28.09.2013 Views

í5e jaargang nummer I januari-februari Í9ó0 - Drukwerk in de Marge

í5e jaargang nummer I januari-februari Í9ó0 - Drukwerk in de Marge

í5e jaargang nummer I januari-februari Í9ó0 - Drukwerk in de Marge

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>í5e</strong> <strong>jaargang</strong> <strong>nummer</strong> I <strong>januari</strong>-<strong>februari</strong> <strong>Í9ó0</strong><br />

té té


lllustratie uit'S<strong>in</strong>terklaas en <strong>de</strong> Struikrovers'<br />

Joh.H.vanEikeren lllustraties voor het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek<br />

Het is een misverstand te menen dat <strong>de</strong> ver-<br />

makelijke stukies <strong>in</strong> <strong>de</strong> krant alleen te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> daarvoor opgenomen rubriekjes met<br />

cursief gezette tekstles of <strong>in</strong> <strong>de</strong> stripverhalen.<br />

Veel meer vermakelijks is <strong>in</strong> <strong>de</strong> rest van <strong>de</strong><br />

krant te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, want het is soms lachwekkend<br />

te lezen wat men <strong>de</strong> argeloze burger aan baar-<br />

lijke nonsens durft aan te praten. Zo spel<strong>de</strong><br />

omstreeks <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboekenweek een kranten-<br />

man <strong>de</strong> lezers op <strong>de</strong> mouw'dat het Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek op hoog peil staat'en - zo orakel<strong>de</strong><br />

hij ver<strong>de</strong>r - dat was nou allemaal daaraan te<br />

danken dat beken<strong>de</strong> tekenaars thans.k<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

boeken illustreren, Vroeger was dat an<strong>de</strong>rs,<br />

want toen was <strong>de</strong> i llustratie bene<strong>de</strong>n <strong>de</strong> waard ig-<br />

'<strong>de</strong><br />

heid van <strong>de</strong> tekenaar, totdat doorbraak'<br />

kwam met het werk van twee'befaam<strong>de</strong> illustra-<br />

trices' en zon<strong>de</strong>r blikken oí blozen wor<strong>de</strong>n dan<br />

Nellie Bo<strong>de</strong>nheim en Rie Cramer <strong>in</strong> één a<strong>de</strong>m<br />

genoemd. De eigenlijke verlosser is volgens <strong>de</strong><br />

krantenman Walt Disney met zijn tekenfilms<br />

geweest. En met <strong>de</strong>ze drie Íiguren (waarvan<br />

alleen Nellie Bo<strong>de</strong>nheim iets wezenlijks voor<br />

het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek heeft betekend) houdt's mans<br />

kennis dan op. Van een Braakensiek en een<br />

ls<strong>in</strong>gs heeÍt hij nooit gehoord, evenm<strong>in</strong> als van<br />

typografi sche verzorgi nt.<br />

Als men nu weet hoe het bij <strong>de</strong> iaarlijkse vijftig<br />

bestverzorg<strong>de</strong> boeken juist met het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek<br />

gesteld is, is zulk een krantenartikel toch voor-<br />

licht<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> meest ridicule soort. Als men<br />

be<strong>de</strong>nkt dat er iaren voor nodig teweest zijn<br />

om het bij die boekenverkiez<strong>in</strong>gen met het<br />

jeugdboek tot een maar heel pover cijfer te<br />

brengen en we het vorig laar weer tot nul zijn<br />

afgezakt, is zulk krantengeschrijf niet meer dan<br />

het boerenbedrog van <strong>de</strong> standwerker.<br />

Hoe staat het nu met het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek dat voor<br />

<strong>de</strong> week van het k<strong>in</strong>d en voor <strong>de</strong> <strong>de</strong>cember-<br />

feestdagen is verschenen ? Het is moeilijk na te<br />

gaan of het alarmeren<strong>de</strong><br />

'. . . die toekomst (van<br />

het jeugdboek) bleek somber<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> groot-<br />

ste pessimist zou hebben durven voorspellen',<br />

<strong>in</strong> het juryrapport 1959, <strong>de</strong> uitgevers heeft ge-<br />

stimufeerd, maar een zeer willekeuríge keus uit<br />

<strong>de</strong> kasten van <strong>de</strong> boekhan<strong>de</strong>laar wijst daar wel<br />

op. Er zijn althans <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste tijd enige hoop-<br />

geven<strong>de</strong> d<strong>in</strong>gen gebeurd en één daarvan is,<br />

dat enkele ionte tekenaars wat kansen hebben<br />

gekregen.<br />

Bruna te Utrecht kwam <strong>in</strong> zijn serie vierkante<br />

boekjes uit met 'Het Vogeltie', met versjes en<br />

teken<strong>in</strong>gen van Dick Bruna,dat <strong>in</strong> alle opzichten<br />

voortreffelijk is. Op <strong>de</strong> directe teken<strong>in</strong>gen, die<br />

kundig zijn teruggebracht tot het allereen-<br />

voudigste dat het k<strong>in</strong>d aanspreekt, sluit <strong>de</strong><br />

typografie volkomen aan. Het bandle met <strong>de</strong><br />

dikke bor<strong>de</strong>n is nou ook maar precies wat het<br />

hier moet zijn. Een heel goed k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek.<br />

Voor 'Slacht me niet zei <strong>de</strong> kip', van Leopold te<br />

Den Haag, is een mij onbeken<strong>de</strong> Re<strong>in</strong>tieVenema<br />

doen<strong>de</strong> geweest. Zij heeft zeer verdienstelijke<br />

illustraties voor dit boek gemaakt, waaron<strong>de</strong>r er<br />

zijn die even doen <strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> grote sprook-<br />

iesverluchters <strong>in</strong> hun beste momenten. Deze<br />

illustratrice toont een prettig eigen handschrift<br />

naast een verantwoor<strong>de</strong> vorm. Zij kan tekenen<br />

en laat zich niet door <strong>de</strong>Íormatie tot apartheid<br />

verlei<strong>de</strong>n. Haar figuren en haar dieren zitten<br />

goed <strong>in</strong> elkaar en hebben niettem<strong>in</strong> <strong>de</strong> sfeer en<br />

het verhalen<strong>de</strong> dat het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek nodig heeft.<br />

Het boek is behoorlijk van typografie (lammer<br />

van die gespatieer<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkast) en heeft een<br />

aardig omslag en aantrekkelijke schutbla<strong>de</strong>n.<br />

T<strong>in</strong>y van Asselt, ook al weer nieuw voor mij,<br />

heeft 'Klaas <strong>in</strong> Amsterdam' geïllustreerd dat bij<br />

Ten Have te Amsterdam uitkwam. M<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

vrouwelijk, steviger zou men kunnen zeggen,<br />

is haar hand en ook zij kan tekenen. Hoewel<br />

veel vaster van bouw, is <strong>de</strong> vorm toch niet zo<br />

sterk; het tekenen van han<strong>de</strong>n geeÍt haar dui<strong>de</strong>-<br />

lijk soms nog moeite. Wat zij echter weer voor<br />

heeft is, dat zij goed weet te typeren en <strong>de</strong><br />

beweg<strong>in</strong>gen van k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren goed heeft geobser-<br />

veerd.<br />

Een <strong>de</strong>r<strong>de</strong> mij onbekend talent trad op als<br />

illustratrice <strong>in</strong> 'Gekke Erica', uitgegeven door<br />

Ploegsma teAmsterdam. Ursula <strong>de</strong>nTex maakte<br />

voor dit boek een uitstekend omslagontwerp,<br />

waar<strong>in</strong> vooral <strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g goed is. Het geheel<br />

is vlot <strong>in</strong> elkaar gepenseeld <strong>in</strong> prettige kleuren<br />

en er is een goed gebruik gemaakt van het witte<br />

papier. Wat al te vlot, te handig, lijken mij <strong>de</strong><br />

illustraties die zij voor het boek maakte. De<br />

losse manier van doen heeft zeker zijn charme,<br />

maar sommige teken<strong>in</strong>gen hebben toch iets te<br />

we<strong>in</strong>ig en komen eigenlijk niet boven <strong>de</strong> aan-<br />

duid<strong>in</strong>g uit. Nog maar even ver<strong>de</strong>r en dan is het<br />

er, zoals bij <strong>de</strong> pantomime-danser die u hierbij<br />

Stoíomslag van'Gekke Erica'


a-<br />

DE IÍÀCOGEL<br />

Dc )Íagogr I<br />

rs crn \o3!l<br />

cn hij rroont <strong>in</strong> \\'atrrlanrl<br />

nrc r zijn prntjls <strong>in</strong> rlc lrorgtc<br />

cn zijn lopjc ondcr't zanrl<br />

op dc Lcrg r an ÏctcrLand.<br />

.\llc drgcn 7it hij drrr<br />

cn hij :larpt. hct hclc jaar.<br />

)Írrr op ncqcnticn nor curbcr<br />

rnr,lr hii rrLkcr. qccfr<br />

srluirl<br />

pakt tcn lant cn karnt /i<strong>in</strong> vcrcn<br />

en zijn staar t zorgvrrl


lllustraties voor het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek<br />

gereproduceerd v<strong>in</strong>dt, Een naar behoren typo-<br />

grafisch verzorgd boek.<br />

Een an<strong>de</strong>r boek van Ploegsma is 'Dat zijn <strong>de</strong> M-<br />

brigadiers', waarvoor Elly van Beek <strong>de</strong> illustra-<br />

ties lever<strong>de</strong>. Ze zijn met een onstuimigheid en<br />

vaart gedaan, waarvoor <strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a haar vaak een<br />

te benard vlak geweest moet zijn; haar breed<br />

opgezette krijtteken<strong>in</strong>gen lopen er, niet ten<br />

voor<strong>de</strong>le van het boek. vaak aan alle kanten af.<br />

Daar waar zij <strong>de</strong> boekpag<strong>in</strong>a <strong>in</strong> het oog heeft<br />

gehou<strong>de</strong>n, heeft zij sterke en toch gevoelige<br />

teken<strong>in</strong>gen tegenover <strong>de</strong> tekst geplaatst. Ze<br />

hebben veel van litho's en zijn daarom moeilijk<br />

met <strong>de</strong> tekstpag<strong>in</strong>a's <strong>in</strong> harmonie te brengen.<br />

Sterke verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>g zou hier <strong>de</strong> enige, maar not<br />

niet i<strong>de</strong>ale oploss<strong>in</strong>g zijn geweest.<br />

'S<strong>in</strong>terklaas en <strong>de</strong> struikrovers', het bekroon<strong>de</strong><br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek dat Holland te Amsterdam uitgaf,<br />

mag hier vanzelÍsprekend niet ontbreken. Er<br />

zijn enkele aardige illustraties <strong>in</strong> van Babs van<br />

Wely, die ik ook al weer op dit pad niet eer<strong>de</strong>r<br />

ben tegengekomen. Sterk zijn <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

dit boek - moet ik zeggen - niet en met name<br />

<strong>de</strong> hoofdfiguur S<strong>in</strong>terklaas is er maar heel<br />

zwakies afgekomen. Het beste bevalt mij nog<br />

het bandie met <strong>de</strong> blankwitte baard vol van<br />

bisschoppel ijkheid tegen het nachtzwarte kwaad<br />

waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> struikrovers gehuld zijn.<br />

Als een comeback <strong>in</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands is er bij<br />

Ploegsma te Amsterdam dit iaar een boekje<br />

met teken<strong>in</strong>gen en versies van Diet Huber, 'De<br />

uil met zeven zuurties', verschenen. Enige jaren<br />

gele<strong>de</strong>n (het was een <strong>de</strong>buut naar ik meen)<br />

kwam er een boekje <strong>in</strong> het Fries van haar uit,<br />

dat één van <strong>de</strong> vijÍtig van dat jaar werd. Met <strong>de</strong><br />

teken<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> twee kleuren, die goed op <strong>de</strong><br />

pag<strong>in</strong>a gezet zijn en waaraan k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren veel te<br />

bekijken zullen hebben, is het ook nu weer een<br />

goed k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek gewor<strong>de</strong>n. Het is een vrolijk,<br />

grappig en soms ook prettig triezelig tumult<br />

van manneties, vrouwties, k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren en beesten,<br />

kiik vogel, daar ir <strong>de</strong> boer<strong>in</strong>,<br />

dat vrouwtjc, dat daar loopt.<br />

zij hecít hecl netje: om h:er hooíd<br />

een doekje heên gêknoopt.<br />

lllustratie uit'Het vogeltle'<br />

4<br />

Dat van Goor Zonen te Den Haag Ted Schaap<br />

aan het illustreren van een k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek hebben<br />

tezet, wirs niet zon<strong>de</strong>r risico, Het 'gekke' van<br />

Ted Schaap berust helemaal op <strong>de</strong> volwassenheid,<br />

omdat hij - naar <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong> humor -<br />

het gekke uit bloe<strong>de</strong>rnstige situaties haalt<br />

waarvan het k<strong>in</strong>d nog geen weet heeft. Met het<br />

boekie'Hikker<strong>de</strong>, pikker<strong>de</strong>, paar<strong>de</strong>boom' blijkt<br />

dat er nu ook een Ted Schaap voor het k<strong>in</strong>d is,<br />

want <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen die hij bij <strong>de</strong>ze versjes<br />

maakte zijn van een dwaasheid en v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>grijk-<br />

heid waaraan het k<strong>in</strong>d veel plezier zal beleven.<br />

Maar niet alleen het k<strong>in</strong>d. Heel mal zijn het<br />

<strong>in</strong>gebeel<strong>de</strong> generaaltje met <strong>de</strong> getrokken sabel<br />

op pag<strong>in</strong>a 19 en <strong>de</strong> baron <strong>in</strong> <strong>de</strong> badkuip op<br />

pag<strong>in</strong>a 6. En hoe v<strong>in</strong>dt u het goeiige domme<br />

ventle met sneehoed en poes die achter <strong>de</strong><br />

muziek aanloopt <strong>in</strong> <strong>de</strong> hierbij aígebeel<strong>de</strong><br />

pag<strong>in</strong>a's ? Het boekie heeft een goed omslag en<br />

aardige schutbla<strong>de</strong>n. Jammer is dat het door-<br />

schijnen<strong>de</strong> papierwat afbreuk doet aan <strong>de</strong> goe<strong>de</strong><br />

typografie.<br />

Het zou onverstandig zijn voorspell<strong>in</strong>gen te<br />

doen, maar afgaan<strong>de</strong> op een paar van <strong>de</strong>ze voor<br />

<strong>de</strong> hand weggenomen uitgaven lijkt het of het<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek dit jaar niet als zorgenk<strong>in</strong>d voor <strong>de</strong><br />

iury z l verschijnen. Aan het hoge peil waarvan<br />

<strong>de</strong> krantenman hardop droom<strong>de</strong> zijn ze nog niet<br />

toe, maar ze gaan <strong>in</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g. Op<br />

<strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g van het Tsiechische boek<br />

hebben wij van <strong>de</strong> zomer kunnen 'liebáugeln'<br />

naar <strong>de</strong> mooie illustraties voor het leugdboek<br />

die daar lagen en een vergelijk<strong>in</strong>g viel niet<br />

Sunstit voor ons k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek uit. Aan gebrek<br />

aan goe<strong>de</strong> illustratoren bij ons is dat niet te<br />

wijten; we hebben er voldoen<strong>de</strong> en het gaat er<br />

maar om of zij <strong>de</strong> kans krijgen. Het is te hopen<br />

dat <strong>de</strong> uitgevers <strong>de</strong> w<strong>in</strong>d zo mee hebben dat zij<br />

voor <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e prijs die het Ne<strong>de</strong>rlandse publiek<br />

voor het ieugdboek wil betalen, die kansen<br />

zullen kunnen geven,<br />

lllustratie uit'Slacht me niet zei <strong>de</strong> kip'<br />

t t-<br />

I .J.l \<br />

.: ; .l :\.<br />

. ; :!<br />

- | tl<br />

lllustratie uit'Dat zijn <strong>de</strong> M-brigadiers'<br />

j<br />

l-,


.sJerpESrJq-hl<br />

ap uÍrz t€O. trn alt?Jlsnlll<br />

.sJ"^oJïlnJts ap ua sEel)Jatuts. uB^ SElsuo<br />

r!n altEJtsnlll<br />

.sJa^oJlrnJls ap ua seellJatuts,<br />

.uEpJalsuv ut sssl). l!n oll9Jlsnlll


E. Schmidt lndrukS


2 Op <strong>de</strong> voorgrond het nieuwste type mach<strong>in</strong>e van <strong>de</strong> Miehle Corporation, die drukt van om <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gespannen buigzame Du Pont-platen<br />

3 Een nieuwe Harris-Seybold<br />

drukpers met <strong>de</strong> dunne metalen zgn. wrap-around-plaat,<br />

waarvan<br />

voor <strong>de</strong> hoogdruk grote verwacht<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n gekoesterd


K.vóhr<strong>in</strong>ger De graÍlsche tentoonstelllng te Mllaan - <strong>in</strong> tt kort bezien<br />

De eerste grafische vaktentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ltalië,<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft van het voorgaan<strong>de</strong> jaar te<br />

Milaan gehou<strong>de</strong>n, wi$ <strong>in</strong> z'n opzet zeer veel-<br />

zijdig te noemen.<br />

Degene die een ogenblik aan het lawaai van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>eswil<strong>de</strong> ontkomen, kon als on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong> historische tentoonstell<strong>in</strong>g of één van <strong>de</strong><br />

an<strong>de</strong>re exposities bezoeken. Desamengebrachte<br />

historische voorbeel<strong>de</strong>n bo<strong>de</strong>n een sluitend<br />

overzicht op <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van schrift en<br />

letter, papier en drukkunst. Kostelijke schatten<br />

v/aren uit vele bibliotheken bijeengevoegd en<br />

toon<strong>de</strong>n het grote kunnen van <strong>de</strong> drukkers <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> eerste perio<strong>de</strong>, maar ook van hun voor-<br />

gangers, <strong>de</strong> schrijvers.<br />

De ltaliaanse vakscholen verzorg<strong>de</strong>n aantrekke-<br />

lijks stands en gaven een <strong>in</strong>druk van hun op-<br />

leid<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke beroepen zowel<br />

als fotomateriaal van hun on<strong>de</strong>rwijs<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen.<br />

Fol<strong>de</strong>rs lichtten daarbij <strong>in</strong> over <strong>de</strong> opzet en ook<br />

over <strong>de</strong> opgaven welke <strong>de</strong> scholen zich stellen<br />

met betrekk<strong>in</strong>g tot het on<strong>de</strong>rwijs. De f<strong>in</strong>an-<br />

cier<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze on<strong>de</strong>rwijs<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen, <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> tot stand gebrachte vergrot<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n door een goe<strong>de</strong> samenwerk<strong>in</strong>g<br />

tussen werkgevers en werknemers, is op zich-<br />

zelf al bestu<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g waard.<br />

Daarnaast waren er op <strong>de</strong>ze vaktentoonstell<strong>in</strong>g<br />

stands van drukkerijen en uitgeyersmaatschap-<br />

pijen, waarvan <strong>de</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g op een bijzon<strong>de</strong>r<br />

hoog niveau was te achten. Niet uit het oog mag<br />

wor<strong>de</strong>n verloren, dat <strong>de</strong> pers, <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r<br />

<strong>in</strong> Noord-ltalië, een hoogst belangrijke rol<br />

speelt. De grote dagbladon<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen had<strong>de</strong>n<br />

ook hun eigen stands, waarbij die van I'Unita<br />

te meer vermel<strong>de</strong>nswaard is vanwege <strong>de</strong> aan-<br />

wezigheid van een machtig elektronischadres-<br />

seerapparaat, tevens abonnementenad m<strong>in</strong>istra-<br />

tie, die door Olivetti en Adrema gezamenlijk<br />

werd ontwikkeld.<br />

De kern van <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g te Milaan was<br />

vanzelísprekend - zoals overal - <strong>de</strong> grafische<br />

techniek. Bijna alle firma's van betekenis op ons<br />

cont<strong>in</strong>ent, uit Engeland en uit <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong><br />

Staten waren er bij, <strong>de</strong>els via hun vertegen-<br />

woordig<strong>in</strong>gen en soms ook met eigen stands.<br />

Voor <strong>de</strong> meeste ltaliaanse fabrikanten op gra-<br />

Íisch gebied was dit veelal een eerste gelegen-<br />

heid van <strong>de</strong>ze aard om ook aan buitenlandse<br />

bezoekers hun produkten te tonen.<br />

Aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant was het talrijke ltaliaanse<br />

vakgenoten, die tot nu toe niet een <strong>de</strong>rgelijke<br />

vaktentoonstell<strong>in</strong>g kon<strong>de</strong>n bezoeken, voor <strong>de</strong><br />

eerste keer mogelijk 'een blik <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst<br />

te werpen'. Fotografische zetmach<strong>in</strong>es, één-<br />

fase-sneletsmach<strong>in</strong>es, systemen voor elektro-<br />

nische registercontrole van <strong>de</strong> meest uiteen-<br />

lopen<strong>de</strong> aard, grote comb<strong>in</strong>aties voor <strong>de</strong> boek-<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij en <strong>de</strong> papierverwerken<strong>de</strong> <strong>in</strong>dustrie en<br />

veelzijdige drukmach<strong>in</strong>es, waarvan zij tot op<br />

dat moment nog slechts had<strong>de</strong>n kunnen lezen,<br />

waren <strong>in</strong> grote aantallen opgesteld en gaven een<br />

betere kijk op <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g.<br />

Bij dit alles mag menige ltaliaanse fabrikant, met<br />

het oog op <strong>de</strong> gemeenschappelijke markt <strong>in</strong><br />

Europa, tot bedachtzaamheid zijn gestemd. Er<br />

schijntdaar toch wel een zekere typenbeperk<strong>in</strong>g<br />

- die we ook wel eens normaliser<strong>in</strong>g plegen te<br />

noemen - nodig te zijn. Zo was er bijvoorbeeld<br />

sprake van tw<strong>in</strong>tig verschillen<strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen van<br />

<strong>de</strong> letterkast en van veertig letterhoogten !<br />

Maar. . . tal van ltaliaanse fabrikaten, <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r die welke men reeds op vroegere<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gen zag, had<strong>de</strong>n wereldniveau.<br />

I Een blik op een <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> machtige tentoonstell<strong>in</strong>gshal waar <strong>de</strong>'techniek' <strong>in</strong> belangriike matê was geconcentreerd<br />

8<br />

Wel voor <strong>de</strong> eerste keer waren - afgezien van<br />

<strong>de</strong> Oosteuropese lan<strong>de</strong>n - Russische grafische<br />

mach<strong>in</strong>es opgesteld, waarbij drie regelzet-<br />

mach<strong>in</strong>es, een mach<strong>in</strong>e gelijkend op <strong>de</strong> Ludlow<br />

en één die veel op <strong>de</strong> Elrod geleek. Aan <strong>de</strong><br />

wan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> stand waren foto's te zien van<br />

een losse letterzet- en gietmach<strong>in</strong>e, een elek-<br />

tronische clichégraveermach<strong>in</strong>e en apparaten<br />

voor het'zetten op afstand'.<br />

Mocht er naar <strong>de</strong> eerste <strong>in</strong>druk niet zo veel<br />

nieuws te zien zijn op <strong>de</strong>ze vaktentoonstell<strong>in</strong>g,<br />

toch moet wor<strong>de</strong>n opgemerkt dat ook hier<br />

weer bepaal<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ighe<strong>de</strong>n op een ver<strong>de</strong>re<br />

vooruitgang bleken te wijzen. We stippen zo<br />

maar enkele punten aan.<br />

Bij <strong>de</strong> drukpersen toon<strong>de</strong> Koenig & Bauer <strong>de</strong><br />

Rex Vll met <strong>in</strong>drukwerk, evenals een super-<br />

mo<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> tweetoerenpers Sturmvogel,<br />

waarbij <strong>in</strong> het íormaat 94x 136 cm een uurproduktie<br />

van 3000 werd aangegeven. Een<br />

tweekleuren-rotatie-vellenpers voor <strong>nummer</strong>-<br />

werk, speciaal gebouwd voor het drukken van<br />

waar<strong>de</strong>papieren, bleek het proefstadium te<br />

hebben doorlopen en komt ter beschikk<strong>in</strong>g,<br />

Een toestel- en <strong>in</strong>pasapparaat maakt het moge-<br />

lijk het voorberei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> werk voor <strong>de</strong>rgelijke,<br />

met afneembare cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs resp. cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rge<strong>de</strong>el-<br />

ten werken<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es vrijwel geheel vooraf<br />

te doen geschie<strong>de</strong>n.<br />

Vermel<strong>de</strong>nswaard is bijvoorbeeld ook een L &<br />

M-tweetoerenpers, die - naast nog an<strong>de</strong>re ver-<br />

nieuw<strong>in</strong>gen - met twee uitlegstapels werkt,<br />

waarop <strong>de</strong> vellen beurtel<strong>in</strong>gs wor<strong>de</strong>n uitgelegd,<br />

zodat elk afzon<strong>de</strong>rlijk vel <strong>de</strong> dubbele droogtijd<br />

krijgt. Dezelf<strong>de</strong> Íirma toon<strong>de</strong> het vormenpirs-<br />

apparaat Superpositor (vergelijkbaar met het<br />

Registerscope-apparaat), dat een fei lloos passen


J<br />

van <strong>de</strong> kleurenvormen na het eerste standvel<br />

moSelijk maakt.<br />

De vervaardig<strong>in</strong>g van beelddragers voor <strong>de</strong><br />

hoogdruk schijnt <strong>in</strong> een beslissend stadium te<br />

zijn gekomen. Bij <strong>de</strong> éénfase-sneletsmach<strong>in</strong>es<br />

viel een mach<strong>in</strong>e op die met sproeiers werkt en<br />

dus geen bewegen<strong>de</strong> <strong>de</strong>len <strong>in</strong> het etszuur heeít<br />

(Moll). Ook <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> photopolymer-<br />

drukplaten, welke door <strong>de</strong> wereldfirma Du<br />

Pont zijn ontwikkeld, blijken nu uit het proef-<br />

stadium tevoorschijn te komen. (Eén van <strong>de</strong>ze<br />

platen bestaat uit een laag lichtgevoelig plastisch<br />

materiaal, aangebracht op een zeer dunne me-<br />

talen basis. Op het lichtgevoelige materiaal<br />

wor<strong>de</strong>n foto's, teken<strong>in</strong>gen en tekst <strong>in</strong> Íilm gekopieerd.<br />

Het niet door licht 'gehar<strong>de</strong>'<br />

ge<strong>de</strong>elte<br />

van <strong>de</strong> beeldlaag kan wor<strong>de</strong>n weggespoeld.<br />

Resultaat: een zeer geschikt bevon<strong>de</strong>n beeld-<br />

drager met grote diepte, die om <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

kan wor<strong>de</strong>n gespannen zoals bij offsetplaten het<br />

gevaf is. redoctie). Fairchild ontwikkel<strong>de</strong> een<br />

nieuwe clichégraveermach<strong>in</strong>e speciaal voor dag-<br />

bladbedri.jven en beveelt voorts aan een Pola-<br />

roid-Land-camera. die <strong>in</strong> één m<strong>in</strong>uut het beeld<br />

kant en klaar oolevert. Door <strong>de</strong> firma Hell bleek<br />

voorts een metho<strong>de</strong> te zijn uitgewerkt om vol-<br />

ledige krantenpag<strong>in</strong>a's via lijnverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen of<br />

draadloos naar el<strong>de</strong>rs over te brengen. Op het<br />

gebied van <strong>de</strong> stereotypie metkunststoffenten-<br />

slotte wordt met steeds zuiver<strong>de</strong>r apparatuur<br />

en met steeds betere materialen gewerkt.<br />

Dit overzicht is allerm<strong>in</strong>st volledig. Bedoeld is<br />

slechts een totaal<strong>in</strong>druk te geven, een korte<br />

blik op het hele gebied. Na<strong>de</strong>re bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n<br />

over het een en het an<strong>de</strong>r zullen <strong>in</strong> <strong>de</strong> komen<strong>de</strong><br />

tijd <strong>in</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke publikaties hun weg ook<br />

naar <strong>de</strong> belangstellen<strong>de</strong> TéTé-lezers v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

2 Boekwerken en an<strong>de</strong>re specimen van historische<br />

waar<strong>de</strong> waren uitgestald <strong>in</strong> vitr<strong>in</strong>es<br />

3 Aan prachtige voorbeel<strong>de</strong>n van boekdrukkunst uit<br />

het ltalië van onze tiid ontbrak het al evenm<strong>in</strong><br />

4 Oosterse belangstell<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> nieuwe meerkleuren-ofísetpers die Nebiolo voor het eerst te Milaan toon<strong>de</strong><br />

5 De grafische scholen had<strong>de</strong>n goe<strong>de</strong> stands ó De stand van één <strong>de</strong>r grote ltaliaanse uitgeversmaatschappijen op <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g


G. pijper GMA-tweetoerenPers TirÍ<strong>in</strong>g 4l<br />

Het is <strong>de</strong> vaklie<strong>de</strong>n bekend, dat <strong>de</strong> Zwe<strong>de</strong>n op<br />

het gebied van <strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>ebouw een<br />

uitsteken<strong>de</strong> naam hebben. Op het boekdruk-<br />

gebied komt daar o.a. <strong>de</strong> TirÍ<strong>in</strong>g 4l vandaan, een<br />

tweetoerenpers die wordt gefabriceerd bij <strong>de</strong><br />

Grafiska Mask<strong>in</strong> Aktiebolaget, die is gevestigd<br />

te Trollhàttan. De Tirf<strong>in</strong>g 4l (afbeeld<strong>in</strong>g l) is<br />

weliswaar <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e met het kle<strong>in</strong>ste papier-<br />

formaat van <strong>de</strong> drie typen die <strong>de</strong> GMA levert,<br />

maar we willen ditmaal juist aan <strong>de</strong>ze robuust<br />

gebouw<strong>de</strong> Zweedse kwaliteitsmach<strong>in</strong>e eens<br />

aandacht beste<strong>de</strong>n.<br />

Het grootste papierformaat dat op <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 4l<br />

kan wor<strong>de</strong>n gedrukt is 78,7x 104,5 cm. De af-<br />

met<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> ruimte b<strong>in</strong>nen het <strong>in</strong>sluitraam<br />

zijn 79,1 x 98,8 cm. Met een zgn. spaarraam zijn<br />

nog enige centimeters <strong>in</strong> <strong>de</strong> lengte van <strong>de</strong> vorm<br />

te w<strong>in</strong>nen (tot 102,2 cm). Het kle<strong>in</strong>ste te druk-<br />

ken formaat, dus ook het m<strong>in</strong>st economische,<br />

is 46,5x65 cm.<br />

De snelheid van <strong>de</strong>ze tweetoerenpers gaat tot<br />

4000 druks per uur. De hoge draaisnelheid en<br />

<strong>de</strong> geschiktheid voor het drukken van vormen<br />

die een hoge drukspann<strong>in</strong>g vereisen, v<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

hun basis <strong>in</strong> een krachtige en soli<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw.<br />

Deze laatste bestaat uit twee zijwan<strong>de</strong>n waar<strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rblokken geplaatst zijn en twee e<strong>in</strong>d-<br />

wan<strong>de</strong>n waarop <strong>de</strong> vier steunen rusten van <strong>de</strong><br />

rollenbanen voor het dragen van het drukíun-<br />

dament. Die komen op hun beurt onmid<strong>de</strong>llijk<br />

op <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>nsteun samen en geven zo on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>de</strong> vereiste weerstand. De hoge<br />

snelheid werd me<strong>de</strong> bereikt door het toepassen<br />

van lichte metalen voor <strong>de</strong> heen- en weergaan<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>len.<br />

