24.09.2013 Views

Nieuwsbrief 137.indd - Drukwerk in de Marge

Nieuwsbrief 137.indd - Drukwerk in de Marge

Nieuwsbrief 137.indd - Drukwerk in de Marge

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

nieuwsbrief 137<br />

Een uitgave van <strong>de</strong> Sticht<strong>in</strong>g <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong>, issn 1382-1962, juli 2011<br />

Van het bestuur<br />

Boekkunstbeurs<br />

De Boekkunstbeurs wordt dit jaar gehou<strong>de</strong>n op 5 en 6 november, op <strong>de</strong> vertrouw<strong>de</strong><br />

plek: <strong>de</strong> Pieterskerk <strong>in</strong> Lei<strong>de</strong>n. Een vorig jaar aangekondig<strong>de</strong> huurverhog<strong>in</strong>g leek<br />

<strong>de</strong> Pieterskerk onbetaalbaar te zullen maken, maar door stevig on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>len<br />

hebben we <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> beperkt weten te hou<strong>de</strong>n. Dit jaar gaan we slechts 10% meer<br />

huur betalen. We hebben bovendien een optie voor 2012 en 2013, tegen <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

voorwaar<strong>de</strong>n.<br />

Bij het omslag<br />

Gevangen <strong>in</strong> het vierkant<br />

Als zetter, opmaker, werkvoorberei<strong>de</strong>r, lay-outman werd ik <strong>in</strong> alle fasen van mijn<br />

carrière geconfronteerd met het feit dat typografisch materiaal niet geschikt is om<br />

ron<strong>de</strong>, schu<strong>in</strong>e of sl<strong>in</strong>geren<strong>de</strong> vormen te maken.<br />

Hoewel ‘schu<strong>in</strong> wit’ <strong>in</strong> diverse maten wél aanwezig was, werd het nooit gebruikt<br />

want <strong>de</strong> noodzaak steeds sneller en goedkoper te produceren, stroomlijn<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

productie zodanig dat elke complicatie of bijzon<strong>de</strong>re <strong>in</strong>greep verme<strong>de</strong>n moest<br />

wor<strong>de</strong>n.<br />

De nadruk werd gelegd op juiste witver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, het gelijkstellen van kapitaal gezette<br />

regels, overzichtelijkheid van het pag<strong>in</strong>abeeld, <strong>de</strong> leesbaarheid, juiste letterkeuze,<br />

zetbreedte en <strong>in</strong>terl<strong>in</strong>ie. Het credo was: ‘creëer een harmonieuze samenhang<br />

tussen koppen, beeld en tekst en ver<strong>de</strong>r geen fratsen.’<br />

En toch bleef ik als ‘rebel’ met een schu<strong>in</strong> oog kijken naar het werk van Piet Zwart<br />

en Paul Schuitema.<br />

Tot ik op weg naar een loonzetterij, langs <strong>de</strong> werkplaats van Frans <strong>de</strong> Jong bij <strong>de</strong><br />

Amstel fietste en daar ont<strong>de</strong>kte, dat het vierkant geen beperk<strong>in</strong>g<br />

hoeft te zijn. Integen<strong>de</strong>el: ik zag daar hoe Frans zijn gezette<br />

regel liet kronkelen over het papier. Toen dacht ik: ‘dat wil ik<br />

ook als ik over tw<strong>in</strong>tig jaar met pensioen ga.’ En zo geschied<strong>de</strong>;<br />

met <strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n van Frans <strong>de</strong> Jong, Ewald Spieker en Emile


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 2/3<br />

Puettmann <strong>in</strong> mijn her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g, heb ik mijn beschei<strong>de</strong>n ‘niche’ on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> margedrukkers<br />

gevon<strong>de</strong>n. Bij Frans zag ik ook dat willekeurige voorwerpen een afdruk<br />

kunnen geven. Ooit maakte ik een set van <strong>de</strong>rtig kaarten van gevon<strong>de</strong>n voorwerpen,<br />

die ik Zwerfvuil noem<strong>de</strong>.<br />

Het omslag van <strong>de</strong>ze nieuwsbrief is het resultaat van enkele achtergebleven gevon<strong>de</strong>n<br />

voorwerpen. Met <strong>de</strong>ze grillige vormen tracht ik te ontsnappen aan het dictaat<br />

van het vierkant waarbij ik echter ont<strong>de</strong>k dat ik nog steeds gevangen zit <strong>in</strong> dat<br />

vierkant.<br />

Gedrukt <strong>in</strong> het Veem te Amsterdam met Alex Barbaix.<br />

Jaap B<strong>in</strong>sbergen [Tussen Haakjes] 29 juni 2011<br />

Laurens Janszoon Coster Museum?<br />

Op 20 mei j.l. werd het 25-jarig bestaan van het Drukkerijmuseum Meppel gevierd met een<br />

sem<strong>in</strong>ar on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel ‘Terug naar <strong>de</strong> toekomst’. Mij was gevraagd op het sem<strong>in</strong>ar een <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g<br />

te hou<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> toekomst van grafische musea.<br />

Op verzoek van <strong>de</strong> redactie van <strong>de</strong>ze <strong>Nieuwsbrief</strong> volgt hieron<strong>de</strong>r een enigsz<strong>in</strong>s aangepaste<br />

versie; het volledige verhaal is te lezen op <strong>de</strong> website van het museum:<br />

http://www.drukkerijmuseum-meppel.nl/images/stories/johan<strong>de</strong>zoete _ <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g.pdf<br />

Het Drukkerijmuseum Meppel heeft, net als trouwens alle Ne<strong>de</strong>rlandse grafische<br />

musea, een turbulente geschie<strong>de</strong>nis. 25 Jaar, dat wel, maar niet zon<strong>de</strong>r zorgen. Ik<br />

raadpleeg even mijn knipselarchief:<br />

Paul van Duuren: Museum Meppel doet beroep op vakbroe<strong>de</strong>rs. Bestuurslid Nefkens: ‘Het<br />

museum sluiten zou emotioneel te ver gaan’. Betreft het voortbestaan van het Grafisch<br />

Museum Meppel en <strong>de</strong> f<strong>in</strong>anciële situatie (Graficus, 72e jg. nr. 48, 29 november<br />

1990).<br />

Het g<strong>in</strong>g toen om een jaarlijks exploitatietekort van 100.000 gul<strong>de</strong>n. Bestuurslid<br />

Jan Nefkens stel<strong>de</strong> <strong>in</strong> het artikel het museum voor als eigenlijk het enige grafische<br />

museum <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland dat die term verdien<strong>de</strong>, en vergeleek het met grafische<br />

musea zoals <strong>in</strong> Antwerpen, O<strong>de</strong>nse en Ma<strong>in</strong>z — musea die, zo vond Nefkens, niet<br />

eens zo veelzijdig waren als het Meppelse. ‘Alleen het Deense museum kan <strong>in</strong> zekere<br />

z<strong>in</strong> <strong>de</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met Meppel aan’, zo wil<strong>de</strong> Nefkens nog wel toegeven.<br />

Een reactie bleef niet uit. In een open brief <strong>in</strong> het blad Grafisch Ne<strong>de</strong>rland (3e jg. nr.<br />

31, 7 <strong>de</strong>cember 1990) protesteer<strong>de</strong>n bestuur<strong>de</strong>rs van an<strong>de</strong>re grafische musea bij


mon<strong>de</strong> van Th.P.J.M. Mekes tegen <strong>de</strong> verkeer<strong>de</strong> voorstell<strong>in</strong>g van het museum <strong>in</strong><br />

Meppel als ‘het’ grafisch museum van Ne<strong>de</strong>rland en <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die dat oplevert voor<br />

<strong>de</strong> dan zojuist gestarte on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge samenwerk<strong>in</strong>g. Mekes, <strong>de</strong>stijds voorzitter van<br />

het Grafisch Historisch Centrum <strong>in</strong> Etten-Leur, geeft <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze brief trouwens een<br />

goe<strong>de</strong> samenvatt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> taken van een grafische museum, een richtsnoer dat<br />

ook nu nog zijn geldigheid heeft:<br />

‘Meppel heeft zeker niet <strong>de</strong> grootste collectie en ook niet <strong>de</strong> meest waar<strong>de</strong>volle. Het<br />

moet u bekend zijn dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> museumwereld het aantal bezoekers niet als maatstaf<br />

geldt voor een goed functioneren. Er zijn an<strong>de</strong>re criteria die hiervoor bepalend zijn<br />

zoals: het verwerven van <strong>de</strong> objecten (cultureel erfgoed) en het beheer ervan. Ver<strong>de</strong>r<br />

het on<strong>de</strong>rzoek van <strong>de</strong> objecten, het vastleggen van <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g ervan en van <strong>de</strong><br />

herkomst, <strong>de</strong> presentatie naar het publiek toe en <strong>de</strong> <strong>in</strong>formatie erover voor doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

van studie, educatie en genoegen. Daarvoor is <strong>in</strong> onze musea een grote kennis<br />

nodig van <strong>de</strong> grafische historie, <strong>de</strong> grafische technieken <strong>in</strong> <strong>de</strong> ruimste z<strong>in</strong> alsme<strong>de</strong><br />

grafisch vakmanschap en het vermogen dit alles te kunnen overdragen.’<br />

Hoe terecht of onterecht <strong>de</strong> toen gevoer<strong>de</strong> polemiek ook zijn mag, laten we eens<br />

kijken hoe het er ruim 20 jaar later voorstaat met <strong>de</strong> grafische musea <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland.<br />

Meppel vergelijken met Antwerpen, O<strong>de</strong>nse of Ma<strong>in</strong>z, zoals Nefkens <strong>de</strong>ed — ik zou<br />

dat nu toch echt niet meer aandurven. De genoem<strong>de</strong> musea hebben een professionele<br />

staf van wetenschappelijk opgelei<strong>de</strong> mensen, met vast en betaald personeel en<br />

een legertje vrijwilligers.<br />

We hopen natuurlijk allemaal dat <strong>de</strong> grafische musea die we <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland hebben<br />

het eeuwige leven hebben. Dat geeft onze bezighe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het museum waar<strong>in</strong> wij<br />

werken, een betekenis. Wij behou<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> toekomst. Wij bewaren d<strong>in</strong>gen die we<br />

<strong>de</strong> moeite waard v<strong>in</strong><strong>de</strong>n om te bewaren. Die wij <strong>de</strong> moeite waard v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Dat roept twee vragen op, namelijk waarop is die keuze van ons gebaseerd, en waarom<br />

is ‘onze keuze’ het waard bewaard te blijven?<br />

We schermen tegenwoordig maar al te graag met <strong>de</strong> term ‘erfgoed’. Cultureel<br />

erfgoed, of, <strong>in</strong> ons geval, ‘grafisch erfgoed’. Wie bepaalt eigenlijk wat ons grafisch<br />

erfgoed is? Is daar een on<strong>de</strong>rbouw<strong>in</strong>g voor? Is dat wetenschappelijk gefun<strong>de</strong>erd? Of<br />

bewaren we eigenlijk alleen wat we kon<strong>de</strong>n krijgen? Is datgene wat wij het waard<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n te bewaren, niet louter door toeval bijeengekomen?<br />

En waarom is wat we hebben het waard om bewaard te blijven? Daar moeten we<br />

dan wel een verhaal bij hebben. Hoe ziet dat verhaal er uit? Is dat een logisch verhaal?<br />

Is het een verhaal dat we kunnen vertellen aan een publiek dat nog nooit met<br />

het grafische vak te maken heeft gehad? Is dat een verhaal dat we kunnen vertellen<br />

aan jongeren, die al ‘ahhhh, wat is dát voor een d<strong>in</strong>g?’ roepen als ze ergens een typemach<strong>in</strong>e<br />

zien staan?<br />

Ik zal nu wat uitgebrei<strong>de</strong>r filosoferen over <strong>de</strong>ze twee punten, en daarna samen-


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 4/5<br />

vatten wat we misschien kunnen doen om als kle<strong>in</strong> museum te overleven. En <strong>de</strong><br />

vraag stellen óf we als kle<strong>in</strong> museum moeten overleven, of we wel willen overleven.<br />

De eerste vraag die we ons zou<strong>de</strong>n moeten stellen is: wat willen we nou eigenlijk<br />

met al die kle<strong>in</strong>e grafische musea? On<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n we daarmee een paar hobbylokalen<br />

voor plaatselijke oudgedien<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dustrie? Of gaat het ons<br />

werkelijk om het tonen van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van een vak, <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van een<br />

bedrijfstak?<br />

Welk grafisch museum heeft een wetenschappelijke begeleid<strong>in</strong>g? Waar wordt een<br />

educatief programma ontwikkeld gericht op — ja, op wat eigenlijk?<br />

Is het nostalgie? Is het: laten zien hoe het vroeger g<strong>in</strong>g en ver<strong>de</strong>r niets? En zo ja,<br />

wat laten we dan zien en hoe laten we dat zien? Wat we toevallig <strong>in</strong> huis hebben? En<br />

laten we daarom <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> steendruk naar <strong>de</strong> offset maar helemaal<br />

achterwege omdat niemand het <strong>in</strong>teressant vond om die te bewaren? Een Monotype<br />

en L<strong>in</strong>otype of Intertype hebben we allemaal. Maar daarna kwamen er allerlei<br />

fotozetsystemen die ik niet <strong>in</strong> musea terugzie. Om over <strong>de</strong> overgang van fotografisch<br />

zetten naar digitale systemen maar helemaal te zwijgen. Dus toch vooral<br />

nostalgie?<br />

Wat zijn <strong>de</strong> doelgroepen? De gepensioneer<strong>de</strong> graficus die zijn kle<strong>in</strong>k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren wil<br />

laten zien hoe het er vroeger aan toe g<strong>in</strong>g? De schooljeugd? De 60-plusser die<br />

musea bezoekt?<br />

Onze grafische musea zijn gevormd rond collecties, niet rond een i<strong>de</strong>e, niet rond<br />

een uitgangspunt. Er wordt gewerkt met wat er was, met <strong>de</strong> spullen waar drukkerijen<br />

van af wil<strong>de</strong>n omdat ze <strong>in</strong> <strong>de</strong> weg ston<strong>de</strong>n – ja, ik besef dat het misschien<br />

beetje oneerbiedig is om het zo te zeggen.<br />

Onze musea zijn niet opgericht vanuit <strong>de</strong> visie wat er zou moeten zijn om <strong>de</strong> bezoeker<br />

een goed beeld te geven van <strong>de</strong> uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> boekdrukkunst, <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van ambachtelijke drukkerij naar grafische <strong>in</strong>dustrie, en <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> het vak na <strong>de</strong> komst van <strong>de</strong> enen en <strong>de</strong> nullen. Ook een groot museum als het<br />

Gutenberg Museum <strong>in</strong> Ma<strong>in</strong>z heeft hierop nog geen passend antwoord. Waar is <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van lood naar digitaal te zien? Er is zelfs nog geen fatsoenlijk boek<br />

over geschreven! En wat heeft <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> huisdrukkerij betekend<br />

<strong>in</strong> het geheel van <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dustrie? De huisdrukkerij, die tegenwoordig <strong>in</strong><br />

menig bedrijf gewoon reproaf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g heet? En waar <strong>in</strong>terne producten gemaakt<br />

wor<strong>de</strong>n waar een vroegere drukker nog niet eens van durf<strong>de</strong> dromen? Wie laat dat<br />

zien? Is een beetje aanklooien op een Hei<strong>de</strong>lberger niet veel leuker voor onze vrijwilligers<br />

dan het publiek <strong>in</strong>zicht geven <strong>in</strong> een ontwikkel<strong>in</strong>g – ik zeg het maar weer<br />

eens onvoorzichtig?


