet.
Als alles weg is, komt er een Roode Kruis
soldaat bij Gerrit St.. Na een kort onderzoek
constateert hij diphterie en moet
onmiddellijk naar ´t ziekenhuis in Veenendaal
gebracht worden
Zaterdag 5 Mei: Al gauw horen we dat de
algemene capitulatie is aangekondigd.
Vandaar dat vreugdevuur. Bij ons blijft
alles hetzelfde. De militairen hebben hier
nog de macht. Zeer strenge controle bij
het spoor.
Vader brengt de melk die over is, naar
het spoor toe, want niemand wordt doorgelaten.
Overal in Nederland wappert de
vlag. Bij ons zitten nog SS.
Zondag 6 Mei: ´s Avond om 7 uur krijgen
de soldaten bij ons bericht van algemene
capitulatie. Even later zoeken ze fietsen
om te ontsnappen. Eerst 3 op zolder gevonden.
De chef gaat hevig te keer. Hij

dreigde met de boel in brand te steken.
Dan gooien ze het stroo in de hooischuur
opzij en halen ook daar al de fietsen weg.
Nu houden we geen enkele fiets meer
over. Alles bij elkaar 13 fietsen. (..) Heel
laat komen ze weer terug en eischen burgerpakken.
Weigeren durven we niet. Ze
moeten alle vier een pak hebben.
Maandag 7 Mei: Niemand heeft goed
geslapen. Om 6 uur zijn we al opgestaan.
Een paar soldaten die eerder bij ons
gelegen hebben, komen nog gedag zeggen.
Ze willen er ook tussenuit gaan. In
krijgsgevangenschap willen ze niet. Het
zal hen echter niet veel baten.
Woensdag 9 Mei: De vlag hangt al
vroeg. Na 5 jaar kunnen we weer zeggen:
wij zijn vrij, vrij, vrij.
Boeren die geëvacueerd waren, komen
weer terug. ´t Eten is allemaal weg. ´t
Vee gedeeltelijk. Meubels en kleren ook
veel weg. Mies gisteravond eerst zijn fiets
kwijtgeraakt, even later toch terug gekregen.
´s Middags Tommies in Veenendaal
gekomen, N.S.B.ers worden opgehaald.
Overal Oranje. Het uur der bevrijding
is gekomen.
De terugkeer
Eindelijk was het dan zover. De geëvacueerden
mochten weer naar huis.
Op 10 mei maakte burgemeester Middelburg,
opvolger van de NSB’er Dierendonck,
bekend, dat de Bennekommers
toestemming hadden gekregen van de
militaire commissaris van de provincie
Gelderland om terug te keren naar hun
woonplaats. Dat ging niet zo maar. Om
een ordelijk verloop te garanderen, was
de terugkeer door de overheid streng
geregisseerd. De Bennekommers mochten
niet allemaal tegelijk vertrekken. Op
12 mei mochten de boeren, het gemeente-
en politiepersoneel, de bouwvakkers
en de bewoners van district I terugkeren.
De bewoners van de overige districten
volgden op 14, 15, en 16 mei. De woningen
waren voordien bekeken door de
dienst gemeentewerken; een deel van de
woningen was onbewoonbaar verklaard.
De terugkeer vond plaats over de Bovenbuurtseweg,
want de Edeseweg moest
vrij blijven voor militair verkeer. Elke
Bennekommer van 16 jaar en ouder had
een door de gemeente afgegeven toegangskaart
gekregen; deze moest door de
B.S. (Binnenlandse Strijdkrachten) in
Bennekom worden afgestempeld. In hotel
‘Neder-Veluwe’ zat een technische
commissie van de dienst gemeentewerken.
Zij regelden tijdelijk onderdak en
gaven richtlijnen voor het herstel van
woningen. Ook was er een adviescommissie
uit de burgerij, alsmede een bureau
van de U.V.V., de Unie van Vrouwelijke
Vrijwilligers. In café Bothof was
het politiebureau gevestigd.
Ook de familie van Steenbergen kon
weer terug naar de boerderij Dickenes.
Het dagboek vermeldt niet in welke staat
men de boerderij bij terugkomst aantrof.
Gerrit van Steenbergen bleef voorlopig
nog in het zienkenhuis van Veenendaal.
En degene die de laatste weken het dagboek
had bijgehouden, zijn verloofde
Willy van Ravenhorst, bleef bij haar ouders
in Emminkhuizen.
Dinsdag 15 Mei: Vanmorgen om 5 uur
allemaal al op. Om half 7 zijn ze van
Steenbergen al op weg met de koeien. De
koppel is heel wat kleiner dan toen ze
kwamen. Onze Mies gaat met de wagens.
Om half negen zijn ze allemaal weg. Met
Gert gaat het weer heel wat beter.
17