Met het oog op <strong>de</strong> snelheid is <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 4l<br />

tó<br />

2 Constructie van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r (<strong>de</strong> griipers liggen<br />

tegen <strong>de</strong> legger aan)<br />

voorzien van een voorgrijpersysteem en een<br />

kett<strong>in</strong>guitleg. Doordat <strong>in</strong>- en uitleg automatisch<br />

zijn gemaakt en door ver<strong>de</strong>r doorvoeren van<br />

drukknopbedien<strong>in</strong>g kan het werken aan <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e door één bedien<strong>in</strong>gsman als uitgangs-<br />

punt wor<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n.<br />

Als een pers van dit kaliber <strong>in</strong> bedrijf is, ont-<br />

staan bij het keren van <strong>de</strong> drukplaat - vooral bij<br />

volle, zware illustratievormen en hoge draai-<br />

snelheid - krachten die remmend werken op<br />

een soepele Sang van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e. In een vroe-<br />

ger stadium werd dit on<strong>de</strong>rvangen door een<br />

speciale cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor <strong>de</strong> buffers, met <strong>de</strong> mogelijkheid<br />

om bij verschillen<strong>de</strong> snelhe<strong>de</strong>n door<br />

mid<strong>de</strong>l van een hen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> luchtdruk te regelen.<br />

Het storend verschil <strong>in</strong> opvangspann<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

buffers werd daardoor opgeheven. Er wordt nu<br />

aan gewerkt om <strong>de</strong> constructie van het buffer-<br />

3 Een excenterhuls, zoals bij <strong>de</strong> TirÍ<strong>in</strong>g 4l toegepast<br />

voor omhoog en omlaag gaan van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

systeem te verbeteren, waardoor verstellen van<br />

<strong>de</strong> buffers bij draaien met verschillen<strong>de</strong> snel-<br />

he<strong>de</strong>n niet meer nodig is.<br />

Het drukfundament van <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g, waaraan <strong>de</strong><br />

bufferstangen met <strong>de</strong> buffers bevestigd zijn, als-<br />

me<strong>de</strong> het mechanisme voor <strong>de</strong> heen- en weer-<br />

gaan<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukplaat, zijn van een<br />

speciaal soort lichtmetaal vervaardigd.<br />

De drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is met <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> tappen uit één<br />

stuk gegoten. De leggerdikte moet 1,5 mm zijn.<br />

De grijpers komen tegen <strong>de</strong> legger aan, zodat<br />

<strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g, ondanks verschil <strong>in</strong> leggerdikte,<br />

altijd gelijk is en er nog plaats overblijft voor <strong>de</strong><br />

vóórgrijpers en afneemgrijpers (aÍbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rborstel is beweeglijk en verlaat <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r een moment wanneer <strong>de</strong> voorkant van<br />

het vel passeert.<br />

De aandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r geschiedt<br />

a<br />

De GMA tweetoerenpers Tirf<strong>in</strong>g 4l, trots produkt<br />

van <strong>de</strong> Zweedse grafische mach<strong>in</strong>ebouw


-<br />

direct van <strong>de</strong> hoofdas af. Door <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>rlijke<br />

stand <strong>in</strong> <strong>de</strong> tandwielen tij<strong>de</strong>ns het heffen van <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, wanneer geen druk wordt gemaakt,<br />

dus tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> toer, ontstaat ruimte,<br />

Het tandwiel van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is bij <strong>de</strong>ze<br />

mach<strong>in</strong>e op bijzon<strong>de</strong>re wijze uitgevoerd. Het is<br />

namelijk <strong>in</strong> tweeën ge<strong>de</strong>eld (afbeeld<strong>in</strong>g 4). Het<br />

l<strong>in</strong>ker ge<strong>de</strong>elte zit vast op <strong>de</strong> as, terwijl het<br />

rechter ge<strong>de</strong>elte, het smalle <strong>de</strong>el dus, verend is<br />

gemaakt door mid<strong>de</strong>l van een stevige drukveer.<br />

Door dit systeem ontstaat tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> gang van<br />

<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geen spel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> tan<strong>de</strong>n. De ene<br />

helft van het tandwiel vangt namelijk, wanneer<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r zich naar voren beweegt, <strong>de</strong> ont-<br />

stane ruimte aan <strong>de</strong> tegengestel<strong>de</strong> kant op en<br />

blijft steeds <strong>in</strong> contact. Deze constructie geeft<br />

als hoogst belangrijk resultaat het verkrijgen<br />

van een rustige en gelijkmatige beweg<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Ook het zuiver passen wordt<br />

er zeer door bevor<strong>de</strong>rd. De tandwielen voor <strong>de</strong><br />

voorgrijpers en <strong>de</strong> kett<strong>in</strong>guitleg zijn op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

wijze uitgevoerd. Me<strong>de</strong> daaraan is het te dan-<br />

ken, dat bij een snelheid van meer dan 3500<br />

druks per uur geen trill<strong>in</strong>g is te constateren.<br />

Het omhoog en omlaag gaan van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

wordt bewerkstelligd door excenterhulzen<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 3). Deze constructie draagt er ook<br />

toe bij, dat geen trill<strong>in</strong>gen aan trekstangen,<br />

excentrieken en <strong>de</strong>rgelijke ontstaan. De druk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wordt namelijk direct door <strong>de</strong> trek-<br />

stangen aangetrokken. Om <strong>de</strong> drukkracht te<br />

veran<strong>de</strong>ren, kan aan <strong>de</strong> knooppunten van <strong>de</strong><br />

trekstangen door draaien aan <strong>de</strong> excenters <strong>de</strong><br />

lengte van <strong>de</strong> trekstangen wor<strong>de</strong>n gewijzigd.<br />

Daardoor wordt gelijktijdig <strong>de</strong> drukkracht ver-<br />

an<strong>de</strong>rd. Hierdoor wordt uitlopen van cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

lagers en slijtage aan cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rassen tot een m<strong>in</strong>i-<br />

mum teruggebracht.<br />

Bij snellopen<strong>de</strong> tweetoerenpersen is het niet<br />

gewenst, dat <strong>de</strong> te bedrukken vellen direct van<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>legtafel tegen <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n ge-<br />

bracht. Vooral bij dunne papieren werkt dit<br />

pasverschillen <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand. Ter voorkom<strong>in</strong>g<br />

daarvan dient het voorgrijpersysteem, dat door<br />

mid<strong>de</strong>l van een grijperstang <strong>in</strong> een cirkelvor-<br />

mige beweg<strong>in</strong>g het vel opneemt en het naar <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r brengt.<br />

Boven drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en <strong>in</strong>legtafel is een as beves-<br />

tigd, waaraan zich vier steunen bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n die <strong>de</strong><br />

grijperstang vasthou<strong>de</strong>n (aÍbeeld<strong>in</strong>g 5). Als <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e loopt, beweegt <strong>de</strong> grijperstang zich <strong>in</strong><br />

een zogenaam<strong>de</strong>'sw<strong>in</strong>g'beweg<strong>in</strong>g heen en weer,<br />

terwijl steeds <strong>de</strong> grijpers open en dicht gaan<br />

om het vel op te nemen en aí te geven.<br />

Het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 4l (afbeeld<strong>in</strong>g 6)<br />

bestaat uit drie letterrollen met een diameter<br />

van 69 mm, een likrol met een diameter van<br />

63 mm en drie distributierollen met een dia-<br />

meter van 69 mm, alle van rubber. Ver<strong>de</strong>r: een<br />

grote stalen verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met een diameter<br />

van 82 mm, twee stalen verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs met<br />

een diameter van 59,5 mm, een stalen distribu-<br />

tiecil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met een diameter van 63 mm en een<br />

ruiterrol met 45 mm diameter. tezamen ruim<br />

4 De aandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r (met ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> tandwielconstructie)<br />

5 Voorgrijpersysteem ('sw<strong>in</strong>g'beweg<strong>in</strong>g)<br />

toereikend zijn<strong>de</strong> voor een prima <strong>in</strong>ktver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

en <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g. De drie letterrollen keren als ze<br />

van <strong>de</strong> vorm verwij<strong>de</strong>rd zijn. Een kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>kt-<br />

tafel zorgt me<strong>de</strong> voor een goe<strong>de</strong> ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> toegevoer<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt.<br />

Om het <strong>in</strong>ktwerk beter bereikbaar te maken,<br />

kan men het <strong>in</strong> twee ge<strong>de</strong>elten opklappen.<br />

Bovendien is het geheel door twee plexiglas-<br />

platen stofvrij afge<strong>de</strong>kt. Als <strong>de</strong>ze platen zijn af-<br />

genomen is tevens <strong>de</strong> stroom naar <strong>de</strong> hoofd-<br />

motor verbroken.<br />

Zoals tegenwoordig vereist, is ook dit <strong>in</strong>ktwerk<br />

met een was<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g toegerust. Het <strong>in</strong>leg-<br />

apparaat kan naar keuze Dux oí Elles zijn. Het is<br />

volledig <strong>in</strong> het geheel van <strong>de</strong> pers <strong>in</strong>gebouwd.<br />

ls het niet gewenst met <strong>de</strong> vormenwagen van <strong>de</strong><br />

achterzij<strong>de</strong> doch van <strong>de</strong> zijkant <strong>de</strong> drukplaat te<br />

bena<strong>de</strong>ren, dan is ook dat mogelijk door het<br />

<strong>in</strong>voegen van een verleng<strong>de</strong> <strong>in</strong>legtafel tussen<br />

<strong>in</strong>legapparaat en pers.<br />

De vellen wor<strong>de</strong>n door vier zuigers aan <strong>de</strong><br />

t7


GMA-tweetoerenpers Tirfi ng 4l<br />

ó Het <strong>in</strong>ktwerk: stalen <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, ruiterrol, grote verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, distributiecil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

en verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, rubber likrol, letterrollen en distributierollen<br />

achterzij<strong>de</strong> opgenomen. Zes blaaspijples zorgen<br />

voor een luchtkussen on<strong>de</strong>r het vel dat naar <strong>de</strong><br />

transportwals wordt gevoerd. Een <strong>de</strong>tector<br />

hoedt er voor dat geen dubbele vellen passeren.<br />

Voordat het vel over <strong>de</strong> ban<strong>de</strong>n en rollen, die <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> voorgrijpers zijn <strong>in</strong>gebouwd, bij <strong>de</strong> vooraan-<br />

leggen komt, passeert het eerst nog weer een<br />

<strong>de</strong>tector, zodat <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e direct reageert als<br />

er Seen vel of een scheef vel komt. De vellen<br />

komen dakpans- of stafíelsgewijs aan.<br />

Tij<strong>de</strong>ns het drukken kan een nieuwe papier-<br />

stapel wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gebracht; het apparaat werkt<br />

via een e<strong>in</strong>dloze kett<strong>in</strong>g; <strong>de</strong> nieuwe stapel kan<br />

daarbij ook motorisch omhoog wor<strong>de</strong>n ge-<br />

d raaid.<br />

Als <strong>de</strong> vellen <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r verlaten, wor<strong>de</strong>n<br />

ze een moment overgenomen door veren<strong>de</strong><br />

tussentrijpers, die ze dan weer doorgeven aan<br />

<strong>de</strong> grijpers van <strong>de</strong> drie wagens die zich aan <strong>de</strong><br />

kett<strong>in</strong>guitleg bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g 7).Juist voor-<br />

7 Kett<strong>in</strong>guitleg met drie wagens<br />

!8<br />

dat<strong>de</strong>wagen het vel op <strong>de</strong> uitlegtafel <strong>de</strong>poneert,<br />

wordt het door een zuiSwals (afbeeld<strong>in</strong>g 8)<br />

afgeremd, zodat het rustit en vlak neerkomt.<br />

Bij het drukken van illustraties op kunstdruk en<br />

bij het verwerken van dunne papiersoorten is<br />

dat belangrijk.<br />

ls vereist dat het vel wordt doorgesne<strong>de</strong>n na<br />

het drukken, dan kan <strong>de</strong> snij-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n benut.<br />

Indien <strong>de</strong> uitlegstapel vol is, of het blijkt ge-<br />

wenst op een bepaal<strong>de</strong> hoogte <strong>de</strong> stapel weg te<br />

rij<strong>de</strong>n, dan wordt gebruik gemaakt van <strong>de</strong> vel-<br />

lenvanger. De pers kan zodoen<strong>de</strong> blijven door-<br />

d raaien.<br />

In <strong>de</strong> praktijk loopt <strong>de</strong>ze Tirí<strong>in</strong>g 4l met een<br />

groot papierformaat en een zware illustratie-<br />

vorm op een snelheid van 3500 druks per uur<br />

trill<strong>in</strong>gvrij en met een vlekkeloze uitleg. Aan <strong>de</strong><br />

voorbewerk<strong>in</strong>t van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van <strong>de</strong>ze<br />

tweetoerenDers en aan <strong>de</strong> controle van alles en<br />

nog wat wordt echter bij <strong>de</strong> fabricage ook <strong>de</strong><br />

grootste aandacht besteed.<br />

De elektrische <strong>in</strong>stallatie bestaat uit maar liefst<br />

zeven motoren: een hoofdmotor van l0 ok en<br />

nog zes hulpmotoren voor respectievelijk <strong>de</strong><br />

snelheidsregel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> hooídmotor, voor <strong>de</strong><br />

luchtpomp van het <strong>in</strong>legapparaat, voor <strong>de</strong> pomp<br />

van <strong>de</strong> zuigwals en <strong>de</strong> blazer van <strong>de</strong> kett<strong>in</strong>g-<br />

uitleg, voor <strong>de</strong> aandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zuigwals (zo-<br />

dat men al naar gelang van <strong>de</strong> dichtheid van het<br />

papier <strong>de</strong> snelheid kan regelen), een zuigpomp<br />

voor het <strong>in</strong>leggen en een zuigpomp voor <strong>de</strong><br />

stapel. Aan <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>gszij<strong>de</strong> zijn op een pa-<br />

neel alle motoren door knoppen te bedienen;<br />

<strong>de</strong> correspon<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>gsknoppen zijn<br />

tevens aan <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong> bij <strong>de</strong> uitlegtafel be-<br />

vestigd. Van belang is ook een stroommeter,<br />

waarop het direct is aÍ te lezen als zich onregel-<br />

matighe<strong>de</strong>n of stor<strong>in</strong>gen tij<strong>de</strong>ns het drukken<br />

voordoen.<br />

Het smeren is volautomatisch voor <strong>de</strong> zestien<br />

belangrijkste smeerpunten, <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r het<br />

drukfundament. Halíautomatisch is <strong>de</strong> smer<strong>in</strong>g<br />

voor <strong>de</strong> overige smeerpunten, ten getale van<br />

ruim hon<strong>de</strong>rd.<br />

Naast <strong>de</strong> besproken Tirf<strong>in</strong>g 4l bouwt <strong>de</strong> GMA<br />

nog <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 48 met verleng<strong>de</strong> uitleg en tafel-<br />

<strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, voor een papierformaat van 89x<br />

124 cm, alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> Vik<strong>in</strong>g 48 en <strong>de</strong> Vik<strong>in</strong>g 48S<br />

met ban<strong>de</strong>nuitleg en tafel<strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, waarvan<br />

<strong>de</strong> laatste eveneens voor een papierformaat<br />

van 89 x 124 cm.<br />

Al <strong>de</strong>ze Zweedse mach<strong>in</strong>es zijn <strong>de</strong>gelijk van<br />

bouw en hebben een hoge bedrijfszekerheid.<br />

Voor een drukker 'pracht'mach<strong>in</strong>es om met<br />

recht <strong>de</strong> boekdrukkunst op te beoefenen en<br />

vakmanschap ten toon te sprei<strong>de</strong>n.<br />

W<br />

8 Aíremm<strong>in</strong>g van het vel door een zuigwals


G. Pijper Magnetopr<strong>in</strong>t<br />

Het drukken met flexible beelddragers heeft<br />

ook <strong>in</strong> ons land een veel groter omvang dan<br />

menigeen veron<strong>de</strong>rstelt. Niet alleen wordt <strong>de</strong><br />

anil<strong>in</strong>edruk zeer veelvuldig toegepast, o.a. op<br />

speciale verpakk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>es, doch ook <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gewone vlakke hoogdruk wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> rubber<br />

beelddragers steeds meer toegepast.<br />

Het werken met rubber beelddragers heeft <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> praktijk problemen opgeworpen voor wat<br />

betreft <strong>de</strong> bevestig<strong>in</strong>g er van op <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

of vlakke clichévoet. In het ene bedrijf zal men<br />

<strong>de</strong> rubbers op tweezijdig kleeÍband plakken en<br />

dan direct op <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rof voet bevestigen,<br />

<strong>in</strong> een an<strong>de</strong>r bedrijf plakt men <strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> rotatie-<br />

druk gebruikte rubbers op een vel stevig papier,<br />

om ze eerst dan op <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te spannen,<br />

Bij <strong>de</strong>ze laatste metho<strong>de</strong> is het gemakkelijker<br />

gebleken, zo <strong>de</strong> rubber beelddrager afwijk<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> dikte vertoont - al of niet veroorzaakt door<br />

het vulcaniseren of naslijpen - een eenvoudig<br />

toestel er achter aan te brengen. Na het afdruk-<br />

ken kan men dan het geheel, met <strong>in</strong>begrip dus<br />

van het toestel, bewaren voor een eventuele<br />

herd ruk.<br />

Een Duitse fabriek, <strong>de</strong> E<strong>de</strong>lstahlwerke Aktien-<br />

gesellschaft Magnetfabrik te Dortmund, heeít<br />

als hulpmid<strong>de</strong>l op dit gebied een zgn. magneto-<br />

pr<strong>in</strong>t-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor rotatieve druk en ook spe-<br />

ciaal on<strong>de</strong>rlaagmateriaal voor <strong>de</strong> vlakke hoog-<br />

druk <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l gebracht. Dit nieuwe type<br />

stalen clichécil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is voorzien van ribben die<br />

sterk magnetisch zijn en ook het on<strong>de</strong>rlaagwit<br />

bezit <strong>de</strong>ze eigenschap.<br />

Schaft men on<strong>de</strong>rlaagwit en clichécil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs van<br />

<strong>de</strong>ze makelij aan, dan moet men daarop rubber-<br />

clichés gebruiken die wor<strong>de</strong>n samengesteld uit<br />

rubberlagen waarvan er één met ijzerpoe<strong>de</strong>r<br />

is vermengd.<br />

Het magnetopr<strong>in</strong>t-on<strong>de</strong>rlaagwit (afbeeld<strong>in</strong>g l),<br />

dat samen met een rubberdikte van 3,5 mm <strong>de</strong><br />

normale drukhoogte heeft, is verkrijgbaar <strong>in</strong><br />

bepaal<strong>de</strong> maten: 68x48, 48x34, 48x14, l?x4<br />

I Magnetopr<strong>in</strong>t-on<strong>de</strong>rlaagwit<br />

en 8x4 augustijn. Hiermee kunnen alle voor-<br />

komen<strong>de</strong> formaten wor<strong>de</strong>n samengesteld en er<br />

is ook geen bezwaar aan verbon<strong>de</strong>n als een<br />

tussenvoegen met kle<strong>in</strong>e stukken van een niet-<br />

magnetisch materiaal geschiedt.<br />

De magnetopr<strong>in</strong>t-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs (afbeeld<strong>in</strong>g 2), die<br />

voor elk type rotatiemach<strong>in</strong>e kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

vervaardigd, geven geen magnetisme aÍ aan <strong>in</strong><strong>de</strong><br />

nabijheid zijn<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<strong>de</strong>len. Ze zijn ook niet<br />

van <strong>in</strong>vloed op <strong>de</strong> elektrische 'lad<strong>in</strong>g' van <strong>de</strong><br />

passeren<strong>de</strong> papierbaan, het beken<strong>de</strong> verschijn-<br />

sel dat nogal eens zorgen oplevert.<br />

Bij gebruik van <strong>de</strong> magnetopr<strong>in</strong>t-rubberclichés<br />

is on<strong>de</strong>rplakken met kleeÍband dus niet nodig.<br />

Door <strong>de</strong> zo veel vlakkere on<strong>de</strong>rgrond zal <strong>de</strong><br />

toesteltijd gunstig wor<strong>de</strong>n beïnvloed. ls er een<br />

wat ruimere marge rondom <strong>de</strong> tekst, dan kan<br />

men er zo nodig - zon<strong>de</strong>r dat dit van <strong>in</strong>vloed<br />

zal zijn op het magnetisme - een toestel on<strong>de</strong>r<br />

aanbrengen tot en met 130 grams papier en<br />

daarbij kan wor<strong>de</strong>n gegaan tot een be<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g<br />

van twee<strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong> oppervlakte van het<br />

ru bbervlak.<br />

De samenstell<strong>in</strong>g van het magnetopr<strong>in</strong>t-rubber-<br />

cliché kan bestaan uit een laag van metaal<strong>de</strong>el-<br />

tjes voorzien rubber met een dikte van onge-<br />

veer 1,7 mm, een laag drukrubber van I mm en<br />

van 0,5 mm en een speciale on<strong>de</strong>rlaag bestaan<strong>de</strong><br />

uit een soort weefsel van 0,25 mm dikte.<br />

Zowel voor <strong>de</strong> boekdruk als voor <strong>de</strong> anil<strong>in</strong>e-<br />

druk opent het magnetopr<strong>in</strong>t-systeem een weg<br />

om een doelmatiger werkmetho<strong>de</strong> te bereiken.<br />

2 Magnetopr<strong>in</strong>t-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met speciale rubber beelddragers die zon<strong>de</strong>r kleeÍband op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrond vasthechten<br />

20<br />

E.J.Fietmich Dlagonale registratle Ya<br />

In een grafisch bedrijf komen dagelijks or<strong>de</strong>rs<br />

b<strong>in</strong>nen. Elke dag opnieuw wor<strong>de</strong>n aÍspraken<br />

gemaakt met betrekk<strong>in</strong>g tot proef, aflever<strong>in</strong>g<br />

enz. Van dag tot dag wor<strong>de</strong>n vele or<strong>de</strong>rs en<br />

<strong>in</strong>structies - al naar gelang <strong>de</strong> grootte van het<br />

bed rijÍ - doorgezon<strong>de</strong>n naar <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>ezetterij,<br />

<strong>de</strong> handzetterij, <strong>de</strong> drukkerij, <strong>de</strong> b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij, <strong>de</strong><br />

expeditie enz. Grondstoffen en materialen<br />

moeten van <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n betrokken en soms<br />

moet werk aan <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n uitbesteed.<br />

Al <strong>de</strong>ze afspraken zijn aan een bepaal<strong>de</strong> tijd<br />

gebon<strong>de</strong>n en dus moet wor<strong>de</strong>n gecontroleerd<br />

of alles wel op tijd loopt. In <strong>de</strong> praktijk komt het<br />

er op neer dat meestal meer onthou<strong>de</strong>n moet<br />

wor<strong>de</strong>n dan het geheugen kan bevatten. Daar-<br />

om zijn systemen ontworpen die hierbij moeten<br />

helpen, systemen die het geheugen steunen en<br />

die controle op <strong>de</strong> gang van zaken <strong>in</strong> het bedrijí<br />

mogelijk maken.<br />

Op het gebied van <strong>de</strong>voortgangscontrolewaren<br />

tot nu toe het meest bekend <strong>de</strong> horizontale en<br />

<strong>de</strong> verticale kaartsystemen. Daarnaast wor<strong>de</strong>n<br />

soms ook planbor<strong>de</strong>n voor dit doel gebruikt.<br />

Bijzon<strong>de</strong>re mogelijkhe<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> vooftgangs-<br />

controle voor grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen biedt<br />

echter het s<strong>in</strong>ds enige tijd beken<strong>de</strong> Tobrosysteem,<br />

dat is aan te dui<strong>de</strong>n als een 'diagonale'<br />

retistratie. Over <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

van dit systeem laten wij enige bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n<br />

volgen.<br />

Een aan drie kanten gesloten hangmap wordt<br />

door mid<strong>de</strong>l van een plastic 'drager' <strong>in</strong> schu<strong>in</strong>e<br />

(diagonale) stand opgehangen. Deze drager, <strong>in</strong><br />

Íeite dus <strong>de</strong> rug van <strong>de</strong> hangmap, bevat een l0<br />

mm bre<strong>de</strong> 'zichtstrook', waarop on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re<br />

<strong>de</strong> datumcijfers I tot en met 3 | en <strong>de</strong> maan<strong>de</strong>n<br />

ianuari tot en met <strong>de</strong>cember zijn gedrukt. Op<br />

<strong>de</strong>ze zichtstrook nu kunnen - <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

kleuren leverbare - ruiters wor<strong>de</strong>n geplaatst.<br />

De signaler<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> diagonaal<br />

liggen<strong>de</strong> ruggen van <strong>de</strong> hangmappen zijn talrijk.<br />

Zo kan bijvoorbeeld niet alleen een voortgang-<br />

controle wor<strong>de</strong>n aangebracht, doch zelfs kan<br />

een bepaal<strong>de</strong> vorm van planmatig werken (oíwel :<br />

plann<strong>in</strong>g) wor<strong>de</strong>n gevolgd.<br />

Kasten voor het Tobro-systeem zijn leverbaar<br />

<strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>gen en uiteenlopen<strong>de</strong><br />

grootten, <strong>in</strong> staal zowel als hout. Neem bijvoor-<br />

beeld een houten laloeziekast met vier rijen<br />

hangmappen, welke <strong>in</strong> totaal een capaciteit<br />

heeft van circa 380 exemplaren, respectievelijk<br />

or<strong>de</strong>rs. De rijen kunnen wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld<br />

naar d e aíd e I i n gen mac h i nezette rij, h andzette rij,<br />

drukkerij enz. Per af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is zodoen<strong>de</strong> zicht-<br />

baar welke or<strong>de</strong>rs op <strong>de</strong> diverse af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

bewerk<strong>in</strong>g zijn.<br />

Vooraf zijn daarbij met kleursignalen <strong>de</strong> leve-<br />

r<strong>in</strong>gsafspraken op <strong>de</strong> hangmapruggen vast-<br />

gelegd. Het is nu eenmaal een feit waarmee<br />

reken<strong>in</strong>g moet wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n, dat elke af-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g een bepaal<strong>de</strong> tijd nodig heeft om het<br />

eigen aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> een or<strong>de</strong>r gereed te maken.<br />

Op z'n m<strong>in</strong>st is dat <strong>de</strong> tijd die er voor staat!<br />

Daarom is het wenselijk dat voor elke or<strong>de</strong>r<br />

\ I<br />

(


Yan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rvoortgang<br />

een taakstell<strong>in</strong>S gereed wordt gemaakr. Be-<br />

paald moet wor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> or<strong>de</strong>r moet op die dag<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> zetterij zijn, op die dag <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerij en<br />

op die dag <strong>in</strong> <strong>de</strong> b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij, om don geleverd te<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n.<br />

Per af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g wordt telkens mer het betreffen<strong>de</strong><br />

kleursignaal <strong>de</strong>'taakdatum' vastgelegd. Het<br />

spreekt vanzelí dat hiervoor een vaste kleur<br />

moet wor<strong>de</strong>n genomen. Dagelijks wordt aan<br />

<strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> stand van <strong>de</strong> kleursignalen<br />

naSegaan welke or<strong>de</strong>r naar een volgen<strong>de</strong> af-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g moet. Onopgemerkt'blijven hangen'<br />

van een or<strong>de</strong>r <strong>in</strong> een oí an<strong>de</strong>re aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is dus<br />

niet meer mogelijk, omdat het systeem een<br />

eventueel achterblijven direct aantoont.<br />

Zodra aan een bepaal<strong>de</strong> taakstell<strong>in</strong>g is voldaan,<br />

wordt <strong>de</strong> hangmap <strong>in</strong> <strong>de</strong> rij van die af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

geplaatst welke <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g gaat<br />

verrichten. Daarbij wordt meteen nagegaan of<br />

<strong>de</strong> taakstell<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong>ze af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, vermeld op<br />

<strong>de</strong> 'or<strong>de</strong>rkaart', nog juist is te achten. Vervolgens<br />

wordt het betreffen<strong>de</strong> signaal op <strong>de</strong> juiste<br />

plaats op <strong>de</strong> rug van <strong>de</strong> hangmap geplaatsr.<br />

Leveranties van papier, clichés en <strong>de</strong>rgelijke<br />

kunnen eveneens wor<strong>de</strong>n gecontroleerd op het<br />

nakomen van <strong>de</strong> gemaakte afspraken en met<br />

speciale ruiters op <strong>de</strong> dragers wor<strong>de</strong>n aan-<br />

Segeven. Ditzelí<strong>de</strong> geschiedt ook bij het verzen<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong> proef aan <strong>de</strong> klant. Hierbij wordt<br />

eveneens met een aparte kleur aantegeven<br />

wanneer <strong>de</strong> proef is verzon<strong>de</strong>n en wanneer <strong>de</strong>ze<br />

wordt terug verwacht. Het systeem is geheel<br />

aan te passen aan <strong>de</strong> eigen speciale behoeíten<br />

van het bedrijf.<br />

In het voorgaan<strong>de</strong> hebben wij voornamelijk ge-<br />

sproken over <strong>de</strong> kleursignaler<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> dragers<br />

(ruggen) van <strong>de</strong> hangmappen en buiten beschouw<strong>in</strong>g<br />

gelaten wat met <strong>de</strong> mappen zelí kan<br />

wor<strong>de</strong>n gedaan. Het behoeÍt geen betoog, dat<br />

mappen dienen om iets op te bergen. Bij het<br />

toepassen van or<strong>de</strong>rvoortgantcontrole kunnen<br />

<strong>de</strong> mappen on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re wor<strong>de</strong>n gebruikt voor<br />

het opbergen van <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzakken van <strong>in</strong> proeí<br />

Sezon<strong>de</strong>n drukwerken. De hangmap, met daar<strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzak, <strong>de</strong> duplicaatproeí en <strong>de</strong>rgelijke<br />

zaken, hangt dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> rij die is aangeduid met:<br />

<strong>in</strong> oroef.<br />

Wordt een or<strong>de</strong>r naar een an<strong>de</strong>re af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

doorgezon<strong>de</strong>n, dan wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> hangmap<br />

opgeborgen die beschei<strong>de</strong>n welke <strong>de</strong>ze aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

beslist niet nodig heeft om z'n raak aan het<br />

gereed te maken drukwerk te kunnen vol-<br />

brengen. Degenen die met <strong>de</strong> werkvoorberei-<br />

d<strong>in</strong>g zijn belast, zullen dit moeten beoor<strong>de</strong>len.<br />

Zijzullen ook het opbergen tot hun taak dienen<br />

te rekenen. Het is dui<strong>de</strong>lijl( dat dit beoor<strong>de</strong>len<br />

telkens gebeurt alvorens <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzal< naar een<br />

an<strong>de</strong>re af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gaat. Er ontstaat zodoen<strong>de</strong> een<br />

'dossier'van<br />

<strong>de</strong> or<strong>de</strong>r.<br />

Nadat een drukwerkopdracht geheel is aí-<br />

gewerkt, wordt <strong>de</strong> volledige <strong>in</strong>houd van <strong>de</strong><br />

hangmap weer overgebracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzak. De<br />

plastic drager en <strong>de</strong> hangmap kunnen dan<br />

wor<strong>de</strong>n gebruikt voor een volgen<strong>de</strong> or<strong>de</strong>r.<br />

d'l'l'l,l<br />

i'"'t". *r/<br />

'ïa<br />

;l|!.<br />

tn<br />

" l.'<br />

l. n<br />

l<br />

trr;l<br />

y't* t... t...<br />

2 Een overzicht van <strong>de</strong> schu<strong>in</strong> opgehangen dragers met mappen, naar aÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen on<strong>de</strong>ryer<strong>de</strong>eld<br />