Welk museum doet on<strong>de</strong>rzoek naar wat Ne<strong>de</strong>rland heeft bijgedragen aan <strong>de</strong> grafische<br />

techniek? Welk museum verzamelt <strong>de</strong> eerste producten van <strong>de</strong> fotolithografie<br />

uit 1859, waar onze eigen Amsterdamse jurist en fotoamateur Eduard Isaac<br />

Asser wereldfaam mee verwierf? Tot <strong>in</strong> Australië toe is hij bekend. Als een zekere<br />

Osborne bij <strong>de</strong> Australische reger<strong>in</strong>g aanklopt voor on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g bij een nieuw<br />

ontwikkel<strong>de</strong> techniek van reproduceren, weet <strong>de</strong> hele commissie van het bestaan<br />

van <strong>de</strong> techniek van Asser, ik heb daar een prachtig commissieverslag van. En<br />

Charles Eckste<strong>in</strong>, <strong>de</strong> directeur van <strong>de</strong> Topografische dienst, die rond 1870 wereldwijd<br />

bekend raakt met zijn techniek van kleurendruk voor landkaarten? Wie verzamelt<br />

dat? Wie laat dat zien?<br />

Ik zie <strong>de</strong> toekomst voor <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ere grafische musea op <strong>de</strong> lange duur eigenlijk heel<br />

somber <strong>in</strong>. Die toekomst is voor een <strong>de</strong>el afhankelijk van <strong>de</strong> hoeveelheid publiek<br />

die het museum weet te trekken. Die toekomst is afhankelijk van het geld dat<br />

b<strong>in</strong>nen moet komen om een exploitatie rond te krijgen, om te zorgen dat gas en<br />

licht betaald wor<strong>de</strong>n, dat er eens f<strong>in</strong>anciële ruimte is om ergens een mooi grafisch<br />

object op te halen. Geld dat noodzakelijk is voor een goe<strong>de</strong> en eigentijdse presentatie.<br />

Dat geld kan b<strong>in</strong>nenkomen door steun van een plaatselijke overheid, maar – en<br />

we zien het <strong>in</strong> Gron<strong>in</strong>gen al gebeuren – die moet niet alleen <strong>de</strong> hand op <strong>de</strong> knip<br />

hou<strong>de</strong>n, maar ook nog eens fl<strong>in</strong>k bezu<strong>in</strong>igen.<br />

De toekomst van onze grafische musea is ook afhankelijk van hoe aantrekkelijk<br />

zo’n museum is. Aantrekkelijk is: mach<strong>in</strong>es, persen, die het doen, waar mee<br />

gewerkt wordt, waar je van alles aan ziet bewegen. Niets is zo saai als een museum<br />

waar<strong>in</strong> alleen maar mach<strong>in</strong>es staan zon<strong>de</strong>r dat je ziet hoe het werkt. Eigenlijk is<br />

dat alleen maar een berg oud ijzer. Maar om die mach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> gang te hou<strong>de</strong>n heb je<br />

vakmensen nodig, en die sterven <strong>in</strong> rap tempo uit.<br />

Noodzakelijk om te overleven is ook een nauwe samenwerk<strong>in</strong>g met scholen <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. Dat vereist echter een uitgekiend educatief programma. Wat wil<br />

het museum <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren bijbrengen en hoe doet het museum dat? Wat heeft het<br />

museum <strong>de</strong> jeugd te bie<strong>de</strong>n, een jeugd die al niet eens meer weet dat het d<strong>in</strong>g dat<br />

daar staat een typemach<strong>in</strong>e is. Wordt er een l<strong>in</strong>k gelegd met <strong>de</strong> beleefwereld van <strong>de</strong><br />

jeugd? Wat moet het resultaat zijn van het bezoek van een klas leerl<strong>in</strong>gen?<br />

Voor <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re bezoeker, die misschien liever op zichzelf door het museum dwaalt,<br />

moet er ook voldoen<strong>de</strong> logica <strong>in</strong> ‘het verhaal’ zitten.<br />

Ik krijg bij bezoeken aan grafische musea – niet alleen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland – <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk<br />

dat er we<strong>in</strong>ig reflectie is op doelgroepen en educatieve programma’s, en, ernstiger<br />

nog, op een logische opbouw van het verhaal dat verteld zou moeten wor<strong>de</strong>n.<br />

Nu is het voor<strong>de</strong>el van het overleg dat wij als grafische musea s<strong>in</strong>ds een paar jaar<br />

on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g hebben, dat je <strong>de</strong>rgelijke programma’s niet elke keer opnieuw hoeft<br />

uit te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. We zou<strong>de</strong>n eens goed moeten kijken welk museum gewerkt heeft<br />

aan een ‘uitgangspunt’, een verhaallijn, een logica voor wat we <strong>de</strong> bezoeker willen


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 6/7<br />

vertellen. Zo’n verhaal kan, met wat aanpass<strong>in</strong>gen, misschien ook <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re musea<br />

gebruikt wor<strong>de</strong>n.<br />

Wat brengen we <strong>de</strong> schooljeugd bij? Welk museum heeft daar al een goed stuk<br />

over? Hoe bena<strong>de</strong>ren we een toekomstig publiek, en welk publiek dan? Welk museum<br />

heeft daar een stuk over? Het zijn voorbeel<strong>de</strong>n van mogelijke samenwerk<strong>in</strong>g,<br />

van uitwissel<strong>in</strong>g. En ook al blijven we dat plaatselijk of regionaal doen, prima,<br />

maar voor veel musea is verbeter<strong>in</strong>g van hun positie een eerste vereiste. Dat alleen<br />

al kost ontzettend veel energie.<br />

Er wordt altijd geschermd met ‘wij bewaren het grafisch erfgoed’. Maar laten we<br />

elkaar maar eens diep <strong>in</strong> <strong>de</strong> ogen kijken en vaststellen dat wij niet ‘het’ grafisch erfgoed<br />

bewaren, maar dat wat wij toevallig ontvangen hebben omdat drukkerijen er<br />

van af wil<strong>de</strong>n, misschien omdat het <strong>in</strong> <strong>de</strong> weg stond. En dat is natuurlijk allemaal<br />

prachtig, en als het er ook nog ‘oud’ uitziet, is het <strong>de</strong>s te fraaier, maar met het bewaren<br />

van ‘het’ grafisch erfgoed heeft het niets te maken. Het grafisch erfgoed zou een<br />

goe<strong>de</strong>, weloverwogen en goed on<strong>de</strong>rzochte selectie moeten zijn van <strong>de</strong> apparaten<br />

en producten van <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dustrie, die <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g laten zien van het<br />

beg<strong>in</strong> van het drukken tot nu. Dus ook dat Rotapr<strong>in</strong>t persje, ook dat kle<strong>in</strong>e offsetpersje<br />

waarop je van papieren plaatjes kon drukken.<br />

Ik wil niet alleen grafische musea van alles verwijten – al kl<strong>in</strong>kt het <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls misschien<br />

wel zo. Ik verwijt ook <strong>de</strong> universitaire opleid<strong>in</strong>gen dat ze we<strong>in</strong>ig tot geen<br />

on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g bie<strong>de</strong>n. Bij een verga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Tiele Sticht<strong>in</strong>g – een overkoepelen<strong>de</strong><br />

organisatie van <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen die zich richten op <strong>de</strong> kennis van het boek en <strong>de</strong><br />

boekhan<strong>de</strong>l – afgelopen maand, stel<strong>de</strong> ik <strong>de</strong> vraag hoe <strong>de</strong> samenwerk<strong>in</strong>g verloopt<br />

tussen wetenschappelijke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen en opleid<strong>in</strong>gen tot boekwetenschapper<br />

enerzijds en <strong>de</strong> grafische musea an<strong>de</strong>rzijds. Die samenwerk<strong>in</strong>g is er niet, werd met<br />

enige schaamte vastgesteld.<br />

Ik v<strong>in</strong>d dat boekwetenschappers <strong>in</strong> opleid<strong>in</strong>g — en dat zijn vaak mensen van tussen<br />

<strong>de</strong> 18 en 25 jaar – op zijn m<strong>in</strong>st een aantal musea bezocht moeten hebben om <strong>in</strong><br />

ie<strong>de</strong>r geval iets te zien dat zij niet meer kennen: lood, voetaandrijv<strong>in</strong>g, hand<strong>in</strong>leg.<br />

Ook heb ik <strong>de</strong> universiteiten verweten dat zij <strong>in</strong> feite alleen belangstell<strong>in</strong>g hebben<br />

voor het boek, en niet voor het vele dagelijkse werk dat <strong>de</strong> drukker voor zijn reken<strong>in</strong>g<br />

nam. En dat was veel meer dan boeken. Ik durf zelfs te beweren dat <strong>de</strong> meeste<br />

drukkers geen boeken drukten, maar han<strong>de</strong>lsdrukwerk – een aspect dat ik trouwens<br />

<strong>in</strong> alle grafische musea nog te we<strong>in</strong>ig tegenkom.


Kijk, wij ouwe rotten, wij weten het wel. Maar beseffen we voldoen<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> jeugd<br />

volledig onbekend is met d<strong>in</strong>gen die wij vanzelfsprekend v<strong>in</strong><strong>de</strong>n – bijvoorbeeld<br />

dat je tekst uit losse letters zette? En dat er opgemaakt werd door <strong>de</strong> zetter zelf,<br />

misschien op wat vage aanwijz<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> chef, maar zeker zon<strong>de</strong>r grafisch vormgever<br />

die precies aangaf hoe <strong>de</strong> advertentie opgemaakt moest wor<strong>de</strong>n? Of hoe een<br />

steen bewerkt werd, wat je er allemaal mee kon doen, wat er allemaal voor nodig<br />

was om uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk zo’n kleurig sigarenbandje te maken?<br />

Ik wil niemand tekort doen. Ik heb veel bewon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g voor hoe <strong>de</strong> grafische musea<br />

d<strong>in</strong>gen hebben gered, hebben bewaard, opgeknapt, werkbaar hebben gemaakt<br />

– want dat is uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk wat een grafisch mu seum zo spannend maakt: een apparaat,<br />

een drukpers of een gietmach<strong>in</strong>e, waaraan je van alles ziet bewegen en er dan<br />

iets uit ziet komen. Geen zoemen<strong>de</strong>, door grijze platen afgescherm<strong>de</strong> kast waar<br />

je aan het ene e<strong>in</strong>d iets <strong>in</strong> stopt en aan het an<strong>de</strong>re uite<strong>in</strong><strong>de</strong> er iets uitkomt, zon<strong>de</strong>r<br />

dat je enig i<strong>de</strong>e hebt wat er b<strong>in</strong>nen dat apparaat gebeurt. Dat zijn natuurlijk voor<br />

een technisch museum als een grafisch museum geen aantrekkelijke apparaten.<br />

Daarom staan ze er ook niet.<br />

Ik wil niemand tekort doen, ik zeg het nogmaals. Maar laten we goed beseffen dat<br />