En Hendrik Jacobs?
Op 6 april was hij gestopt met het werken
voor de O.T.. Maar spoedig daarna hervat
hij zijn werkzaamheden bij de AKU in
Ede:
Donderdag 26 april van 8 tot 16½: Gereedschap
van freesbank schoonmaken.
Zomers weer. Geen vliegtuigen en geschutsvuur.
Engelsen om Venendaal
heengetrokken. Engelse colonnes vrachtauto’s
brengen levensmiddelen voor de
gemeente Ede.
Bronnen
Dagboeken:
- Gerrit van Steenbergen, Dagboek. Gemeentearchief Ede
- Hendrik Jacobs, Dagboek
18
Vrijdag 27 april van 8 tot 16½: Gereedschap
van freesbank schoonmaken. Regenachtig
weer. Alles rustig. Tot 10.30
buiten.
Maandag 30 april 8-12: Regen, hagel,
sneeuw en koud weer. Gereedschap van
freesbanken opruimen. ’s Middags vrij
ter gelegenheid van Prinses Juliana’s
verjaardag. Tegen de avond droog weer
met weinig zon.
En zo legt de dagelijkse routine geleidelijk
een deken over de oorlogsherinneringen.
Literatuur:
- Jong, L. de, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Rijksinstituut
voor Oorlogsdocumentatie. Den Haag Staatsuitgeverij.
- Lagerwey, Vincent en Gert Plekkringa, Ede 1940 – 1945. Ede 1990
- Nooij, Ad, Oorlogshandelingen in Bennekom. De Kostersteen 89, aug. 2004
- Oort, Frans van, Een Duitse verdedigingslinie uit 1945 in het Bennekomse buitengebied.
De Kostersteen 84, April 2003
Voorts zijn gesprekken gevoerd met Wil Aalbers, Henny Adams, Henk Gijsbertsen, Hendrik
Jacobs, en Willy van Ravenhorst.

Uit de Oude Camera
De Veenderweg, de vijfsprong.
Deze foto stamt uit een periode waarin de bulldozer nog geen rol speelde bij de aanleg
van straten. Alles was handwerk, aanvoer van materiaal gebeurde met paard en wagen; de
kruiwagen was nog van hout. Ook het nemen van een foto kostte tijd, de stratenmakers
poseren met hun gereedschap.
De foto is genomen vanuit het oosten. Het huis rechts op de foto is van de fam. De Nooij.
Dit huis is in de oorlog verwoest. Op deze zelfde plek staat nu het huis waar mevrouw B.
de Nooij – Klein Nibbelink woont.
Het huis links was het snoepwinkeltje, en verderop zien we het huis van Teus van Beek.
De man rechts op de foto is Hendrik van Holland, bijgenaamd ‘Suutjes an’.
Deze foto is aangereikt door Marijke de Vos.
De redactie houdt zich aanbevolen voor uw eventuele aanvullingen of commentaar.
19