2l


M. H. Groenendaat ASpecten van het tifdschriÍt: AEG Ontlad<strong>in</strong>gen<br />

Tij<strong>de</strong>ns het enige weken gele<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n zgn.<br />

kalen<strong>de</strong>rforum en na afloop daarvan - <strong>in</strong> een<br />

aansluitend gesprekje met <strong>de</strong> reclamemanager<br />

van êen grote <strong>in</strong>dustriële on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g - werd<br />

mij weer eens dui<strong>de</strong>lijk hoe ver soms <strong>de</strong> mo-<br />

<strong>de</strong>rne esthetische opvatt<strong>in</strong>gen kunnen aÍwijken<br />

van <strong>de</strong> smaak van 'het publiek',<br />

Heel vaak vergeet <strong>de</strong> estheticus, <strong>in</strong> zijn beziel<strong>de</strong><br />

ijver om een artistiek-verantwoord werkstuk<br />

te ontwerpen, dat een bepaald publiek daaraan<br />

niet toe is. Aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant zijn opdracht-<br />

gevers vaak zó vasthou<strong>de</strong>nd, dat dan ook maar<br />

elke pog<strong>in</strong>g tot vernieuw<strong>in</strong>g <strong>de</strong> kop wordt <strong>in</strong>-<br />

gedrukt, uit angst voor datzelf<strong>de</strong> publiek.<br />

Met <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> <strong>in</strong> enkele voorgaan<strong>de</strong> regels aan-<br />

gedui<strong>de</strong> bezwaren moet reken<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n ge-<br />

hou<strong>de</strong>n. Tot <strong>de</strong> voorbereid<strong>in</strong>g van elk werkstuk<br />

behoort dan ook een analyse van <strong>de</strong> groep<br />

ontvangers van zo'n werkstuk, opdat een zo<br />

goed mogelijke, bewuste afstemm<strong>in</strong>g kan plaats<br />

hebben. De aangedui<strong>de</strong> oorzaak leidt tot op<br />

zekere hoogte ook - om nog even bij <strong>de</strong> kalen-<br />

<strong>de</strong>rs te blijven tot het ontstaan van die typische<br />

drukkerskalen<strong>de</strong>rs (waar toch zo nodig een ontwerper<br />

voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> arm moet wor<strong>de</strong>n genomen)<br />

en <strong>de</strong> cafékalen<strong>de</strong>rs (met fel gekleur<strong>de</strong> platen<br />

en rommelige kalendariums). Daardoor ook<br />

blijkt, zoals bijvoorbeeld is geschied bij <strong>in</strong> het<br />

buitenland uitgeven of el<strong>de</strong>rs exPoseren van<br />

kalen<strong>de</strong>rs, dat wat bij ons een jury verfoeit, het<br />

soms iuist <strong>in</strong> vele lan<strong>de</strong>n uitstekend doet.<br />

Elke pog<strong>in</strong>g tot vooruitgang - en dat is plicht! -<br />

zal voorzichtig-experimenteel moeten zijn, niet<br />

om het experiment, maar tot vorm<strong>in</strong>g van een<br />

betere smaak. Een proef, door een grote levens-<br />

mid<strong>de</strong>lenfirma genomen, om naast een wat ver-<br />

star<strong>de</strong> en verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g ook een frisse,<br />

mo<strong>de</strong>rne verpakk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>in</strong>houd uit te<br />

brengen, gaf hogere verkoopcijfers voor het<br />

produkt <strong>in</strong> <strong>de</strong> nieuwe verpakk<strong>in</strong>g. Maar het<br />

<strong>in</strong>itiatief van een postor<strong>de</strong>rmagazijn, om van <strong>de</strong><br />

rommelige en smakeloze advertentie een veel<br />

betere te maken, bleek <strong>de</strong> omzet snel omlaag<br />

te voeren - misschien te verklaren doordat het<br />

experiment <strong>in</strong> dit laatste geval te rigoureus<br />

werd aangepakt.<br />

Een stapeltie tijdschriften met <strong>de</strong> naam 'AEG<br />

Ontlad<strong>in</strong>gen' ter besprek<strong>in</strong>g aantreffend, viel<br />

mij onmid<strong>de</strong>llijk <strong>de</strong> bijgevoeg<strong>de</strong> analyse op van<br />

<strong>de</strong> ontvangers: <strong>in</strong>dustrie, han<strong>de</strong>l, laboratoria'<br />

elektrogrossiers, <strong>in</strong>stallateu rs enz. Ondanks het<br />

feit dat <strong>de</strong> totale groep technisch gericht is'<br />

moet er tussen <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> ont-<br />

vangers <strong>in</strong> <strong>de</strong> kr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>dustrie - die<br />

uiteraard veel meer met drukwerk te maken<br />

hebben - en <strong>de</strong> <strong>in</strong>stallateurs - soms heel kle<strong>in</strong>e -<br />

toch een groot verschil <strong>in</strong> aPPreciatievermosen<br />

bestaan.<br />

Als we het nu tot een beschouw<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>'AEG<br />

Ontlad<strong>in</strong>gen' laten komen, blijkt daarvoor een<br />

vormgev<strong>in</strong>g te zijn gevon<strong>de</strong>n die als een uit-<br />

stekend gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> is te beschouwen. lk zou<br />

dit blad tot <strong>de</strong> allerbeste willen rekenen,<br />

zon<strong>de</strong>r dat nochtans iemand zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> ver-<br />

22<br />

2<br />

i;r::<br />

"<br />

àlsffiffiiÈ3:*fí.$ill<br />

schenen <strong>nummer</strong>s zal verkijken aan tyPogra-<br />

fische 'vondsten'. Met wat kleurvlakken, een<br />

uitsteken<strong>de</strong> witver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, een zakelijke letter<br />

(Monotype Gill) en een overzichtelijke layout<br />

vormt <strong>de</strong>ze uitgave een plezierig en leesbaar<br />

geheel.<br />

De layout sluit ook goed aan bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd van<br />

het blad: een gemeng<strong>de</strong>, <strong>de</strong>els vaktechnische en<br />

<strong>de</strong>els populairetekst. Bij het bekijken van <strong>de</strong> uit-<br />

voer<strong>in</strong>g mag zeker <strong>de</strong> redactionele kant niet<br />

wor<strong>de</strong>n veronachtzaamd. Een tijdschrift als dit<br />

is geen kijkblad, maar een leesblad' Het typo-<br />

;; i. rr,<br />

i..-r' ,<br />

,:.<br />

grafische<br />

'gezicht' van het blad moet tot lezen<br />

no<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> opmaak moet het lezen veraange-<br />

namen. Dat is hier volkomen bereikt.<br />

Consequent wordt voor <strong>de</strong> kopies <strong>de</strong> vette<br />

schreefloze gebruikt, een enkele maal komt er<br />

wat meer beweg<strong>in</strong>g, al naar het on<strong>de</strong>rwerp.<br />

De kleurtoepass<strong>in</strong>g is zo efÍiciënt mogelijk' daar<br />

<strong>in</strong> het blad steeds twee kleuren wor<strong>de</strong>n aan-<br />

gewend, die echter naast het zwart telkens<br />

maar één extra drukgang vereisen. Soms wisselt<br />

<strong>de</strong> kleur per vel, soms ook is <strong>de</strong> overgang ge-<br />

legd bij schoon- en weerdruk.<br />

)


". ,m,lavAliÁïrc'<br />

,@<br />

Het papier voor <strong>de</strong> vier omsÍaSpag<strong>in</strong>a's is wat<br />

zwaar<strong>de</strong>r gekozen dan voor <strong>de</strong> twaalf pag<strong>in</strong>a's<br />

b<strong>in</strong>nenwerk. Dit is ook bij specialeJaarbeurs- en<br />

Firato<strong>nummer</strong>s toegepast. Het versterkt <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>druk van <strong>de</strong>gelijkheid en betrouwbaarheid<br />

bij <strong>de</strong> ontvanger.<br />

Natuurlijk gaat het speurend oog ook uit naar<br />

onvolkomenhe<strong>de</strong>n bij een zo goed geslaagd<br />

tijdschrift en dat levert ook <strong>in</strong> dit Seval wel iets<br />

op. De laatste pag<strong>in</strong>a (achterzij<strong>de</strong> van het om-<br />

slag) wordt <strong>in</strong> beslag genomen door een adver-<br />

tentie, die <strong>in</strong> enige <strong>nummer</strong>s wel heel ver<br />

I<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

6<br />

Toepass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Legen<strong>de</strong> om enige beweg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> opmaak te bereiken<br />

Een geslaag<strong>de</strong>, overzichtelijke plaats<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> illustraties <strong>in</strong> lijncliché en autotypie<br />

Het omslag <strong>in</strong> twee kleuren, met wisselen<strong>de</strong> foto<br />

Een rustige layout, <strong>de</strong> lijnen en <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrond zijn <strong>in</strong> kleur gehou<strong>de</strong>n<br />

Een strak en streng gehou<strong>de</strong>n pag<strong>in</strong>abeeld<br />

L<strong>in</strong>ks een an<strong>de</strong>re kleur dan rechts. door een vel <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re kleur te drukken<br />

DC YERI.ICH''XG I}I<br />

a<br />

ffi<br />

afstaat van <strong>de</strong> voorname zakelijkheid van het<br />

tekstge<strong>de</strong>elte. Waarom hier zo vreselijk veel<br />

elementen <strong>in</strong> het sDel wor<strong>de</strong>n betrokken:<br />

strepen, blikvangertjes, vlakjes en schu<strong>in</strong> ge-<br />

plaatste diapositieven, is me niet dui<strong>de</strong>lijk. Zijn<br />

<strong>de</strong>ze pag<strong>in</strong>a's soms van een an<strong>de</strong>re ontwerper?<br />

En bij nog wat pietepeuterig en gêstreng toe-<br />

zien volgt dan nog <strong>de</strong> wens, dat voor <strong>de</strong> tech-<br />

nische teken<strong>in</strong>gen meer eenheid wordt na-<br />

gestreefd. Hier dient wat preciezer reken<strong>in</strong>g te<br />

wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>gsfactor<br />

(lijndikte, grootte van bijschriften). ln het ene<br />

Ë<br />

*<br />

geval is op <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g <strong>de</strong> tekstletter <strong>in</strong>geplakt,<br />

dan weer een slecht getekend hoofdlettertje en<br />

meestal hêt Normograafschrift. Dit laatste moet<br />

het m.i. <strong>in</strong> dit geval eigenlijk zijn, want <strong>de</strong>ze<br />

genormaliseer<strong>de</strong> letter heeft een grote dui<strong>de</strong>-<br />

lijkheid en staat neutraal ten opzichte van welke<br />

tekenletter ook.<br />

ffia<br />

ffi<br />

*<br />

Tenslotte zij vermeld dat dit bijzon<strong>de</strong>r prettige<br />

tijdschrift elke twee maan<strong>de</strong>n wordt gedrukt <strong>in</strong><br />

een oplaag van 13.000 exemplaren bij J. van<br />

Boekhoven te Utrecht en dat <strong>de</strong> layout is van<br />

J. Bouwman, die daarvoor een pluim verdient.<br />

;<br />

23


L.van Dijk Aanbrengen van een <strong>in</strong><strong>de</strong>x<br />

Het opzoeken van bepaal<strong>de</strong> hoofdstukken <strong>in</strong><br />

boeken neemt vaak nogal wat tijd <strong>in</strong> beslag.<br />

Vooral <strong>in</strong> kerkboeken, die meestal van zeer dun<br />

papier wor<strong>de</strong>n gemaakt en wel twaalfhon<strong>de</strong>rd<br />

tot vijftienhon<strong>de</strong>rd bladzij<strong>de</strong>n kunnen hebben,<br />

is snel opslaan van een bepaal<strong>de</strong> bladzij<strong>de</strong> soms<br />

ondoenlijk. Hier brengt <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>x uitkomst, die<br />

het mogelijk maakt om aan <strong>de</strong> snijkant van het<br />

boek een overzicht te bie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> verschil-<br />

len<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>elten oÍ hoofdstukken.<br />

De herkomst van <strong>de</strong> benam<strong>in</strong>g <strong>in</strong><strong>de</strong>x is niet zo<br />

ver te zoeken: het is het Latijnse woord voor<br />

aanwijzer.<br />

Een <strong>in</strong><strong>de</strong>x komt tot stand door het uitknippen,<br />

van <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen <strong>in</strong> <strong>de</strong> snij-<br />

kant van het werk, verven van <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> waar<br />

dit uitknippen heeft plaats gehad en vervolgens<br />

het opplakken <strong>in</strong> <strong>de</strong> uitspar<strong>in</strong>gen van vóórgedrukte<br />

schildjes met aanduid<strong>in</strong>gen.<br />

Het gebruik is zeer eenvoudig. Bij het open-<br />

geslagen boek (afbeeld<strong>in</strong>g l) is gevraagd naar<br />

het hoofdstuk'Marcus'. Door <strong>de</strong> duim op het<br />

schildle te leggen en het boek op die plaats<br />

open te doen is direct het gewenste ge<strong>de</strong>elte<br />

van het boek voorgekomen.<br />

Het uitknippen van <strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen is <strong>de</strong> eerste<br />

han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Dit kan op twee manieren geschie-<br />

<strong>de</strong>n: o door uitslaan met een guts; b door uitknippen<br />

met een speciale <strong>in</strong><strong>de</strong>xtang. Deze laatste<br />

metho<strong>de</strong> is te prefereren boven <strong>de</strong> eerste,<br />

omdat men dan veel sneller kan werken en met<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g (afbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

Op <strong>de</strong> taÍel waaraan <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>xmaker werkt is<br />

een houten klem bevestigd. Het boek wordt<br />

schu<strong>in</strong> gewrongen en tussen <strong>de</strong> klem op <strong>de</strong> tafel<br />

bevestigd. Het knippen kan dan beg<strong>in</strong>nen. De<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>xmaker kent <strong>de</strong> hoofdstukken en <strong>de</strong> pagi-<br />

na's waarop <strong>de</strong>ze beg<strong>in</strong>nen uit z'n hoofd. Staat<br />

het pag<strong>in</strong>acijfer<br />

aan <strong>de</strong> kop, zoals <strong>de</strong> afbeeld<strong>in</strong>g<br />

r)<br />

t<br />

,}<br />

I Van een <strong>in</strong><strong>de</strong>x voorzien kerkboek<br />

24<br />

2 Uitknippen van v<strong>in</strong>gergrepen met een <strong>in</strong><strong>de</strong>xtang<br />

nog net laat zien, dan zoekt hij ook aan <strong>de</strong> kop;<br />

staat het pag<strong>in</strong>acijÍer aan <strong>de</strong> staart, dan zoekt<br />

hij <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> cijfers aan <strong>de</strong> staart. Het<br />

staartcijfer ligt gunstiger ten opzichte van <strong>de</strong><br />

l<strong>in</strong>kerhand waarmee hij opzoekt.<br />

Belangrijk is, dat <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>xmaker uitkomt met<br />

kni ppen. Wordt te veel rui mte tussen <strong>de</strong> v<strong>in</strong>ger-<br />

grepen tenomen, dan kunnen er <strong>in</strong> het betref-<br />

fen<strong>de</strong> boek geen twaalf uitgeknipt wor<strong>de</strong>n en<br />

kan het boek niet gebruikt wor<strong>de</strong>n; wordt te<br />

we<strong>in</strong>ig tussenruimte genomen, dan ontstaat een<br />

ongelijke ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, vooral aan <strong>de</strong> staart. Het is<br />

een secuur werkje, dat wel rout<strong>in</strong>e wordt, maar<br />

voortduren<strong>de</strong> oplettendheid is beslist nood-<br />

zakelijk. Eén verkeer<strong>de</strong> knip en bijna onover-<br />

komenlijke moeilijkhe<strong>de</strong>n dienen zich aan of<br />

het boek is verloren.<br />

Bijbels wor<strong>de</strong>n over het algemeen van twee<br />

kanten uitgeknipt. Twee rijen met aanduid<strong>in</strong>gen<br />

zijn nodig voor het Ou<strong>de</strong> Testament-ge<strong>de</strong>elte<br />

en ook twee rijen v<strong>in</strong>gergrepen met schildjes<br />

atrxcB,I8<br />

3 Verven van <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen<br />

dienen voor het Nieuwe Testament-ge<strong>de</strong>elte.<br />

De <strong>in</strong><strong>de</strong>xtang bestaat uit een voetstukje en een<br />

halfrond beiteltle (gutsie). Scherpte van her<br />

beiteltje en vlak aansluiten op het voetstukie<br />

zijn vereist.<br />

Bijbels zijn echter vaak rondom van een verf-<br />

sne<strong>de</strong> voorzien. Bij <strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen ontstaan<br />

dus nu on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> verfsne<strong>de</strong>. Al <strong>de</strong>ze<br />

'holletjes' wor<strong>de</strong>n daarom met een penseel <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> kleur van <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> bijgeverfd. Men gebruikt<br />

hiervoor plakkaatverí. Het boek wordt met <strong>de</strong><br />

l<strong>in</strong>kerhand iets schu<strong>in</strong> gehou<strong>de</strong>n, waarna met<br />

het penseel verí <strong>in</strong> <strong>de</strong> rond<strong>in</strong>g wordt aange-<br />

bracht (aÍbeeld<strong>in</strong>g 3). Er moet vooral met een<br />

schraal penseel wor<strong>de</strong>n gewerkt. Bij dundruk-<br />

papier loopt te overvloedig opgebrachte verf<br />

gauw <strong>in</strong>.<br />

De meest gebruikte kleur is lichtbru<strong>in</strong>. Soms<br />

wordt ook wel rood <strong>in</strong>geverfd. L<strong>in</strong>ks beg<strong>in</strong>nend<br />

wordt rond<strong>in</strong>g na rond<strong>in</strong>g geverfd. Bij het<br />

dichtdoen van het boek ontstaat een verfafdruk<br />

op het papier van <strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a. Dat is geen be-<br />

zwaar, want daar wordt later het schildie over<br />

heen geplakt.<br />

De laatste han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is het <strong>in</strong>plakken van <strong>de</strong><br />

schildjes. Het zijn kle<strong>in</strong>e halíron<strong>de</strong>, gelijm<strong>de</strong><br />

stukjes zwart papier, bedrukt met twee of drie<br />

beg<strong>in</strong>letters van <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> hoofdstukken<br />

waar ze op <strong>de</strong> eerste pag<strong>in</strong>a bij wor<strong>de</strong>n geplakt.<br />

Dubbele stellen wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> verguldpers op<br />

het zwarte papier gedrukt. Het zetsel wordt<br />

vaak door <strong>de</strong> clichémaker <strong>in</strong> stempelvorm over-<br />

gebracht en kan <strong>in</strong> <strong>de</strong> persvergul<strong>de</strong>rij steeds<br />

terugkerend wor<strong>de</strong>n gebruikt. Bij het werken<br />

met vaste stempels heeft men ook geen last van<br />

losraken<strong>de</strong> letters.<br />

Na het bedrukken op <strong>de</strong> verguldpers wordt het<br />

papier aan <strong>de</strong> achterkant met dunne lijm <strong>in</strong>ge-<br />

lijmd en op bor<strong>de</strong>n uitgelegd om te drogen.<br />

Oplettendheid tij<strong>de</strong>ns het drogen is gewenst,<br />

om te veel omkrullen te voorkomen. Na het<br />

drogen wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> velletjes <strong>in</strong> strookjes op <strong>de</strong><br />

luiste breedte gesne<strong>de</strong>n. Aíhankelijk van <strong>de</strong><br />

plaats <strong>in</strong> het boek rechts oÍ l<strong>in</strong>ks, met veel of<br />

we<strong>in</strong>ig wit naast <strong>de</strong> letter.<br />

De schildjes dienen iets groter te zijn dan <strong>de</strong>


tl Inplakken van <strong>de</strong> schildjes <strong>in</strong> het boekwerk<br />

uitgeknipte v<strong>in</strong>gergrepen. Het uitknippen van<br />

<strong>de</strong> schildjes geschiedt dan ook met een <strong>in</strong><strong>de</strong>x-<br />

tang welke is voorzien yan een iets grotere guts.<br />

Er wor<strong>de</strong>n plm. tien stroken op elkaar gelegd,<br />

vastgezet met twee klemmeties en uitgeknipt.<br />

De schildles wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> vakken ge<strong>de</strong>poneerd<br />

van een speciale <strong>in</strong><strong>de</strong>xdoos, De bo<strong>de</strong>m van <strong>de</strong><br />

vakken heeft een halfron<strong>de</strong> vorm. wat het er<br />

uit nemen van <strong>de</strong> schildles vergemakkelijkt<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 4).<br />

Op <strong>de</strong> ene of an<strong>de</strong>re manier moeten voor het<br />

<strong>in</strong>plakken van <strong>de</strong> schildies <strong>de</strong> achterkanten iets<br />

wor<strong>de</strong>n bevochtigd, om <strong>de</strong> lijm op te weken.<br />

An<strong>de</strong>rs kunnen ze zich niet op het papier vast-<br />

hechten. Een gangbare manier is <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m van<br />

een omgekeer<strong>de</strong> kom op te vullen met een<br />

vochthou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> substantie, zoals watten of<br />

watt<strong>in</strong>e. Daaroverheen een stukje molesk<strong>in</strong>,<br />

dat met een koordje om <strong>de</strong> oversteken<strong>de</strong><br />

bo<strong>de</strong>m wordt vastgeknoopt. Een elektrisch<br />

elementie on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> stenen kom houdt het<br />

vochtige bovenstuk warm. Met een iets voch-<br />

tige v<strong>in</strong>ger wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> schildjes uit <strong>de</strong> vakies<br />

genomen, op het vochtige beaverteen gelegd en<br />

iets aangedrukt, zodat <strong>de</strong> gehele lijmlaag op-<br />

weekt. Door nu het schildle op te nemen tussen<br />

nagel en vlees van bijvoorbeeld <strong>de</strong> wijsv<strong>in</strong>ger,<br />

kan het schildje op <strong>de</strong> juiste plaats wor<strong>de</strong>n<br />

geplakt.<br />

Uit een en an<strong>de</strong>r kan gebleken zijn dat het aan-<br />

brengen van <strong>in</strong><strong>de</strong>xen bijna uitsluitend hand-<br />

werk is en veel geduld vraagt. Het is daarbij<br />

een werkje dat <strong>in</strong> hoge mate nauwkeurigheid,<br />

accuratesse en een trote handvaardigheid vergt.<br />

Het sprookle van <strong>de</strong> gemechaniseer<strong>de</strong> boek-<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij gaat niet altijd op!<br />

F. H. W. Frie<strong>de</strong>rich (lGT) Synthetische <strong>in</strong>kten<br />

Synthetische <strong>in</strong>kten zijn geen nieuw verschijn-<br />

sel, want reeds <strong>in</strong> 1937 waren Bayer & Dawson<br />

<strong>in</strong> het bezit van patenten op het gebied van <strong>de</strong><br />

alkydhars, één van <strong>de</strong> voornaamste produkten<br />

die <strong>in</strong> <strong>de</strong> synthetische <strong>in</strong>kt wor<strong>de</strong>n verwerkt.<br />

Er zijn er <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste<br />

laren natuurlijk verschillen<strong>de</strong><br />

bijgekomen, die terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n zijn <strong>in</strong><br />

een opsomm<strong>in</strong>g van diverse plasticsoorten als<br />

p.v.c., melam<strong>in</strong>e, Íenol formal<strong>de</strong>hy<strong>de</strong>, epoxy-<br />

harsen, siliconharsen enz., om niet te vergeten<br />

<strong>de</strong> celluloseprodukten, die echter meer <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> lakken wor<strong>de</strong>n verwerkt.<br />

Nieuw is <strong>de</strong>ze geschie<strong>de</strong>nis dus zeker niet,<br />

maar afgezien van bepaal<strong>de</strong> sneldrogen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kten<br />

(w<strong>in</strong>kdry) en uitvlok<strong>in</strong>kten, heeft men toch<br />

vastgehou<strong>de</strong>n aan het pr<strong>in</strong>cipe van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kten<br />

die op een normale wijze drogen, met dien ver-<br />

stan<strong>de</strong> echter dat men meer aandacht heeft be-<br />

steed, natuurlijk ook aan <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g door oxy-<br />

datie, maar vooral aan <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g door wegslag.<br />

Dit met het oog op <strong>de</strong> nieuwere papiersoorten<br />

van ongeveer een tien jaar gele<strong>de</strong>n, die een ge-<br />

slotener oppervlaktestructuur had<strong>de</strong>n dan <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> daaraan voorafgaan<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> gebruikelijke<br />

illustratiedrukpapieren. Hierme<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n be-<br />

doeld sommige uit <strong>de</strong> groep van op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<br />

gestreken papieren.<br />

Ook Kromekote hoort bij <strong>de</strong> papieren met ge-<br />

sloten oppervlak. Van dit laatste papier name-<br />

lijk g<strong>in</strong>g tevens nog <strong>de</strong> dw<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> eis van gro-<br />

tere glans van <strong>de</strong> te gebruiken <strong>in</strong>kt uit en het is<br />

nu iuist dankzij <strong>de</strong> <strong>in</strong>kten op basis van alkydharsen<br />

dat men aan verschillen<strong>de</strong> gebruikseisen<br />

beter heeft kunnen voldoen.<br />

De normale <strong>in</strong>kten zijn gebaseerd op lijnolie-<br />

vernissen, die ontstaan door lijnzaadolie na<br />

iaff<strong>in</strong>eren en bleken te koken <strong>in</strong> aanwezigheid<br />

van mangaanoxy<strong>de</strong> of an<strong>de</strong>re mangaanzouten,<br />

of door te blazen on<strong>de</strong>r luchttoevoer bij een<br />

temperatuur van 130" C, <strong>in</strong> sommige gevallen<br />

25Oo C. Ookwordt lijnolie tot standoliegestookt<br />

bij veel hogere temperaturen, namelijk 250c-<br />

3 10" C, on<strong>de</strong>r afzuig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> ontstane dampen.<br />

In het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> experimenten met <strong>de</strong> alkyd-<br />

harsen heeft men niet direct aÍstand gedaan van<br />

<strong>de</strong>ze lijnolieprodukten. Als men glycer<strong>in</strong>e en<br />

(vergeef me <strong>de</strong> enkele vreem<strong>de</strong> chemische ter-<br />

men die ik wel móét gebruiken) phtaalzuur-<br />

anhydri<strong>de</strong> verhit op l80o C, dan vormt zich een<br />

zogenaamd glyptal (het woord zelí is ontstaan<br />

uit een samentrekk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> eerste twee). Als<br />

men aan dit glyptal lijnolie stookt bij een tem-<br />

peratuur van ongeveer 2l0o C, dan ontstaat er<br />

een produkt: alkydhars.<br />

Men was namelijk al snel tot <strong>de</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g ge-<br />

komen dat het harsachtige glyptalprodukt niet<br />

zon<strong>de</strong>r meer te gebruiken was. Maar als men<br />

hieraan drogen<strong>de</strong> en halfdrogen<strong>de</strong> oliën stookt,<br />

ontstaan synthetische harsen die gemakkelijk<br />

ver<strong>de</strong>eld of zelfs opgelost kunnen wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />

plantaardige oí m<strong>in</strong>erale olieprodukten.<br />

Natuurlijk is het onmogelijk om zon<strong>de</strong>r over<br />

moleculen te spreken iets over <strong>de</strong> eigenschappen<br />

van <strong>de</strong> b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len te vertellen, maar<br />

misschien kunt u zich voorstellen dat één zo'n<br />

b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l<strong>de</strong>eltie, onnoemelijk veel malen ver-<br />

groot, het mo<strong>de</strong>l heeft van een flesopener die<br />

voor het openen van dopafsluit<strong>in</strong>gen wordt ge-<br />

bruikt. Het gaat om <strong>de</strong> staart, dat is dus <strong>de</strong><br />

handgreep van <strong>de</strong> opener. Dit gecompliceer<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>eltje, een (lijnolie)vetstaart om het zo maar<br />

eens te noemen, is <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g vrij lang. Als<br />

men <strong>de</strong>ze staart korter maakt. dan wordt <strong>de</strong><br />

viscositeit, ofwel <strong>de</strong> dikvloeibaarheid, zodanig<br />

verhoogd, dat, <strong>in</strong>dien <strong>de</strong> staart maar kort ge-<br />

noeg is, het <strong>de</strong>eltie wat het ver<strong>de</strong>len of oplossen<br />

betreft onhan<strong>de</strong>lbaar blijkt te zijn.<br />

Zeer gelief<strong>de</strong> produkten zijn halfdrogen<strong>de</strong> oliên<br />

als soiaolie en ric<strong>in</strong>usolie <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaats van lijnolie<br />

als 'staartvormen<strong>de</strong>' stoffen. De ric<strong>in</strong>usolie, die<br />

op zichzelÍ halfdrogend is (Haarlemmer olie),<br />

wordt speciaal behan<strong>de</strong>ld en daardoor omge-<br />

vormd tot een zeer snel drogen<strong>de</strong> olie, die<br />

enigsz<strong>in</strong>s het karakter krijgt van <strong>de</strong> snel drogen-<br />

<strong>de</strong> Ch<strong>in</strong>ese houtolie.<br />

Deze alkydharsen zijn, zoals gezegd, te verdun-<br />

nen met drogen<strong>de</strong> oliën of organische oplos-<br />

mid<strong>de</strong>len. Het zijn goe<strong>de</strong> filmvormers. Zij dro-<br />

gen door oxydatie en om <strong>de</strong>ze oxydatie te ver-<br />

snellen kunnen er <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> kobalt-, lood- en<br />

mangaandrogers aan wor<strong>de</strong>n toegevoegd. Om<br />

weer even op <strong>de</strong> besproken staart terug te<br />

komen: een lang olie-alkyd is goed oplosbaar <strong>in</strong><br />

hoogkoken<strong>de</strong> petroleum oÍ an<strong>de</strong>re koolwater-<br />

stoffracties.<br />

Als door het aanstoken van an<strong>de</strong>re oliën dan<br />

lijnolie of ric<strong>in</strong>usolie <strong>de</strong> lengte aíneemt, dienen<br />

lager koken<strong>de</strong> koolwaterstoffen als terpentijn<br />

en terpent<strong>in</strong>a met aromatische koolwaterstof-<br />

fen (benzol, toluol, xylol en <strong>de</strong>rgelijke) bijge-<br />

mengd te wor<strong>de</strong>n.<br />

Dergelijke kunstmatig vervaardig<strong>de</strong> drogen<strong>de</strong><br />

oliên zijn veelal duurzamer en geven een gro-<br />

tere glans dan <strong>de</strong> vroeger veel gebruikte na-<br />

tuurlijke harsen. Daarenboven zijn <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktÍilms<br />

die hieruit ontstaan buigzamer en elastischer,<br />

terwijl zij ook m<strong>in</strong><strong>de</strong>r snel verou<strong>de</strong>ren.<br />

Men kan aan <strong>de</strong> alkydharsen ook an<strong>de</strong>re stoffen,<br />

als Íenolformal<strong>de</strong>hy<strong>de</strong> en styreen, stoken. In het<br />

eerste geval wordt een betere doordrog<strong>in</strong>g en<br />

een chemische onaantastbaarheid bereikt, maar<br />

<strong>de</strong>ze produkten vraSen veel verdunn<strong>in</strong>g en vor-<br />

men daarom vrij slechte íilms. On<strong>de</strong>r film dient<br />

dan te wor<strong>de</strong>n verstaan het droge <strong>in</strong>kthuidie.<br />