<strong>de</strong> grafische musea die we nu hebben, gesticht zijn door liefhebbers, door grafische<br />

vakmensen, door mensen met een passie voor het vak. Mensen die begonnen met<br />

wat ze werd aangebo<strong>de</strong>n, wat toevallig aanwezig was. Maar een museum, wil het<br />

overleven, heeft meer nodig. Een goed plan, een visie, een uitgangspunt. Wat willen<br />

we overbrengen? En aan wie?<br />

We kunnen dan niet zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> wetenschap, <strong>de</strong> kennis die aanwezig is bij mensen<br />

die <strong>in</strong> het museumvak opgeleid zijn, mensen die educatieve programma’s kunnen<br />

opstellen, die weten hoe je kennis overbrengt. Die <strong>de</strong> vrijwilligers kunnen<br />

on<strong>de</strong>rsteunen <strong>in</strong> <strong>de</strong> logica van een verhaal. Want het blijft een verhaal, een verhaal<br />

dat wij, ou<strong>de</strong>ren, willen vertellen aan <strong>de</strong> jeugd. Om ze te laten zien dat wat we nu<br />

allemaal aan mogelijkhe<strong>de</strong>n hebben, niet zomaar uit <strong>de</strong> lucht is komen vallen. Dat<br />

het spannend is om al die – <strong>in</strong> hun ogen primitieve – apparaten te zien werken, dat<br />

ze begrijpen hoe een letter tot stand kwam, hoe een tekst tot stand kwam, hoe die<br />

tekst op papier gebracht werd.<br />

Als we <strong>in</strong> <strong>de</strong> verre toekomst kijken, blijft er eigenlijk maar één optie open: één<br />

groot Ne<strong>de</strong>rlands grafisch museum. In het verle<strong>de</strong>n is met het kvgo afgesproken<br />

dat we <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland tevre<strong>de</strong>n moesten zijn met grafische musea <strong>in</strong> meer<strong>de</strong>re plaatsen,<br />

ja dat dat zelfs voor<strong>de</strong>len had.<br />

Wanneer we kijken naar an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n, waar <strong>in</strong> Duitsland het Gutenberg Museum<br />

als centraal grafisch museum mag gel<strong>de</strong>n, dan is toch ook daar te zien hoe plaatselijk<br />

allerlei liefhebbers en verzamelaars alsnog hun eigen bedoen<strong>in</strong>g beg<strong>in</strong>nen. Met<br />

alle gevaren van dien: men wordt te oud, of men overlijdt, en wat dan met <strong>de</strong> collectie?<br />

Maar niet alleen liefhebbers en verzamelaars. Ook an<strong>de</strong>re musea beg<strong>in</strong>nen een


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 8/9<br />

drukhistorische af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g: het museum van <strong>de</strong> arbeid beg<strong>in</strong>t een drukkerijaf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

als voorbeeld van hoe werken <strong>in</strong> een drukkerij er uitzag. Allerlei ‘communicatie’musea<br />

beg<strong>in</strong>nen grafische af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen, technische musea i<strong>de</strong>m dito. Het schijnt een<br />

onuitroeibaar gegeven, maar leidt alleen maar tot versnipper<strong>in</strong>g en verspill<strong>in</strong>g.<br />

In plaats van het opknappen van één L<strong>in</strong>otype wor<strong>de</strong>n er nu, voor al die musea,<br />

10 L<strong>in</strong>otypes opgeknapt.<br />

Ik v<strong>in</strong>d dat een heilloze weg. Ik <strong>de</strong>nk dat we met z’n allen toch een prachtige verzamel<strong>in</strong>g<br />

hebben. Een verzamel<strong>in</strong>g die het best tot zijn recht zou komen als die<br />

geconcentreerd zou wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> één groot gebouw. Een concentratie van apparatuur,<br />

kennis en vakmanschap.<br />

Waar we, naar mijn men<strong>in</strong>g, bezorgd over moeten zijn is niet of alle kle<strong>in</strong>e grafische<br />

musea moeten overleven, maar hoe we belangrijke artefacten <strong>in</strong> perfecte staat<br />

hou<strong>de</strong>n. Hoe we documenteren waar ze vandaan komen. Wat er nog ontbreekt aan<br />

<strong>de</strong> grafische collectie Ne<strong>de</strong>rland.<br />

Daar doen we nu met z’n allen ons best voor. Universiteiten, verzamelaars, grafische<br />

bedrijven en grafische musea. Ie<strong>de</strong>r voor zich, ok, maar wel met een e<strong>in</strong>ddoel<br />

voor ogen: het behoud van het grafische erfgoed, erfgoed dat we met z’n allen<br />

gaan <strong>de</strong>f<strong>in</strong>iëren.<br />

Johan <strong>de</strong> Zoete<br />

Conservator Museum Enschedé <strong>in</strong> Haarlem<br />

Oud-voorzitter van <strong>de</strong> Association of European Pr<strong>in</strong>t<strong>in</strong>g Museums<br />

Om <strong>de</strong> discussie op gang te brengen werd tot slot <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> stell<strong>in</strong>g geponeerd:<br />

<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e grafische musea zijn <strong>de</strong> voorlopers van uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk één lan<strong>de</strong>lijk Laurens<br />

Janszoon Coster Museum.<br />

Tijdschriften<br />

Boekenpost<br />

In Boekenpost 114 juli/aug. 2011 staat een artikel over margedrukker Anne <strong>de</strong> Boer-<br />

Olsen (*1948) met <strong>de</strong> aanspreken<strong>de</strong> titel ‘Geen verlangen naar een eigen pers’, zoals<br />

steeds van <strong>de</strong> hand van Janneke van <strong>de</strong>r Veer. Anne maakt haar werk op het Grafisch<br />

Centrum Gron<strong>in</strong>gen, Warmoesstraat 41 <strong>in</strong> Gron<strong>in</strong>gen. Haar specialisme is het ex<br />

libris.<br />

‘Zo gauw ik <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur van het centrum b<strong>in</strong>nenstap en <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt ruik, geniet ik.’


Handboekb<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

Het tijdschrift Handboekb<strong>in</strong><strong>de</strong>n (jaargang 4, nummer 2/2011) is <strong>de</strong> nieuwste uitgave<br />

van Sticht<strong>in</strong>g Handboekb<strong>in</strong><strong>de</strong>n met o.a. een artikel over ‘Het bibliofiele boek’ van<br />

<strong>de</strong> hand van Peter Everaers en <strong>in</strong> <strong>de</strong> rubriek De Etalage een visie van Pau Groenendijk<br />

op het handgebon<strong>de</strong>n boek: ‘Mooie Boeken’. De tekst is verzorgd door Jan<br />

Bosch en Pau Groenendijk. Zeer <strong>de</strong> moeite waard.<br />

Bestell<strong>in</strong>gen via postbus 50076, 1305 ab Almere of via e-mail: redactieAsticht<strong>in</strong>ghandboekb<strong>in</strong><strong>de</strong>n.nl.<br />

Varia Bibliofilia<br />

Werkman<br />

Onlangs kocht <strong>de</strong> kb door bemid<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van André Swertz van <strong>de</strong> erven Ate Zuithoff<br />

zeven uitgaven van <strong>de</strong> Blauwe Schuit en een drukproef van een tekst die het<br />

nooit tot uitgave heeft gebracht. Met <strong>de</strong>ze aankoop <strong>de</strong>kt het bezit van <strong>de</strong> kb en<br />

Museum Meermanno samen <strong>de</strong> gehele productie van dit legendarische uitgeefcollectief.<br />

De aankoop was mogelijk door <strong>de</strong> onbekrompen steun van <strong>de</strong> Verenig<strong>in</strong>g<br />

Vrien<strong>de</strong>n <strong>de</strong>r Kon<strong>in</strong>klijke Bibliotheek. Het was niet direct een ‘koopje’, maar <strong>de</strong><br />

kwaliteit en uniciteit van <strong>de</strong> boekjes<br />

vergoe<strong>de</strong>n alles. Een m<strong>in</strong>t exemplaar<br />

van Die Predigt <strong>de</strong>s neuwen Jahres (1941)<br />

van Mart<strong>in</strong> Buber, waarvan het omslag<br />

wordt gesierd door een van <strong>de</strong> mooiste<br />

druksels van Werkman: een <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

t<strong>in</strong>ten blauw uitgevoerd beeld<br />

van een Joods ghetto. Ook zeer fraai<br />

is het exemplaar van Menschheit (1944)<br />

van Georg Trakl. Deze uitgave werd<br />

voorzien van een uit <strong>de</strong> losse hand met<br />

dunne <strong>in</strong>ktrol vervaardigd portret<br />

van <strong>de</strong> dichter. Door die werkwijze<br />

verschillen alle exemplaren van elkaar,<br />

maar we kunnen vaststellen dat Ate<br />

Zuithoff, die als een <strong>de</strong>r schippers dicht<br />

bij het vuur zat, een bijzon<strong>de</strong>r krachtige<br />

en spreken<strong>de</strong> kop heeft gescoord. Bij<br />

<strong>de</strong> overige uitgaven bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n er zich<br />

maar liefst drie die als ‘privéopdracht’


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 10/11<br />

door een <strong>de</strong>r schippers <strong>in</strong> extreem kle<strong>in</strong>e oplagen verschenen zijn en dus ook zel<strong>de</strong>n<br />

of nooit op <strong>de</strong> markt komen. Dit geldt voor <strong>de</strong> Balla<strong>de</strong> van <strong>de</strong> bruiloftsk<strong>in</strong><strong>de</strong>ren<br />

(1942) en Balla<strong>de</strong> voor Herbert (1942) bei<strong>de</strong> van August Henkels, maar vooral voor een<br />

van <strong>de</strong> parels van <strong>de</strong> Blauwe Schuit: De zee (1942) van H. Marsman. Deze uitgave telt<br />

niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan vier speelse, m<strong>in</strong> of meer abstracte, druksels uitgevoerd <strong>in</strong> vrolijke<br />

kleuren. Zelfs <strong>de</strong> titel van dit gedicht is met behulp van sjablonen vervaardigd. De<br />

Zee is <strong>in</strong> al zijn schoonheid te bewon<strong>de</strong>ren <strong>in</strong> De Verdiep<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>sgzaal<br />

van <strong>de</strong> kb, <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re uitgaven verschijnen b<strong>in</strong>nenkort op <strong>de</strong> website.<br />

Museum Meermanno<br />

Onze <strong>Nieuwsbrief</strong> is geen politiek bullet<strong>in</strong>, maar het is dieptreurig dat door <strong>de</strong> cultuurmaatregelen<br />

van het kab<strong>in</strong>et het voortbestaan van het Museum Meermanno<br />

uiterst onzeker dreigt te wor<strong>de</strong>n. Met name door <strong>de</strong> eis dat ook dit huis van <strong>de</strong><br />

baron een substantieel <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> jaarlijkse begrot<strong>in</strong>g zelf moet verdienen. Mijn<br />

men<strong>in</strong>g is dat een beschaafd land <strong>de</strong> grootheid moet hebben een aantal <strong>in</strong>stituties<br />

<strong>in</strong> stand te hou<strong>de</strong>n, ook al moet er jaar <strong>in</strong> jaar uit heel veel geld bij. Dit geldt vooral<br />

voor die <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen waarvan we er maar ééntje hebben. Zijn ze eenmaal weg, zie<br />

ze dan maar weer eens terug te krijgen. Niet alleen Museum Meermanno ligt on<strong>de</strong>r<br />

vuur, ook het Ne<strong>de</strong>rlands Theater Instituut en het Ne<strong>de</strong>rlands Muziek Instituut<br />

dreigen opgedoekt te wor<strong>de</strong>n. Wat Meermanno betreft zijn <strong>de</strong> concrete maatregelen<br />

mij nog niet bekend. Een van <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n is dat <strong>de</strong> kostenpost ‘bewak<strong>in</strong>g’<br />

geschrapt wordt. Kunnen we straks misschien alleen elke eerste d<strong>in</strong>sdag van <strong>de</strong><br />

maand het museum bezoeken? En dan — gelijk Holtrop en Campbell overkwam —<br />

gehuld <strong>in</strong> een kamerjas met dichtgenaai<strong>de</strong> zakken zodat we ons, bij gebrek aan<br />

toezicht, niet aan <strong>de</strong> eigendommen vergrijpen? En wat krijgen we ervoor terug?<br />

Een jsf?<br />

Zetfouten<br />

Zetfouten zijn een onvermij<strong>de</strong>lijk kwaad. En omdat je een gezette tekst niet even<br />

door een of an<strong>de</strong>re spell<strong>in</strong>gchecker kunt trekken (wat nog geen garantie is!), is<br />

het een kwestie van lezen, nog eens lezen en jawel, nog eens lezen. Maar dan nog<br />

blijven er te vaak fouten <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst staan. Een van <strong>de</strong> oorzaken van zetfouten is<br />

onnauwkeurige distributie van zetsel. In veel gevallen zijn <strong>de</strong> gevolgen ger<strong>in</strong>g; als<br />

je een m wilt pakken maar er is een l <strong>in</strong> het vakje terechtgekomen dan voel je dat<br />

onmid<strong>de</strong>llijk, maar bijvoorbeeld <strong>de</strong> b/d, o/p/ij, v/u en g/h gaan gegaran<strong>de</strong>erd fout.<br />

Gelukkig is dit een type zetfout dat zich vrij gemakkelijk laat waarnemen.<br />

Erger zijn <strong>de</strong> fouten waarbij je <strong>in</strong> je ijver een woord of woor<strong>de</strong>n overslaat. Of m<strong>in</strong><br />

of meer <strong>in</strong> gedachten een z<strong>in</strong> afmaakt die dan net iets an<strong>de</strong>rs blijkt te gaan als <strong>de</strong>


schrijver zelf had bedacht. Als je dan <strong>de</strong> tekst niet nauwgezet controleert aan <strong>de</strong><br />

hand van <strong>de</strong> kopij, dan hang je. Ook een leuke is een woord aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van een<br />

regel, dat vervolgens aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> regel we<strong>de</strong>rom <strong>in</strong> <strong>de</strong> zethaak<br />

terechtkomt. Heel verneukeratief.<br />

Werk je met vrije regelval dan is <strong>de</strong> correctie meestal niet zo’n ramp, maar bij een<br />

uitgevul<strong>de</strong> tekst die praktisch geen al<strong>in</strong>ea’s kent, slaat <strong>de</strong> schrik je bij een eerste correctie<br />

wel eens om het hart. Maar goed, zetfouten bestaan. En op <strong>de</strong> lange duur blijf<br />

je daar stoïcijns on<strong>de</strong>r. Zolang een fout niet z<strong>in</strong>storend is: jammer, maar helaas. De<br />

ene lezer zal het zien, een an<strong>de</strong>r zal er — net als jijzelf hebt gedaan — overheen lezen.<br />

Erger wordt het wanneer een zetfout wordt afgebeeld <strong>in</strong> secundaire literatuur.<br />