Actie Loden Kist.
Redactie
In de vorige Kostersteen heeft u kunnen
lezen over de actie Loden Kist. Met deze
actie wil de Historische Vereniging Oud-
Bennekom voldoende geld bijeen brengen
om de restauratie van de Nergenabank
in de Oude Kerk mogelijk te maken.
Door voor € 10 een certificaat te
kopen steunt u deze actie.
Maar dat niet alleen. Op het certificaat
noteert u uw persoonlijke boodschap
voor de inwoners van Bennekom die over
honderd jaar de met lood beslagen kist
waarin de certificaten veilig zijn opgeborgen,
zullen openen. Voor deze toekomstige
Bennekommers zal dat een
uniek historisch document zijn. Leden
van de dan 160-jarige Historische Vereniging
Oud-Bennekom zullen deze certificaten
nauwkeurig bestuderen. Zij zullen
pogingen doen om deze ‘human documents’
op de juiste manier te interprete-
Geschiedenis van de dwarsfluit
Redactie
Vanwege het zestigjarige bestaan van de
Historische Vereniging Oud-Bennekom
heeft de voorjaarslezing (dinsdag 25 april
in de Oude Kerk) een feestelijk karakter.
De lezing wordt verzorgd door fluitiste
Marjolein Lever. Na haar jeugd in
Bennekom studeerde zij dwarsfluit aan
het Amsterdamse conservatorium.
Daarbij specialiseerde zij zich in de
20
ren om aldus een beter begrip te krijgen
van die merkwaardige wereld van Bennekom
in het jaar 2006. Kortom, door de
actie van de Loden Kist te steunen maakt
u niet alleen de restauratie mogelijk van
een historisch meubelstuk, maar creëert u
ook een belangwekkend historisch document
naar de toekomst. Zowel het een
als het ander zal de historisch geïnteresseerde
lezer van de Kostersteen ter harte
gaan.
Daarom, als u nog vergeten was een certificaat
te kopen, neem dan snel contact
op met Wout Hol of Ad Nooij (adressen
op blz. 23), of loop even binnen bij de
Boekelier (Novita) of de Bruna. Want op
dinsdag 25 april zal tijdens de voorjaarsbijeenkomst
van Oud-Bennekom de Loden
Kist met de certificaten plechtig
worden verzonken onder de vloer van de
Nergenabank in de Oude Kerk.
zogenaamde 'oude muziek'. Hierbij wordt
de muziek gespeeld op authentieke
instrumenten of nauwgezette kopieën
daarvan. Dit zijn instrumenten zoals die
in gebruik waren in de tijd van de
componist. Marjolein Lever studeerde
daarnaast ook Duits aan de Universiteit
van Amsterdam en deed daarbij
onderzoek naar het instrumentgebruik

(foto M.Struijf © 2006)
Bij middeleeuwse Minnezang in
Duitsland. Tijdens de lezing geeft zij een
overzicht van de ontwikkelingen in de
muziek in het algemeen en van de
dwarsfluit in het bijzonder. Daarbij zal zij
muziek laten horen. Maar ook zelf zal zij
dwarsfluiten uit verschillende perioden
bespelen. Deze instrumenten bestrijken
tezamen een periode van zo'n vier
eeuwen en reiken van de houten
Renaissancefluit zonder kleppen tot de
zilveren fluit vol kleppen zoals we die nu
kennen.
Bij 'historische muziek' in Bennekom
moeten we vooral denken aan muziek
zoals die gemaakt werd op de kastelen
die Bennekom rijk was. Ook thans
beschikt kasteel Hoekelum nog over een
muziekkamer. De componist Unico
Wilhelm van Wassenaer (1692-1766)
stamt uit dezelfde familie als de in 2004
uitgestorven bewonersfamilie van
Hoekelum, die vanaf halverwege de 19e
eeuw het kasteel bewoonde.
Voorjaarsexcursie naar Soest en Bunschoten-Spakenburg
op woensdag 10 mei
Woensdag 10 mei zal de jaarlijkse excursie
plaats vinden. Om 8 uur ’s morgens
zal de bus bij het Kijk- en Luistermuseum
vertrekken. Rond de klok van 9 verwachten
wij bij de Paardenkamp in Soest
te arriveren. Het rusthuis herbergt zo’n
60 oude paarden en wordt in stand gehouden
door vrijwilligers. Er volgt een
rondleiding langs de stallen en weiden en
er zal een indrukwekkende film vertoond
worden.
Vervolgens zullen wij een kopje koffie of
thee met een plakje cake gebruiken in
hotel “Het Witte Huis” in Soest.
De bus vertrekt om ongeveer kwart over
11 naar Bunschoten-Spakenburg, waar
wij om 12 uur aan boord gaan van de
“Anne Elisabeth” voor een rondvaart,
inclusief visserslunch, op het Eemmeer.
Aansluitend worden wij getrakteerd op
een klederdrachtshow in zalencentrum ‘t
Haantje. Het drankje tijdens de show is
voor eigen rekening. Daarna zal het Klederdracht-
en Visserijmuseum bezocht
worden.
Om 18 uur verwachten wij terug te zijn
bij het Kijk- en Luistermuseum.
De excursiekosten bedragen € 35, -, te
voldoen in de bus.
Aanmelding gaarne via het formulier dat
21