De combi natie styreen/d rogend olie-al kyd geeft<br />

bijvoorbeeld een snel drogen<strong>de</strong> en sterk water-<br />

afstoten<strong>de</strong>. snel hechten<strong>de</strong> film.<br />

Nog een heel vreemd woord: pentaerytritol-<br />

I Een korte en een lange 'vetstaart' zou<strong>de</strong>n er, heel<br />

stcrk vergroot, zó uit kunnen zien<br />

E


alkyd is bijvoorbeeld goed te mengen met dro-<br />

gen<strong>de</strong> oliên, levert een snel drogen<strong>de</strong>, chemisch<br />

niet gemakkelijk aan te tasten film op en <strong>de</strong>rge-<br />

lijke b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len zijn te verdunnen met <strong>de</strong><br />

normale koolwaterstoffen. van alifatische zoals<br />

benzeen tot aan petroleum toe. Zij wor<strong>de</strong>n ge-<br />

bruikt bijvoorbeeld voor op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e gestre-<br />

ken papieren. Dit kunnen <strong>de</strong> b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len zijn<br />

die voor <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van boekdruk<strong>in</strong>kten<br />

wor<strong>de</strong>n aangewend.<br />

Ook voor offset<strong>in</strong>kten zijn <strong>de</strong> alkydharsen <strong>de</strong><br />

laatste jaren populair gewor<strong>de</strong>n, omdat zij een<br />

goe<strong>de</strong> vloei<strong>in</strong>g en een goe<strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g bezitten.<br />

Het lange olie-alkyd is <strong>in</strong> het algemeen goed te<br />

vermengen met drogen<strong>de</strong> oliên, voornamelijk<br />

standolie, koolwaterstoffen en drukolie. Het<br />

styreenalkyd wordt on<strong>de</strong>r meer gebruikt voor<br />

quickset-<strong>in</strong>kten <strong>in</strong> <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie styreen-lijn-<br />

olie-tungolie (<strong>de</strong> laatstgenoem<strong>de</strong> is <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> als<br />

Ch<strong>in</strong>ese houtolie), vooral omdat dit b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l<br />

tot we<strong>in</strong>ig emulgeren aanleid<strong>in</strong>g geeít.<br />

Nu zou nog uit te wij<strong>de</strong>n zijn over <strong>de</strong> keuze van<br />

<strong>de</strong> pigmenten en van an<strong>de</strong>re toevoeg<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

comb<strong>in</strong>atie met verschillen<strong>de</strong> van <strong>de</strong>ze b<strong>in</strong>d-<br />

mid<strong>de</strong>len, maar dit zou te ver voeren; <strong>de</strong> be-<br />

doel<strong>in</strong>g was u alleen maar iets meer op <strong>de</strong> hoog-<br />

te te brengen met voornamelijk <strong>de</strong> b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>-<br />

len op alkydbasis.<br />

Indien nu <strong>de</strong>rgelijke synthetische <strong>in</strong>kten goed<br />

wor<strong>de</strong>n samengesteld - en dat goed samenstel-<br />

len slaat natuurlijk op <strong>de</strong> keuze van <strong>de</strong> pigmen-<br />

ten en an<strong>de</strong>re toevoeg<strong>in</strong>gen - hebben zij enige<br />

voor<strong>de</strong>len boven <strong>de</strong> conventionele typen:<br />

I Grotere concentratie aan pigmenten en aan<br />

toners <strong>in</strong> <strong>in</strong>kten met een relatief ger<strong>in</strong>ge vis-<br />

cositeit is mogelijk. Ter toelicht<strong>in</strong>g het vol-<br />

gen<strong>de</strong>: een standolie-<strong>in</strong>kt metgrote pigment-<br />

concentratie is te brijïg voor een snellopen<strong>de</strong><br />

pers, terwijl <strong>de</strong> standolie ook niet <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

goe<strong>de</strong> pigmentvloei<strong>in</strong>g heeft.<br />

2 De <strong>in</strong>kt op zichzelf vloeit beter en draait<br />

daardoor beter door <strong>de</strong> pers.<br />

3 Inkt op alkydbasis doet <strong>de</strong> offsetplaat m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

slijten en dat wordt natuurlijk veroorzaakt<br />

door <strong>de</strong> betere bevloei<strong>in</strong>gseigenschappen.<br />

4 De <strong>in</strong>kten hebben m<strong>in</strong><strong>de</strong>r neig<strong>in</strong>g tot bloe-<br />

<strong>de</strong>n als ze nat-<strong>in</strong>-nat wor<strong>de</strong>n gedrukt.<br />

5 De b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len hebben gewoonlijk een<br />

tweezijdige werk<strong>in</strong>g: <strong>de</strong> oplosmid<strong>de</strong>len - dus<br />

meestal koolwaterstoffen - slaan snel weg en<br />

het b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l zelf, het 'omhul<strong>de</strong>' pigment,<br />

dus <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt, 'zet'zich beter.<br />

6 De druk droogt glanzen<strong>de</strong>r en brilianter op,<br />

<strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> matte wegslag van lijn-<br />

olievernis-<strong>in</strong>kten; voornamelijk ook op een<br />

papier met gesloten oppervlaktestructuur.<br />

7 Dergelijke <strong>in</strong>kten bezitten een grotere wrijf-<br />

vastheid: <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfilms drogen har<strong>de</strong>r op,<br />

waarvoor het percentage droogstof niet ver-<br />

hoogd behoeft te wor<strong>de</strong>n.<br />

(Ontleend oon lGT-nieuws I 2e joorgong <strong>nummer</strong> 7 )<br />

26<br />

J. c. Btankenste<strong>in</strong> Geautomatiseer<strong>de</strong> boekenproduktie <strong>in</strong> I973<br />

Bij het vervaardigen van boeken, waarvan <strong>de</strong> b bespar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> kosten bij alle boektypen,<br />

afmet<strong>in</strong>gen nu eenmaal voortdurend wisselen, vooral bij kle<strong>in</strong>e oplagen en herdrukken,<br />

is lange tijd <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van automatische doordat <strong>de</strong> apparatuur snel kan wor<strong>de</strong>n aan-<br />

Produktiemetho<strong>de</strong>n afgeremd. Wij bezitten tepast aan variëren<strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen en dikten;<br />

echter al zetmach<strong>in</strong>es die door mid<strong>de</strong>l van een c behoud van <strong>de</strong> klassieke boekvorm, met <strong>in</strong>-<br />

papierband wor<strong>de</strong>n'bestuurd', er bestaan snelle begrip van <strong>de</strong> goed-rondgezette boekrug, het<br />

kleurenpersen met automatische registerrege- symbool van <strong>de</strong> Griekse zuil, <strong>de</strong> vorm die met<br />

l<strong>in</strong>gen en ook <strong>de</strong> boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij is <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste succes <strong>de</strong> tijd en <strong>de</strong> wisselen<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>s heeft<br />

jaren sterk gemechaniseerd. weerstaan.<br />

Allerlei nieuwe elektronische hulpmid<strong>de</strong>len<br />

hebben <strong>in</strong> <strong>de</strong> aÍgelopen iaren met elkaar wel een<br />

stoot tot het mo<strong>de</strong>rniseren van het grafische<br />

procédé gegeven, maar een bewuste bez<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<br />

op <strong>de</strong> toekomstproblemen wordt geh<strong>in</strong><strong>de</strong>rd<br />

door <strong>de</strong> orimaire noodzaak tot overw<strong>in</strong>nen<br />

van problemen van het he<strong>de</strong>n. Er bestaat nog<br />

altijd een algemeen tekort aan <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> breed-opgezette, wetenschappelijk gelei<strong>de</strong><br />

speu rwerkprog ram ma's.<br />

Het <strong>in</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len overzien van <strong>de</strong> 'boeken-<br />

fabriek'van <strong>de</strong> toekomst maakt het noodzake-<br />

lijk, verband te leggen met bestaan<strong>de</strong> en voor-<br />

spel<strong>de</strong> verbeter<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re bedrijfstakken.<br />

Bij <strong>de</strong> tegenwoordige snelheid, waarmee <strong>de</strong><br />

wetenschappel ij ke vooruitgang i n elektronische<br />

mid<strong>de</strong>len en <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g van materialen<br />

voortSaat, zullen echter <strong>in</strong> 1975 zeker enlge<br />

gloednieuwe opvatt<strong>in</strong>ten over het maken van<br />

boeken tot <strong>de</strong> realiteit behoren.<br />

Ondanks <strong>de</strong> kilheid <strong>in</strong> esthetisch opzicht van een<br />

elektronisch, geautomatiseerd systeem, moet<br />

men een uitbreid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> taak van <strong>de</strong> boek-<br />

verzorger verwachten als een eerste gevolg van<br />

<strong>de</strong> te verwachten toekomstige ontwikkel<strong>in</strong>g op<br />

drukkerij- en b<strong>in</strong><strong>de</strong>rijgebied. Men kan hiervoor<br />

drie re<strong>de</strong>nen noemen:<br />

o <strong>de</strong> boeken zullen méér wor<strong>de</strong>n geïllustreerd<br />

en over het algemeen aantrekkelijker wor<strong>de</strong>n<br />

verzorgd voor wat <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd betreft;<br />

Verhoog<strong>de</strong> produktiesnelhe<strong>de</strong>n, bespar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

loon bij het verwerken en een ger<strong>in</strong>ger behoef-<br />

te aan vloerruimte zijn ongetwijfeld ook <strong>de</strong>ug-<br />

<strong>de</strong>n die eigen zullen zijn aan <strong>de</strong> automatiser<strong>in</strong>g<br />

van het maken van boeken.<br />

Het uiterlijk van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es zal gebaseerd zijn<br />

op <strong>de</strong> tegenwoordige mo<strong>de</strong>llen, maar ze zullen<br />

compacter, lichter en goedkoper zijn. Zelfs naar<br />

<strong>de</strong> huidige maatstaven zullen <strong>de</strong> elektronische<br />

on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len betrekkelijk eenvoudig zijn. Deze<br />

typen on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len zijn trou\/ens reeds <strong>in</strong> vele<br />

toepass<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> gebruik.<br />

Elektronische bereken<strong>in</strong>gen en voorspell<strong>in</strong>gen<br />

Het centrale zenuwstelsel van het uitgeverij-<br />

bedrijf van <strong>de</strong> toekomst zal een rekenmach<strong>in</strong>e<br />

met controlepaneel zijn, gebaseerd op <strong>de</strong><br />

Univac van Rem<strong>in</strong>gton Rand, <strong>de</strong> 705 van IBM of<br />

<strong>de</strong> Transac (een transistor-rekenmach<strong>in</strong>e) van<br />

Philco. Voorspell<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> verband met <strong>de</strong> afzet-<br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> uitgever kunnen weten-<br />

schappelijk wor<strong>de</strong>n uitgevoerd door mid<strong>de</strong>l van<br />

gegevens die aan <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n toe-<br />

gevoerd, zoals bijvoorbeeld: reeds verschenen<br />

verkoopcijfers van uitgaven die op het boek <strong>in</strong><br />

kwestie lij ken, advertentiebudgets, d istri butie-<br />

schema's enz. Deze gegevens kunnen door <strong>de</strong><br />

rekenmach<strong>in</strong>e opnieuw wor<strong>de</strong>n verwerkt ter<br />

bepal<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> oplaag die zal wor<strong>de</strong>n geprodu-<br />

ceerd, <strong>de</strong> juiste dikte en <strong>de</strong> snijmaten. Boven-<br />

2 De Transac 5-2000 Computer moet zeer wel zi<strong>in</strong> toe te passen voor controle op het zetproces, het corrigeren<br />

en ver<strong>de</strong>r het programmeren van <strong>de</strong> geautomatiseer<strong>de</strong> boekenproduktie van <strong>de</strong> toekomst (oplaagbereken<strong>in</strong>g,<br />

vaststell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> omvang, <strong>in</strong> verband met benodig<strong>de</strong> papierhoeveelheid, te gebruiken lettercorps enz, kunnen<br />

op eenvoudige wijze van <strong>de</strong>ze computer wor<strong>de</strong>n verkregen)


-<br />

dien wellicht nog het luiste lettertype <strong>in</strong> een<br />

speciaal corps en <strong>de</strong> aansluiten<strong>de</strong> <strong>in</strong>terl<strong>in</strong>iër<strong>in</strong>g.<br />

Besliss<strong>in</strong>gen met betrekk<strong>in</strong>g tot een omvang-<br />

rijker, rijker geïllustreerd boek of een beperk-<br />

ter en goedkoper geheel zou<strong>de</strong>n ook kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n bepaald door <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e te<br />

programmeren, <strong>in</strong> plaats van persoonlijke er-<br />

var<strong>in</strong>gen als basis te nemen. Daardoor zou het<br />

uitgeversrisico kunnen wor<strong>de</strong>n verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd.<br />

Er zijn reeds succesvolle proeÍnem<strong>in</strong>gen op dit<br />

terre<strong>in</strong> uitgevoerd door uitgevers yan tijd-<br />

schriften en kranten,<br />

Het zetten en drukken<br />

Nadat eenmaal <strong>de</strong> grondgegevens zijn verkre-<br />

gen, kan het zetten beg<strong>in</strong>nen. Dat zal kunnen<br />

geschie<strong>de</strong>n op een toetsenbord-eenheid oÍ<br />

automatische scanner. De impulsen wor<strong>de</strong>n<br />

elektronisch overgebracht naar een proeven-<br />

leesmach<strong>in</strong>e, d ie tegel ijkertijd een (papier)band<br />

produceert. Of dit geschiedt op het kantoor of<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> fabricageaf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g doet er niet toe, daar<br />

<strong>de</strong>ze overbreng<strong>in</strong>g reeds dagelijks gebeurt.<br />

Oceanen en cont<strong>in</strong>enten vormen daarbij zelís<br />

geen beletsel. Op het ogenblik al kan een meer-<br />

voudige band met een snelheid van 360.000 let-<br />

ters per secon<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n overgebracht: méér<br />

dan voldoen<strong>de</strong> voor zelfs <strong>de</strong> boekenfabriek van<br />

<strong>de</strong> toekomst!<br />

De geproduceer<strong>de</strong> band kan optisch oÍ magne-<br />

tisch zijn en kan zodanig wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gericht dat<br />

alle ver<strong>de</strong>re <strong>in</strong>structies voor het gehele druk-<br />

en b<strong>in</strong>dprocédé wor<strong>de</strong>n meegevoerd. Deze <strong>in</strong>-<br />

structies kunnen direct van <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e<br />

uit wor<strong>de</strong>n geprogrammeerd en <strong>in</strong> het controle-<br />

paneel wor<strong>de</strong>n vastgelegd.<br />

Het eigenlijke drukken zou ook wel eens radi-<br />

caal kunnen afwijken van <strong>de</strong> tegenwoordige<br />

metho<strong>de</strong>n, daar <strong>de</strong> beeldoverdracht van <strong>de</strong><br />

band ook op directe wijze door <strong>de</strong> xerografie<br />

tot stand kan wor<strong>de</strong>n gebracht. Hierbij wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> kosten en <strong>de</strong> tijd voor het maken van beeld-<br />

dragers - en ook het monteren hiervan op<br />

zware persen - uitgeschakeld. Zo'n band kan<br />

e<strong>in</strong>dloos zijn en kan wor<strong>de</strong>n bewaard <strong>in</strong> een<br />

doos zoals op het ogenblik wordt gebruikt<br />

voor het opbergen van films. De beeldover-<br />

dracht zou kunnen geschie<strong>de</strong>n op bei<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n<br />

van een papierbaan tegelijk. Bij elke afwikke-<br />

l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> band wordt zodoen<strong>de</strong> een compleet<br />

boek gedrukt.<br />

Het pr<strong>in</strong>cipe van <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong> kan men tegen-<br />

woordig reeds bij <strong>de</strong> Copyflo van <strong>de</strong> firma<br />

Xerox zien. Als we aannemen dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> volgen-<br />

<strong>de</strong> vijftien tot tw<strong>in</strong>tig laar dit pr<strong>in</strong>cipe regelmatig<br />

zal kunnen wor<strong>de</strong>n verbeterd, schijnt<br />

het aanvaardbaar dat er straks op <strong>de</strong>ze wijze<br />

met hoge snelheid boeken zullen wor<strong>de</strong>n ge-<br />

drukt van goe<strong>de</strong> kwaliteit.<br />

Vouwschemo's<br />

Aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van het drukprocédé zal een aan-<br />

tal vouwmogelijkhe<strong>de</strong>n aanwezig zijn. Bijvoor-<br />

beeld het doorsnij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> papierbaan <strong>in</strong><br />

reletyPe-<br />

zetterij<br />

automatische<br />

Proeven lezer<br />

---t<br />

le<br />

kleur<br />

zijlijn :----- zij lijn<br />

,/<br />

ban<strong>de</strong>n maken<br />

\muí<br />

.z'-'nl---<br />

>lY<br />

schutblad met<br />

\IYl -=-<br />

- --\<br />

ry<br />

heatsealbare laag<br />

automatische<br />

verpakk<strong>in</strong>g<br />

caa<br />

coo ooo ooo<br />

-<br />

rekenmach<strong>in</strong>e en<br />

controlepaneel<br />

en verzend<strong>in</strong>g<br />

papierrol len-<br />

hou<strong>de</strong>r<br />

I Dit schema van <strong>de</strong> elektronisch bedien<strong>de</strong> boekenfabriek van 1975 voegt het zetten, <strong>de</strong> beeldoverdracht en her<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>n samen (<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>ale uitrust<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g zal compacter, lichter en goedkoper zijn dan <strong>de</strong><br />

tegenwoordige b<strong>in</strong><strong>de</strong>rijmach<strong>in</strong>es)<br />

_><br />

27


Geautomatiseer<strong>de</strong> boekenproduktie <strong>in</strong> 1975<br />

stroken ter breedte van twee pag<strong>in</strong>a's, die<br />

daarna wor<strong>de</strong>n gevouwen en afgesne<strong>de</strong>n op<br />

pag<strong>in</strong>ahoogte, zodat er een serie katerns van<br />

vier bladzij<strong>de</strong>n ontstaat, na elkaar uitgelegd.<br />

Deze katerns wor<strong>de</strong>n automatisch vergaard en<br />

geteld tot er complete boekblokken ontstaan,<br />

die ver<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n vervoerd naar <strong>de</strong> b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij-<br />

transportband. Een <strong>de</strong>rgelijk systeem, waarbij<br />

dus complete boekblokken wor<strong>de</strong>n afgeleverd,<br />

schakelt het verwerken van losse katerns uit.<br />

bespaart tijd en vergaarkosten en niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

dan 75/o aan magazijnruimte.<br />

Voor een snelle cont<strong>in</strong>u-produktie kan het<br />

drukge<strong>de</strong>elte wor<strong>de</strong>n toegerust met een meer-<br />

voudige rollenhou<strong>de</strong>r, die <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

papierrollen bevat welke nodig zijn voor <strong>de</strong><br />

soorten en hoeveelhe<strong>de</strong>n boeken die voor <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e zijn geprogrammeerd. Een automaat<br />

zou er voor kunnen zorgen dat <strong>de</strong> papierrollen<br />

wor<strong>de</strong>n verwisseld als een bepaal<strong>de</strong> rol op is of<br />

<strong>in</strong>geval op an<strong>de</strong>r papier moet wor<strong>de</strong>n over-<br />

gegaan. Geen enkel on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van een <strong>de</strong>rge-<br />

lijke mach<strong>in</strong>e is geheel nieuw: reeds tien iaar<br />

gele<strong>de</strong>n draai<strong>de</strong>n proefmo<strong>de</strong>llen voor dit soort<br />

'drukwerk aan <strong>de</strong> lopen<strong>de</strong> band'.<br />

Van het drukge<strong>de</strong>elte uit lopen <strong>de</strong> boekblokken<br />

dus op een transportband ver<strong>de</strong>r en komen<br />

eerst bij een mach<strong>in</strong>e voor het garenloos b<strong>in</strong>-<br />

3 Fri<strong>de</strong>ns' Computyper, s<strong>in</strong>ds kort aan <strong>de</strong> markt voor<br />

het automatisch aflezen en verwerken van cheques,<br />

moet kunnen wor<strong>de</strong>n aangepast aan <strong>de</strong> boekenproduktie<br />

als <strong>de</strong> sleutel tot het automatisch corrigeren<br />

Een an<strong>de</strong>r Fri<strong>de</strong>n-apparaat, <strong>de</strong> Teledata, zendt urt<br />

€n ontvangt geco<strong>de</strong>er<strong>de</strong> gegevens over elke afstand<br />

via lijnverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen (zulk een apparaat kan bii geschei<strong>de</strong>n<br />

produktieaÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen het op aÍstand werken<br />

zon<strong>de</strong>r meer mogelijk maken)<br />

28<br />

<strong>de</strong>n. Deze kan lichter van uitvoer<strong>in</strong>g zijn dan <strong>de</strong><br />

teSenwoordige Períect-b<strong>in</strong><strong>de</strong>r, daar <strong>de</strong> toepas-<br />

s<strong>in</strong>g van katerns met vier pag<strong>in</strong>a's het afsnij<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong> ruggen overbodig maakt. Het afstellen<br />

van <strong>de</strong>ze eenheid, voornamelijk op <strong>de</strong> dikte van<br />

<strong>de</strong> boeken, kan automatisch wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />

Bij <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>gen wordt eerst een<br />

schutblad aangebracht, aan <strong>de</strong> buitenkanten<br />

voorzien van een laag die'heatsealbaar' is op<br />

basis van <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> lijm die reeds op <strong>de</strong> rug van<br />

het boekblok is aangebracht. Daarna komen <strong>de</strong><br />

automatische driesnij<strong>de</strong>r en <strong>de</strong> rondzet-kneep-<br />

mach<strong>in</strong>e.<br />

Met gaas overplakken zal niet meer nodig zijn.<br />

Eventueel kan een controle-apparaat wor<strong>de</strong>n<br />

tussenSevoegd, dat <strong>de</strong> boekdikte, door <strong>de</strong><br />

rekenmach<strong>in</strong>e bepaald, toetst aan <strong>de</strong> werkelijke<br />

boekdikte en daarop <strong>de</strong> nodige correctiehan<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>gen uitvoert.<br />

Plostic bon<strong>de</strong>n<br />

Waarschijnlijk <strong>de</strong> belangrijkste veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g zal<br />

zich afspelen <strong>in</strong> <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g voor het maken van<br />

<strong>de</strong> ban<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong> tegenwoordige plastics zijn<br />

soorten die zowel buigzaam als hard zijn. De<br />

har<strong>de</strong> zullen het gebruikelijke bord vervangen.<br />

De ban<strong>de</strong>n kunnen op één mach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n ge-<br />

perst en gevormd, met stevige platten en een<br />

rondgezette, buigzame rug. Vandaar wor<strong>de</strong>n ze<br />

dan overgebracht naar elektronisch bedien<strong>de</strong><br />

'd ecoreer'mach i nes.<br />

Een gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> <strong>in</strong>hang-lasmach<strong>in</strong>e met<br />

hoogfrequente verhitt<strong>in</strong>g vormt het slot van <strong>de</strong><br />

bewerk<strong>in</strong>g. Geen natte lijm meer, maar een<br />

directe samensmelt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> band aan het<br />

schutblad en aan <strong>de</strong> rug, waardoor een uiterst<br />

sterk boek ontstaat, dat ook bij zwaar gebruik<br />

z'n vorm zal blijven behou<strong>de</strong>n.<br />

Tenslotte volgen ter afsluit<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> produktie<br />

<strong>de</strong> automatische verpakk<strong>in</strong>gsmachi nes.<br />

Dubbele controle op <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g<br />

Omdat evenals <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> ook nieuwe mach<strong>in</strong>e-<br />

rieën altijd kunnen falen, zullen op strategische<br />

punten langs <strong>de</strong> produktielijn televisiecamera's<br />

wor<strong>de</strong>n opgesteld, waardoor een voortduren<strong>de</strong><br />

visuele controle door <strong>de</strong> bedrijfsleid<strong>in</strong>g moge-<br />

lijk zal zijn. Deze apparatuur zal zich <strong>in</strong> het hart<br />

van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g, dus bij <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e<br />

en het controleoaneel bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

Het gebruik van har<strong>de</strong> plastic bor<strong>de</strong>n en een<br />

buigzame rug zal een verbeter<strong>in</strong>g zijn ten op-<br />

zichte van <strong>de</strong> band die uit één stuk gelijksoortig<br />

plastic werd gemaakt: het boek zal er jaren<br />

langer door meetaan.<br />

Er wor<strong>de</strong>n weidse perspectieven geopend voor<br />

<strong>de</strong> versier<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> band, zoals <strong>de</strong>coraties met<br />

reliëf, xerografi sche kleurendru k, hoogfreq uent<br />

stempelen of een comb<strong>in</strong>atie van <strong>de</strong>ze verschil-<br />

len<strong>de</strong> procédé's.<br />

Ofschoon gestandaardiseer<strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen van<br />

het boek wenselijk zou<strong>de</strong>n zijn voor <strong>de</strong>ze ma-<br />

5 De Vi<strong>de</strong>ograph drukt langs elektro-statische weg,<br />

volledig geautomatiseerd, tot aantallen van zelís<br />

20.000 aanslagen per secon<strong>de</strong> op het papier af<br />

nier van produceren, is dat niet noodzakelijk<br />

ter verkrijg<strong>in</strong>g van een aanzienlijke kosten-<br />

bespar<strong>in</strong>g tegenover <strong>de</strong> huidige b<strong>in</strong>dmetho<strong>de</strong>n.<br />

Zogenaam<strong>de</strong> bestuurbare motoren zullen <strong>de</strong><br />

verschillen<strong>de</strong> eenhe<strong>de</strong>n afstellen op <strong>de</strong> vari-<br />

eren<strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> boeken. Zelíregis-<br />

teren<strong>de</strong> apparaten zullen een iuiste werk<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> gehele produktielijn verzekeren, even-<br />

als <strong>de</strong> synchronisatie van <strong>de</strong> snelhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

afzon<strong>de</strong>rlijke produktie-eenhe<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> trans-<br />

portban<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong> produktie van bijvoorbeeld<br />

automotorblokken is dit alles nu reeds bereikt<br />

en <strong>de</strong> elektronische mid<strong>de</strong>len die daarbij wor-<br />

<strong>de</strong>n toegepast liggen op een hoger niveau dan<br />

<strong>de</strong> boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij van 1975 nodig heeft.<br />

Het is moeilijk te voorspellen hoeveel perso-<br />

neel voor een <strong>de</strong>rgelijke produktiewijze nodig<br />

is. maar er zullen zeker veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r werkne-<br />

mers bij aanwezig zijn dan tegenwoordig. Zij<br />

zullen evenwel hooggeschoold moeten zijn <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>g van mechanische en elektronische<br />

produktiemid<strong>de</strong>len en <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rhoud daar-<br />

van. Men moet verwachten dat zo'n produktie-<br />

lijn <strong>in</strong> cont<strong>in</strong>u-bedrijf zal werken en daarbij zo<br />

om en nabij tien miljoen boeken per iaar kan<br />

produceren. Ruw geschat zal zo'n <strong>in</strong>stallatie<br />

vier milloen gul<strong>de</strong>n gaan kosten.<br />

Ook <strong>in</strong> 1975 zal een <strong>de</strong>rgelijke boekenfabriek<br />

evenwel niet àl het b<strong>in</strong>dwerk kunnen uitvoeren,<br />

Zeer grote en zeer dikke boeken, bepaal<strong>de</strong><br />

soorten geschenkboeken en naslagwerken zul-<br />

len waarschijnlijk moeten wor<strong>de</strong>n verzorgd <strong>in</strong><br />

bedrijven die we met <strong>de</strong> tegenwoordige mid<strong>de</strong>l-<br />

grote boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij kunnen vergelijken.<br />

De gegevens waarop <strong>de</strong>ze verwacht<strong>in</strong>gen zijn<br />

gebaseerd, wer<strong>de</strong>n ontleend aan <strong>de</strong> realiteit van<br />

<strong>de</strong> tegenwoordige <strong>in</strong>dustrie. Na<strong>de</strong>re gegevens<br />

over het boeken-maken-van-morgen zullen <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren beschikbaar komen. In <strong>de</strong>ze<br />

aanduid<strong>in</strong>gen over wat <strong>de</strong> toekomst spoedig<br />

brengen kan, ligt een uitdat<strong>in</strong>S besloten aan <strong>de</strong><br />

lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> boekenproducenten van vandaag, die<br />

het oog op <strong>de</strong> toekomst gericht hou<strong>de</strong>n.<br />

Dit speculatieve artikel is gebaseerd op een<br />

<strong>in</strong>terview van een Amerikaanse uitgever met<br />

mr. P. <strong>de</strong> Florez, directeur van een bedrijf dat<br />

zich specialiseert <strong>in</strong> hetmakenvan automatische<br />

mach<strong>in</strong>es, óók voor <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dustrie.