Niet verscholen <strong>in</strong> een boekje <strong>in</strong> een doos <strong>in</strong> een kast, maar open en bloot. Je staat<br />

voor ie<strong>de</strong>reen <strong>in</strong> je hemd (zie bijvoorbeeld Mooi Marg<strong>in</strong>aal 2008–2009, p. 81!). Bij<br />

het mooiste voorbeeld dat ik daarvan ken g<strong>in</strong>g het niet eens om een publicatie.<br />

Op 21 november 1990 nam W.F.K.J.F. Frackers afscheid als Algemeen Inspecteur<br />

van het Korps Rijkspolitie. De heer Frackers mocht graag gedichten schrijven en<br />

daarom drukte Jan Keijser <strong>in</strong> een oplage van maar liefst 1000 exemplaren een bun<strong>de</strong>ltje<br />

voor hem dat on<strong>de</strong>r meer tij<strong>de</strong>ns het afscheidfeest werd uitge<strong>de</strong>eld. Starend<br />

over stormend water sta ik stil, heette <strong>de</strong> bun<strong>de</strong>l. Achter het spreekgestoelte werd op <strong>de</strong><br />

wand een stuk handschrift van een van <strong>de</strong> gedichten geprojecteerd. En wat las men<br />

daar? ‘Starend over stromend water sta ik stil’...<br />

Statenhofpers<br />

Verraste <strong>de</strong>ze pers ons al herhaal<strong>de</strong>lijk<br />

met schitteren<strong>de</strong> uitgaven (men zie<br />

slechts Het I<strong>de</strong>ale Boek, p. 166–167), <strong>de</strong><br />

ambities reiken ver<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> zethaak<br />

aankan. Zo verscheen e<strong>in</strong>d 2009 Het<br />

leven is een barre verschrikk<strong>in</strong>g, een reeks<br />

imponeren<strong>de</strong> brieven van Gerard Reve<br />

aan Edith Visser. Ingeleid en geannoteerd<br />

door Nop Maas (Joop S. vond dat<br />

zo maar goed...), gezet door Chang Chi<br />

Lan-Y<strong>in</strong>g en gedrukt door Jan <strong>de</strong> Jong,<br />

75 pag<strong>in</strong>a’s dik. Jaap Schipper had hierdoor<br />

<strong>de</strong> smaak te pakken, want vers van<br />

<strong>de</strong> pers is thans het door hetzelf<strong>de</strong> duo<br />

gezette en gedrukte Tjalie Rob<strong>in</strong>son, Een<br />

land met gesloten <strong>de</strong>uren. Bezorgd en <strong>in</strong>geleid<br />

door Wim Willems en geïllustreerd<br />

door Peter van Dongen. In groen en wit<br />

uitgevoer<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a grote illustraties,


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 12/13<br />

een prachtige uiklapplaat en een versier<strong>de</strong> titelpag<strong>in</strong>a waarvan zelfs <strong>de</strong> <strong>de</strong>urtjes<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n opengeklapt. Een kloek boek van niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan 227 pag<strong>in</strong>a’s. Ik<br />

moet eerlijk bekennen dat het mij een beetje door <strong>de</strong> ziel snijdt, dat offsetten, maar<br />

dat wordt hoe langer hoe meer een achterhaald standpunt. Want wat krijgen we<br />

er niet voor terug? Een prachtig verzorgd boek met een literair zeer <strong>in</strong>teressante<br />

<strong>in</strong>houd, waaraan een commerciële uitgever zijn v<strong>in</strong>gers echt niet wil bran<strong>de</strong>n.<br />

Gelijkmatig gedrukt op Hahnemühle Ingres Vergé met handhav<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> pseudo<br />

schepran<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een mooie groene l<strong>in</strong>nen band door Van Waar<strong>de</strong>n. Dan maar eens<br />

geen moet; het is wel een uitgeefprestatie van formaat!<br />

Kees Thomassen<br />

Vakboeken op <strong>de</strong> website<br />

Het is <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g dat er <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> tijd met enige regelmaat besprek<strong>in</strong>gen van<br />

vakboeken (zowel ou<strong>de</strong> als nieuwe) op <strong>de</strong> website van <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> wor<strong>de</strong>n<br />

geplaatst. Zo zou daar langzamerhand een overzicht moeten ontstaan van <strong>de</strong><br />

meest nuttige vakliteratuur voor wie zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> techniek van het zetten en drukken<br />

wil verdiepen<br />

Nu en dan zal een uitgebrei<strong>de</strong>re versie van zo’n besprek<strong>in</strong>g ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> nieuwsbrief<br />

verschijnen. De reeks wordt hieron<strong>de</strong>r afgetrapt door Hubert van <strong>de</strong>r Heij<strong>de</strong>n.<br />

Van Leerl<strong>in</strong>g tot Drukker<br />

Nee, ik weet niet wat mij ertoe heeft aangezet te gaan drukken. Het zit niet <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

familie en niet <strong>in</strong> mijn opleid<strong>in</strong>g of werk. Misschien dat <strong>de</strong> gekleur<strong>de</strong> formulieren<br />

die mijn va<strong>de</strong>r als boekhou<strong>de</strong>r/accountant heel vroeger gebruikte me erg gefasc<strong>in</strong>eerd<br />

hebben of een spreekbeurt op <strong>de</strong> lagere school over krantenrotatiedruk,<br />

maar eigenlijk weet ik het werkelijk niet. Lange tijd ben ik niet ver<strong>de</strong>r gekomen<br />

dan <strong>de</strong> periferie van het drukken als redacteur of zo, <strong>in</strong> een tijd dat offset <strong>de</strong> norm<br />

was. Maar goed, nu toch boekdruk en ik voel me altijd toch al meer verwant met die<br />

drukkers met die tu<strong>in</strong>broeken en een oliespuit, dan met <strong>de</strong> zetters <strong>in</strong> hun stofjas<br />

en met hun zethaak. En het moest dus wel een productiemach<strong>in</strong>e zijn, zoals een<br />

trap<strong>de</strong>gel; niet een proefpers, dat is toch maar..., nou ja, <strong>de</strong> naam zegt het eigenlijk<br />

al. Ja, natuurlijk, een snelpers of groter lijkt me ook héél spannend, maar ja, die<br />

kel<strong>de</strong>rtrap hè.


Als je dan gaat drukken stort je je meteen <strong>in</strong> een paar nieuwe beroepen, ie<strong>de</strong>r op<br />

zich een vák waarvoor mensen jaren aan opleid<strong>in</strong>gen hebben besteed. Dat gaat dus<br />

niet vanzelf. Bij mijn eigen opleid<strong>in</strong>g heb ik <strong>de</strong> kennis meest uit boeken moeten<br />

halen, zelfs als er een college was dat <strong>de</strong> hoofdlijnen uiteen zette. Dus g<strong>in</strong>g ik weer<br />

op zoek naar boeken die me bij mijn nieuwe opleid<strong>in</strong>g uit <strong>de</strong> brand kon<strong>de</strong>n helpen.<br />

Nu zijn er geweldig veel boeken over typografie <strong>in</strong> engere z<strong>in</strong>. Natuurlijk moet je je<br />

daar<strong>in</strong> verdiepen, maar vaak is het niet zo verrassend, eigenlijk eer<strong>de</strong>r frustrerend<br />

dat je niet zult kunnen beschikken over al die lettertypen, lijnen en ornamenten.<br />

Een <strong>de</strong>el van die literatuur gaat ver<strong>de</strong>r dan het artistieke <strong>de</strong>sign van het drukwerk<br />

of boek en behan<strong>de</strong>lt het zetten, <strong>de</strong> ergonomie, <strong>de</strong> materialen en <strong>de</strong> procedures op<br />

<strong>de</strong> zetterij. Als het al tot drukken komt gaat het om een barietafdruk voor <strong>de</strong> offsetdrukkerij,<br />

want er zijn maar relatief we<strong>in</strong>ig boeken over het drukken zelf. In <strong>de</strong><br />

meeste boeken over drukken staan zaken van <strong>de</strong> grote cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen voorop, als<br />

het <strong>in</strong>slaan van vormen van veel pag<strong>in</strong>a’s en het afstellen van <strong>de</strong> ban<strong>de</strong>n. Eigenlijk<br />

sta je daar dan als een jongetje met een trap<strong>de</strong>gel, en het kleurhou<strong>de</strong>n wil maar<br />

niet lukken. Je gaat eens te ra<strong>de</strong> bij een an<strong>de</strong>re margedrukker, want <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>g<br />

g<strong>in</strong>g vroeger vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk, maar ja, die margecollega <strong>de</strong>elt jouw problemen<br />

niet.<br />

Wat een geluk dat ik tenslotte het boek ‘Van Leerl<strong>in</strong>g tot Drukker’ heb gevon<strong>de</strong>n.


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 14/15<br />

Het beg<strong>in</strong>t weliswaar obligaat met een uiteenzett<strong>in</strong>g van het maatsysteem, waar<br />

vervolgens h<strong>in</strong><strong>de</strong>rlijk consequent aan wordt vastgehou<strong>de</strong>n, alsof het metrische<br />

systeem nog moest wor<strong>de</strong>n uitgevon<strong>de</strong>n, maar dan, na een paar bladzij<strong>de</strong>n, gaan<br />

Schuitmaker en Ronner ervan uit dat <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>g zijn eerste tijd toch aan een<br />

Bostonpers door zal brengen. Zo’n driekwart van het 450 pag<strong>in</strong>a’s dikke boek<br />

is toegespitst op <strong>de</strong> <strong>de</strong>gelpers en al <strong>de</strong> problemen die ik zoal was tegengekomen<br />

passeren <strong>de</strong> revue, met aanwijz<strong>in</strong>gen over wat ik an<strong>de</strong>rs had moeten doen en tips<br />

en trucs die ik kan proberen als het me toch is overkomen. Er is nog hoop voor<br />

me. Inktbak en rollen wor<strong>de</strong>n afgesteld. Ik durf nu zelf mijn <strong>de</strong>gelschroeven los<br />

te draaien. De ene legger na <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re wordt opgemaakt en toegesteld. Dragers<br />

komen aan bod. Register regelen we tot <strong>in</strong> <strong>de</strong> puntjes. Op een dubbele pag<strong>in</strong>a staan<br />

voorbeel<strong>de</strong>tiketten met specifieke problemen en bij het voorbeeld met <strong>de</strong> gerezen<br />

lijnen zijn <strong>de</strong>ze lijnen <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad door het papier gesne<strong>de</strong>n en het te vette etiket<br />

ìs echt overgezet. Nee, <strong>de</strong> <strong>de</strong>gel wordt hier niet behan<strong>de</strong>ld als opstapje naar <strong>de</strong><br />

snelpers, maar is hier een volwaardig productieapparaat, zon<strong>de</strong>r alternatief voor<br />

het drukken met bronspoe<strong>de</strong>r of bladgoud. Geamuseerd en verbaasd las ik welke<br />

mid<strong>de</strong>len er <strong>in</strong>gezet kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n om het reclamedrukwerk zo te <strong>de</strong>gra<strong>de</strong>ren<br />

dat het er als (hand)typewerk uit kwam te zien. En op het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van het boek komt<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>gel weer terug voor het ‘prägewerk’. Goed, veel han<strong>de</strong>lsdrukwerk zal ik niet<br />

produceren en allerlei kleefmid<strong>de</strong>len hebben we tegenwoordig niet meer bij <strong>de</strong><br />

hand, maar dit boek laat wel zien welke problemen er zich kunnen voordoen en<br />

hoe die voorkomen wor<strong>de</strong>n. Natuurlijk, na <strong>de</strong> <strong>de</strong>gel komt wel <strong>de</strong> snelpers aan bod<br />

en wor<strong>de</strong>n ‘vang’ en ‘dansmeester’ belicht, maar toch vooral weer <strong>de</strong> praktische<br />

zaken bij het <strong>in</strong>sluiten, bij het legger opmaken en toestellen en mogelijke problemen<br />

van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g en hoe plooien kan wor<strong>de</strong>n voorkomen. Daarbij komt een<br />

voortduren<strong>de</strong> nadruk op nauwkeurig en smetvrij werken en aandacht voor behulpzame<br />

bandjes, dra<strong>de</strong>n en waaierlatten. Er staan meer meervoudige snelpersen <strong>in</strong><br />

genoemd dan ik el<strong>de</strong>rs ben tegengekomen, maar dit boek is een must voor ie<strong>de</strong>r die<br />

een <strong>de</strong>gelpers wil bedienen.<br />

Het boek is geïllustreerd met veel behulpzame lijnteken<strong>in</strong>gen en enkele foto’s,<br />

terwijl achter<strong>in</strong> een tiental platen zijn meegebon<strong>de</strong>n. In januari 2011 heb ik er H 45<br />

voor betaald, maar ik doe het voor geen goud van <strong>de</strong> hand.<br />

Hubert van <strong>de</strong>r Heij<strong>de</strong>n<br />

D. Schuitmaker en L. Ronner, Van leerl<strong>in</strong>g tot drukker, nv drukkerij ‘De Nieuwe Tijd’, Amsterdam 1912,<br />

440 pag.