in deze Kostersteen is opgenomen.
Het zou fijn zijn als u het formulier zo
spoedig mogelijk – in ieder geval uiterlijk
28 april – inlevert bij mevrouw M.S.
de Vos, Dikkenbergweg 8, 6721 AC
Bennekom.
Bij overtekening wordt een reservelijst
gemaakt. Mocht u zich hebben opgegeven
en u kunt desondanks niet mee, verzoeken
wij u dit tijdig aan mevrouw de
22
Vos te melden. Bij annulering na 28 april
wordt € 15,- (de buskosten) in rekening
gebracht, tenzij er een vervanger mee
gaat.
De excursie is in de eerste plaats bedoeld
voor leden van de Hist. Ver. Oud Bennekom.
Als er plaatsen over zijn, kunnen er
introducés mee.
Wij hopen op een leuke dag, woensdag
10 mei aanstaande.
De excursiecommissie: P.H. van Amerongen, H. Gijsbertsen en M.S. de Vos
Mededelingen van het bestuur
Nieuwe leden.
Het bestuur heet de volgende personen van harte welkom als nieuwe leden van de Historische
Vereniging Oud-Bennekom:
De heer R. Hoefakker
De heer en mevrouw D.W. Hol
De heer en mevrouw J.P. Marchal
De heer G. van Roekel
De heer C.T. van der Schouw
Mevrouw K. Tersteeg-Hulstein
De heer A.W. Vos
Mutaties verzoeken wij u schriftelijk door te geven aan de ledenadministratie, mevr.
G.M.Hoogkamer – Weijman, Emmalaan 33, 6721 ET Bennekom.
Agenda van de Historische Vereniging Oud-Bennekom
• Dinsdag 25 april 20.00 uur in de Oude Kerk: Lezing door Marjolein Lever over de
geschiedenis van de (dwars)fluit; zie blz. 20 van deze Kostersteen.
Tijdens deze bijeenkomst zal ook de met lood beslagen kist met de certificaten van
400 Bennekommers in de kerk worden begraven onder de Nergenabank; zie blz. 20
van deze Kostersteen.
• Woensdag 10 mei, voorjaarsexcursie; zie blz. 21 van deze Kostersteen en het bijgevoegde
aanmeldingsformulier.

Bestuur van de Historische Vereniging Oud-Bennekom
A.J. Lever, voorzitter Prinsenlaan 2, 6721 EC Bennekom
Mevr. M.S. de Vos , vice-voorzitter Dikkenbergweg 8 6721 AC Bennekom
W.Hol secretaris (tel.: 0318-416171) Pr.Bernhardlaan 19, 6721 DN Bennekom
W.C.L.van Kalleveen, penningm. Dikkenbergweg 72, 6721 MB Bennekom
Mevr. G.M. Hoogkamer-Weijman, Emmalaan 33, 6721 ET Bennekom
A.T.J. Nooij Hullenberglaan 4 6721 AM Bennekom
V.W. van Poortvliet Johanniterlaan 34 6721 XZ Bennekom
Ledenadministratie
Mevr. G.M. Hoogkamer-Weijman Emmalaan 33, 6721 ET Bennekom
Beheer foto- en diacollectie
H. Gijsbertsen Gasthuisbouwing 9A, 6721 XH Bennekom
Conservator historische collectie
C.C. Meulenkamp Prins Bernhardlaan 15 6721 DN Bennekom
Redactie Kostersteen
A.T.J. Nooij, eindredacteur Hullenberglaan 4, 6721 AM Bennekom
C.A. Heitink Brinkerpad 29, 6721 WJ Bennekom
H.J. van den Oever Edeseweg 117, 6721 JT Bennekom
P. Smit, Heelsumseweg 32, 6721 GT Bennekom
23