D.wijtmann EénÍase-sneletsen yan<br />

Sebogen beelddragers<br />

Gebogen hoogdrukvormen zijn geen nieuwe<br />

zaak. S<strong>in</strong>ds jaar en dag werken rotatiepersen<br />

van ron<strong>de</strong> stypeplaten en voor speciaalmach<strong>in</strong>es<br />

wer<strong>de</strong>n door een aantal clichéfabrikanten ook<br />

al langer dan gisteren en vandaag gebogen seg-<br />

menten geleverd. In <strong>de</strong> laatste jaren echter<br />

hebben enige fabrieken van hoogdruk-vellen-<br />

persen een aanvang gemaakt met <strong>de</strong> produktie<br />

van cil<strong>in</strong><strong>de</strong>roersen die van een vlakke zowel als<br />

van een ron<strong>de</strong> vorm drukken. Daardoor is het<br />

vervaardigen van gebogen drukvormen voor <strong>de</strong><br />

chemigrafie meer actueel gewor<strong>de</strong>n.<br />

Bij het buigen van clichés bestaat altijd <strong>de</strong> kans<br />

dat breuk, rek of verteken<strong>in</strong>g optreedt. Gunstig<br />

is wel <strong>de</strong> galvanische weg, waarbij het mogelijk<br />

is eerst <strong>de</strong> dunne huid te buigen en vervolgens<br />

het cliché <strong>in</strong> gebogen vorm op dikte te brengen,<br />

doch <strong>de</strong>ze manier van werken is ook niet zon<strong>de</strong>r<br />

bezwaren en bovendien tijdrovend en kostbaar.<br />

Gezocht werd naar een meer-directe metho<strong>de</strong>,<br />

hetgeen <strong>de</strong> 'speur<strong>de</strong>rs' terecht <strong>de</strong>ed komen bij<br />

buigen van het metaal alvorens het beeld daarop<br />

aan te brengen, Het etsen van <strong>de</strong>rgelijke ge-<br />

bogenvormen bleek evenwelgeen gemakkelijke<br />

zaak. Uitgaan<strong>de</strong> van het éénfase-sneletsen werd<br />

geduren<strong>de</strong> enige jaren naarstig gezocht en...<br />

<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g werd (natuurlijk) ook gevon<strong>de</strong>n!<br />

De Master Sales & Service Corp. te Wyncote<br />

(Verenig<strong>de</strong> Staten) heeft voor <strong>de</strong>ze laatste<br />

arbeid een apparaat ontwikkeld, dat kan wor<strong>de</strong>n<br />

aangeduid als een extra-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> al<br />

bestaan<strong>de</strong> Master éénfase-sneletsmach<strong>in</strong>e voor<br />

vlakke platen. De bedoel<strong>de</strong> extra-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

maakt <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> sneletsmach<strong>in</strong>e (M 32)<br />

voor twee doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n geschikt, dat wil zeggen:<br />

met <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e kunnen zowel gebogen platen<br />

als vlakke platen wor<strong>de</strong>n geêtst. Vlakke platen<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n verwerkt tot het formaat<br />

50x65 cm; gebogen drukvormsegmenten zijn<br />

te vervaardigen <strong>in</strong> diameters van 50 tot 30 cm.<br />

De extra-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>S voor het sneletsen van ge-<br />

bogen clichés (aÍbeeld<strong>in</strong>g l) maakt het <strong>de</strong> cliché-<br />

maker mogelijk aan <strong>de</strong> nieuw ontstane vraag<br />

van <strong>de</strong> boekdruk te voldoen en het perspectief<br />

voor <strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong> tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen<br />

wordt er <strong>in</strong> belangrijke mate door vergroot.<br />

De bedien<strong>in</strong>g van ook <strong>de</strong>ze etsmach<strong>in</strong>e is vrij<br />

eenvoudig. De kwaliteit van <strong>de</strong> er mee vervaar-<br />

dig<strong>de</strong> gebogen clichés kan volledig wor<strong>de</strong>n ver-<br />

geleken met <strong>de</strong> resultaten die <strong>in</strong> dit procédé<br />

met vlakke clichés wor<strong>de</strong>n bereikt.<br />

De metaalplaat (z<strong>in</strong>k) wordt vóór het kopièren<br />

gebogen, waardoor rek en verteken<strong>in</strong>g wordt<br />

verme<strong>de</strong>n. Om te kopiëren wordt <strong>de</strong> plaat <strong>in</strong><br />

een speciaal kopieerraam op een zgn. za<strong>de</strong>l aan-<br />

gebracht, dat <strong>in</strong> aÍmet<strong>in</strong>gen overeenstemt met<br />

<strong>de</strong> vereiste diameter. Elke afwijken<strong>de</strong> diameter<br />

van te maken clichés vereist een daarmee over-<br />

eenstemmend za<strong>de</strong>l. Het za<strong>de</strong>l van het kopieer-<br />

apparaat maakt halíron<strong>de</strong> zwenk<strong>in</strong>gen heen en<br />

terug on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lichtbron door (aíbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

Na het op maat snij<strong>de</strong>n van het clichémateriaal<br />

wordt dit eerst gebogen en daarop geschuurd<br />

en tePrePareerd.<br />

I Master M 32 éénfase-sneletsmach<strong>in</strong>e, <strong>in</strong>gericht voor het etsen van gebogen clichés<br />

De voorgebogen plaat wordt na het kopiëren<br />

op een an<strong>de</strong>rsoortig'za<strong>de</strong>l' overgebracht, dat<br />

zodanig is geconstrueerd dat het <strong>in</strong> een gelei-<br />

d<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> etsmach<strong>in</strong>e kan wor<strong>de</strong>n gevoegd.<br />

Schoepen slaan het etszuur op bepaal<strong>de</strong> wijze<br />

tegen <strong>de</strong> ronddraaien<strong>de</strong> gebogen clichéplaat en<br />

verrichten zo <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g,<br />

Het etsprocédé is - zoals bekend mag wor<strong>de</strong>n<br />

veron<strong>de</strong>rsteld - gebaseerd op het gebruik van<br />

een beschermen<strong>de</strong> laag, die zich geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

ets<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> <strong>in</strong>geètste kanten van het beeld<br />

vormt. Deze beschermen<strong>de</strong> laag komt chemisch<br />

tot stand, door een reactie tussen <strong>de</strong> toegepaste<br />

chemicaliên en het tot oploss<strong>in</strong>g komen<strong>de</strong><br />

clichémetaal. Een evenwicht is nu gezocht tus-<br />

sen <strong>de</strong> kracht waarmee het etszuur tegen <strong>de</strong><br />

clichéplaat wordt geslagen en <strong>de</strong> b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g tussen<br />

<strong>de</strong> beschermen<strong>de</strong> laag en het metaal. De slag<br />

van <strong>de</strong> schoepen moet krachtig genoeg zijn om<br />

<strong>de</strong> beschermen<strong>de</strong> laag op <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m van <strong>de</strong><br />

ets<strong>in</strong>g opzij te dr<strong>in</strong>gen, maar mag net niet zo<br />

sterk zijn dat <strong>de</strong> b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> beschermen-<br />

<strong>de</strong> laag en het talud (<strong>de</strong> staan<strong>de</strong> kant) wordt<br />

verbroken. Een juiste schoepensnelheid, een<br />

goed afgestem<strong>de</strong> temperatuur en een goed<br />

samengesteld etsbad zijn <strong>de</strong> voorwaar<strong>de</strong>n voor<br />

clichés van goe<strong>de</strong> kwaliteit.<br />

Bij het sneletsen van vlakke clichés <strong>in</strong> koper zijn<br />

belangrijke verbeter<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> kwaliteit bereikt.<br />

Het is daarbij mogelijk om <strong>in</strong> <strong>de</strong> hoge lichten te<br />

werken met een kleurverlies van slechts 7 tot<br />

lïyo. Dit houdt <strong>in</strong>, dat een toonwaar<strong>de</strong> van<br />

lïo/"<strong>in</strong> één arbeidsgang, op grotere diepte dan<br />

ooit te voren, kan wor<strong>de</strong>n geëtst met hand-<br />

hav<strong>in</strong>g van plm, 90/o van <strong>de</strong> oorspronkelijke<br />

toonwaar<strong>de</strong>. In <strong>de</strong> tonen van 20 tot 30o/o is het<br />

verf ies sfechts plm.3o/", terwijl bij toonwaar<strong>de</strong>n<br />

boven 30/o praktisch geen verlies voorkomt.<br />

Momenteel wordt bij <strong>de</strong> Master Sales en Service<br />

Corp, ook geëxperimenteerd met het etsen van<br />

ron<strong>de</strong> kopersegmenten en zgn. wikkel-platen.<br />

2 Master-kopieerapparaat voor gebogen drukvormen<br />

29


Van Pr<strong>in</strong>topaak tot Pr<strong>in</strong>topi<strong>in</strong>t<br />

Het is niet nodig, nog eens <strong>in</strong> vele woor<strong>de</strong>n te<br />

Saan beschrijven hoe <strong>in</strong> <strong>de</strong> naoorlogse jaren <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g op het papiergebied is geweest.<br />

Menigeen her<strong>in</strong>nert zich nog wel hoe er eerst<br />

geen, toen we<strong>in</strong>ig en langzamerhand steeds<br />

meer mogeliikhe<strong>de</strong>n zijn gekomen. Als we nu<br />

het terre<strong>in</strong> overzien, staan <strong>de</strong> drukker schier<br />

talloze soorten, íormaten en gramgewichten<br />

ter beschikk<strong>in</strong>g om tot bsis van z'n produkt<br />

te dienen,<br />

Het meest opmerkeliike <strong>in</strong> <strong>de</strong> achter ons liggen<strong>de</strong><br />

perio<strong>de</strong> was echter zon<strong>de</strong>r twijfel <strong>de</strong><br />

opkomst van het mach<strong>in</strong>ecoated papier, beter:<br />

mach<strong>in</strong>egestreken papier. Het was een aantrekkelilk<br />

materiaal ter vervang<strong>in</strong>g van illustretiedruk,<br />

maar . . . <strong>in</strong> die eerste iaren waren<br />

er voor menige drukker vele zorgen en soms<br />

ook lelijke'stroppen' mee verbon<strong>de</strong>n. Slechts<br />

langzamerhand is het samenspel tussen drukker<br />

en <strong>in</strong>ktíabrikant op gang gekomen, waardoor<br />

het werken op het nieuwe drukmateriaal<br />

on<strong>de</strong>r controlê kwam en tot betere resultaten<br />

kon lei<strong>de</strong>n.<br />

Enige jaren gele<strong>de</strong>n g<strong>in</strong>g ook Van Gel<strong>de</strong>r<br />

Zonen over tot het íabriceren van een mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papier, het houtvrije Pr<strong>in</strong>topaak.<br />

Gebleken is, dat <strong>de</strong>ze soort <strong>in</strong> yerschillen<strong>de</strong><br />

druktechnieken aan uiteenlooen<strong>de</strong> eisen voor<br />

illustratieí werk kan voldoen. Nu - beg<strong>in</strong><br />

1960 - is er ook een houthou<strong>de</strong>nd mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papier gevolgd.<br />

Evenals met Pr<strong>in</strong>topaak het geval is geweest,<br />

heeít Van Gel<strong>de</strong>r Zonen zich dê tiid genomen<br />

voor een ge<strong>de</strong>gen voorbereid<strong>in</strong>g, waardoor<br />

na<strong>de</strong>lige verschijnselen uit hooí<strong>de</strong> van <strong>de</strong> produktie<br />

niet meer oí nog <strong>in</strong> slechts ger<strong>in</strong>ge<br />

mate een rol zullen soelen, Daarnaut evenwel<br />

wordt <strong>de</strong> presentatie van ook <strong>de</strong>ze nieuwe<br />

papiersoort begeleid door een goe<strong>de</strong> voorlicht<strong>in</strong>g.<br />

Wie tot het gebruik van Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t<br />

oyergaat, wordt niet alleen goed <strong>in</strong>gelicht,<br />

doch zelís beschikt Van Gel<strong>de</strong>r Zonen over<br />

een speciale proeÍdrukkerij, waar men kan<br />

uitproberen oí <strong>de</strong> papiersoort met succes aan<br />

bepaal<strong>de</strong> speciale eisen kan voldoen. Zelís is<br />

het mogelilk bil optre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n<br />

een <strong>de</strong>skundige van <strong>de</strong> <strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> zgn. vliegen<strong>de</strong><br />

briga<strong>de</strong> ter plaatse van advies te laten<br />

d ien en.<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t werd aangekondigd door <strong>de</strong> verzend<strong>in</strong>g<br />

van een brochure, waar<strong>in</strong> een aantal<br />

proefwerkstukken op verschillen<strong>de</strong> soorten<br />

en gramgewichten zi<strong>in</strong> vervat: clichés <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

rasters, kleurvlakken over elkaar,<br />

lijnclichésenaÍbeeld<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> vierkleurendruk.<br />

Er is geen hogeschool-typografie nagestreeíd,<br />

30<br />

doch gezocht is klaarblilkeliik naar praktische<br />

voorbeel<strong>de</strong>n om te laten zien wat Pr<strong>in</strong>toDr<strong>in</strong>tgesat<strong>in</strong>eerd<br />

en Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t-mat <strong>in</strong> boek- resp.<br />

ofísetdruk aan resultaten kunnen opleveren.<br />

De gramgewichten van Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t zijn 70-80-<br />

90 <strong>in</strong> gesat<strong>in</strong>eerd en 70-80-90-100 <strong>in</strong> mat. Het<br />

aantal íormaten waar<strong>in</strong> wordt geleverd is zeer<br />

groot.<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t kan wor<strong>de</strong>n bedrukt zowel met<br />

<strong>in</strong>kten die normaal voor kunstdruk als met<br />

<strong>in</strong>kten die voor mach<strong>in</strong>egestreken papieren<br />

wor<strong>de</strong>n gebruikt. In het eerste geval dient aan<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt <strong>de</strong> gebruikelilke hoeveelheid (2 à 3yol<br />

droogstoí te wor<strong>de</strong>n toegevoegd. Wordt een<br />

snelle drog<strong>in</strong>g gewenst, dan komt alleen oppervlakte-<br />

oí bovendrog<strong>in</strong>g <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g (dit<br />

geldt uiteraard alleen voor éénkleurig werk).<br />

Glans<strong>in</strong>kten kunnen zon<strong>de</strong>r meer wor<strong>de</strong>n gebruikt<br />

en komen op <strong>de</strong> gesar<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> kwaliteit<br />

goed tot hun recht. Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t is zeer pluk-<br />

vst, hetgeen <strong>in</strong> <strong>de</strong> boekdruk het gebruik van<br />

een vrij strenge <strong>in</strong>kt toelaat. Hooggeconcentreer<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kten wor<strong>de</strong>n aanbevolen. ln het<br />

algemeen kan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt onverdund wor<strong>de</strong>n<br />

gebruikt en behoeít geen antiplukpasta te<br />

wor<strong>de</strong>n toegevoegd.<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t voor offset kan op <strong>de</strong>zelí<strong>de</strong> wijze<br />

wor<strong>de</strong>n verwerkt als an<strong>de</strong>re mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papieren. Het is echrer van belang dat <strong>de</strong><br />

plaat een Íi<strong>in</strong>e korn heeít en dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt is aangepast,<br />

hetgeen dus <strong>de</strong>voorwaar<strong>de</strong> <strong>in</strong>houdt dat<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktleverancier van <strong>de</strong> bestemm<strong>in</strong>g voor<br />

mach<strong>in</strong>egestreken papier op <strong>de</strong> hoogte is. 8.46<br />

M isverstand schrijver-vertaler<br />

over elektronen0its <strong>in</strong> <strong>de</strong> rêproduktie<br />

In TéTé l4e lrg. nr. 5 kwam een belangwekkend<br />

artikel voor over <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n van<br />

toepassen van elektronenílitsapparatuur <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

reproduktietechniek. Een en an<strong>de</strong>r was me<strong>de</strong><br />

opgebouwd uit gegevens, ontleend aan <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen yan een expert op dit gebied,<br />

R. von Wartburg, van <strong>de</strong> firma Bron & Co. te<br />

B*el (Zwitserland).<br />

Het is ons gebleken dat het naschriÍt bij het<br />

bedoel<strong>de</strong> artikel, waar<strong>in</strong> wèl <strong>de</strong> naam van <strong>de</strong><br />

vertaler-bewerker werd genoemd, geen recht<br />

doet aan <strong>de</strong> herkomst van <strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong> gegevens<br />

en aan <strong>de</strong> op het gebied van <strong>de</strong> elektronenflits<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> reproduktie belangrijke on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen<br />

van <strong>de</strong> heer Von Wartburg. 8,9<br />

TPG Parijs l9ó0<br />

Van 29 april tot en met 8 mei a.s. is Parijs aan<br />

<strong>de</strong> beurt <strong>in</strong> <strong>de</strong> wissel<strong>in</strong>g van grote grafische<br />

yaktentoonstell<strong>in</strong>gen.<br />

On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam'Salon<br />

International <strong>de</strong>s Techniques Papetières et<br />

Graphiques' ontstaat tegen die tijd <strong>in</strong> <strong>de</strong> be-<br />

Íaam<strong>de</strong> lichtstad zo'n enorme verzamel<strong>in</strong>g van<br />

mach<strong>in</strong>es, apparaten, gereedschappen,<br />

hulpmid<strong>de</strong>len,<br />

materialen enz. op het grafische<br />

en<br />

aanverwante gebied, zoals wij <strong>in</strong> <strong>de</strong> afgelopen<br />

tien jaren <strong>in</strong> toenemen<strong>de</strong> mate gewend zijn<br />

Seweest.<br />

Uit <strong>de</strong> hele wereld zal ook hier weer worqen<br />

samengebracht wat tot <strong>de</strong> <strong>in</strong>teresse behoort<br />

van <strong>de</strong>genen die <strong>de</strong> grafische<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g op<br />

<strong>de</strong> voet volgen. Werkgevers en bedrijíslei<strong>de</strong>rs<br />

zullen er nagaan wat <strong>de</strong> door hen gelei<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen behoeven. An<strong>de</strong>re belangstellen<strong>de</strong>n<br />

zullen zich oriënteren om bii te<br />

blijven <strong>in</strong> <strong>de</strong> vakontwikkel<strong>in</strong>g, oÍ zullen zich<br />

daar <strong>de</strong> kennis en het <strong>in</strong>zicht verwerven die<br />

wellicht kunnen biidragen tot hun geschikrheid<br />

om een lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Íunctie <strong>in</strong> het grafische<br />

bedrijíte verwerven.<br />

Wat <strong>de</strong> drijíveer ook moge zi<strong>in</strong>, menigeen zal<br />

ook <strong>de</strong>ze vaktentoonstell<strong>in</strong>g belangrijk genoeg<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n om straks <strong>de</strong> tre<strong>in</strong> naar Pariis te nemen,<br />

Het typische tentoonstell<strong>in</strong>gsgebouw -<br />

<strong>in</strong> driehoeksvorm overspant het dak eigenlijk<br />

een geweldig ple<strong>in</strong> van hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n meters<br />

lengte en breedte - heeÍt <strong>in</strong> z'n diverse etages<br />

weer méér te bie<strong>de</strong>n dan <strong>de</strong> vorige maal.<br />

En - tja-'t is <strong>in</strong> Pariis, la ville lumière. Dat wil<br />

tenslotte ook nog iets zeggen. 8.9<br />

Slu itzegel mach<strong>in</strong>es<br />

Het is zo langzamerhand bekend, dat reclame<br />

op alle mogelilke manieren is door te voeren,<br />

Telkens wordt er weer een nieuwe weg gevon<strong>de</strong>n<br />

en het is een íeit dat het ons steeds<br />

weer treít, als ergens een reclame'medium'<br />

ligt dat opvalt door aard van uitvoer<strong>in</strong>g oí<br />

aíwerk<strong>in</strong>g. Zo vielen ons onlangs keurig uitgevoer<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rzeties van celstof op, die <strong>in</strong><br />

restaurants ten gerieve van <strong>de</strong> bezoekers<br />

on<strong>de</strong>r het glas of het kopje wer<strong>de</strong>n gelegd.<br />

Voor <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze <strong>in</strong> relièí uitgevoer<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rzetjes en voor soortgelijke<br />

zaken bleken sDeciale mach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l te<br />

zijn. Twee daarvan zijn <strong>de</strong> tweekleuren-sluitzegelmach<strong>in</strong>e<br />

PerÍekt 2 en <strong>de</strong> grotere tweekleurenmach<strong>in</strong>e<br />

Perfekt 4, met aangekoppeld<br />

opwikkelapparaat als zelíkleven<strong>de</strong> etiketten<br />

wor<strong>de</strong>n gedrukt.<br />

De eerste speciaalmach<strong>in</strong>e heeít voor werk <strong>in</strong><br />

één kleur een drukoppervlak van | | x2l cm<br />

en bil tweekleurendruk van ll x l0 cm. De<br />

grootste te verwerken papierbreedte is | 3 cm<br />

en het drukken geschiedt met een uurproduktie<br />

Yan 2400 tot 3300 exemplaren.<br />

Na het drukken en pregen wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> produkten<br />

gestanst en dan uitgelegd, terwijl <strong>de</strong><br />

uitgestanste papierbaan weer wordt opgerold.<br />

Voor het vervaardigen van zelfkleven<strong>de</strong> etiketten<br />

wordt <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>egang benut.<br />

Het produkt wordt dan, op een íoliebaan<br />

gekleeÍd, op vaste afstan<strong>de</strong>n opgerold. De<br />

gebruiker kan <strong>de</strong> zelíkleven<strong>de</strong> etiketten o.i.d.<br />

met behulp van een etiketteermach<strong>in</strong>e gemakkelijk<br />

van <strong>de</strong> foliebaan afhalen en ergens<br />

op plal


Wat ou<strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>n<br />

ons te zeggen hebben - nr. I<br />

Met onwillige hon<strong>de</strong>n is het<br />

slecht hazen vangen...<br />

. . . en met druk<strong>in</strong>kt die niet precies bij<br />

uw drukwerk past, schiet u aan het succes<br />

voorbij ! Natuurlijk zorgt u er altild voor<br />

met '<strong>de</strong> goe<strong>de</strong> hond op iacht te gaan' -<br />

natuurlijk laat u daarom ons <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt<br />

maken, die aan alle eisen van uw speciale<br />

drukwerk voldoet!<br />

EtrF á"#a'*"Aa'!L',<br />

I{.V. RUD(lTPH MEIJER'S DRUKIl{I{TFABRIEK<br />

Brouwersgracht 152-154 - Amsterdam-c. - teleíoon 221484<br />

Amstèrdam<br />

MolenwerÍ 2,<br />

Tel. 126944<br />

serviëê<br />

,,Schoonmaken" met lompen<br />

is niets gedaan. Poetsdoeken<br />

zuigen op, pluizen en rafelen<br />

niet. Dat is vlug én prettig<br />

schoonmaken. En... L<strong>in</strong>mij<br />

kan bewiizen dat poetsdoe-<br />

ken m<strong>in</strong><strong>de</strong>r kosten!<br />

L<strong>in</strong>IYrii<br />

Rotterdam<br />

Goudse Riiweg gl b,<br />

Tel. t36458<br />

tt':."'<br />

Den Haag<br />

Kortê Houtstraat 29a-b.<br />

Tê1. llt473<br />

BETER<br />

HOUTVRU BANKPOST<br />

met watermerk<br />

eocu&e<br />

%noe6<br />

65 EN 80 GRAMS<br />

OP DIVERSE FORMATEN<br />

A.E.RUYS&Co?s<br />

PAPIER GROOTHANDEL<br />

HAARLEM Kl. Houtweg íó<br />

Tcleíoon K 2500-13950<br />

Bijkantoor AMSTERDAM<br />

Keizerssr. 704 Tel.31 38í .35289<br />

-


Kwaliteit gedijt!<br />

In <strong>de</strong> laatste jaren werd <strong>in</strong> menige grafische<br />

on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g vaak heel wat gedaan om <strong>de</strong><br />

produktie op te voeren. Liefst op een wijze<br />

waarbij ook <strong>de</strong> produktiviteit per man en per<br />

mach<strong>in</strong>e een stiig<strong>in</strong>g te zien gaí. Dat is een<br />

zaak van soms nieuwe aanschaÍf<strong>in</strong>gen, van organisatie<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g en . .. van <strong>de</strong><br />

mensen die het doelmatiger, logischer en<br />

vlotter doen.<br />

Bij het streven naar verhog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> produktiviteit<br />

is meer dan voorheen <strong>de</strong> wenselijkheid<br />

van een bewust kwaliteitsbeleid opgekomen.<br />

Daartoe is <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats een vaststell<strong>in</strong>g<br />

van kwaliteitsnormen voor het werk nodig.<br />

Tenslotte behoeít niet alle werk aan <strong>de</strong> hoogste<br />

normen te beantwoor<strong>de</strong>n; dat kan afhangen<br />

van <strong>de</strong> aard en het gebruiksdoel van elk<br />

aízon<strong>de</strong>rliik te maken drukwerk. Wat men<br />

echter op dit punt ook organiseert, het is dui<strong>de</strong>lijk<br />

dat <strong>in</strong> het grafische bedrilf het antwoord<br />

op <strong>de</strong> vraag, welke kwaliteit zal wor<strong>de</strong>n aígeleverd,<br />

<strong>in</strong> belangrijke mate blijÍt berusten bij<br />

<strong>de</strong>genen die <strong>de</strong> uitvoeren<strong>de</strong> arbeid aan het<br />

drukwerk verrichten.<br />

Op <strong>de</strong>ze (vluchtige) beschouw<strong>in</strong>g sluit volkomen<br />

aan, <strong>de</strong> gedachte die het beken<strong>de</strong> Rotterdamse<br />

drukkersbedrijÍ Chevalier heeít uitgewerkt<br />

<strong>in</strong> een affiche, dat z'n Íunctie moet<br />

vervullen <strong>in</strong> . . . <strong>de</strong> eigen on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g. De<br />

ontwerper J, Vegter vond een leuke en toch<br />

dui<strong>de</strong>lijk op het doel teruggaan<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g,<br />

die <strong>de</strong> 'chevalier' doet zien gedilen. 8.9<br />

Licht dat niet liegt<br />

Het behoeít geen betoog, dat het licht <strong>in</strong><br />

drukkerijbedrijven een belangrijke Íactor is.<br />

Niet alleen speelt <strong>de</strong> lichtsterkre een rol <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

reproduktietechniek, maar ook bij het beoor<strong>de</strong>len<br />

van kleuren. Vooral <strong>in</strong>dien het daglicht<br />

ontbreekt oí te zwak is, levert dat laarste een<br />

grote moeilijkheid op.<br />

Men is er <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jaren tot op zekere<br />

hoogte <strong>in</strong> geslaagd een juiste kleurbeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

voor verschillen<strong>de</strong> doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n te verkrijgen,<br />

door gebruik te maken van speciale kasten of<br />

zelís kamers waar<strong>in</strong> het aístemmen kan plaats<br />

hebben. Het licht <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsruimten<br />

is door comb<strong>in</strong>atie van verschillen<strong>de</strong> soorten<br />

buislampen zodanig samengesteld, dat nagenoeg<br />

het daglicht wordt geëvenaard.<br />

Een algemene bedrijfsverlicht<strong>in</strong>g echter,<br />

welke het daglicht zo nabil komt dar men er<br />

zon<strong>de</strong>r vrees kleuren bii kan afstemmen en die<br />

bovendien een grote lichtkracht bezit, was<br />

ons nog niet bekend. Philips blijkt daarvoor<br />

een speciale lamp te hebben ontwikkeld. Het<br />

geldt hier een zogenaam<strong>de</strong> xenonlamp met<br />

groot vermogen. De xenonlamp is een gas-<br />

ontlad<strong>in</strong>gslamp, dus hetzelf<strong>de</strong> pr<strong>in</strong>cipe als<br />

bijvoorbeeld <strong>de</strong> natrium-, neon- en kwik-<br />

32<br />

damplamp. Het licht <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze lampen ontstaat<br />

als gevolg van het doorgaan van een elektrische<br />

stroom door een gas- oÍ metaaldamp,<br />

<strong>in</strong> dit geval het e<strong>de</strong>lgas xenon,<br />

Volgens <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen is het resultaat <strong>in</strong><br />

meer dan één opzicht een klasse apart. Naast<br />

een zeer grote lichtkracht vertoont <strong>de</strong> nieuwe<br />

lamp, evenals het zonlicht, een vrijwel volledig<br />

en cont<strong>in</strong>u spectrum, <strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot het<br />

licht van an<strong>de</strong>re gasontlad<strong>in</strong>gslampen, dat <strong>in</strong><br />

hooídzaak een aantal bepaal<strong>de</strong> spectraallijnen<br />

vertoont. Deze eigenschap maakt het xenonlicht<br />

tot'het licht dat niet liegt'. Voor kleurbeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

heeft het uitermate geschikte<br />

eigenschappen.<br />

De nieuwe xenonlamp wordt evenwel aanbevolen<br />

voor buitenverlicht<strong>in</strong>g, zoals ple<strong>in</strong>en<br />

en emplacementen, havenka<strong>de</strong>n, platÍorms op<br />

vliegvel<strong>de</strong>n en sportvel<strong>de</strong>n. Daarnaast slechts<br />

voor b<strong>in</strong>nenverlicht<strong>in</strong>g als het gaat om hoge<br />

ruimten, met name grote tentoonstell<strong>in</strong>gshallen.<br />

Hierbij wordt speciaal gedacht aan<br />

bloemententoonstell<strong>in</strong>gen, textielexposities<br />

en <strong>de</strong>rgelijke, waar een juiste kleurweergave<br />

een rol soeelt.<br />

Ook bij <strong>de</strong> íotografische techniek en <strong>de</strong> reproduktietechniek<br />

kan <strong>de</strong>ze lamo van betekenis<br />

zijn. Bii kleuropnamen zal bii gebruik van<br />

xenonlicht geen verteken<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> kleur op-<br />

tre<strong>de</strong>n, zodat speciale voorzorgsmaatregelen,<br />

als bij an<strong>de</strong>r kunstlicht vereist, niet nodig zijn.<br />

Voor toepass<strong>in</strong>g als algemene verlicht<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

drukkerijen, meestal dus m<strong>in</strong><strong>de</strong>r hoge ruimten<br />

dan tentoonstell<strong>in</strong>gshallen, blijkt <strong>de</strong> lamp<br />

dus nog niet bruikbaar. Gezien evenwel <strong>de</strong><br />

vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen die men <strong>de</strong> laatste iaren met <strong>de</strong><br />

lamp maakte - voorheen een lichtboog van<br />

enkele millimeters (puntlicht), alleen geschikt<br />

voor speciale doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n, nu met lange lichtboog<br />

en met <strong>de</strong> bovengenoem<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

- hebben we enige hoop dat b<strong>in</strong>nen niet<br />

al te lange tijd onze drukkerijen met xenonlampen<br />

als algemene verlicht<strong>in</strong>g kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

voorzien. Dan zal het'licht dat niet liegt'<br />

<strong>de</strong> kleurendrukker het leven'verlichten'! D.9<br />

Meet<strong>in</strong>strument Yoor het bepalen<br />

van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiametêr<br />

'Grafische Technik, heute und morgen'<br />

In een zo veel groter werkgebied dan het<br />

onze.West-Duitsland. waar boyendien een aanzienlijk<br />

<strong>de</strong>el van ons grafische mach<strong>in</strong>epark<br />

vandaan komt, slaat <strong>de</strong>'pols'van <strong>de</strong> technische<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g vaak sneller en heftiger. Het is<br />

dan ook niet zon<strong>de</strong>r re<strong>de</strong>n, dat <strong>de</strong> Duitse<br />

werknemersorganisatie, <strong>de</strong> Industriegewerkschaft<br />

Druck und Papier, een specialist <strong>in</strong><br />

dienst heeít, wiens taak <strong>in</strong> belangrijke mate<br />

daar<strong>in</strong> bestaat, dat hii <strong>de</strong> nieuwste ontwikkel<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische vakken op <strong>de</strong> voet volgt.<br />

Deze specialist nu, Richard Burkhardt, heeft<br />

een boekwerkje geschreven waar<strong>in</strong> hij op<br />

klare en dui<strong>de</strong>lijke wiize uiteenzet wat er op<br />

<strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> grafische gebie<strong>de</strong>n gaan<strong>de</strong> is.<br />

In een bestek van 156 pag<strong>in</strong>a's, verlucht met<br />

een aantal afbeeld<strong>in</strong>gen en <strong>in</strong> een vlot leesbare<br />

schrijftrant, heeít <strong>de</strong> schrijver een allesz<strong>in</strong>s<br />

nuttig overzicht tot stand gebracht, dat voor<br />

menigeen veel wetenswaardigs zal opleveren.<br />

Het is nog te meer een geslaag<strong>de</strong> uitgave,<br />

omdat niet alleen het nu wordt beschreven.<br />

doch ook van on<strong>de</strong>rwerp tot on<strong>de</strong>rwerp<br />

wordt nagestreefd om <strong>de</strong> lijn van <strong>de</strong> te verwachten<br />

ver<strong>de</strong>re ontwikkel<strong>in</strong>g te schetsen:<br />

het morgen dus!<br />

'Grafische<br />

Technik, heute und morgen' is een<br />

uitgave van <strong>de</strong> Industrie-Gewerkschaft Druck<br />

und Papier te Stuttgart. De prijs bedraagt,<br />

gebrocheerd, DM 6,- (plm. f 5,50) 8.9<br />

Bedrijfsurenteller voor mach<strong>in</strong>es<br />

en apparaten<br />

Bij het vaststellen van <strong>de</strong> kos.prijs <strong>in</strong> een<br />

bedrijÍ wil men zo precies mogelijk weten<br />

hoeveel uren bepaal<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> een jaar<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad hebben gedrukt of <strong>in</strong> bedrijí zijn<br />

geweest. Veelal is men hiervoor aangewezen<br />

op <strong>de</strong> uren die door <strong>de</strong> werknemers op <strong>de</strong><br />

werkbrieíjes wor<strong>de</strong>n vermeld. Vanzelfsprekend<br />

zijn <strong>de</strong>ze uren echter nooit precies.<br />

Siemens brengt een kle<strong>in</strong> elektrisch telapparaat<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l, dat cot <strong>in</strong> m<strong>in</strong>ucen<br />

nauwkeurig <strong>de</strong> tijd registreert geduren<strong>de</strong><br />

welke een mach<strong>in</strong>e loopt. Elk gewenst moment<br />

kan <strong>de</strong> bedrilísleid<strong>in</strong>g hierop aÍlezen hoe<br />

lang <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e s<strong>in</strong>ds een bepaald tijdstip<br />

stroom heeft verbruikt en dus <strong>in</strong> bedriif is<br />

geweest.<br />

Een iuiste cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiameter van <strong>de</strong> offset- en<br />

boekdrukmach<strong>in</strong>es is, zoals bekend, van veel<br />

betekenis voor het uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk drukresultaat.<br />