Tentoonstell<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> Eikeldoorpers<br />

Op 17 april werd <strong>in</strong> het coda te Apeldoorn een overzichtstentoonstell<strong>in</strong>g van het werk van<br />

Doortje <strong>de</strong> Vries geopend en op 22 mei volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> open<strong>in</strong>g van een iets kle<strong>in</strong>ere tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> het Stadtmuseum te Borken (Duitsland). Bij bei<strong>de</strong> gelegenhe<strong>de</strong>n hield Kees Thomassen een<br />

praatje. Hierbij <strong>de</strong> versie van 22 mei.<br />

Het kan niet op voor Doortje <strong>de</strong> Vries. Werd op 17 april <strong>in</strong> Apeldoorn <strong>in</strong> het coda<br />

museum een overzichtstentoonstell<strong>in</strong>g van haar werk geopend, vandaag is het<br />

alweer feest. Wat open<strong>in</strong>gen betreft is Doortje een rout<strong>in</strong>ier gewor<strong>de</strong>n. Zo heeft<br />

ze zelfs al eens meegemaakt dat er een geheel aan haar bibliofiele werk gewij<strong>de</strong><br />

tentoonstell<strong>in</strong>g werd georganiseerd, die bovendien vergezeld g<strong>in</strong>g van een bibliografie.<br />

25 jaar boek-druk-kunst <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>tieme ruimte van M<strong>in</strong>otaurus Boekw<strong>in</strong>kel te<br />

Amsterdam <strong>in</strong> 1996. Dat 25 jaar was trouwens gelogen want haar eerste uitgave<br />

dateert uit 1969, en eerlijk is eerlijk, tussen 1971 en 1982 kwamen er <strong>in</strong> het geheel<br />

geen bibliofiele boekjes van haar pers.<br />

Toch is het vandaag an<strong>de</strong>rs dan op die 17<strong>de</strong> april. Op 29 april heeft Doortje <strong>de</strong> aanvallige<br />

leeftijd van 65 jaar bereikt en dat betekent dat zij <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls haar eerste aow<br />

<strong>in</strong> ontvangst heeft mogen nemen. Ik heb het haar al meer dan eens horen roepen:<br />

‘een vrij kunstenaar gáát niet met pensioen!’ Toch moet het een geruststellend<br />

i<strong>de</strong>e zijn dat er vanaf nu een m<strong>in</strong> of meer zeker basis<strong>in</strong>komen is, zodat <strong>de</strong> eeuwige<br />

vraag: waar betaal ik <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> maand <strong>de</strong> hypotheek van, wat m<strong>in</strong><strong>de</strong>r urgent<br />

wordt.<br />

Bovendien is er nu <strong>de</strong> bibliografie De verrass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenkant. Door Marijke<br />

Stapert-Eggen met veel zorg samengsteld en door San<strong>de</strong>r P<strong>in</strong>kse prachtig vormgegeven.<br />

Dat <strong>de</strong> naam van <strong>de</strong> samensteller heel beschei<strong>de</strong>n pas na <strong>de</strong> titelpag<strong>in</strong>a<br />

opduikt, zal haar niet helpen. Titelbeschrijvers zullen haar weten te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n...<br />

De verrass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenkant suggereert dat <strong>de</strong> buitenkant van Doortje niet verrassend<br />

zou zijn. Niets is m<strong>in</strong><strong>de</strong>r waar! De grote afwissel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> omslagpapier (niet<br />

dat eeuwige Canson), formaat en uitvoer<strong>in</strong>g, waarbij het cahiersteekje rustig wordt<br />

vervangen door een satéprikker, en <strong>de</strong> brutale wijze waarop titel en auteur — al dan<br />

niet <strong>in</strong> samenspel met een illustratie — op het omslag staan, wekken verwacht<strong>in</strong>gen<br />

die vervolgens meer dan waargemaakt wor<strong>de</strong>n. Want het is waar, ook al zijn <strong>de</strong><br />

omslagen allesbehalve saai, bij <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenkant komen <strong>de</strong> verrass<strong>in</strong>gen je pas van<br />

alle kanten tegemoet.<br />

En wel op drie manieren:<br />

— <strong>in</strong>hou<strong>de</strong>lijk: wie het namenregister van <strong>de</strong> bibliografie doorvlooit komt onwillekeurig<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk: van Bertus Aafjes t/m Belle van Zuylen en van Ida Gerhardt<br />

t/m Re<strong>in</strong>er Maria Rilke. Maar daarnaast schroomt Doortje niet om ook haar<br />

eigen — vaak uitdagend lesbische — teksten op <strong>de</strong> pers te leggen en bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> auteurs <strong>de</strong> nodige die m<strong>in</strong> of meer <strong>in</strong> <strong>de</strong> marge van <strong>de</strong> literatuur werk-


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 16/17<br />

zaam zijn. De afwissel<strong>in</strong>g van auteurs uit alle mogelijke perio<strong>de</strong>n en van allerlei<br />

statuur is een mooie <strong>in</strong>dicatie voor het bre<strong>de</strong> <strong>in</strong>teresseveld van Doortje. Nee, <strong>de</strong><br />

dame is bepaald niet van <strong>de</strong> straat.<br />

— uitvoer<strong>in</strong>g: zo schrijft Jan Keijser <strong>in</strong> <strong>de</strong> Verrass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenkant over <strong>de</strong> Love<br />

Sonnets van Vita Sackville-West: ‘Het vereist nogal wat gepuzzel om <strong>de</strong> sonnetten<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> juiste volgor<strong>de</strong> te lezen. En als dat gelukt is, is het een hele toer <strong>de</strong> uitgave<br />

weer op or<strong>de</strong> te krijgen’.<br />

Een an<strong>de</strong>r mooi voorbeeld ervan is <strong>de</strong> feestre<strong>de</strong> die Piet Verkruijsse hield bij <strong>de</strong><br />

vier<strong>in</strong>g van 20 jaar <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> Zeeuwse Bibliotheek <strong>in</strong> 1996. Een<br />

lichte paniek maakt zich van je meester als je die tekst gaat lezen, pag<strong>in</strong>a 1 en 2<br />

gaan vanzelf, maar daarna dreig je het spoor duister te raken. Maar dan blijkt dat<br />

Doortje al lang voordat een of an<strong>de</strong>re uitgever op het i<strong>de</strong>e kwam <strong>de</strong> pr<strong>in</strong>cipes van<br />

<strong>de</strong> dwarsligger had uitgedacht. Uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk lukt het allemaal en komt gelijk <strong>de</strong><br />

belon<strong>in</strong>g: een prachtig druksel ontvouwt zich.<br />

Berucht on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> kenners is ook ’t abc van een ‘gebrekkig’ lichaam, die <strong>de</strong> lezer via<br />

‘Bibberen<strong>de</strong> Billen’ en ‘Distale Duimen’ naar een ‘Tribadiseren<strong>de</strong> Tepel’ en een<br />

‘Zuchten<strong>de</strong> Zaadbal’ voert. Zo’n zuchten<strong>de</strong> zaadbal, daar krijg je toch spontaan<br />

me<strong>de</strong>lij<strong>de</strong>n mee!<br />

Maar ook bij an<strong>de</strong>re uitgaven blijkt telkens weer hoe diep er over <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g<br />

wordt nagedacht.


— illustraties: Doortje is een bewon<strong>de</strong>raar van<br />

het werk van Hendrik Nicolaas Werkman.<br />

Maar zij is allesbehalve een slaafse navolger.<br />

Werkman was <strong>in</strong> technisch opzicht zeer<br />

beperkt: boekdruk, stempeltechniek, sjablonen<br />

en rechtstreeks werken met <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktrol.<br />

Zolang <strong>de</strong> voorstell<strong>in</strong>g abstract is zijn er<br />

geen problemen, maar als er mensen of dieren<br />

m<strong>in</strong> of meer realistisch moeten wor<strong>de</strong>n<br />

uitgebeeld krijgen zijn voorstell<strong>in</strong>gen een<br />

grote mate van onbeholpenheid. Bij Doortje<br />

is daarvan geen sprake, al was het maar door<br />

<strong>de</strong> speelse wijze waarop zij <strong>de</strong> l<strong>in</strong>osne<strong>de</strong> tot<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> perfectie beheerst. Wie <strong>de</strong> knoestige,<br />

karakteristieke kop van Reve <strong>in</strong> Chers amis<br />

vergelijkt met <strong>de</strong> ‘apostelkop’ door Werkman<br />

die het gedicht Menschheit van Georg Trakl opluistert, ziet een wereld van verschil,<br />

zowel <strong>in</strong> zegg<strong>in</strong>gskracht als <strong>in</strong> technische uitvoer<strong>in</strong>g.<br />

Van <strong>de</strong> druksels van Doortje wordt een mens vrolijk. Dat rationaliseren is niet<br />

eenvoudig. Ik <strong>de</strong>nk dat het een mengel<strong>in</strong>g is van <strong>de</strong> vaak geestige voorstell<strong>in</strong>g, <strong>de</strong><br />

vrolijke lichte kleuren en <strong>de</strong> geraff<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g van irisdruk en nat op nat<br />

drukken waardoor on<strong>de</strong>rliggen<strong>de</strong> kleuren op <strong>de</strong> plekken dat ze geraakt wor<strong>de</strong>n<br />

opeens geheel an<strong>de</strong>rs tonen. Het schijnbaar vanzelfspreken<strong>de</strong> gemak waarmee <strong>de</strong><br />

illustraties gemaakt lijken te zijn, laat onverlet dat er <strong>in</strong> haar atelier <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r<br />

jaren menig schietgebedje weerklonken zal hebben.<br />

De bibliografie telt 155 nummers. Dat mag over een perio<strong>de</strong> van bijna 42 jaar een<br />

beschei<strong>de</strong>n productie lijken, maar niets is m<strong>in</strong><strong>de</strong>r waar. Om ver<strong>de</strong>r niet toegelichte<br />

re<strong>de</strong>nen zijn rijmprenten en kalen<strong>de</strong>rs erbuiten gelaten. Vooral die laatste categorie<br />

is goed voor jaren werk. Ie<strong>de</strong>re keer maar weer 12 bla<strong>de</strong>n op een afwisselen<strong>de</strong><br />

manier vormgeven en drukken is geen s<strong>in</strong>ecure. Speciaal geldt dat voor <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r<br />

voor 2000 waarvan Doortje — en daar komt Hendrik Nicolaas toch weer even om<br />

<strong>de</strong> hoek kijken — een echte ‘Turkenkalen<strong>de</strong>r’ maakte met als thema ‘Goed versus<br />

kwaad’. Overigens krijg je wel <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk dat Doortje zich van tijd tot tijd graag<br />

door het gekozen on<strong>de</strong>rwerp discipl<strong>in</strong>e laat opleggen. Naast <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs — waar je<br />

niet plotsel<strong>in</strong>g februari kan laten zitten — geldt dat ook voor abcdaria. De bibliografie<br />

telt er maar liefst vijf, variërend van 5 bij 8 tot 24 bij 24 cm.<br />

En wat qualitate qua buiten <strong>de</strong> bibliografie is gebleven is <strong>de</strong> productie van <strong>de</strong><br />

wandprenten <strong>in</strong> allerlei formaat en uitvoer<strong>in</strong>g. Nee, mevrouw De Vries zit bepaald<br />

niet stil.<br />

Wat op <strong>de</strong>ze expositie niet te zien is, maar uit <strong>de</strong> bibliografie wel enigsz<strong>in</strong>s valt af<br />

te lezen is <strong>de</strong> coöperatieve opstell<strong>in</strong>g van Doortje. Er zijn bijna geen verjaarsdozen


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 18/19<br />

of -boeken voor drukkers of an<strong>de</strong>re drukprojekten verschenen, zon<strong>de</strong>r een bijdrage<br />

van haar hand en werkelijk zon<strong>de</strong>r uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g zijn dat geen druksels van Jantje<br />

van Lei<strong>de</strong>n. Het is altijd weer een genoegen om bij het doorbla<strong>de</strong>ren van zo’n doos<br />

of boek op <strong>de</strong> <strong>in</strong>breng van <strong>de</strong> Eikeldoorpers te stuiten. Een heel mooi voorbeeld<br />

daarvan is het gedicht Melopee van Paul van Ostaijen voor <strong>de</strong> Leidse Pers No. 14.<br />

Die coöperatieve <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g ervaar je ook buiten <strong>de</strong> projekten om. Doortje is een<br />

fijne collega, die altijd bereid is om je van dienst te zijn. Of het nu gaat over advies<br />

bij het mengen van kleuren, het omzetten van een pot <strong>in</strong>kt <strong>in</strong> handige tubes, of uitleg<br />

over het gemak en noodzaak van het gebruik van een <strong>in</strong>ktmes voordat je <strong>de</strong> verf<br />

op <strong>de</strong> rollen smeert, Doortje staat paraat.<br />

Lieve Doortje, een vrij kunstenaar gáát niet met pensioen. Ik <strong>de</strong>nk dat wij daar<br />

alleen maar heel gelukkig mee kunnen zijn.<br />

Kees Thomassen<br />

Nieuw verschenen<br />

Karel Treebus: Integriteit gaat boven populariteit<br />

In <strong>de</strong> reeks ‘Roots’, een samenwerk<strong>in</strong>g tussen [z]oo producties en Drukkerij Lecturis,<br />

is als <strong>de</strong>el 22 een aflever<strong>in</strong>g over Karel Treebus verschenen.<br />

Doel van <strong>de</strong>ze reeks is aandacht schenken aan<br />

<strong>de</strong> wortels van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse grafische ontwerpcultuur.<br />

Eer<strong>de</strong>r verschenen <strong>de</strong>eltjes over<br />

Paul Mertz, Walter Nikkels, Jan van Toorn,<br />

Benno Wiss<strong>in</strong>g, Henk Gianotten, Bob Noorda,<br />

Frans Spruijt, Harry Sierman, Gerrit Noordzij,<br />

Baer Cornet, Cor Rosbeek, Wim Crouwel,<br />

Susanne Heynemann, Kees Nieuwenhuijzen,<br />

Ad Werner, He<strong>in</strong> van Haaren, Ootje Oxenaar,<br />

Guus Ros, Ben Bos, Simon <strong>de</strong>n Hartog en Ben<br />

Harsta.<br />

De hierbij afgedrukte omslagfoto is van Aatjan<br />

Ren<strong>de</strong>rs. De tekst van is van <strong>de</strong> hand van Jaap<br />

Lieverse. Hij schrijft:<br />

‘Als geen an<strong>de</strong>r heeft Karel Treebus begrepen<br />

dat typografie geen doel maar een mid<strong>de</strong>l is. En


dus is hij zich zeer bewust van het essentiële on<strong>de</strong>rscheid tussen mo<strong>de</strong>grillen en<br />

evolutie. De wetenschap dat vorm ook <strong>in</strong>houd is, heeft hij zijn hele werkzame leven<br />

gepraktiseerd. Ogenschijnlijk pretentieloos en dienstbaar maar onmiskenbaar<br />

gedreven door een persoonlijke drang heeft hij zijn kennis ge<strong>de</strong>eld en verspreid.<br />

Het maakt hem tot een uniek exemplaar van <strong>de</strong> “homo typographicus”, een soort<br />

die ondanks alle natuurlijke selectie nog lang niet is uitgestorven. En me<strong>de</strong> dank<br />

zij hem nog lang zal kunnen voortbestaan.’<br />

Meer <strong>in</strong>formatie bij [z]oo producties, (040) 212 55 15 of www.zooproducties.nl<br />

Mercator press<br />

Saul van Messel, l<strong>in</strong>ea erecta<br />

De <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze uitgave samengebrachte teksten zijn gezet<br />

naar <strong>de</strong> handschriften en typoscripten die <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop<br />

van 1987 door <strong>de</strong> dichter naar <strong>de</strong> uitgever toegestuurd<br />

wer<strong>de</strong>n, veelal als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van een brief of briefkaart;<br />

enkele zijn speciaal voor Mercator of Mercator<br />

Press geschreven; puellae purae voor Cor<strong>in</strong>na Kramer;<br />

<strong>de</strong> tekst werd met <strong>de</strong> hand gezet uit <strong>de</strong> Bembo en<br />

<strong>in</strong> februari 2011 gedrukt op Arches 160 gr <strong>in</strong> x en 60<br />

exemplaren met een illustratie van Mercator.<br />

24 pp; 22,5 · 16 cm, H 20<br />

Cultuur<br />

Een ijle klacht van Mercator,<br />

werd <strong>in</strong> maart 2011 met <strong>de</strong> hand<br />

gezet uit <strong>de</strong> Garamond 14 pts en<br />

gedrukt op Lana Royal 250 g <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> vorm van een leporello <strong>in</strong> 50<br />

exemplaren, waarvan 33 voor<br />

hbb, het bibliofiel en grafisch<br />

genootschap, Het Beschreven<br />

Blad.<br />

25 · 64 cm, H 20<br />

De wijn<br />

Dit gedicht van Willem Bil<strong>de</strong>rdijk werd met <strong>de</strong> hand gezet uit <strong>de</strong> Garamond en <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong>cember 2010 gedrukt op Zerkall <strong>in</strong> 50 exemplaren met een illustratie van Merca-


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 20/21<br />

tor tezamen met het menu van het Bil<strong>de</strong>rdijk-d<strong>in</strong>er op 18 <strong>de</strong>cember <strong>in</strong> het Noord-<br />

Hollands archief t.g.v. <strong>de</strong> 179ste sterfdag van <strong>de</strong> dichter.<br />

8 pp; 20,5 · 14,2 cm, H 15<br />

Meer <strong>in</strong>formatie: Mid<strong>de</strong>ndu<strong>in</strong>erweg 70, 2082 ld Santpoort, (023) 5374856,<br />

wh.kramerAquicknet.nl of www.mercatorpress.org<br />

Uitgeverij Tungsten<br />

Bij Uitgeverij Tungsten verschenen recentelijk <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> uitgaven:<br />

Voor <strong>de</strong> lieve vre<strong>de</strong>, een kort verhaal van <strong>de</strong> schrijver Peter Terr<strong>in</strong>, gepubliceerd <strong>in</strong> een<br />

oplage van 126 exemplaren, waarvan 26 gesigneerd door <strong>de</strong> auteur. De edities zijn<br />

verschenen op Hahnehühle Bugra en Zerkall Bütten. Een exemplaar van <strong>de</strong> editie<br />

van xxvi vraagt H 39,50. Een exemplaar van <strong>de</strong> overige 100 kost H 27,50.<br />

Peter Terr<strong>in</strong> (1968) <strong>de</strong>buteer<strong>de</strong> met <strong>de</strong> verhalenbun<strong>de</strong>l De co<strong>de</strong>. Voor <strong>de</strong> bun<strong>de</strong>l De<br />

bijeneters en <strong>de</strong> roman Blanco, ontv<strong>in</strong>g hij een nom<strong>in</strong>atie van <strong>de</strong> ako Literatuurprijs.<br />

Zijn laatste roman, De bewaker, ontv<strong>in</strong>g een nom<strong>in</strong>atie van <strong>de</strong> Libris Literatuur Prijs<br />

en won <strong>de</strong> Europesche Literatuurprijs 2010.<br />

De taakgestrafte, een epiloog van <strong>de</strong> Christiaan Weijts op zijn <strong>de</strong>buutroman Art. 285b.<br />

De boek kom uit <strong>in</strong> een editie van 126 exemplaren, vaarvan 26 door <strong>de</strong> auteur gesigneerd<br />

op Cartiera Magnani Pecia en Zerkall Bütten en 100 exemplaren op Johnannot<br />

en Zerkall Bütten. Bij <strong>de</strong> editie van 26 geeft <strong>de</strong> auteur eigenhandig <strong>de</strong> turf op<br />

<strong>de</strong> omslag aangebracht. De omslag is gezeefdrukt en voorzien van transparant.<br />

Een exemplaar uit <strong>de</strong> editie van 26 vraagt H 44,50, één van <strong>de</strong> overige exemplaren<br />

H 29,50.<br />

Christiaan Weijts (1976) <strong>de</strong>buteer<strong>de</strong> <strong>in</strong> 2006 met Art. 285b. Het boek kreeg loven<strong>de</strong><br />

kriteken en lever<strong>de</strong> hem nom<strong>in</strong>aties op van zewel <strong>de</strong> ako Literatuurprijs op als <strong>de</strong><br />

Gou<strong>de</strong>n Uil. Voor dit <strong>de</strong>buut kreeg Weijts <strong>de</strong> Anton Wachterprijs. Voor zijn <strong>in</strong> 2008<br />

verschenen roman Via Cappello 23 werd hij wer<strong>de</strong>rom genom<strong>in</strong>eerd voor <strong>de</strong> ako<br />

Literatuurprijs en won <strong>de</strong> Gerard Walschapprijs.<br />

Informatie: Hoge Larenseweg 45, 1221 ak Hilversum, uitgeverij69Agmail.com


De Hanzepersen<br />

Het drukkerscollectief De Hanzepersen heeft<br />

op 17 juni j.l. zijn zes<strong>de</strong> gezamenlijke drukwerk<br />

gepubliceerd. Een boek getiteld Zeven<br />

Hanzeste<strong>de</strong>n. De <strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> zeven drukkers<br />

verbeel<strong>de</strong>n ie<strong>de</strong>r op eigen wijze <strong>in</strong> een<br />

eigen katern een hanzestad, <strong>de</strong> een <strong>in</strong> poëzie,<br />

<strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>in</strong> proza, al dan niet vergezeld van<br />

kleurrijke grafiek. Stroomafwaards gerekend<br />

komen langs <strong>de</strong> IJssel <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n Doesburg,<br />

Zutphen, Deventer, Hattem, Kampen, Zwolle<br />

en Hasselt voorbij.<br />

De <strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> drukkers zijn Doortje <strong>de</strong><br />

Vries (Eikeldoorpers, Apeldoorn), Kees Thomassen<br />

(De Uitvreter, Woold), Henk Franc<strong>in</strong>o (De Pers Achter <strong>de</strong> Muren, Deventer),<br />

Toos Elfr<strong>in</strong>k (ooei Grafisch Ontwerp, Deventer), Niels Kl<strong>in</strong>kenberg (Pers Aldo,<br />

Deventer), De Overkant (Sjaklien Euwals, Fuentes <strong>de</strong> Cesna), en Peter Duijff (De<br />

Eierland Pers, Schalkhaar).<br />

Het eerste exemplaar van het boek werd tij<strong>de</strong>ns een feestelijke bijeenkomst <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

drukkerij van Henk Franc<strong>in</strong>o (De Pers Achter <strong>de</strong> Muren) overhandigd aan Ina Kok,<br />

conservator Handschriften en Ou<strong>de</strong> Drukken aan het Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek<br />

te Deventer om toe te voegen aan <strong>de</strong> collectie.<br />

Het boek werd ge(boek)drukt <strong>in</strong> een oplage van 77 exemplaren, heeft 74 pp. en<br />

meet 15,5 · 25,3 cm staand. Er zijn 25 exx. beschikbaar voor <strong>de</strong> vrije verkoop.<br />

Belangstellen<strong>de</strong>n kunnen een exemplaar bestellen voor H 37.<br />

Inlicht<strong>in</strong>gen over het bestellen zijn te krijgen via hanzepersenAkpnmail.nl.<br />

Zie ook www.boekkunst.nl/site/hanzepersen.php.<br />

Catalogus Hans Warren<br />

Tien jaar na <strong>de</strong> dood van <strong>de</strong> schrijver brengt antiquariaat Fokas Holthuis te Den<br />

Haag een catalogus met boeken, brieven en bijzon<strong>de</strong>re uitgaven van Hans Warren<br />

uit. Het gaat om ruim 200 items, waaron<strong>de</strong>r eerste drukken, opdrachtexemplaren,<br />

luxe edities en vertal<strong>in</strong>gen, alle afkomstig uit <strong>de</strong> collectie van <strong>de</strong> Zeeuwse verzamelaar<br />

Niek Oele.<br />

Een topstuk is <strong>de</strong> uitgave Zeven gedichten van lief<strong>de</strong> uit 1976, geheel handgeschreven


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 22/23<br />

<strong>in</strong> een oplage van slechts vier exemplaren. Warren noem<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze zeldzame bun<strong>de</strong>l<br />

een ‘monument van mo<strong>de</strong>rne calligrafie’. Geen enkele Ne<strong>de</strong>rlandse bibliotheek<br />

bezit een exemplaar.<br />

In <strong>de</strong> collectie bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich verschillen<strong>de</strong> uitgaven van Ne<strong>de</strong>rlandse margedrukkers:<br />

Avalon Pers (Jan Keijser), Carrara Pers (Ronald Rijkse), De Klaproos (Marja<br />

Scholtens), Eliance Pers (Peter Muller), Exponent (Menno Wiel<strong>in</strong>ga), In <strong>de</strong> Bonnefant<br />

(Hans van Eijk), Lojen Deur Pers (Bubb Kuyper), Regulierenpers (Ben Hosman),<br />

Sub Signo Libelli (Ger Kleis) en Triona Pers (Dick Ronner). Sommige bun<strong>de</strong>ls zijn<br />

verrijkt met kleurrijke druksels, een orig<strong>in</strong>ele zeefdruk of een ets. Hans Warren<br />

was erg gesteld op <strong>de</strong> bibliofiele uitgaven van zijn gedichten en vertal<strong>in</strong>gen.<br />

Vanaf 1997 had verzamelaar Oele schriftelijk contact met Warren, die allerlei ‘moeilijke<br />

vragen’ over verschillen<strong>de</strong> edities van zijn werk probeer<strong>de</strong> te beantwoor<strong>de</strong>n.<br />

Deze vrien<strong>de</strong>lijke brieven wor<strong>de</strong>n ook te koop aangebo<strong>de</strong>n. De laatste brief aan<br />

Oele verstuur<strong>de</strong> Warren enkele dagen voor zijn dood op 19 <strong>de</strong>cember 2001. Eer<strong>de</strong>r<br />

had Warren al aan <strong>de</strong> verzamelaar geschreven: ‘ik hoop dat u <strong>in</strong>eens op een catalogus<br />

stuit waar uw complete verlanglijst op staat en dat niemand u dan voor is’.<br />

De catalogus Hans Warren — Collectie Niek Oele van antiquariaat Fokas Holthuis verschijnt<br />

op papier en op <strong>in</strong>ternet.<br />

Meer <strong>in</strong>formatie: Antiquariaat Fokas Holthuis, postbus 18604, 2502 ep Den Haag,<br />

(070) 346 6020, www.fokas.nl<br />

In <strong>de</strong> Bonnefant<br />

‘Moge jullie <strong>de</strong> loterij w<strong>in</strong>nen en alles uitgeven aan dokters!’ Deze verwens<strong>in</strong>g opent het<br />

verhaal over een land waar <strong>de</strong> mensen plotsel<strong>in</strong>g ‘weigeren te horen’. Ilya Kam<strong>in</strong>sky<br />

las het bizarre verhaal met grote snelheid en met veel succes voor tij<strong>de</strong>ns The Maastricht<br />

International Poetry Nights <strong>in</strong> oktober 2011. De projectie van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

vertal<strong>in</strong>g kon zijn voordracht nauwelijks bijhou<strong>de</strong>n, wat <strong>de</strong> hilariteit on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> toehoor<strong>de</strong>rs<br />

nog vergrootte. Kam<strong>in</strong>sky is <strong>in</strong> 1977 <strong>in</strong> O<strong>de</strong>ssa (voormalige Sovjet Unie)<br />

geboren en kreeg <strong>in</strong> 1993 met zijn familie asiel <strong>in</strong> <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong> Staten, waar hij <strong>in</strong><br />

San Diego woont en werkt. Sonya’s Fairy Tale verwijst zowel naar zijn eigen doofheid<br />

als naar <strong>de</strong> politieke situatie uit zijn jeugd.<br />

De Engelse tekst van Sonya’s Fairy Tale verschijnt <strong>in</strong> een kle<strong>in</strong>e oplage bij In <strong>de</strong> Bonnefant,<br />

gezet uit Bembo en <strong>de</strong> Fairbank Bembo (smalle cursief) corps 13, met <strong>de</strong><br />

cijfers (Caslon) van <strong>de</strong> hoofdstukken <strong>in</strong> kleur; het formaat is 24,5 · 17 cm met 25<br />

bladzij<strong>de</strong>n; het b<strong>in</strong>dwerk is verzorgd door Philipp Janssen (Boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij Phoenix).<br />