Nu is het vaststellen van <strong>de</strong> diameter van een Een praktische, automatische tildnoter<strong>in</strong>g die<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor vele drukkers een moeilijke we<strong>in</strong>ig kost, namelijk f 30,50 per apparaat. De<br />

opgave. ln het biizon<strong>de</strong>r valt het ook beslist teller vraagt maar we<strong>in</strong>ig plaats en kan op het<br />

niet mee, dit te doen bij cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs die aan alle schakelbord oíop elke an<strong>de</strong>re geschikte plaats<br />

kanten zijn <strong>in</strong>gesloten. De nauwkeurigheid zal<br />

bovendien bij het door <strong>de</strong> drukker bepalen<br />

van <strong>de</strong> diameter beslist te wensen overlaten.<br />

aan <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n bevestigd. R.5<br />

De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs uit <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e nemen vergt te<br />

veel tijd en we zwijgen dan nog maar over <strong>de</strong><br />

Uitbreid<strong>in</strong>g H Pl-monstercollectie<br />

mogelijkheid en <strong>de</strong> kosten er van.<br />

Twee nieuwe monsterboeken van resDecta-<br />

Het lnstituut voor Grafische Techniek TNO bele dikte, samengevat <strong>in</strong> een hoes, bereikten<br />

heeÍt tegenwoordig voor dit doel een meet- <strong>de</strong> afnemers van <strong>de</strong> n.v, Hollandsche Papier<br />

<strong>in</strong>strument ter beschikk<strong>in</strong>g, dat men zelí heeÍt Industrie v.h. E. <strong>de</strong> Vries & Co. te Amsterdam.<br />

geconstrueerd. Met behulp daarvan kan snel Ze blijken te dienen ter vervang<strong>in</strong>g van één<br />

en nauwkeurig <strong>de</strong> diameter wor<strong>de</strong>n bepaald <strong>de</strong>eltje uit <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> monstercollectie,<br />

zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r uit <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e re nemen. waar<strong>in</strong> nu <strong>de</strong> leverbare couverturesoorten<br />

Het kan dui<strong>de</strong>lijk zijn dat het ontwikkelen van Regenboog zijn vervat.<br />

dit <strong>in</strong>strument <strong>de</strong> controlemogelijkhe<strong>de</strong>n op Een na<strong>de</strong>re beschouw<strong>in</strong>g bevestigt <strong>de</strong> reeds<br />

<strong>de</strong> drukpersen belangriik heeít verhoogd. aanwezige overtuig<strong>in</strong>g, dat <strong>de</strong> HPI op dit ge-<br />

Hierbij geven wij het bedoel<strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strubied bijzon<strong>de</strong>r goed gesorteerd is. Tot aan<br />

mentvoor het beoalen van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiameter achttien kleuren wijzen <strong>in</strong> een aantal gevallen<br />

weer, Het is aan <strong>de</strong> aÍbeeld<strong>in</strong>g hieron<strong>de</strong>r wel <strong>de</strong> voorslagpag<strong>in</strong>a's aan, die <strong>de</strong> reeks monsters<br />

enigsz<strong>in</strong>s te zien welk pr<strong>in</strong>cipe er aan <strong>de</strong>zezgn, <strong>in</strong> elk gramgewicht vooraígaan.<br />

IGT-diatester ten grondslag ligt. D.9<br />

Handig <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze monsterboeken is, dat op het<br />

eerste blad door een reeks ponsgaten meteen<br />

<strong>de</strong> hele reeks beschikbare kleuren is te overzien,<br />

vergezeld van <strong>de</strong> aanduid<strong>in</strong>g op welke<br />

pag<strong>in</strong>a het hele monster is op te slaan. Een<br />

voor<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> HP|-metho<strong>de</strong> is voorts, dat bij<br />

elk papiermonster een twee<strong>de</strong> blad met vier<br />

kle<strong>in</strong>e geperíoreer<strong>de</strong> monsters is toegevoegd,<br />

die ziln uit te scheuren voor biisluiten bij<br />

offertes en <strong>de</strong>rgelijke.<br />

De Regenboogserie, zoals reeds vastgesteld <strong>in</strong><br />

grote kleurenvariatie beschikbaar, biedt <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gramgewichten het volgen<strong>de</strong> beeld: 50-60-65-<br />

70-7s- | 00- | 20- | 35- | 50- | 70-200-250 . 8.46


7<br />

THE MONOTYPE<br />

\iíie ccnmaal ovcr ccn<br />

MONOTYPE* SUPRA GIETMACHINE<br />

bcschikt, rcalisccrt zich pas gocd s'at zijn bcdrijf<br />

jarenlang tckort is gckomcn<br />

en hoc mocilijk zi<strong>in</strong> mcnscn hct gchad mocten hebbcn<br />

om ccn gocd rverkstuk af tc lcvcrcn.<br />

Dc rijkdom aan grotc cn klc<strong>in</strong>c lottcr, ornamentcn,<br />

spaties, krvadratcn, tabclwit, hohvit,<br />

ondcrlaagu,-it, lijncn, <strong>in</strong>tcrl<strong>in</strong>ics, reglettcn en randcn,<br />

waarovcr hct Supra-bedrijf beschikt, maakt<br />

vrcugdcvol, cfficiënt en rvcrkelijk w<strong>in</strong>stgcvcnd<br />

u'erken mogelijk.<br />

CORPORATION LIMITED<br />

PARIS 29 APRrLSrtEr1960<br />

Amsíerdam-c., Keiqersgrachl r4z - telefoon zq 76 oó<br />

'4su*.<br />

r<br />

U zult één van <strong>de</strong> 300.000 bezoekers zijn die uit <strong>de</strong> gehele wereld naar het'Centre<br />

National <strong>de</strong>s Industries et <strong>de</strong>s Techniques' komen, het door z'n architectuur en afmet<strong>in</strong>gen<br />

meest unieke expositiepaleis <strong>in</strong> Europa.<br />

ln één grote hal, met een oppervlakte van 60.000 m2, kunt u directe contacten leggen met<br />

meer dan ó00 fabrikanten van mach<strong>in</strong>es, materialen, on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len en benodigdhe<strong>de</strong>n, dienen<strong>de</strong><br />

voor <strong>de</strong> fabricage, verwerk<strong>in</strong>g en bewerk<strong>in</strong>g van papier en karton en voor het bedrukken van<br />

allerlei stoffen; kortom: met <strong>de</strong> hele grafische <strong>in</strong>dustrie.<br />

Mach<strong>in</strong>es en materialen beslaan 93'/" van <strong>de</strong> totale oppervlakte van <strong>de</strong> stands, hetgeen op over-<br />

eenkomstige tentoonstell<strong>in</strong>gen nog niet is voorgekomen.<br />

De nieuwste produkten kunt u met elkaar vergelijken van exposanten uit Frankrijk, uit<br />

Duitsland, uit Engeland, uit <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong> Staten, uit Zwitserland, uit ltalië, uit Ne<strong>de</strong>rland, uit<br />

België, uit Denemarken, uit Oostenrijk, uit Zwe<strong>de</strong>n, uit Noorwegen en uit Tsiechoslowakije.<br />

De snelle ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> techniek maakt uw bezoek aan <strong>de</strong> T.P.G. l9ó0 zakelijk<br />

Sezien<br />

onontbeerlijk voor u en ... Parijs is zo heerlijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> lente!<br />

Wenst u <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen over <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g? T.P.G., 40 Rue <strong>de</strong> Colisée, PARIS 8e (France).<br />

x Ingeschrcven han<strong>de</strong>lsmcrk<br />

6'Scllon<br />

<strong>in</strong>terncrtioncll<br />

<strong>de</strong>s Teclrniques<br />

fcrpetières<br />

et GrctFlriques<br />

c. N.<br />

t.T.<br />

rond-po<strong>in</strong>t <strong>de</strong> lo Défense<br />

;


N ieuwe hoogd ru k-vel len-rotatiepers<br />

van Miehle Corporation<br />

De ook <strong>in</strong> ons land beken<strong>de</strong> Amerikaanse<br />

grafische mach<strong>in</strong>eíabriek Miehle heeft een<br />

nieuw type hoogdruk-vellen-rotatiepers aan<br />

<strong>de</strong> markt gebracht, welke <strong>in</strong> twee formaten is<br />

te feveren: 64x76 cm en 64x 100 cm. Geduren<strong>de</strong><br />

vier iaren heeft, bliikens <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen,<br />

een groep technici van Miehle zich<br />

bezig gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> eisen waaraan dit tyPe<br />

mach<strong>in</strong>e zou moeten voldoen <strong>in</strong> constructief<br />

en produktief opzicht. Het resultaat is <strong>in</strong> meer<br />

dan één opzicht opmerkelijk te noemen en wii<br />

geven <strong>in</strong> het navolgen<strong>de</strong> enige bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n<br />

over <strong>de</strong>ze n ieu we mach i ne, die een zeer belangriike<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> boekdruk <strong>in</strong>luidt.<br />

Bil <strong>de</strong> bouw er van werd uitgegaan van zgn.<br />

units, aÍzon<strong>de</strong>rlijke drukwerken dus, die <strong>in</strong><br />

veelvou<strong>de</strong>n aan elkaar zi<strong>in</strong> te koppelen. Aan<br />

IGT-nieuws <strong>de</strong>cember 1959<br />

ln het <strong>de</strong>cember-<strong>nummer</strong> van het IGT-nieuws<br />

schriift dr. D. Tollenaar over het verband tussen<br />

<strong>de</strong> zwart<strong>in</strong>g en <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, De zwart<strong>in</strong>g<br />

neemt niet onbegrensd toe door meer <strong>in</strong>kt op<br />

te brengen. Proeven hebben een íormule opgeleverd,<br />

volgens welke <strong>de</strong> te verwachten<br />

zwart<strong>in</strong>g is te berekenen uit twee constanten<br />

die karakteristiek zi<strong>in</strong> voor <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie<br />

papier-<strong>in</strong>kt.<br />

F. Frie<strong>de</strong>rich beg<strong>in</strong>t een serie artikelen over<br />

het vervuilen van drukvormen met een omschrijv<strong>in</strong>g<br />

van diverse soorten van plukken.<br />

Ver<strong>de</strong>r nog : Instituutnieuws, boekbesprek<strong>in</strong>g,<br />

bibliotheekaanw<strong>in</strong>sten en een <strong>in</strong><strong>de</strong>x op <strong>de</strong><br />

twaalf<strong>de</strong> <strong>jaargang</strong>.<br />

34<br />

elk oo zichzelfstaand drukwerk kan zodoen<strong>de</strong><br />

een twee<strong>de</strong> kleur wor<strong>de</strong>n toegevoegd en vervolgens<br />

is ook een <strong>de</strong>r<strong>de</strong>, vier<strong>de</strong> en viiÍ<strong>de</strong><br />

dru kwerk aan te bouwen.<br />

Bij een snelheid tot aan 8000 vellen per uur<br />

is op <strong>de</strong>ze Miehle-hoogdrukpersen dus drukwerk<br />

te vervaardigen <strong>in</strong> één, twee, drie, vier<br />

of viif kleuren, met handhav<strong>in</strong>g van een zuiver<br />

register. Eén van <strong>de</strong> belangrijkste gezichtspunten<br />

is <strong>de</strong> geschiktheid tot werken met om<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gebogen drukplaten uit één stuk,<br />

zoals biivoorbeeld <strong>de</strong> buigzame plaat met iets<br />

verhoogd plastic drukbeeld die bii Du Pont <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> laatste tijd tot ontwikkel<strong>in</strong>g is gekomen.<br />

Er kan echter ook wor<strong>de</strong>n gedrukt van gewone<br />

buigzame beelddragers (rubber) en van<br />

gebogen galvano's, plastic-, z<strong>in</strong>k- en magnesiu<br />

mclichés of stypeplaten.<br />

De opbouw en <strong>de</strong> uiterlijke verschijn<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong>ze nieuwe mach<strong>in</strong>e zi<strong>in</strong> <strong>in</strong> menig opzicht<br />

an<strong>de</strong>rs dan we tot nu toe te zien kregen.<br />

Speciale aandacht is besteed aan <strong>de</strong> gemakkelijke<br />

toegankelijkheid van <strong>de</strong> diverse <strong>de</strong>len<br />

van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e.<br />

De eisen aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktaístell<strong>in</strong>g zi<strong>in</strong> voor <strong>de</strong><br />

constructeurs uiteraard zeer hoog Seweest,<br />

gezien juist het werken met <strong>de</strong> eerst nogal<br />

ondiepe platen van het type Du Pont, Ook op<br />

dat punt staat echter <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g niet stil.<br />

Er zijn <strong>in</strong>tegen<strong>de</strong>el grotevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen gemaakt<br />

en daarbij is het tot steeds beter drukresultaten<br />

gekomen. Viif typen platen zi<strong>in</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g begrepen, waarvan één met een<br />

diepte van 0,9 mm.<br />

De Miehle Company te Chicago heeft hierme<strong>de</strong><br />

een zeer mo<strong>de</strong>rne, produktieve mach<strong>in</strong>e<br />

geconstrueerd, die - naar het zich laat aanzien<br />

- <strong>de</strong> boekdrukker op het gebied van menig<br />

kleurendrukwerk <strong>in</strong> staat zal stellen tot een<br />

succesvolle concurrentie tegenover elk an<strong>de</strong>r<br />

drukprocédé. Het is aan te nemen, dat dit<br />

nieuwe type mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> hoogdruk-vellenrotatie<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> olaats zal komen van <strong>de</strong> Miehletweekleuren-tweetoerenpersen<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>r<br />

aangedui<strong>de</strong> formaatklassen, die overigens bii<br />

ons wat m<strong>in</strong><strong>de</strong>r bekend zijn. K.421<br />

It's so easy to pr<strong>in</strong>t!<br />

Als wij op <strong>de</strong> nieuw-uitgekomen kleurenkaart<br />

van Rudolph Meijer's Druk<strong>in</strong>ktfabriek mogen<br />

aígaan, is het drukken 'geen kunst meer', Nu<br />

is het waar, dat als <strong>de</strong> drukker zich kan vrijwaren<br />

voor moeililkhe<strong>de</strong>n met z'n grondstofÍen,<br />

papier en <strong>in</strong>kt, een heleboel zorgen<br />

van z'n schou<strong>de</strong>rs zi<strong>in</strong> afgewenteld. Dat is dan<br />

waarschijnlilk ook <strong>de</strong> strekk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> slagz<strong>in</strong>,<br />

welke wij <strong>in</strong> <strong>de</strong> fol<strong>de</strong>r'RMbrand'van <strong>de</strong> aangedui<strong>de</strong><br />

firma aantrofíen: lt's so easy to pr<strong>in</strong>t!<br />

De fol<strong>de</strong>r oÍwel kleurenkaart heeít betrekk<strong>in</strong>g<br />

op'Eezee Pr<strong>in</strong>t'en laat een grote serie <strong>in</strong>kten<br />

voor zeefdruk met een prettige halÍmatte<br />

kleurwerk<strong>in</strong>g zien, waaraan blijkbaar goe<strong>de</strong><br />

eigenschappenzijntoeteschrijven. 8.45<br />

Or<strong>de</strong>, een noodzaak <strong>in</strong> elk bedriií<br />

Eén van <strong>de</strong> belangrijkste leveranciers van tiidsignaler<strong>in</strong>gsapparatuur<br />

<strong>in</strong> ons land, <strong>de</strong> lBM,<br />

gaf een aardig prospectus uit over <strong>de</strong> tijdklokapparatuur<br />

die kan wor<strong>de</strong>n geleverd. Nu is<br />

het wel zo, dat niet elk bedriif een tiidklok<br />

nodig heeít, maar <strong>in</strong> mid<strong>de</strong>lgrote en grote<br />

bedrijven is dat beslist wel het geval. Bij<br />

groter aantallen personeelsle<strong>de</strong>n gaàt nu eenmaal<br />

het directe overzicht verloren.<br />

Het gemakkelijke van goe<strong>de</strong> tijdklokken met<br />

stempel<strong>in</strong>g is, dat ze ie<strong>de</strong>reen, zon<strong>de</strong>r aanzien<br />

<strong>de</strong>s persoons, onverbid<strong>de</strong>lijk registreren. De<br />

stempel<strong>in</strong>g toont aan of men te laat was. Nu<br />

kan te laat komen door omstandighe<strong>de</strong>n<br />

buiten onze wil gebeuren, maar het merkwaardige<br />

is, dat het bijna altijd <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong>n zijn<br />

die te laat komen. ls het bedriií kle<strong>in</strong> en komt<br />

men enkele m<strong>in</strong>uten te laat, och, dat merkt<br />

men niet zo. Hoe groter echter het bedriif is,<br />

<strong>de</strong>s te h<strong>in</strong><strong>de</strong>rlijker is dit euvel voor <strong>de</strong>collega's.<br />

Men kan soms een bepaal<strong>de</strong> arbeid, die men<br />

gezamenlijk moet verrichten, niet beg<strong>in</strong>nen<br />

omdat op een collega moet wor<strong>de</strong>n gewacht.<br />

In totaal geven die onregelmatighe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

bee<strong>in</strong>tijd van <strong>de</strong> arbeid een vrii aanzienliik<br />

produktieverlies, dat vooral bii het korter<br />

wor<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> werktijd steeds sterker gaat<br />

spreken. En met produktieverlies is beslist<br />

niemand gebaat !<br />

Er is bepaald geen re<strong>de</strong>n om onvrien<strong>de</strong>liik te<br />

kijken naar <strong>de</strong> tijdsignaler<strong>in</strong>gsapparatuur.<br />

Voor wie z'n plicht doet, maakt het immers<br />

niet uit of het er is oÍ niet ! R.5<br />

L & S-keurdrukken nr.3<br />

Reeds eer<strong>de</strong>r maakten wii gewag van een naar<br />

onze men<strong>in</strong>g zeer geslaag<strong>de</strong> nieuwe reclamevorm,<br />

waarvan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> papiergroothan<strong>de</strong>l<br />

Lutkie & Smit zich is gaan bedienen: een doorzichtige<br />

plastic map, met daar<strong>in</strong> een aantal<br />

toepass<strong>in</strong>gen van een oí an<strong>de</strong>re papiersoort,<br />

vergezeld van <strong>de</strong> nodige blanco monsters.<br />

Voor ons ligt <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> map <strong>in</strong> <strong>de</strong> serie, waar<strong>in</strong><br />

zich bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n briefpapiertoepass<strong>in</strong>gen op het<br />

bankpost Lectori Salutem, <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

gramgewichten resp. kleuren, De verzorg<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>llen is eenvoudig, maar keurig.<br />

Toevoeg<strong>in</strong>g van een schetsblad voor bijpassen<strong>de</strong><br />

enveloppen maakt het geheel nog wat meer<br />

dienstbaar aan het doel. Dat doel is: <strong>de</strong> drukkerspatroon<br />

werv<strong>in</strong>gsmateriaal <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n te<br />

geven !<br />

Qok <strong>de</strong> bilgesloten Segevens met betrekk<strong>in</strong>g<br />

tot Íormaten, gewichten, kleuren, bijpassen<strong>de</strong><br />

enveloppen en bijpassend karton sluiten goed<br />

bii het geschetste gebruiksdoel aan. 8.46<br />

Een vlekvrii carbonpapier<br />

Bij gebruik van een doorschrijfsysteem is men,<br />

tenzii men het zogenaam<strong>de</strong> NCR-papier toepast,<br />

aangewezen op carbonpapier. Nu is<br />

carbonpapier erg handig. Men kan er bii gebruikvan<br />

een goe<strong>de</strong> soort en niet te dik papier<br />

vele doorslagen mee maken, Het grote na<strong>de</strong>el<br />

is echter dat <strong>de</strong> doorslagen er gauw vlekkerig<br />

uit zien, En als men er over wriift, vlekt het<br />

helemaal en wordt <strong>de</strong> doorslag zelÍs vies.<br />

Systemen Kees<strong>in</strong>g brengt nu een niet-vlekkend<br />

carbon <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Nec<br />

Maculat. Wii hebben met dit carbon wat voor<br />

<strong>de</strong> hand liggen<strong>de</strong> proeven genomen en daarbil<br />

vastgesteld dat het niet alleen goe<strong>de</strong> doorslagen<br />

geeft, maar dat het <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad niet vlekt.<br />

Direct na het maken van <strong>de</strong> doorslag kan men<br />

er rustig en stevig over wrijven, zelís kan men<br />

het met vlakgum bewerken. Behalve voor het<br />

verkriigen van goe<strong>de</strong> doorslagen is het materiaal<br />

dus i<strong>de</strong>aal voor doorschrijfsystemen. Nec<br />

Maculat is wel wat duur<strong>de</strong>r dan normaal<br />

carbon, doch gezien <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> gebruiksmogeliikhe<strong>de</strong>n<br />

wordt dit verschil <strong>in</strong> prijs voor een<br />

aantal doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n ruimschoots Secompenseerd.<br />

Het is <strong>de</strong> moeite waard er een serieuze<br />

8.9 proeÍ mee te nemen. R.46


eter-<br />

:ffihrer drukken mer M i I I e r<br />

formaten<br />

76x104cm<br />

70x104cm<br />

53x 71 cm<br />

kwaliteiÍ<br />

snelheid en<br />

rentabiliÍeiÍ kenmerken <strong>de</strong> Miller<br />

een- en tweekleuren<br />

tweetoerenpersen<br />

2400-4250 druks luur<br />

2200-3750 tweekleu rend rukken I uur<br />

2200-4000 tweekleu rend rukken I uur<br />

,.Í w<strong>in</strong>kler fallert & co. nv<br />

gl pr<strong>in</strong>sengracht 546 amsterdam, telefoon 66927<br />

o o<br />

o<br />

=<br />

q<br />

o<br />

o<br />

F<br />

o<br />

o


Eveneens verkrijgbaar bij:<br />

N.V. MACH IN EHAN DEL MAHEZ<br />

Buyska<strong>de</strong> 4l - Amsterdam<br />

E!<br />

VAN PUNT<br />

TOT PUNT<br />

Snel als een<br />

piil uit <strong>de</strong> boog<br />

en met<br />

Yolkomen treízekerheid<br />

bereikte dè D.R.C.<br />

het door haar<br />

gestel<strong>de</strong> doel<br />

Ne<strong>de</strong>rlands<br />

toonaangeYen<strong>de</strong><br />

reproductie-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

tê zi<strong>in</strong>.<br />

De zuivere, welhaast virtuoze toon van haar werk<br />

v<strong>in</strong>dt thans weerklank bij allen, die een werkelijk<br />

toon-beeld op prijs stellen. Gelijk het beroem<strong>de</strong><br />

B.B.C.-orkest afstemt op <strong>de</strong> A-toon, r"'elke door<br />

mid<strong>de</strong>l van een elektrische fre


ï?làïll'.'"<br />

- - ÍKAl'<br />

rrlAb' - rftP5<br />

,-r, ^,Ar\rrcxl<br />

BL))F^- ''


-<br />

--<br />

."' '"l<br />

.-<br />

'-<br />

.-<br />

!7<br />

-r7<br />

v<br />

v<br />

v<br />

---<br />

-^r<br />

Van 28 <strong>februari</strong> tot I maart a.s. wordt- <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>rvan <strong>de</strong> Leipziger Voorjaars-<br />

beurs <strong>in</strong> het BUGRA-tentoonstell<strong>in</strong>gsgebouw aan <strong>de</strong> Gutenbergplatz te Leipzig<br />

- weer <strong>de</strong> <strong>in</strong>ternationale mach<strong>in</strong>ebouwtentoonstell<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> grafische en<br />

aanverwante <strong>in</strong>dustrie gehou<strong>de</strong>n. Op <strong>de</strong>ze tentoonstell<strong>in</strong>g - voortzett<strong>in</strong>g van<br />

een rijke traditie - wordt ook u verwacht!<br />

Vijf en rw<strong>in</strong>tig firma's uit <strong>de</strong> Duitse Democratische Republiek tonen <strong>in</strong> een<br />

eigen gezamenlijke expositie meer dan 100 verschillen<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>llen. Daarbij be-<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich over <strong>de</strong> hele wereld beken<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es, zoals bijvoorbeeld: VEB<br />

PLANETA, VEB VICTORIA, Orig<strong>in</strong>al PERFECTA VEB en BREHMER vouw- en<br />

hechtmach<strong>in</strong>es VEB.<br />

U zult er ook dit jaar weer talrijke nieuwe constructies en technische ver-<br />

beter<strong>in</strong>gen aantreffen. Voor <strong>de</strong> eerste maal zal op <strong>de</strong>ze tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>de</strong><br />

machtige Planeta vierkleuren-offsetpers aanwezig zijn.<br />

Informaties verstrekt gaarne <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g Propaganda en Tentoonstell<strong>in</strong>gen.<br />

Vraag het tentoonstell<strong>in</strong>gsprospectus op.<br />

VERKOOPORGANISATIE<br />

POI.YGBAPTI. EXPOBT<br />

Gesellschaft fijr <strong>de</strong>n Export von Bijro- und polygraphischen<br />

Masch<strong>in</strong>en mbH Berl<strong>in</strong> W 8 Friedrichstrasse 6l<br />

telefoon 20 06 0l telegramadres: POLYTYPE BERLIN<br />

-


-<br />

D<br />

houlhou<strong>de</strong>nd,<br />

mach<strong>in</strong>egeslreken papier<br />

maÍ oÍ gesaÍ<strong>in</strong>eerd<br />

Yoor boekdruk of ofÍsel<br />

Ons <strong>in</strong>structieve boekje Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t met vele drukvoorbeel<strong>de</strong>n, toont U <strong>de</strong><br />

mogelijl


-> @<br />

45<br />

cent<br />

kost een Proost legger. Geen prijs om tegen op te zien.<br />

Trouwens, uw zelfgemaakte legger kost u ook geld.<br />

Bovendien wordt zo'n legger vaak langer gebruikt dan<br />

ten opzichte van uw letters verantwoord is.<br />

Gebruik daarom Proost leggers voor uw Hei<strong>de</strong>lberger<br />

<strong>de</strong>gels. Zu<strong>in</strong>ig, handig en voor<strong>de</strong>lig. Verkrijgbaar <strong>in</strong>:<br />

zacht - normaal - hard, verpakt <strong>in</strong> dozen van 100 stuks.<br />

Prijs f 45.- per doos.<br />

Proost P"pier<br />

Proost en Brandt nv Rusland 2ó Amsterdam-c<br />

T riomf von Ll N OTYPEtS Reseo rch<br />

Beter dan luchtgekoeldt<br />

M<strong>in</strong><strong>de</strong>r toestellen!<br />

W<br />

Thermex gietwiel<br />

met watergekoel<strong>de</strong><br />

gietvormen<br />

AM'TERDAM


- - - I<br />

hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n<br />

d ru kkers<br />

prof iteren ervan !<br />

u ook?<br />

n.v. Lettergieterij ..Amsterdam" vh. N. Tettero<strong>de</strong><br />

dit is..kant en klaar"<br />

<strong>in</strong>tertype zetsel<br />

<strong>in</strong> record-tijd gezet want . . . <strong>de</strong> zetter kon:<br />

ook <strong>de</strong> kop- en <strong>de</strong> slagregels uit <strong>de</strong> magazijnen<br />

laten nrollenu<br />

automatisch uitvullen<br />

automatisch centreren<br />

automatisch gieten op vol corps<br />

(óók <strong>de</strong> slagregels)<br />

automatisch op maat laten zagen . . .<br />

waardoor straks (alweer een w<strong>in</strong>stpunt !)<br />

<strong>de</strong> opmaak ook ..zo klaaru is


En dit is... <strong>de</strong> hardheidsschommel (systeem Bekk) van het<br />

G.H.B.laboratorium. De schommel, die op een<br />

horizontale har<strong>de</strong> vlakke plaat staat, wordt uit zijn<br />

ruststand gebracht, door hem tot <strong>de</strong> l<strong>in</strong>ker nok<br />

on<strong>de</strong>raan door te drukken. Dan wordt hij losgelaten<br />

en vervolgens gaat hij schommelen. Hoe langer<br />

het <strong>in</strong>strument schommelt, hoe har<strong>de</strong>r het papier is.<br />

Publicatie over het G.H.B.-papiertechnisch laboratorium No I


l5e <strong>jaargang</strong> <strong>nummer</strong> 2 maart/april í9ó0<br />

ré ré


J. Ked<strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger tweekleuren-cil <strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten<br />

Het toevoegen van een rond drukwerk aan <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers vormt ongetwijfeld één van <strong>de</strong><br />

meest <strong>in</strong>teressante punten <strong>in</strong> <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> boekdrukpersen <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste reeks van<br />

jaren. Het is niet een geheel nieuwe zaak, maar<br />

<strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger-fabrieken <strong>de</strong><br />

comb<strong>in</strong>atie van een vlakke en een ron<strong>de</strong> hoog-<br />

drukvorm hebben bena<strong>de</strong>rd en aangepast bij<br />

hun bestaan<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen, open<strong>de</strong> bepaal-<br />

<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd nieuwe perspectieven voor<br />

<strong>de</strong> hoogdruk.<br />

Het drukwerk van onze dagen ontwikkelt zich<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g van meer kleurgebruik en een<br />

belangrijk <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> toenem<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het druk-<br />

werkgebruik ligt dan ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> sfeer van het<br />

kleurige. Het kleurige <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze z<strong>in</strong>, dat voor vele<br />

drukwerken gebruik wordt gemaakt van niet<br />

alleen kleurige afbeeld<strong>in</strong>gen (autotypieën), doch<br />

vooral van zogenaam<strong>de</strong> steunkleuren, kleur-<br />

vlakken, door kleur versterkte slagregels en<br />

<strong>de</strong>rgelijke. De constructie van een tweekleuren-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat voorzien van een ron<strong>de</strong> extra-<br />

vorm, zoals Hei<strong>de</strong>lberger aan <strong>de</strong> markt heeÍt<br />

gebracht (aÍbeeld<strong>in</strong>g l), geeÍt <strong>de</strong> boekdrukker<br />

een goed houvast aan een troot aantal van <strong>de</strong><br />

hier bedoel<strong>de</strong> drukwerken en aan <strong>de</strong> geschetste<br />

uitbreid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukwerkmarkt <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

richti ng.<br />

Uitgaan<strong>de</strong> van <strong>de</strong> produktie van <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen komt tenslotte ook bijna een<br />

verdubbel<strong>in</strong>g van het resultaat tot stand: <strong>de</strong>-<br />

zelf<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>egang en eenzelf<strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> pers door één drukker leveren het dubbele<br />

aantal druks op, waartegenover uiteraard een<br />

bepaal<strong>de</strong> kapitaals<strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g staat.<br />

Hei<strong>de</strong>f berger tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat 54 x72 cm<br />

2 De zgn. mantel van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r op het<br />

voorbereid<strong>in</strong>gsapparaat<br />

Eén van <strong>de</strong> struikelblokken op dit gebied was<br />

voor <strong>de</strong> constructeurs gelegen <strong>in</strong> het ontwikke-<br />

len van een werkwijze, die een registerhou<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm met <strong>de</strong> vlakke vorm zou<br />

waarborgen. lmmers, zou men een normaal vlak<br />

cliché gaan rondzetten, dan zou - zeker als het<br />

taat om een autotypie - het oppervlak zodanig<br />

uit elkaar wor<strong>de</strong>n gebogen dat van een punt-<br />

op-punt-register geen sprake meer zou kunnen<br />

zijn. De oploss<strong>in</strong>g voor dit vraagstuk is <strong>in</strong> eerste<br />

aanleg gevon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het rondzetten van <strong>de</strong> vliesdunne<br />

galvano's alvorens <strong>de</strong>ze met lood wor<strong>de</strong>n<br />

achtergegoten. We volgen heel <strong>in</strong> het kort <strong>de</strong><br />

totstandkom<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> galvano's voor vlakke<br />

en SeooSen vormen:<br />

o preten van <strong>de</strong> vorm;<br />

b gelei<strong>de</strong>nd maken van <strong>de</strong> matrijs;<br />

t\<br />

s i<br />

1';fl.<br />

3 De mantel van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, voorzien van<br />

gebogen cliché<strong>de</strong>len, wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geplaatst<br />

c <strong>in</strong> galvanisch bad aanbrengen van een koper-<br />

of nikkelneerslag;<br />

d buigen van <strong>de</strong> galvano voor <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm;<br />

e achtergieten tot één augustijn dikte;<br />

f uitfrezen van niet-drukken<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>elten van<br />

<strong>de</strong> galvano's.<br />

lntussen is echter <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> snel-<br />

etsmach<strong>in</strong>e eveneens vooruitgegaan, met als<br />

resultaat dat ook gebogen clichés langs <strong>de</strong>ze<br />

weg b<strong>in</strong>nen het bereik komen. In dit verband<br />

valt te verwijzen naar het artikel 'Eénfase-snel-<br />

etsen van gebogen beelddragers' <strong>in</strong> TéTé l5e<br />

lrg. nr. |, pag<strong>in</strong>a 29.<br />

Voorst kan op <strong>de</strong> tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers heel<br />

geschikt wor<strong>de</strong>n gewerkt met flexibele beeld-<br />

dragers, die met tweezijdig kleefband op <strong>de</strong><br />

vormmantels wor<strong>de</strong>n bevestigd, Voor <strong>de</strong> zgn.