Er zijn twaalf exemplaren op handgeschept Fabriano Perusia, <strong>in</strong> een speciale band


van geel Nepalees papier en perkamenten l<strong>in</strong>ten (gebaseerd op een voorbeeld uit<br />

1913) à H 125 en drieënzestig exemplaren op Magnani velata avorio, <strong>in</strong>genaaid met<br />

Fabriano Ingres omslag à H 50.<br />

Later dit jaar verschijnt een selectie uit het werk van Ilya Kam<strong>in</strong>sky, <strong>in</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

vertal<strong>in</strong>g van Peter Boreas, bij Azul Press (www.azulpress.com).<br />

In <strong>de</strong> Bonnefant, Pastoor Pen<strong>de</strong>rsstraat 21, 6262 pb Banholt<br />

bonnefantpressAhetnet.nl<br />

Jozef Moetwillig<br />

‘Monument’, <strong>de</strong> nieuwe Paul Claes. De meester-vertaler hoeven wij u zeker niet<br />

voor te stellen. Evenm<strong>in</strong> hoeft voor u <strong>de</strong> titel van <strong>de</strong>ze uitgave een verklar<strong>in</strong>g.<br />

Paul Claes selecteer<strong>de</strong> en vertaal<strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tig carm<strong>in</strong>a van Horatius. Deze o<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n<br />

tussen 31 en 21 v.C. gepubliceerd en vormen s<strong>in</strong>dsdien een hoogtepunt <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Latijnse literatuur. Ze wer<strong>de</strong>n al talloze malen vertaald, ook <strong>in</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands,<br />

maar nu pas geeft Paul Claes ook zijn precieuze vertal<strong>in</strong>gen vrij. De selectie bevat<br />

enkele klassiekers zoals <strong>de</strong> fameuze o<strong>de</strong> I,11 (‘Carpe diem’) en <strong>de</strong> o<strong>de</strong>n rond Pyrrha,<br />

Chloë, Maecenas e.a., stuk voor stuk pareltjes, ook al omdat <strong>de</strong> geoefen<strong>de</strong> pen van<br />

Paul Claes ze <strong>in</strong> <strong>de</strong> fijnste nuances weet te vangen.<br />

De Latijnse versie en Claes’ jonge vertal<strong>in</strong>g staan naast elkaar afgedrukt. Het is een<br />

fraai verzorg<strong>de</strong> uitgave van 60 pag. Technische gegevens: kaft met flappen, formaat


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 24/25<br />

(gesloten) 14,8 · 21,0 cm, papier (<strong>in</strong>terieur) Munken opdikkend 100 gr/m2, kaft<br />

gerild en geplooid, b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g garengenaaid. isbn 978 90 816 8960 1<br />

Mocht u belangstell<strong>in</strong>g hebben voor <strong>de</strong>ze uitgave op <strong>de</strong> beperkte en genummer<strong>de</strong><br />

oplage van 300 ex. — <strong>de</strong> eerste hon<strong>de</strong>rd wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> auteur gesigneerd — gelieve<br />

dat dan kenbaar te maken via postAboekdruk.be of Brabants’ Boekdruk, E. Maeyensstraat<br />

18, 9040 Gent. Bestellen kan door overschrijv<strong>in</strong>g van H 19,95 per exemplaar<br />

(<strong>in</strong>clusief porto en verzen<strong>de</strong>nvelop) naar iban be07000017039866 en bic<br />

bpotbeb1 van Brabants’ Boekdruk, 9040 Gent, m.v.v. Monument-P.C. Vermeld<br />

s.v.p. uw adres en telefoonnummer.<br />

Meer <strong>in</strong>formatie: www.boekdruk.be<br />

Het Gonst<br />

Deel 3 <strong>in</strong> <strong>de</strong> reeks De Vlaamse Maat: Nooit wor<strong>de</strong>n wij ergens uitgenodigd en als men ons<br />

toch een keer vraagt gaan we niet. Een nieuw gedicht van Andy Fierens.<br />

Vorm en druk: Dick Wessels, gezet uit <strong>de</strong> Gill, gedrukt op Magnani. Oplage 150 à<br />

175 genummer<strong>de</strong> en gesigneer<strong>de</strong> exemplaren. 24 p. 12,5 · 19,5 cm. Cahiersteek ‘verpakt’<br />

<strong>in</strong> papieren groentezak met opdruk (met dank aan Aldi, Lidl, Kruidvat en <strong>de</strong><br />

Ch<strong>in</strong>ezen uit <strong>de</strong> Van Wesenbekestraat).<br />

Hoe kunt u uw exemplaar bekomen? Mail naar dickwesselsAskynet.be, stort H 14<br />

(<strong>in</strong>cl. verzendkosten) op 5756486 t.n.v. D. Wessels, Schotensesteenweg 112, 2100<br />

Deurne/Antwerpen (voor Ne<strong>de</strong>rland) of 401454319120, hetzelf<strong>de</strong> adres, voor België.<br />

En we sturen u een exemplaar op.<br />

Andy Fierens’ bio!<br />

Dichter en performer Andy Fierens (1976) geldt als een buitenbeentje <strong>in</strong> het Vlaamse<br />

literaire ballenbad. Met hilarische én gena<strong>de</strong>loze teksten vol zelf- en an<strong>de</strong>re spot,<br />

en met een hyperenergieke live-performance waarbij hij zijn woor<strong>de</strong>n op het ritme


van mitrailleursalvo’s op het publiek afvuurt, laat hij geen spaan<strong>de</strong>r heel van het<br />

klassieke beeld van <strong>de</strong> dichter als wereldvreemd vat vol zelfme<strong>de</strong>lij<strong>de</strong>n.<br />

Al snel werd Fierens een opgemerkte en veelgevraag<strong>de</strong> gast op podia <strong>in</strong> heel het<br />

land, en wist hij zijn status van podiumbeest ook over <strong>de</strong> grenzen heen te bevestigen<br />

toen hij zijn actieradius ver<strong>de</strong>r uitbreid<strong>de</strong> naar Ne<strong>de</strong>rland, Zuid-Afrika, Frankrijk,<br />

Duitsland en Japan.<br />

Enkele reacties:<br />

— ‘Meer dan ooit klaar om <strong>de</strong> wereld te veroveren’ (Flan<strong>de</strong>rs Center, Osaka (Japan))<br />

— ‘Zijn optre<strong>de</strong>ns en persoonlijkheid zijn een toegevoeg<strong>de</strong> waar<strong>de</strong> voor <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandstalige<br />

cultuur en kunsten’ (Ida Verl<strong>in</strong><strong>de</strong>n, Belgische consul <strong>in</strong> Zuid-Afrika)<br />

— ‘Andy Fierens heeft onmiskenbaar gevoel voor humor’ (Algemeen Dagblad,<br />

Ne<strong>de</strong>rland)<br />

— ‘En daar is hij dan. Pletwals Andy Fierens. Moeiteloos verovert hij <strong>de</strong> gunst van<br />

het publiek. Ja, ook van <strong>de</strong> Duitsers. Al is zijn Duits vers omgeploeg<strong>de</strong> pol<strong>de</strong>rgrond.<br />

Maar hij straalt <strong>de</strong> charme uit van een marskramer die er werkelijk van<br />

overtuigd is dat zijn potlo<strong>de</strong>n ook kokosnoten kunnen scheren.’ (Guido Lauwaert<br />

<strong>in</strong> Knack over het Flachlandfest <strong>in</strong> Berlijn)<br />

Regelmatig toont <strong>de</strong>ze brulboei zich aan het grote publiek: Lowlands (Nl), Het<br />

Groot Beschrijf (B), Club Jungle (Osaka, Japan), Paradiso (Nl), W<strong>in</strong>tertu<strong>in</strong> (Nl), Zui<strong>de</strong>rZ<strong>in</strong>nen<br />

(B), <strong>de</strong> Gentse Feesten (B), Geen Da<strong>de</strong>n Maar Woor<strong>de</strong>n (Nl), Woordfees<br />

(Zuid-Afrika), Cross<strong>in</strong>g Bor<strong>de</strong>r (Nl), <strong>de</strong> Nachten (B), 5<strong>de</strong> Nacht van <strong>de</strong> Poëzie (Gent),<br />

Poetry International (Nl)...<br />

Daarnaast treedt Fierens ook op met zijn literaire trashproject Andy & the<br />

Androids en maakt hij samen met Sam <strong>de</strong> Buysscher <strong>de</strong> cartoonreeks Kawabata, die<br />

eer<strong>de</strong>r o.a. opdook <strong>in</strong> <strong>de</strong> dagbla<strong>de</strong>n De Morgen en De Standaard.<br />

Andy Fierens heeft borsthaar en een kat en is va<strong>de</strong>r van twee k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren.<br />

Triona Pers<br />

B<strong>in</strong>nenkort verschijnt een bun<strong>de</strong>l met 10 gedichten van <strong>de</strong> Gron<strong>in</strong>gse dichter Freda<br />

Kamphuis. De auteur maakte zelf <strong>de</strong> v<strong>in</strong>ylsne<strong>de</strong> voor het omslag.<br />

Er zijn 70 exemplaren opgelegd. De prijs is H 11 (plus verzendkosten).<br />

Terugkeer<br />

Uit niets blijkt plots iets<br />

naar boven gekropen,<br />

hoopvolle vogels<br />

bez<strong>in</strong>gen een start.<br />

Verjaagd wordt het zwart,<br />

groen breekt alles open


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 26/27<br />

voor nooit te verdr<strong>in</strong>gen<br />

kwetsbare d<strong>in</strong>gen.<br />

De w<strong>in</strong>ter verdreven<br />

door terugverend leven,<br />

het oersterke vervolg<br />

op dat wat verzwolg.<br />

Eer<strong>de</strong>r verscheen een dadaïstisch gedicht met <strong>de</strong> titel Stonnet van Geert Bremer.<br />

Van <strong>de</strong> oplage zijn slechts enkele exemplaren verkrijgbaar voor H 7 (plus verzendkosten).<br />

Dick Ronner, Triona Pers, www.zol<strong>de</strong>rman.nl/triona, 0595 577 247<br />

Slibreeks, CBK Zeeland<br />

Van Arjen Fortu<strong>in</strong>, recensent en biograaf van uitgever Geert van Oorschot (1909–<br />

1987) verscheen op 19 maart Krullebol — Steilhaar. Hij gaat hier<strong>in</strong> op zoek naar het<br />

Vliss<strong>in</strong>gen van Van Oorschot. De uitgever en schrijver liet tij<strong>de</strong>ns zijn leven geen<br />

kans onbenut om af te geven op zijn geboortestad, maar wijd<strong>de</strong> zich als R.J. Peskens<br />

jarenlang aan het vastleggen ervan. Of althans, van zijn beeld van Vliss<strong>in</strong>gen,<br />

dat lang niet altijd overeenstem<strong>de</strong> met <strong>de</strong> werkelijkheid.<br />

Het boek verscheen <strong>in</strong> <strong>de</strong> Slibreeks van cbk Zeeland. Delen uit <strong>de</strong> Slibreeks zijn te<br />

bestellen via <strong>de</strong> boekhan<strong>de</strong>l of rechtstreeks via www.cbkzeeland.nl.<br />

De prijs is H 9 per <strong>de</strong>el of H 24 voor een jaarabonnement (4 <strong>de</strong>len). U kunt uiteraard<br />

ook telefonisch een bestell<strong>in</strong>g plaatsen (0118–611443).<br />

LJC-Pers<br />

Zetterspret en Drukkersvreugd, een keuze uit s<strong>in</strong>ds 1978 verzameld typografisch materiaal<br />

van <strong>de</strong> ljc-Pers, kleurig gepresenteerd <strong>in</strong> een boekje van 80 pag<strong>in</strong>a’s.Papier:<br />

Zerkal, gedrukt op <strong>de</strong> Asbern van <strong>de</strong> Németalföldi Nyomda te Debrecen en <strong>de</strong><br />

proefpers van Pastei <strong>in</strong> Amsterdam.<br />

Het boekje werd gepresenteerd <strong>in</strong> Debrecen op 11 mei 2011 samen met Nosztalgia a<br />

xxi. Szazadban (Nostalgie <strong>in</strong> <strong>de</strong> 21ste eeuw) van István Tóth/Gutenberg rabja (Gutenbergs<br />

slaaf), bij gelegenheid van het 450-jarig jublileum van drukken <strong>in</strong> Debrecen.


Zetterspret en Drukkersvreugd, Amsterdam/Debrecen, 2011, 80 pag<strong>in</strong>a’s, oplage 62<br />

Bij M<strong>in</strong>otaurus is een beperkt aantal van <strong>de</strong> twee boekjes verkrijgbaar voor 75 Euro<br />

per exemplaar.<br />

Meer <strong>in</strong>formatie: ronaldsteurAhotmail.com<br />

Agenda<br />

Cursus typografie<br />

Nog niet eens zo heel erg lang gele<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n teksten gedrukt met losse lo<strong>de</strong>n<br />

letters. Deze techniek, die bijna vijf eeuwen gebruikt werd, moest <strong>in</strong> <strong>de</strong> 20e eeuw<br />

plaatsmaken voor snellere manieren om tekst te reproduceren. Daarmee ontstond<br />

<strong>de</strong> mogelijkheid van een twee<strong>de</strong> jeugd voor het ou<strong>de</strong> ambacht van het boekdrukken,<br />

die net als <strong>de</strong> houtdruk een hoogdruktechniek is.<br />

De cursus Typografie wordt verzorgd door letterzetter Feike Boorsma en Marlies<br />

Louwes. De cursisten maken <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie kennis met <strong>de</strong> technische kanten<br />

van het ambachtelijk boekdrukken, maar krijgen daarnaast alle ruimte om op een<br />

creatieve manier met <strong>de</strong> typografie te werken. Het Grafisch Centrum Gron<strong>in</strong>gen


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 28/29<br />

beschikt over lo<strong>de</strong>n en houten letters, lijnen en ornamenten: daarmee wor<strong>de</strong>n<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> geuzennaam margedrukwerk prachtige typografische uitgaven gemaakt.<br />

Start: 14 september 2011<br />

Tijd: woensdag 19.00–22.00 uur<br />

Prijs: H 190 voor 12 lessen<br />

Voor meer <strong>in</strong>formatie, vragen over vrij werken of het opgeven voor cursussen,<br />

workshops, lez<strong>in</strong>gen of scholenprojecten kun je contact opnemen met coörd<strong>in</strong>ator<br />

Hans Horn.<br />

Sticht<strong>in</strong>g Grafisch Centrum Gron<strong>in</strong>gen, Warmoesstraat 41, 9724 jj Gron<strong>in</strong>gen,<br />

telefoon: 06 25178093, e-mail: <strong>in</strong>foAgrafischcentrumgron<strong>in</strong>gen.nl<br />

Pop up!<br />

Deze zomer wij<strong>de</strong>n twee musea zich aan het spectaculaire pop up boek. In het<br />

Haagse Museum Meermanno | Huis van het boek v<strong>in</strong>dt <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g Pop up!<br />

Bijzon<strong>de</strong>re en beweegbare boeken plaats waar<strong>in</strong> vooral ou<strong>de</strong> en zeldzame beweegbare<br />

boeken en he<strong>de</strong>ndaagse kunstenaarsboeken te zien zijn. Het Veluws Museum<br />

Nairac <strong>in</strong> Barneveld toont met Pop up! Het boek uit <strong>de</strong> band gesprongenvooral <strong>de</strong> populaire<br />

pop up boeken uit <strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw. Niet eer<strong>de</strong>r is <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland zo’n breed<br />

overzicht gegeven van <strong>de</strong> pop ups en <strong>de</strong> beweegbare boeken die door hun kwetsbaarheid<br />

niet vaak getoond kunnen wor<strong>de</strong>n.<br />

Pop up! Bijzon<strong>de</strong>re en beweegbare boeken<br />

Museum Meermanno toont anatomische atlassen en<br />

astronomische werken uit <strong>de</strong> 15<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> 18<strong>de</strong> eeuw<br />

en speelboeken <strong>in</strong> allerlei verschijn<strong>in</strong>gsvormen: van<br />

suikerzoete opzetprenten tot humoristische<br />

scènes van Lothar Meggendorfer.<br />

Ook zijn er bijzon<strong>de</strong>re<br />

kunstenaarsboeken<br />

te zien van 1960 tot<br />

nu (o.a. van Andy Warhol<br />

en Sjoerd Hofstra) en<br />

kunnen <strong>de</strong> nieuwste digitale<br />

pop up vormen op een e-rea<strong>de</strong>r


ont<strong>de</strong>kt wor<strong>de</strong>n. Voor <strong>de</strong> bezoeker die <strong>de</strong> pop up graag ‘hands on’ beleeft, zijn er<br />

boeken beschikbaar die door ie<strong>de</strong>reen aangeraakt mogen wor<strong>de</strong>n. Voor k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren<br />

en volwassenen wor<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g verschillen<strong>de</strong> activiteiten en<br />

workshops georganiseerd.<br />

Museum Meermanno | Huis van het boek, 9 juli t/m 23 oktober 2011<br />

Pop up! Het boek uit <strong>de</strong> band gesprongen<br />

In het Veluws Museum Nairac is een grote selectie te zien uit het rijk geschakeer<strong>de</strong><br />

aanbod van pop up boeken vanaf het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw tot nu, waaron<strong>de</strong>r<br />

enkele zeldzame exemplaren. Van een aantal kunstenaars is veel werk te zien:<br />

<strong>de</strong> Tjech Vojtêch Kubasˇ ta (1914—1992) was een van <strong>de</strong> meest creatieve kunstenaars<br />

en paper-eng<strong>in</strong>eers vanaf <strong>de</strong> jaren ’40. Zijn levendige en kleurrijke illustraties<br />

spr<strong>in</strong>gen letterlijk van het papier en geven een hele nieuwe draai aan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong><br />

sprookjes. Ook <strong>de</strong> spectaculaire werken van he<strong>de</strong>ndaagse papiergewel<strong>de</strong>naar<br />

Robert Sabuda en <strong>de</strong> artistieke abstracte vormexperimenten van David Carter zijn<br />

ruim vertegenwoordigd.<br />

Veluws Museum Nairac, 18 juni t/m 5 november 2011<br />

Korte geschie<strong>de</strong>nis van beweegbare en pop up boeken<br />

De eerste beweegbare boeken stammen uit <strong>de</strong> <strong>de</strong>rtien<strong>de</strong> eeuw. Deze boeken had<strong>de</strong>n<br />

vaak een wetenschappelijk of educatief karakter. Zo wer<strong>de</strong>n uitklapprenten<br />

gebruikt om bereken<strong>in</strong>gen of landkaarten te tonen en roteren<strong>de</strong> schijven maakten<br />

<strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g van het heelal <strong>in</strong>zichtelijk. De eerste boeken waarbij <strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g een


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 30/31<br />

essentieel on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el uitmaakte van <strong>de</strong> belev<strong>in</strong>g van het boek waren <strong>de</strong> ‘speelboeken’<br />

uit het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> negentien<strong>de</strong> eeuw. Hier<strong>in</strong> kan je door <strong>de</strong>urtjes te openen<br />

of aan strookjes papier te trekken, nieuwe scènes tevoorschijn toveren en figuren <strong>in</strong><br />

beweg<strong>in</strong>g brengen. De werkelijke pop up boeken, waarbij <strong>de</strong> voorstell<strong>in</strong>g vanzelf<br />

omhoog komt wanneer <strong>de</strong> bladzij<strong>de</strong> wordt omgeslagen, bereikten <strong>in</strong> <strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tigste<br />

eeuw een ongeken<strong>de</strong> populariteit. Sprookjes, <strong>de</strong> dierenwereld, architectuur, stripfiguren<br />

en beroemdhe<strong>de</strong>n als Elvis Presley komen tot leven <strong>in</strong> <strong>in</strong>genieuze papieren<br />

3D-constructies. Ook kunstenaars lieten zich <strong>in</strong>spireren door <strong>de</strong> pop up: zo laat<br />

Andy Warhol, icoon van <strong>de</strong> pop art, <strong>in</strong> <strong>de</strong> jaren ’60 een blikje tomatenpuree rechtop<br />

staan <strong>in</strong> zijn In<strong>de</strong>x book. De Ne<strong>de</strong>rlandse kunstenaar Sjoerd Hofstra bereikt <strong>in</strong> zijn<br />

boeken zowel een hoog artistiek niveau als een geavanceer<strong>de</strong> pop up techniek.<br />

Summerschool ‘Bladgoud’<br />

De Leerstoelgroep Boekwetenschap en Handschriftkun<strong>de</strong> en <strong>de</strong> Bijzon<strong>de</strong>re Collecties<br />

van <strong>de</strong> Universiteit van Amsterdam organiseren <strong>de</strong>ze zomer voor <strong>de</strong> twee<strong>de</strong><br />

keer een summerschool over <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het boek. Het aanbod van cursussen,<br />

lez<strong>in</strong>gen, workshops, colleges en excursies heeft veel te bie<strong>de</strong>n voor ie<strong>de</strong>reen<br />

die geïnteresseerd is <strong>in</strong> <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het boek. Voor zowel on<strong>de</strong>rzoekers,<br />

stu<strong>de</strong>nten, bibliotheek- en museumme<strong>de</strong>werkers als an<strong>de</strong>re liefhebbers is een zeer<br />

divers programma samengesteld. De summerschool wordt gehou<strong>de</strong>n van maandag<br />

22 augustus t/m vrijdag 2 september.<br />

Omdat <strong>de</strong> summerschool plaatsv<strong>in</strong>dt tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g Toerist <strong>in</strong> <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n<br />

Eeuw. Amsterdam voor vijf duiten per dag bij <strong>de</strong> Bijzon<strong>de</strong>re Collecties, zijn er veel programmaon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len<br />

die te maken hebben met het zeventien<strong>de</strong>-eeuwse boek. Bijvoorbeeld<br />

workshops Boekban<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n Eeuw, Populair drukwerk <strong>in</strong> <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n<br />

Eeuw en Koken <strong>in</strong> <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n Eeuw en colleges over <strong>de</strong> Atlas Maior en <strong>de</strong> Van Santen-<br />

Bijbel.


Daarnaast komen er an<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rwerpen aan bod zoals Omgaan met bijzon<strong>de</strong>re materialen,<br />

Evolutie <strong>in</strong> <strong>de</strong> Artis Bibliotheek en De geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> drukletter. Deze summerschool<br />

biedt ver<strong>de</strong>r nog verschillen<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re aantrekkelijke activiteiten zoals een<br />

concert, rondleid<strong>in</strong>gen en als afsluit<strong>in</strong>g <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> Fre<strong>de</strong>rik Mullerlez<strong>in</strong>g.<br />

Deelnemers aan <strong>de</strong> summerschool kunnen een keuze maken uit een ‘à la carte’programma.<br />

Naast diepgraven<strong>de</strong> cursussen en workshops zijn er toegankelijke colleges<br />

en lez<strong>in</strong>gen waarbij topstukken uit <strong>de</strong> collecties wor<strong>de</strong>n getoond.<br />

Actuele <strong>in</strong>formatie is op <strong>de</strong> website van <strong>de</strong> summerschool te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n: www.bijzon<strong>de</strong>recollecties.uva.nl/bc<br />

_ actueel/summerschool.cfm.<br />

Bijzon<strong>de</strong>re Collecties van <strong>de</strong> Universiteit van Amsterdam<br />

Ou<strong>de</strong> Turfmarkt 129 (Rok<strong>in</strong>), 1012 gc Amsterdam, 020 5257300<br />

Letters Voelen<br />

Tesamen met Jos Pastijn geef ik een kennismak<strong>in</strong>gscursus letterzetten <strong>in</strong> het<br />

Museum voor Industriële Archeologie en Textiel <strong>in</strong> Gent, voor leerkrachten uit het<br />

avondon<strong>de</strong>rwijs: www.ovsg.be/naschol<strong>in</strong>g/dko/dlbko7.html<br />

Maar ook an<strong>de</strong>re groepen of groepjes willen we graag iets bijleren.<br />

Meer <strong>in</strong>formatie: petervanlanckerAme.com<br />

Zomertyposium 2011<br />

Initiaal — druk met letters — zomertyposium 2011<br />

Of het nu gaat om een letterontwerper, een typograaf, een grafisch vormgever,<br />

of een margedrukker; steeds zien zij zich geplaatst voor een keuzeproces om het<br />

optimale letterbeeld te bereiken. Initiaal heeft ‘letteraars’ van naam en faam bereid<br />

gevon<strong>de</strong>n om hun expertise en ervar<strong>in</strong>gen met u te <strong>de</strong>len op zaterdag 27 augustus<br />

2011 tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> zes<strong>de</strong> editie van Zomertyposium vanaf 10.00 uur <strong>in</strong> <strong>de</strong> collegezaal van<br />

Museum Plant<strong>in</strong> Moretus aan <strong>de</strong> Vrijdagmarkt te Antwerpen.<br />

Peter Verheul spreekt over custom fonts; Yves Peters heeft het over fontselectie en webfonts<br />

en Jo De Baer<strong>de</strong>maeker gaat <strong>in</strong> op Open Type en multimediaal zetwerk. Uiteraard<br />

mag <strong>de</strong> Typosiumprent niet ontbreken; Lea Van Heck heeft zich lasten <strong>in</strong>spireren<br />

door <strong>de</strong> Plant<strong>in</strong> als letteraar.<br />

Na<strong>de</strong>re <strong>in</strong>fo: www.<strong>in</strong>itiaal.be


nieuwsbrief <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong> nummer 137, juli 2011 32<br />

colofon<br />

Deze nieuwsbrief is een uitgave van <strong>de</strong> Sticht<strong>in</strong>g <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong>.<br />

Voorzitter: Bubb Kuyper, bubbkuyperAnetaffairs.nl<br />

Secretaris: Silvia Zwaaneveldt, Gerrit Doustraat 4, 2311 xp Lei<strong>de</strong>n,<br />

silviaAdrukwerk <strong>in</strong><strong>de</strong>marge.org<br />

Penn<strong>in</strong>gmeester: Frans <strong>de</strong>n Breejen, Korte Vleerstraat 8, 2513 vm Den Haag,<br />

fransAdrukwerk<strong>in</strong><strong>de</strong>marge.org<br />

Overige bestuursle<strong>de</strong>n: Alex Barbaix, Roosje Keijser, San<strong>de</strong>r P<strong>in</strong>kse<br />

Nieuwe contribuanten/adreswijzig<strong>in</strong>gen graag doorgeven aan <strong>de</strong> secretaris.<br />

Nieuwsbrieven verschijnen 4 maal per jaar, beg<strong>in</strong> januari, april, juli en oktober.<br />

Kopij voor <strong>de</strong> nieuwsbrief dient uiterlijk halverwege <strong>de</strong> voorafgaan<strong>de</strong> maand<br />

b<strong>in</strong>nen te zijn.<br />

Bijdragen liefst per e-mail naar nieuwsbriefAdrukwerk<strong>in</strong><strong>de</strong>marge.org, of per<br />

post naar <strong>Nieuwsbrief</strong> Sticht<strong>in</strong>g <strong>Drukwerk</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>Marge</strong>, Herengracht 51, 1015 bc<br />

Amsterdam.<br />

Redactie nieuwsbrief: Alex Barbaix, San<strong>de</strong>r P<strong>in</strong>kse

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!