{ Gereedmaken van een vormmantel, waarbij <strong>de</strong> stand van <strong>de</strong> gebogen clichés wordt bepaaro<br />

met behulp van een afdruk van <strong>de</strong> vlakke vorm op een <strong>in</strong>pasfolie<br />

thermoplastische clichés werd door <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>l-<br />

berger-fabrieken een speciale buig<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

ontwikkeld, zodat ook hiermee <strong>de</strong> rond<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is te volgen.<br />

Gebogen platen kunnen evenals <strong>de</strong> vlakke pla-<br />

ten van een doorgedrukt krachtpikeersel wor-<br />

<strong>de</strong>n voorzien. Er is tevens een metho<strong>de</strong> om<br />

galvano's extra-reliëf te geven. Hierdoor be-<br />

hoeft geen toestel op <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te wor<strong>de</strong>n aan-<br />

gebracht. Dit laatste houdt verband met <strong>de</strong><br />

moeilijkheid, dat voor <strong>de</strong> vlakke en <strong>de</strong> ron<strong>de</strong><br />

vorm maar één zelf<strong>de</strong> tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r aan-<br />

wezit is. Dit betekent dat het op <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

toestellen voor één van <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> vormen niet<br />

oí slechts <strong>in</strong> beperkte mate mogelijk is.<br />

Het standmaken en <strong>in</strong>passen van <strong>de</strong> vlakke en<br />

<strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm geschiedt buiten <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e op<br />

een speciaal voorbereid<strong>in</strong>gsapparaat. Clichés op<br />

<strong>de</strong> normale dikte van 1,75 mm wor<strong>de</strong>n met<br />

dubbelzijdig plakband aangebracht op een<br />

glad<strong>de</strong> vormmantel met een <strong>in</strong>gegraveer<strong>de</strong><br />

schaalver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van vierkante augustijnen (aÍ-<br />

beeld<strong>in</strong>gen 2 en 3). De tot één augustijn dikte<br />

achtergegoten, gebogen galvano's wor<strong>de</strong>n met<br />

klemhaken bevestigd op een vormmantel met<br />

zwaluwstaartgroeven (afbeeldi ng 4).<br />

Deze werkmetho<strong>de</strong> houdt een gemakkelijk op-<br />

zetten en wegnemen <strong>in</strong> van <strong>de</strong> complete vorm-<br />

mantel, die <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehele werk-<br />

lengte en -breedte beslaat, Voor het opzetten<br />

en het \rvegnemen van het voorbereid<strong>in</strong>gsappa-<br />

raat af, alsme<strong>de</strong> voor het <strong>in</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e plaatsen<br />

en er uit nemen, wordt gebruik gemaakt van<br />

twee simpel aan te brengen handgrepen.<br />

De voorbereid i ngsapparatu ur biedt gelegenheid<br />

tot een zuiver pasklaar maken van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> en<br />

<strong>de</strong> vlakke vorm alvorens <strong>de</strong>ze op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<br />

komen. Het <strong>in</strong> <strong>de</strong> iuiste stand plaatsen van <strong>de</strong><br />

clichés op <strong>de</strong> vormmantel kan geschie<strong>de</strong>n met<br />

gebruikmak<strong>in</strong>g van doorzichtige <strong>in</strong>pasfolie (af-<br />

beeld<strong>in</strong>g 4). Een nog betere metho<strong>de</strong> voor het<br />

standmaken is ontwikkeld met behulp van uit-<br />

lijnapparatuur: <strong>de</strong> vlakke en <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm<br />

wor<strong>de</strong>n tetelijkertijd bewerkt en bei<strong>de</strong> uitlijn-<br />

apparaten wor<strong>de</strong>n hierbij volledig correspon<strong>de</strong>rend<br />

gehanteerd.<br />

Op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e is het voor het pasmaken van <strong>de</strong><br />

vormen voorts mogelijk <strong>de</strong> mantelplaat nog tot<br />

plm. twee millimeter te verplaatsen, zowel zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs<br />

als <strong>in</strong> <strong>de</strong> omvangsricht<strong>in</strong>g.<br />

Bei<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbakken zijn voor het kleurwisselen<br />

gemakkelijk toegankelijk. Bei<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktwerken<br />

zijn voorzien van een rollenwasapparaat.<br />

Een terzij<strong>de</strong> geplaatst handwiel dientvoor een<br />

vlot wegdraaien van <strong>de</strong> rollen voor <strong>de</strong> ron<strong>de</strong><br />

vorm (aÍbeeld<strong>in</strong>g<br />

l, l<strong>in</strong>ks). In het zijframe hiernaast<br />

bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich twee gelijke <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gen<br />

voor het <strong>in</strong>stellen en on<strong>de</strong>rbreken van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt-<br />

toevoer naar <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>ne <strong>in</strong>ktwerken.<br />

Door mid<strong>de</strong>l van een handwiel kunnen <strong>de</strong> rol-<br />

len van het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm vlot<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak wor<strong>de</strong>n weggedraaid. De<br />

ronddrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is dan aan <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> ge-<br />

heel vrij.<br />

De Hei<strong>de</strong>lberger tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautoma-<br />

ten wor<strong>de</strong>n geleverd <strong>in</strong> <strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen 38x52<br />

cm en 54x72 cm, dus geheel overeenkomstig<br />

<strong>de</strong> formaten van <strong>de</strong> reeds beken<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen.<br />

Het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> vlakke vorm heeÍt voor<br />

bei<strong>de</strong> íormaten vier letterrollen, waarvan er<br />

geen enkele op <strong>de</strong> vorm keert. Het <strong>in</strong><strong>in</strong>kten<br />

geschiedt hier <strong>in</strong> bei<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>gen. Het <strong>in</strong>kt-<br />

werk van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm verschilt voor bei<strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>es daar<strong>in</strong>, dat het voor het formaat<br />

54x72 cm drie vormrollen heeft en voor het<br />

formaat 38x52 cm slechts twee. Terwijl even-<br />

wel <strong>de</strong> grote drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> drukgang<br />

één omwentel<strong>in</strong>g maakt, draait <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r tweemaal. Het <strong>in</strong><strong>in</strong>kten van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong><br />

vorm komt zodoen<strong>de</strong> overeen met die van zes<br />

respectievelijk vier rollen bij <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>r aangedui<strong>de</strong><br />

persformaten.<br />

Door uitschakelen van één <strong>de</strong>r bei<strong>de</strong> drukwerken<br />

zijn <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

automaten ook eenvoudig voor werk <strong>in</strong> één<br />

kleur te gebruiken, naar verkiez<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

ron<strong>de</strong> of van <strong>de</strong> vlakke vorm. Draait men <strong>de</strong><br />

letterrollen van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm af, dan is <strong>de</strong><br />

vlakke vorm even toegankelijk en gemakkelijk<br />

te bedienen als het geval is voor <strong>de</strong> tewone<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten voor één kleur.<br />

5 Speciaal rondgietapparaat, door <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger-<br />

íabrieken ontwi kkeld<br />

ó Een schema van het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger<br />

tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat<br />

38 x 52 cm<br />

7 Een schema van het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger<br />

tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat<br />

54 x 72 cm


D.wijtmann Kleurencllchés langs elektronisch-mechanische weg<br />

De toepass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> elektronica op het grafisch<br />

gebied schrijdt meer en meer voort. Eerst g<strong>in</strong>g<br />

het slechts om eenvoudige toepass<strong>in</strong>gen, zoals<br />

bijvoorbeeld het tellen van doorgaan<strong>de</strong> vellen,<br />

beveilig<strong>in</strong>g op snijmach<strong>in</strong>es, controleren van <strong>de</strong><br />

papiertoevoer, regelen van belicht<strong>in</strong>gstijd enz.<br />

Later volg<strong>de</strong> ook <strong>de</strong> registercontrole bij meer-<br />

kleurendru k.<br />

Een ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong><br />

elektronisch-mechanische clichévervaardig<strong>in</strong>g,<br />

eerst <strong>de</strong> Fairchild-scan-a-graver <strong>in</strong> 1949 en ver-<br />

volgens <strong>de</strong> Hell-clichograaf <strong>in</strong> 1952. Bij <strong>de</strong>ze<br />

apparaten fungeert het mo<strong>de</strong>l als <strong>in</strong>formatiebron<br />

voor íotocellen (of multipliers), die <strong>de</strong> hel<strong>de</strong>r-<br />

heidsgradaties van <strong>de</strong> beeld<strong>de</strong>tails <strong>in</strong> elektrische<br />

impulsen omzetten. Deze laatste wor<strong>de</strong>n tot<br />

bestur<strong>in</strong>gsimpulsen omgevormd, die weer een<br />

graveerapparaat comman<strong>de</strong>ren : bij <strong>de</strong> Fairchild-<br />

apparaten een hete naald, bij <strong>de</strong> Hell-apparaten<br />

een graveernaald.<br />

Een en an<strong>de</strong>r werd gevolgd door - of viel ten<br />

<strong>de</strong>le samen met - een krachtige ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

op het gebied van <strong>de</strong> elektronische kleuren-<br />

correctie, waarbij een <strong>in</strong> vèrgaan<strong>de</strong> mate uit-<br />

schakelen van het tijdroven<strong>de</strong> retoucheren als<br />

doelwit geldt. Wij verwijzen hiervoor naar het<br />

artikel'Scanners <strong>in</strong> <strong>de</strong> reproduktiefotografie'<br />

<strong>in</strong>TéTé l4ejrg. nr.6, pag<strong>in</strong>a32.<br />

Kleurenclichogroof<br />

Waar <strong>de</strong> elektronisch-mechanische vervaardig<strong>in</strong>g<br />

van zwarte rasterclichés reeds <strong>in</strong> sterke<br />

mate het gebied van <strong>de</strong> clichémaker is b<strong>in</strong>nen-<br />

gedrongen, ligt het voor <strong>de</strong> hand dat bij <strong>de</strong><br />

voortgaan<strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g het oog van <strong>de</strong><br />

technici vooral was gericht op eenzelÍ<strong>de</strong> toe-<br />

pass<strong>in</strong>g voor het maken van kleurenclichés. Een<br />

Hell-kleurenclichograaf (en een soortgelijke<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g bij Fairchild) is hetgevolg geweest.<br />

De kleurenclichograaÍ is <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe gelijk aan<br />

<strong>de</strong> clichograaf voor zwartclichés, doch is uit-<br />

gebreid met een ge<strong>de</strong>elte voor elektronische<br />

kleurcorrectie. Deze laatste werk<strong>in</strong>g heeft<br />

praktisch op gelijke wijze plaats als <strong>in</strong> het reeds<br />

aangedui<strong>de</strong> TéTé-artikel werd beschreven, zo-<br />

dat wij ons van een na<strong>de</strong>re uitleg onthou<strong>de</strong>n.<br />

De kleurenclichograaf is door <strong>de</strong> firma Hell<br />

uitgebracht <strong>in</strong> twee uitvoer<strong>in</strong>gen: één voor<br />

opzichtmo<strong>de</strong>llen en één voor kleurendiaposi-<br />

tieven. Van het opzichtmo<strong>de</strong>l of diapositief af<br />

wor<strong>de</strong>n op het apparaat na elkaar <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>r-<br />

lijke kleuruittreksels voor geel, rood, blauw<br />

en zwart <strong>in</strong> het clichémateriaal gegraveerd.<br />

Kleurenfilters bepalen daarbij <strong>de</strong> basiskleuren<br />

en <strong>de</strong> elektronische kleurcorrectie zorgt auto-<br />

matisch voor <strong>de</strong> vereiste corrigeren<strong>de</strong> han<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>gen.<br />

Voorafgaand aan <strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n voor<br />

elke kleur en voor het zwart <strong>de</strong> donkerste en<br />

lichtste toonwaar<strong>de</strong>n van het mo<strong>de</strong>l op een be-<br />

paal<strong>de</strong> waar<strong>de</strong> geijkt. Vervolgens wordt het<br />

elektronisch ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> kleurenclichograaf<br />

op <strong>de</strong>ze geijkte waar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> gereed te maken<br />

<strong>de</strong>elplaat aígesteld, met <strong>in</strong>achtnem<strong>in</strong>g van het<br />

I Detailopname van hoe <strong>de</strong> clichograaÍbeitel <strong>in</strong> het graveermateriaalsniidt<br />

2 Kleurenclichograaí Fl60 (maximaal íormaat l5 x20<br />

cm; één raster naar keuze; geschikt voor kleurenopzichtmo<strong>de</strong>llen;<br />

kan niet vergroten of verkle<strong>in</strong>en)<br />

10<br />

11<br />

13<br />

)<br />

7 817 15 14 16 18<br />

Werk<strong>in</strong>gsschema van <strong>de</strong> kleurenclichograaÍ F 160<br />

(voor opzichtmo<strong>de</strong>llen): I mo<strong>de</strong>l, 2 clichémateriaal,<br />

3 graveertaÍel, 4 taíelspil, 5 aftastarm, 6 graveerarm,7<br />

on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>gsmagneet, I tandwiel voor <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>g, 9-10 lichtbronnen, ll aÍtastoptiek,<br />

l2 blen<strong>de</strong>, l3 lens, l4 dakspiegel, l5-16 kleurfilters,<br />

l7-18 fotocellen<br />

gewenste contrast en dus met eventueel een<br />

bepaal<strong>de</strong> correctiewaar<strong>de</strong>. Dit ijken van en <strong>in</strong>-<br />

stellen oo toonwaar<strong>de</strong> en het vaststellen van<br />

gewenst contrast en correctiewaar<strong>de</strong>, bij elke<br />

<strong>de</strong>elplaat verschillend, is bepalend voor het te<br />

bereiken resultaat.<br />

Opzichtmo<strong>de</strong>llen wor<strong>de</strong>n met het beeld naar<br />

bene<strong>de</strong>n op het beeldraam gelegd, dat draaibaar<br />

op <strong>de</strong> graveertafel is aangebracht, De graveer-<br />

taÍel loopt <strong>in</strong> horizontale richt<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> op-<br />

tiekkop heen en weer. In <strong>de</strong>ze beweg<strong>in</strong>g wordt<br />

het mo<strong>de</strong>l door een lichtpunt belicht en daar-<br />

me<strong>de</strong> punt-voor-punt en lijn-voor-lijn afgetast.<br />

Het van het mo<strong>de</strong>l gereflecteer<strong>de</strong> licht wordt<br />

door twee fotocellen opgevangen en - al naar<br />

gelang <strong>de</strong> gevon<strong>de</strong>n toonwaar<strong>de</strong> - <strong>in</strong> meer of<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r sterke stroomimpulsen omgezet. Deze<br />

impulsen wor<strong>de</strong>n versterkt en gecorrigeerd.<br />

Vervolgens bepalen ze <strong>de</strong> diepte van het <strong>in</strong><br />

snelle opeenvolg<strong>in</strong>g <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> graveer-<br />

beitel <strong>in</strong> het clichémateriaal; omgekeerd be-<br />

palen ze dus <strong>de</strong> grootte van <strong>de</strong> overblijven<strong>de</strong><br />

punten (afbeeld<strong>in</strong>g l). Een en an<strong>de</strong>r is te volgen<br />

aan <strong>de</strong> hand van het schema van <strong>de</strong> kleuren-<br />

clichograaf F | 60 (afbeeld<strong>in</strong>gen 2 en 3).<br />

Bij het werken naar kleurendiapositieven geldt<br />

<strong>in</strong> feite geen an<strong>de</strong>re gang van zaken dan voor<br />

opzichtmo<strong>de</strong>llen werd weergegeven. Bij een<br />

beschouwen van <strong>de</strong> kleurenclichograaf F 162<br />

en het schema daarvan ontstaat zon<strong>de</strong>r twijfel<br />

een goed beeld van wat <strong>in</strong> hoofdzaak gebeurt<br />

(afbeeld<strong>in</strong>gen 4 en 5).<br />

Als clichémateriaal komen <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kunst-<br />

stof, z<strong>in</strong>k, alum<strong>in</strong>ium, magnesium en koper, Bij<br />

metaalclichés is naëtsen mogelijk als vóór <strong>de</strong><br />

bewerk<strong>in</strong>g een etslaag op <strong>de</strong> metaalplaat wordt<br />

aangebracht.<br />

De mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> kleurenclichograaf en<br />

ook <strong>de</strong> resultaten er van zijn respectabel. ZelÍs<br />

clichéfabrieken (ook <strong>in</strong> ons land) hebben zo'n<br />

aPParaat <strong>in</strong> hun produktiesysteem opgenomen.


4 Werk<strong>in</strong>gsschema van <strong>de</strong> kleurenclichograaÍ F 162<br />

(voor kleurendiapositieven): l-8 als F 160, 9 lichtbron,<br />

l0 lens, ll prisma, l2-13 verzamellenzen,<br />

l4<br />

blen<strong>de</strong>, l5 lens, l6 dakspiegel, l7-18 kleurenfilters,<br />

| 9-20 fotocellen<br />

Kleurenclichograaí F 162 (maximaal íormaat l5 x20<br />

cm; één raster naar verkiez<strong>in</strong>g; geschikt voor<br />

diapositieven; kan niet yerSroten of verkle<strong>in</strong>en)<br />

IO<br />

Een beperk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> mogelfkhe<strong>de</strong>n is even-<br />

wel, dat er niet mee kan wor<strong>de</strong>n vergroot of<br />

verkle<strong>in</strong>d. Mo<strong>de</strong>llen moeten dus op schaal I : I<br />

wor<strong>de</strong>n geleverd. Een twee<strong>de</strong> beperk<strong>in</strong>g is<br />

gelegen <strong>in</strong> het maximale íormaat van l5 X 20 cm.<br />

Voor wat het raster betreft, is een keuze moge-<br />

fijk tussen 26,32,40 en 48, al naar het werk dat<br />

men voor een <strong>de</strong>rgelijk apparaat heeft of even-<br />

tueel wil aantrekken.<br />

Vorio-clichogroaf<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat naast <strong>de</strong> zoiuist besproken<br />

twee kleurenclichografen, die <strong>in</strong> een bepaal<strong>de</strong><br />

behoefte aan kleurenclichés kunnen voorzien,<br />

nog een aantal wensen overbleeí op het gebied<br />

van het vervaardigen van kleurenclichés langs<br />

elektronisch-mechanische weg. Het mag dan<br />

ook Seen verwon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g wekken, dat gezocht<br />

werd naar een meer universeel apparaat, dat<br />

wil zeggen: een apparaat waarop zo veel moge-<br />

lijk <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie zou zijn te bereiken. In het<br />

bijzon<strong>de</strong>r speelt daarbij een rol het maken van<br />

kle<strong>in</strong>e kleurenstellen naar grote orig<strong>in</strong>elen en<br />

van grote kleurenstellen naar kle<strong>in</strong>e orig<strong>in</strong>elen,<br />

zoals het verkle<strong>in</strong>en en vergroten ook <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zwartclichés lange tijd een<br />

h<strong>in</strong><strong>de</strong>rnis heeft gevormd.<br />

De vario-clichograaf (aíbeeld<strong>in</strong>g 6) vergroot tot<br />

<strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g | :4 en verkle<strong>in</strong>t tot 3 : L<br />

Een twee<strong>de</strong> belangrijk punt voor <strong>de</strong> vario-<br />

clichograaf is <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie van vier eenvoudig<br />

verwisselbare rasters b<strong>in</strong>nen het totaalbereik<br />

van raster 24 tot en met raster 54. Om twee<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van mogelijke rastercomb<strong>in</strong>aties<br />

te geven: 24-4048-54 en26-344048.<br />

Als <strong>de</strong>r<strong>de</strong> belangrijk punt voor <strong>de</strong> vario-clicho-<br />

graaf geldt, dat het grootste mo<strong>de</strong>líormaat voor<br />

zwart oÍ voor kleuren 31,5 x 43 cm is; bij<br />

kleurendiapositieven is het grootste te ver-<br />

werken mo<strong>de</strong>lformaat 20 x 25 cm. Het maxi-<br />

male clichéformaat is niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan 31,5 x 43<br />

cm. Enige waarlijk uitsteken<strong>de</strong> resultaten van<br />

Vario-clichograaí K | 8 I (maximaal íormaat 3 1,5 x 43<br />

cm, vier rcters naar keuze van 26 tot 5,í; geschikt<br />

voor opzichtmo<strong>de</strong>llen en diapositieven <strong>in</strong> kleuren<br />

en zwart-wit; kan vergroten en verkle<strong>in</strong>en)<br />

kleurenclichés op bijna dit maximale formaat<br />

zijn ons on<strong>de</strong>r oten gekomen.<br />

Naast <strong>de</strong>ze drie hoofdpunten geldt nog, dat op<br />

<strong>de</strong> vario-clichograaí lijnclichés zijn te maken en<br />

zelís eenvoudige auto-lijncomb<strong>in</strong>aties. Ook het<br />

uitschakelen van moiré <strong>in</strong> geraster<strong>de</strong> orig<strong>in</strong>elen<br />

behoort tot <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> eigenschappen van <strong>de</strong><br />

vario-clichograaf. Hooídzaak blijven echter <strong>de</strong><br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n die dit apparaat te bie<strong>de</strong>n heeft<br />

voor het maken van clichéstellen direct naar<br />

kleurige orig<strong>in</strong>elen, waarbij <strong>de</strong> <strong>de</strong>elplaten aí-<br />

zon<strong>de</strong>rlijk na elkaar wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />

Kleurenfilters bepalen <strong>de</strong> basiskleuren en <strong>de</strong><br />

masker<strong>in</strong>g geschiedt langs elektronische weg.<br />

Het mo<strong>de</strong>l, door vacuumspann<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> beeld-<br />

tafel vastgehou<strong>de</strong>n, loopt <strong>in</strong> horizontale rich-<br />

t<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> optiekkop door. Een lichtpunt<br />

met fotocellen tast het beeld punt-voor-punt af.<br />

Als een volled ige I ij n van het mo<strong>de</strong>l is afgewerkt,<br />

verschuiít <strong>de</strong> optiekkop zo ver als overeenstemt<br />

met <strong>de</strong> voor het on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>n clichéstel ge-<br />

kozen rastergrootte, plus uiteraard daarbij <strong>de</strong><br />

vergrot<strong>in</strong>gs- oí verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>gsíactor.<br />

De beeldplaat wordt eveneens pneumatisch<br />

vastgehou<strong>de</strong>n. Gecomman<strong>de</strong>erd door <strong>de</strong> reeks<br />

stroomimpulsen wordt <strong>de</strong> graveerbeitel met<br />

ontzagwekken<strong>de</strong> snelheid op en neer bewogen.<br />

In comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> grayeer-<br />

taÍel ontstaat hierdoor serie na serie dieper of<br />

ondieper steken, aldus lichter en donker<strong>de</strong>r<br />

beeldvlakken veroorzakend. Het schema van <strong>de</strong><br />

vario-clichograaÍ maakt nog wat beter dui<strong>de</strong>lijk<br />

hoe dit apparaat werkt (afbeeld<strong>in</strong>g | 3).<br />

Het langs elektronisch-mechanische weg maken<br />

van clichés heeft tegenover <strong>de</strong> chemigrafische<br />

metho<strong>de</strong>n het voor<strong>de</strong>el van een korte vervaar-<br />

dig<strong>in</strong>gstijd en een <strong>in</strong> vèrgaan<strong>de</strong> mate beheerst<br />

arbeidsproces. Zoals bij elke nieuwe techniek<br />

het geval is, ziet men zich ook hier voor be-<br />

paal<strong>de</strong> grenzen gesteld. Het staat evenwel v.rst,<br />

dat na het zwart toch ook op het gebied van <strong>de</strong><br />

'kleur' opmerkelijke vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen zijn temaakt.


Bedien<strong>in</strong>gspaneel van <strong>de</strong> kleurenclichograaf F 160,<br />

vanwaar versterk<strong>in</strong>g, contrast- en gradatie-<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />

enz. wor<strong>de</strong>n bestuurd<br />

l0 Optiekkop van F 160 met omschakelmechanisme<br />

(door twee beeldlampen wordt het mo<strong>de</strong>l via <strong>de</strong><br />

vier lenzenprismacomb<strong>in</strong>aties<br />

belicht, het licht<br />

wordt teruggekaatst en via een dakprisma naar<br />

twee íotocellen geworpen)<br />

l3 Werk<strong>in</strong>gsschema van <strong>de</strong> vario-clichograaf: I clichémateriaal,<br />

2 mo<strong>de</strong>l, 3 mo<strong>de</strong>ltaÍel, 4 graveertaíel,<br />

5 hydraulische aandrijv<strong>in</strong>g, 6-12 het overbrengmechanisme,<br />

| 3 kleurenoptiekkop, l4 graveerkop,<br />

l5-16 verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gsconstructie, l7-18 stelklcmmen<br />

B*'<br />

g"ï'<br />

cgil<br />

fl b,'<br />

Een <strong>de</strong>tailopname van wat zich <strong>in</strong> het verborgene<br />

afspeelt: <strong>de</strong> kleurenversterk<strong>in</strong>g<br />

I I Het graveren van een roodplaat (te zien is hoe het<br />

beeldraam <strong>in</strong> <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> rasterstan<strong>de</strong>n kan<br />

wor<strong>de</strong>n gedraaid)<br />

l4 De optiekkop, aangebracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> vario-clichograaÍ, boven <strong>de</strong> beeldtaíel<br />

Kleuren-optiekkop (vooraan een kijkglas; rechts <strong>de</strong><br />

knoppen voor <strong>de</strong> grijsfilters; daaron<strong>de</strong>r <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />

diafragma, correctiefi lters en hooídfi lters)<br />

l2 Het rastermechanisme zoals dat wordt gebruikt<br />

voor <strong>de</strong> standaard-clichograaf en voor <strong>de</strong> kleurencl<br />

ichograaf<br />

tl


Grote grafische jaarboeken komen niet alleen uit het buitenland !<br />

Het schrijven van Mesusah, een kle<strong>in</strong> uittreksel uit <strong>de</strong> Thora, dat aan <strong>de</strong> <strong>de</strong>urposten van een joods huis wordt bevestigd<br />

Wij Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs zijn eigenlijk te we<strong>in</strong>ig chauv<strong>in</strong>istisch. Al te zeer hebben wij soms <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g om aan<br />

'wat<br />

van verre komt' een hogere waar<strong>de</strong> toe te kennen dan aan hetgeen wij zelf hebben. Een voorbeeld hiervan<br />

is o.a. <strong>de</strong> lof die menigmaal wordt toegezwaaid aan grafische jaarboeken uit het buitenland en het gewoonweg<br />

als vanzelfsprekend - m<strong>in</strong> of meer vrien<strong>de</strong>lijk beoor<strong>de</strong>lend - aanvaar<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> jaarlijkse'proeve van<br />

bekwaamheid'van onze chemigrafische <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gen en boekdrukkerijen, verschijnend on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel:<br />

Kerstn u m mer Dru kkersweekblad/Autol ij n.<br />

Elk jaar opnieuw geeft <strong>de</strong>ze uitgave veel aan <strong>in</strong>teressants en aan grafisch schoons te zien, waaraan beslist<br />

geen afbreuk wordt gedaan door een ook wel eens voorkomend m<strong>in</strong><strong>de</strong>r gelukkig on<strong>de</strong>rwerp of on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el.<br />

De laatstverschenen uitgave had een bijzon<strong>de</strong>r toepasselijk hoofdmotief: het werk van drukker, clichémaker<br />

en ontwerper aan bijbeluitgaven uit verle<strong>de</strong>n en he<strong>de</strong>n. Dit on<strong>de</strong>rwerp - en misschien nog meer <strong>de</strong><br />

afwijk<strong>in</strong>g daarvan naar land en volk van <strong>de</strong> Bijbel: het ou<strong>de</strong> en het nieuwe lsraël- bood een hoogst boeiend<br />

uitgangspunt.<br />

Vijf hoofdstukken rond dit on<strong>de</strong>rwerp gaven aan <strong>de</strong> grafische ontwerper Otto Treumann, bijgestaan door<br />

een <strong>de</strong>rtigtal chemigrafische <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gen en tien van onze beste drukkerijen, gelegenheid om een waarlijk<br />

kostelijk boekwerk te maken. Een boekwerk waarvan men - afgezien nog van <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd - vooral als<br />

vakman vele vreug<strong>de</strong>n kan ervaren. Zon<strong>de</strong>r twijfel is het Kerst<strong>nummer</strong> Drukkersweekblad/Autolijn een<br />

hoogst waar<strong>de</strong>volle jaaruitgave - 'annuals',<br />

an<strong>de</strong>rs dan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> buitenlandse doch volkomen waardig<br />

om er ten m<strong>in</strong>ste mee op één lijn te wor<strong>de</strong>n gesteld.<br />

t5


Grote grafische jaarboeken komen niet alleen uit het buitenland !<br />

s t. It.trn.q,61 th' F\t,t, ir rh<br />

nn t'"",h ) 4t t^" | Í rrt rnI a tir., aa""n tL tu!<br />

ïwee boeien<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>astellen uit het hoofdstuk 'Land en volk van <strong>de</strong> Bijbel'van prof, dr. M. A. Beek<br />

t6


Een heel teer punt <strong>in</strong> het Kerst<strong>nummer</strong><br />

Drukkersweekblad/Autolijn is elk laar<br />

weer het ge<strong>de</strong>elte met advertenties en<br />

bijlagen. Nog nimmer slaag<strong>de</strong> een<br />

ontwerDer er <strong>in</strong>, een alle critici<br />

bevredigen<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Dat<br />

mag evenwel niemand verbazen, want<br />

enerzijds moet wor<strong>de</strong>n gezocht naar een<br />

esthetisch bevredigend totaalbeeld, terwijl<br />

het er an<strong>de</strong>rzijds om Saat elke advertentie<br />

of elke bijlage een stukje eigen<br />

uitdrukk<strong>in</strong>gsvermoten te geven. Slechts<br />

als men er toe zou overgaan alleen teksten<br />

en cliché-orig<strong>in</strong>elen van adverteren<strong>de</strong><br />

firma's te aanvaar<strong>de</strong>n, met àlle vrijheid,<br />

is o.i. een grotere eenheid '<strong>in</strong> beperkte<br />

verschei<strong>de</strong>nheid' bereikbaar.<br />

.'.<br />

+<br />

/íi'<br />

t{Í;,,<br />

I<br />

f<br />

lllustraties van Mart Kempers voor een nieuwe Bijbel van het Ne<strong>de</strong>rlands Bijbelgenootschap<br />

t1r'.qnlaLl,",,<br />

t rt, t\..r\ r" lntrr ! h<br />

"là.<br />

Jr lrtJe !.nlni*! ÈÀn,ilt.!!.Èl ir J. nqlr'nr u!<br />

r-,' {n.rJra s r' iê.lFl ."'<br />

D. rirÍlr n.cr t.r.il !i,<br />

!n{.F. \"! 'eri on"r,il<br />

\.L<br />

R. '.ia! .n,tL.<br />

"p{I'hr<br />

lFrrÉR' digrd<strong>in</strong>,&:*r{.n<br />

r.tr,n'.niil !.i..{t.!rJ! r"ra,n, J.Í.n"q!.rc.ËÍ.ro.<br />

'ridni.. r!trbt.la!Ídrr. \{{ [.n Írdd! 'r,:' a.1.nwl<br />

,,,u,Í ,"r ÁflaLi *-,.n,lr<br />

'.1Á"ó.p.<br />

lk !n,^o!a .<br />

n,t,rÍL,r ir ár\{í, dr Íhdta' t! fn!bÍb., rl trlr<br />

l.t,J il rRo ,b8r.r,.ir nirr<br />

^.r&laÍ;n,ht,ah<br />

..,à t&t, n'a' n.La-'bil<br />

a&t6t l\l^ln . nftà" titp'i .nd g<br />

rt \.Fr


L<br />

Grote grafische jaarboeken komen niet alleen uit het buitenland !<br />

Twee pag<strong>in</strong>a's uit <strong>de</strong> prachtige bijlage<br />

'De Schepp<strong>in</strong>g' (naar James Weldon Johnson's tekst) van <strong>de</strong> firma Kon<strong>in</strong>gsveld & Zoon<br />

,<br />

l8<br />

fhn 6.d wnrrsdà.ornd,<br />

Ánd Cod )ooted.round<br />

O. Àll lhnl h,i rrad ntrd,,<br />

Árd he look.d d hrs lll!. íisre<br />

On thd sid. ol i hilr ah.,r l..orld lh,n\<br />

By. d.eo sidè r!Í fi {l do<strong>in</strong><br />

Cod Inor!hr Ànd rlo0ohr<br />

uéfm lh. b€d d th. rtoq.<br />

Od 6hred tht cbrr<br />

An{ !Y lht Stt ol lhi dv.r<br />

Hel6tdnimdriól<br />

Ánd Uqrs rh grut 6d Anrohly<br />

Who lt Sr i!6 .nd tbd & i. & *t,<br />

Who 8mi rbe<br />

tOturu.ttn rydfiÈnlsh.<br />

Ittrtsrtr & ÉS ln s! rddls d hís hndi<br />

lhrOr.tO{<br />

t,<br />

Deze bijzon<strong>de</strong>re aandacht <strong>in</strong> TéTé aan het<br />

laatstverschenen Kerstnu m mer<br />

Drukkersweekblad/Autolij n vi ndt me<strong>de</strong><br />

z'n oorzaak <strong>in</strong> <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstell<strong>in</strong>g dat tal<br />

van vaklie<strong>de</strong>n, tezamen een belangrijk <strong>de</strong>el<br />

van <strong>de</strong> negenduizend lezers van TéTé<br />

vormend, dit kostelijke Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

grafische jaarboek zelfs niet on<strong>de</strong>r ogen<br />

krijgen. We moeten helaas aannemen dat<br />

negen gul<strong>de</strong>n (bij vóór<strong>in</strong>teken<strong>in</strong>g)<br />

menigeen al te duur voorkomt, hoewel<br />

vergelijkbare laarboeken <strong>in</strong> het buitenland<br />

<strong>de</strong>rtig tot zestig gul<strong>de</strong>n kosten. Bij<br />

werkelijke belangstell<strong>in</strong>g is het echter<br />

meestal toch wel ter beschikk<strong>in</strong>g te<br />

krijgen. Waar <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g oÍ eigen<br />

mid<strong>de</strong>len geen uitkomst bie<strong>de</strong>n, kan<br />

wellicht <strong>de</strong> studieclubkas <strong>de</strong> last dragen.


{i dn,4, di!È86 { rd h&i'<br />

tP! \ijrhtrt n àd r*r.<br />

rÍ.|err. '4t r'b "N<br />

td\gk.<br />

il.i {il' -t t 4 br, b. &í<br />

1 b.t.,: ,h& a4à Lw6.<br />


F. H.w. Frie<strong>de</strong>rich (rGr) Niet-drOgen Yan druk<strong>in</strong>kten<br />

Om u <strong>de</strong> waarheid te zeggen had<strong>de</strong>n wij eerst<br />

een verhaal geschreven over het drogen van<br />

druk<strong>in</strong>kten, maar dit beviel ons niet, omdat <strong>in</strong><br />

een <strong>de</strong>rgelijk verhaal verschillen<strong>de</strong> chemische<br />

stoffen bij hun ware naam genoemd moeten<br />

wor<strong>de</strong>n, hetgeen een <strong>de</strong>rgelijk stuk uitermate<br />

droog maakt. Het is veel <strong>in</strong>teressanter om <strong>de</strong><br />

verschillen<strong>de</strong> aspecten van het niet-drogen van<br />

druk<strong>in</strong>kten eens <strong>in</strong> het kort na te gaan.<br />

Het on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> relaas is vooral gericht op<br />

offsetverven, oÍ beter gezegd : offsetdruk<strong>in</strong>kten.<br />

Er zitten echter zo veel kanten aan die ook voor<br />

<strong>de</strong> boekdrukker van belang kunnen zijn, dat wij<br />

ook <strong>de</strong> boekdrukkers on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lezers uit-<br />

nodigen <strong>de</strong> tekst na te lezen, zodtt zij het voor<br />

hen belangrijke er uit kunnen halen.<br />

De oorzaak voor het niet-drogen kan voor-<br />

namelijk <strong>in</strong> vijÍ verschillen<strong>de</strong> produkten resp.<br />

omstandighe<strong>de</strong>n gezocht wor<strong>de</strong>n: vochtwater<br />

(voor <strong>de</strong> offset), <strong>in</strong>kt, droogstof, papier, relatieve<br />

vochtigheid en temperatuu r.<br />

Te zuur vochtwater<br />

Als het vochtwater zuur reageren<strong>de</strong> stoffen<br />

bevat, zal <strong>de</strong> pH van het water kle<strong>in</strong> zijn en wel<br />

kle<strong>in</strong>er dan 7.0.<br />

Voor <strong>de</strong> lezers die enigsz<strong>in</strong>s vergeten zijn wat<br />

pH betekent, schematisch het navolgen<strong>de</strong>: <strong>de</strong><br />

zure eigenschappen van een stof wor<strong>de</strong>n ver-<br />

oorzaakt door bepaal<strong>de</strong> <strong>de</strong>eltjes, namelijk door<br />

elektrisch gela<strong>de</strong>n waterstofatomen, die <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

wan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g H-atomenwor<strong>de</strong>n genoemd;vandaar<br />

<strong>de</strong> H <strong>in</strong> pH. Indien één zo'n <strong>de</strong>eltie zich bev<strong>in</strong>dt<br />

<strong>in</strong> 1000 <strong>de</strong>eltjes water, is <strong>de</strong> pH 3, omdat | : 1000<br />

geschreven kan wor<strong>de</strong>n als | : 103. Ditgeeftdan<br />

<strong>de</strong> concentratie van zo'n H-<strong>de</strong>eltje <strong>in</strong> bijvoor-<br />

beeld water aan, De exponent of <strong>de</strong> macht van<br />

l0 is hier 3 en <strong>de</strong> pH is ook 3.<br />

Als hetzelf<strong>de</strong> <strong>de</strong>eltle zich niet bev<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> 1000,<br />

maar <strong>in</strong> 100.000 oÍ <strong>in</strong> 10.000.000 <strong>de</strong>eltjes water,<br />

dan kunnen <strong>de</strong> respectieve concentraties<br />

wor<strong>de</strong>n aangegeven als | : lOs en I : 107. De<br />

concentratie is dus veel kle<strong>in</strong>er, <strong>de</strong> zuurgraad<br />

van <strong>de</strong> vloeistof oí van het water is dus eveneens<br />

ger<strong>in</strong>ger, maar wordt door <strong>de</strong> macht 5 of 7 als<br />

grotere pH aangegeven, met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n:<br />

hoe kle<strong>in</strong>er <strong>de</strong> pH is, <strong>de</strong>s te sterker zuur is<br />

een vloeistof.<br />

De pH 7 is die van neutraal water, groter dan 7<br />

geeft <strong>de</strong> pH weer van alkalische stoffen en een<br />

pH kle<strong>in</strong>er dan 7 geeft zure stoffen aan, die<br />

steeds zuur<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n naarmate <strong>de</strong> pH kle<strong>in</strong>er<br />

wordt.<br />

Als het vochtwater een kle<strong>in</strong>e pH heeft (dit<br />

water wordt van <strong>de</strong> rubber door het papier<br />

opgenomen), dan zullen <strong>de</strong> droogstoffen zoal<br />

niet ontleed dan toch op an<strong>de</strong>re wijze hun<br />

werk<strong>in</strong>g niet meer kunnen doen, waardoor ze<br />

als het ware aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt wor<strong>de</strong>n onttrokken en<br />

niet meer als zuurstofoverd ragers dienst ku nnen<br />

doen. De drog<strong>in</strong>g zal dus door te zuur vocht-<br />

water vertraagd wor<strong>de</strong>n. Een <strong>de</strong>rgelijk vocht-<br />

water kan dan geneutraliseerd wor<strong>de</strong>n met<br />

natriumbicarbonaat, ofwel zuiver<strong>in</strong>gszout, zo-<br />

danig dat <strong>de</strong> pH, gemeten met een geschikte<br />

<strong>in</strong>dicator, ten m<strong>in</strong>ste 5.5 bedraagt. In <strong>de</strong> meeste<br />

gevallen is het echter beter met schoon water<br />

te werken.<br />

Te veel vochtwoter<br />

Als er we<strong>in</strong>ig werk op <strong>de</strong> plaat staat, loopt men<br />

snel <strong>de</strong> kans te veel vochtwater te geven en dit<br />

kan vooral bij sterk opzuigen<strong>de</strong> papieren een<br />

funeste uitwerk<strong>in</strong>g hebben, natuurlijk me<strong>de</strong> <strong>in</strong><br />

verband met het eventuele zuur <strong>in</strong> het vocht-<br />

water of <strong>in</strong> het papier of zelfs <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt.<br />

Een te groot vochtgehalte van het papier kan <strong>de</strong><br />

drog<strong>in</strong>g aanmerkelijk vertragen. De meeste<br />

h<strong>in</strong><strong>de</strong>r zal men on<strong>de</strong>rv<strong>in</strong><strong>de</strong>n bij het bedrukken<br />

van duplexkarton en opdikken<strong>de</strong> offsetpapieren<br />

die tot <strong>de</strong> poreuze papieren gerekend moeten<br />

wor<strong>de</strong>n,<br />

Te veel watergev<strong>in</strong>g leidt ook tot emulgeren.<br />

Emulgeren von het vochtwoter <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

Indien <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zure vernissen bevat of <strong>in</strong>geval<br />

het vochtwater te zuur of alkalisch is, wordt<br />

emulgeren van water <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand<br />

gewerkt. Nu gebeurt dit altijd wel met offset-<br />

<strong>in</strong>kten, doch een sterke emulger<strong>in</strong>g verbreekt<br />

niet alleen <strong>de</strong> structuur van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt, maar ont-<br />

leedt ook <strong>de</strong> stoffen die voor <strong>de</strong> zuurstofover-<br />

breng<strong>in</strong>g uit <strong>de</strong> lucht <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktb<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len<br />

moeten zorgdragen.<br />

Uit het voorgaan<strong>de</strong> zal men reeds hebben<br />

kunnen opmaken, dat het heel moeilijk is om<br />

- zoals wel <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk wordt gedaan - direct<br />

maar <strong>de</strong> schuld van het niet-drogen te geven aan<br />

het papier of aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt. Het hele vraagstuk<br />

van het niet-drogen - en dat geldt <strong>in</strong> nog<br />

sterkere mate voor offset dan voor boekdruk -<br />

is zeer gecompliceerd door het tegelijkertijd<br />

uitwerken van zo veel verschillen<strong>de</strong> omstandig-<br />

he<strong>de</strong>n, dat het niet alleen voor <strong>de</strong> drukkers<br />

maar ook voor <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers een heel moei-<br />

lijke opgave is, te ont<strong>de</strong>kken wat nu precies<br />

<strong>de</strong> aanleid<strong>in</strong>gen oí <strong>de</strong> oorzaken zijn geweest<br />

die het niet-drogen van <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt hebben<br />

bewerkstelligd.<br />

Er zijn pas drie oorzaken genoemd, die bijna<br />

niet onaíhankelijk van elkaar te <strong>de</strong>nken zijn. We<br />

gaan echter door tot een twee dozijn.<br />

De <strong>in</strong>kt post niet bij hetpopier<br />

Enige beken<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n: men drukt direct<br />

na duplex een gestreken duplex, zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

op laatstgenoem<strong>de</strong> soort af te stellen. Meestal<br />

is <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt dan te dun daarvoor, omdat hij ge-<br />

maakt is om <strong>in</strong> niet gestreken duplex snel door<br />

wegslag te kunnen drogen.<br />

Even nog een her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g: druk<strong>in</strong>kten van het<br />

meest gebruikelijke type drogen op twee<br />

manieren, namelijk door wegslag en door<br />

oxydatie. On<strong>de</strong>r oxydatie wordt verstaan op-<br />

nemen van zuurstoí uit <strong>de</strong> lucht.<br />

Dezelf<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zal op het gestreken duplex door<br />

het veel fijner zijn van <strong>de</strong> oppervlakteporiën <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> strijklaag langzamer maar dieper wegslaan<br />

dan <strong>in</strong> het niet-gestreken duplex. Het gevolg<br />

zal zijn een affiltreren van het <strong>in</strong>ktb<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l,<br />

waardoor het zo beruchte ooe<strong>de</strong>refÍect wordt<br />

opgewekt. De <strong>in</strong>ktfilm blijÍt daardoor lange tijd<br />

aíwrijfbaar, terwijl door <strong>de</strong> diepe wegslag<br />

tegelijk <strong>de</strong> oxydatieve drog<strong>in</strong>g vertraagd wordt.<br />

Twee<strong>de</strong> voorbeeld: drukt men met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kt op gesat<strong>in</strong>eerd vetdicht, dan zal <strong>in</strong> het<br />

geheel geen drog<strong>in</strong>g door wegslag mogelijk zijn.<br />

Daarop was <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt echter <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie<br />

afgestemd. Voor gesat<strong>in</strong>eerd vetdicht is een<br />

<strong>in</strong>kttype gebruikelijk, dat voornamelijk oxyda-<br />

tief drooSt. Theoretisch zou men ook kunnen<br />

zeggen, dat elke papiersoort zijn eigen <strong>in</strong>kt<br />

nodig heeft.<br />

Droogstof niet goed gemengd<br />

In sommige bedrijven ziet men nog wel, dat het<br />

mengen van <strong>in</strong>kt geschiedt <strong>in</strong> uit duplex oÍ<br />

an<strong>de</strong>r stevig papier of karton gevouwen bakies.<br />

Dit is natuurlijk al daarom uit <strong>de</strong>n boze, omdat<br />

dan veel van het b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l <strong>in</strong> het karton ver-<br />

dwijnt. In <strong>de</strong>rgelijke bakies is men meestal niet<br />

bij machte <strong>de</strong> droogstof en an<strong>de</strong>re toevoeg<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong>tens te mengen. Men spatelt <strong>de</strong> <strong>in</strong>grediënten<br />

zo'n beetjedoor<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt,om daarna het ongelijk-<br />

matige mengsel <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak te <strong>de</strong>poneren.<br />

Het gevolg is, dat <strong>in</strong> het drukwerk plekken ont-<br />

staan die niet drogen of te hard drogen. Het<br />

gevolg dáárvan is, dat <strong>in</strong> het drukwerk gebie<strong>de</strong>n<br />

ontstaan waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfilm sterker nadonkert<br />

dan op an<strong>de</strong>re plaatsen, zodat niet alleen niet-<br />

drogen<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>elten gevormd wor<strong>de</strong>n, maar<br />

ook grote kleurverschillen per vel <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n gewerkt. Droogstof moet nu<br />

eenmaal langdurig en <strong>in</strong>tens met <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt<br />

wor<strong>de</strong>n gemengd.<br />

Te veel ínkt<br />

Commentaar is hier vrijwel overbodig, want te<br />

vet drukken leidt altijd tot verlangzam<strong>in</strong>g van<br />

het droogproces, overzetten, smeren en smet-<br />

ten. In offset leidt dit euvel ook tot vetlopen en<br />

tonen van <strong>de</strong> plaat.<br />

Te dunne <strong>in</strong>kt<br />

Het gevolg van te dunne <strong>in</strong>kt, die tegelijkertijd<br />

ook meestal kort is, kan tweeledig zijn. De<br />

uitwerk<strong>in</strong>gen zijn <strong>in</strong> het bovenstaan<strong>de</strong> eigenlijk<br />

al besproken: <strong>in</strong> poreus papier, dat ook veel<br />

water kan opnemen, droogt <strong>de</strong> te dunne <strong>in</strong>kt<br />

ondanks <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> wegslag niet door het vele<br />

water dat me<strong>de</strong> is opSezogen. En op papieren<br />

met een meer gesloten oppervlak ontstaat het<br />

poe<strong>de</strong>reffect. Tevens blijven <strong>de</strong>rgelijke <strong>in</strong>kten<br />

staan <strong>in</strong> <strong>de</strong> bak, waardoor koeken op <strong>de</strong> rollen<br />

en op <strong>de</strong> rubber kan optre<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g<br />

ongelijkmatig wordt.<br />

fe strenge <strong>in</strong>kt<br />

Te strenge <strong>in</strong>kten zullen vooral op papieren<br />

met een gesloten glad oppervlak lang nakleven,<br />

waardoor blokken of cementeren kan ontstaan.<br />

29


Niet-drogen van druk<strong>in</strong>kten<br />

vooral <strong>in</strong>dien wat te veel oxydatieve droogstoí<br />

of glansvernis aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt is toegevoegd. Maar<br />

daar strenge <strong>in</strong>kten zelf veel zure bestand<strong>de</strong>len<br />

bevatten, wordt eveneens emulgeren <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

hand gewerkt, hetgeen ook weer tot vertrag<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g aanleid<strong>in</strong>g geeft.<br />

D rogi ng-v ertr o gen<strong>de</strong> pi gmenten<br />

Een <strong>in</strong>kt is opgebouwd uit b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len, waar-<br />

<strong>in</strong> droge kleurstoffen en pigmenten zijn ver-<br />

wreven. De eigenlijke drog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> uit<br />

drogen<strong>de</strong> oliên Sestookte vernissen kan wor<strong>de</strong>n<br />

vertraagd door pigmenten als carbonblack,<br />

hansageel, ro<strong>de</strong> lakpigmenten, magnesia en<br />

barietwit. De drog<strong>in</strong>g wordt versneld door<br />

chromaatgeel, titaanwit en miloriblauw. Vooral<br />

zwarte <strong>in</strong>kten zijn daardoor veelal moeilijk<br />

drogen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kten.<br />

TemPeratuur<br />

Inkten die te koud op <strong>de</strong> pers verwerkt wor<strong>de</strong>n,<br />

drogen langzamer doordat <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>gsreacties<br />

veel trager verlopen, zodat bij een tempera-<br />

tuursverlag<strong>in</strong>g van 5o C <strong>de</strong> droogtijd met 50%<br />

verlengd kan wor<strong>de</strong>n.<br />

Als <strong>in</strong>kt uit een koud magazijn komt en zo op <strong>de</strong><br />

pers wordt ge<strong>de</strong>poneerd, kan ook plukken en<br />

een te schraal <strong>in</strong>ktgeven <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand wor<strong>de</strong>n<br />

gewerkt, doordat <strong>de</strong> viscositeit van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt bij<br />

lagere temperaturen hoger is. Het best kan men<br />

tij<strong>de</strong>ns het <strong>in</strong>richten van <strong>de</strong> pers <strong>de</strong> te ge-<br />

bruiken bussen <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerij <strong>in</strong> <strong>de</strong> buurt van<br />

<strong>de</strong> verwarmi ng plaatsen.<br />

Tewe<strong>in</strong>ig droogstof<br />

Te we<strong>in</strong>ig droogstoftoevoeg<strong>in</strong>g kan vooral bij<br />

het bedrukken van papieren met een gesloten<br />

oppervlak tot moeilijkhe<strong>de</strong>n lei<strong>de</strong>n, omdat <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kten voor <strong>de</strong>ze papieren snel door oxydatie<br />

moeten drogen, Men dient echter niet te ver-<br />

geten droogpasta, oízgn.on<strong>de</strong>rdrogers oÍ door-<br />

drogers, eveneens toe te voegen en niet alleen<br />

een kobaltdroogstof als oppervlaktedroger.<br />

Ook willen wij er nog op wijzen, dat <strong>de</strong> eerste<br />

kleur bij meerkleurendruk niet zon<strong>de</strong>r droog-<br />

stof moet wor<strong>de</strong>n gebruikt, omdat <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />

kleuren dan afveegbaar zullen blijven. Aan een<br />

eerste kleur dient men ten m<strong>in</strong>ste plm. 0,5/o<br />

droogpasta toe te voegen.<br />

Teveel droogstof<br />

Toevoeg<strong>in</strong>g van te veel droogstof kan op twee<br />

manieren lei<strong>de</strong>n tot niet-drogen. Meestal treedt<br />

dit het sterkst op door toevoeg<strong>in</strong>g van te veel<br />

oxydatieve droogstof.<br />

Het kan ten eerste zijn, dat aan het oppervlak<br />

een dun gedroogd huidie wordt gevormd, dat<br />

voorkomt dat <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rliggen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zuurstof<br />

opneemt, terwijl het huidje bij stapelen kapot<br />

wordt gedrukt en <strong>de</strong> er on<strong>de</strong>r liggen<strong>de</strong> vloei-<br />

bare <strong>in</strong>kt zgn. uitzweet,<br />

Ten twee<strong>de</strong> kan het zijn, dat door te veel droog-<br />

stoftoevoeg<strong>in</strong>g tevens te veel an<strong>de</strong>re niet-<br />

drogen<strong>de</strong> stoffen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt terecht komen. Dit<br />

30<br />

zijn <strong>de</strong> oplos- en verdunn<strong>in</strong>gsmid<strong>de</strong>len, die met<br />

<strong>de</strong> zuivere droogstof gemengd zijn. Deze wer-<br />

ken dan als weekmaker van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfilm.<br />

Te veel drukposto<br />

Toevoeg<strong>in</strong>gen van m<strong>in</strong>erale oliên en vetten, dus<br />

niet-drogen<strong>de</strong> oliën en vetten, zijn soms wel<br />

eens noodzakelijk, maar altijd gevaarlijk, omdat<br />

bestand<strong>de</strong>len aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt wor<strong>de</strong>n toegevoegd<br />

die niet tot drog<strong>in</strong>g overtaan. Wij doelen hier<br />

op vasel<strong>in</strong>e, smeerolie, petroleum, lanol<strong>in</strong>e en<br />

eventueel paraff<strong>in</strong>e en wassen. Tevens maken<br />

al <strong>de</strong>rgelijke toevoeg<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> <strong>in</strong>kten kort, het-<br />

geen zowel <strong>in</strong> boekdruk als <strong>in</strong> offset tot'blijven<br />

staan <strong>in</strong> <strong>de</strong> bak' kan lei<strong>de</strong>n.<br />

Verkeer<strong>de</strong> droogstof<br />

In het algemeen dienen aan zwarte <strong>in</strong>kten en<br />

aan sommige <strong>in</strong>kten die lakpigmenten bevatten,<br />

kobaltdroogstoffen, d us oppervlakted roogstof-<br />

fen, te wor<strong>de</strong>n toegevoegd. Dit is meer een<br />

kwestie voor <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>ktÍabrikant, maar <strong>in</strong><br />

ie<strong>de</strong>r geval kan het een aanleid<strong>in</strong>g zijn tot niet<br />

of slecht drogen van <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt.<br />

Te zuur popier<br />

Papieren met een pH kle<strong>in</strong>er dan 4.5 zullen<br />

vooral <strong>in</strong> offset aanleid<strong>in</strong>g kunnen geven tot<br />

een vertraag<strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g. Zoals bekend wor<strong>de</strong>n<br />

offsetpapieren <strong>in</strong> <strong>de</strong> stof gelijmd met hars, zoals<br />

dat heet. Dit betekent dat op <strong>de</strong> vezels uit een<br />

harszeep door mid<strong>de</strong>l van alu<strong>in</strong> <strong>de</strong> hars wordt<br />

neergeslagen.<br />

Bevat het papier nog een overmaat alu<strong>in</strong>, dan<br />

komt dit via <strong>de</strong> vochtige rubber en <strong>de</strong> vocht-<br />

rollen op <strong>de</strong> plaat terecht. Omdat alu<strong>in</strong> <strong>in</strong> een<br />

waterige oploss<strong>in</strong>g zwavelzuur vormt en zwa-<br />

velzuur <strong>de</strong> wateraantrekken<strong>de</strong> laag <strong>in</strong> <strong>de</strong> niet-<br />

drukge<strong>de</strong>elten plaatselijk kan vernietigen, zal<br />

tonen optre<strong>de</strong>n. Het zuur uit het papier, op-<br />

gelost <strong>in</strong> het vochtwater en <strong>in</strong> het papier op-<br />

gezogen, zal <strong>de</strong> droogstoffen kunnen ontle<strong>de</strong>n,<br />

terwijl tevens het steeds zuur<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

vochtwater zal emulgeren <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt. Sommige<br />

papieren, bijvoorbeeld litho- en registerpapie-<br />

ren, kunnen vrij zuur zijn. ls <strong>de</strong> pH van <strong>de</strong>rge-<br />

lijke papieren kle<strong>in</strong>er dan 4.5, dan is vertraag<strong>de</strong><br />

drog<strong>in</strong>g en tonen te verwachten. Het beste is<br />

dan <strong>de</strong> pH van het vochtwater zo dicht mogelijk<br />

bij 7.0 te hou<strong>de</strong>n door een eventuele toe-<br />

voeg<strong>in</strong>gvan natriumbicarbonaat. Niettem<strong>in</strong> kan<br />

zuur papier <strong>in</strong> boekdruk <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g ook ver-<br />

tragen, maar niet <strong>in</strong> zo sterke mate als <strong>in</strong> offset,<br />

Wolkerig popiel<br />

ls <strong>de</strong> wolkerigheid van papier vrij ernstig, dan<br />

zal het tevens per vel grote verschillen <strong>in</strong><br />

porositeit vertonen. De wegslag of <strong>de</strong> opzuig<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt <strong>in</strong> <strong>de</strong> licht get<strong>in</strong>te poreuze wolkjes<br />

zal groter zijn. lndien op een <strong>de</strong>rgelijk papier<br />

daarenboven te veel vocht wordt gegeven, zal<br />

een zeer slechte en ongelijkmatige drog<strong>in</strong>g niet<br />

te vermij<strong>de</strong>n zijn. Tevens wordt een vlekkerige<br />

<strong>in</strong>ktfilm gevormd.<br />

Te poreus popier<br />

Ook te poreuze papieren zullen - alleen <strong>in</strong><br />

offset door gelijktijdige wateropnem<strong>in</strong>g - tot<br />

niet-drogen aanleid<strong>in</strong>g geven. In boekdruk kan<br />

hiervan alleen sprake zijn bij gebruik van ver-<br />

keer<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt of een verkeer<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktafstell<strong>in</strong>g.<br />

Verschillen <strong>in</strong> <strong>de</strong> stopel, <strong>in</strong> <strong>de</strong> portij popier<br />

Een papieríout dievooral bij gestreken papieren<br />

kan voorkomen bij ongelijkmatig aanbrengen<br />

van <strong>de</strong> couche. Dit zal meestal geschie<strong>de</strong>n op <strong>de</strong><br />

zijkanten van <strong>de</strong> papierbaan, waardoor het niet-<br />

drogen, soms per vel maar ook met een zekere<br />

regelmaat om <strong>de</strong> zoveel vellen, zal optre<strong>de</strong>n.<br />

Vooral is dit het geval bij sterk gesat<strong>in</strong>eer<strong>de</strong><br />

papieren, omdat dikkere strijklagen sterker <strong>in</strong><br />

elkaar geperst wor<strong>de</strong>n en daardoor geslotener<br />

van structuur wor<strong>de</strong>n.<br />

Te vochtig papier<br />

Vooral voor meerkleurendruk is het papier met<br />

het oog op het registreren zowel <strong>in</strong> boekdruk<br />

als <strong>in</strong> offset het best te verwerken als het vocht-<br />

gehalte <strong>in</strong> evenwicht is met een RV van 600/o.<br />

Hierbij moet wor<strong>de</strong>n aangetekend, dat <strong>de</strong><br />

i<strong>de</strong>aaltoestand voor onze Ne<strong>de</strong>rlandse boek-<br />

drukkerijen zowel voor <strong>de</strong> drukkerij als voor<br />

het papier 60/obedraagt en <strong>in</strong> <strong>de</strong> offset voor <strong>de</strong><br />

drukkerij 55/" en het papier 5 à 8o/o hoger.<br />

Vochtige plekken <strong>in</strong> het papier<br />

Het papier is te vers, niet bestorven, waardoor<br />

het vocht nog niet goed genoeg ver<strong>de</strong>eld is en<br />

ook an<strong>de</strong>re spann<strong>in</strong>gen nog geen gelijkmatige<br />

waar<strong>de</strong> bezitten. Commentaar is. na wat <strong>in</strong> het<br />

voorgaan<strong>de</strong> werd vermeld, overbod ig.<br />

Temperotuur<br />

Vooral 's w<strong>in</strong>ters wil het nog wel eens voor-<br />

komen, dat papier <strong>in</strong> een koud magazijn wordt<br />

uitgepakt, <strong>in</strong> <strong>de</strong> veel warmere drukkerij wordt<br />

gebracht en direct op <strong>de</strong> pers gelegd. Ook al<br />

blijft het <strong>in</strong> stapels <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerij staan, dan zal<br />

onherroepelijk randgolv<strong>in</strong>g optre<strong>de</strong>n. Op het<br />

kou<strong>de</strong> papier zal <strong>in</strong> <strong>de</strong> offsetdrukkerij zelÍs op <strong>de</strong><br />

pers veel vocht con<strong>de</strong>nseren, waardoor ketsen<br />

en niet-drogen van <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt het zeer waar-<br />

schijnlijke gevolg is. Daarom wordt aangera<strong>de</strong>n<br />

het papier uit kou<strong>de</strong> magazijnen <strong>in</strong>gepakt <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

drukkerij op temperatuur te laten komen.<br />

Niet alleen het verwerken van te koud papier<br />

kan <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g aanmerkelijk vertraSen, maar<br />

uiteraard ook een drukkerij die te koud is.<br />

Te kou<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt en te koud papier vertragen <strong>de</strong><br />

drog<strong>in</strong>gsreacties sterk, zoals eer<strong>de</strong>r werd aan-<br />

gegeven. De temperatuur van <strong>de</strong> boek- en<br />

offsetdrukkerij ligt het best op l8-23o C.<br />

RV-percentoge<br />

ln het voorgaan<strong>de</strong> werd reeds een en an<strong>de</strong>r<br />

gezegd over <strong>de</strong> i<strong>de</strong>aaltoestand en voor het<br />

overige kunnen we verwijzen naar <strong>de</strong> artikelen<br />

'Ne<strong>de</strong>rland is natter dan u <strong>de</strong>nkt' <strong>in</strong> IGT-nieuws<br />

9 l2 (19s9) 130 en | | l2 (19s9) 169.


Viiíen<strong>de</strong>rtig jaar Rotapr<strong>in</strong>t<br />

Blikman en Sartorius. importeur van <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t,<br />

heeít ter gelegenheid van het Íeit dat<br />

<strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e vijfen<strong>de</strong>rtig jaar <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

wordt verkocht.een íraaie brochure laten verschijnen,<br />

uiteraard gedrukt op <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t.<br />

Op zichzelf genomen zou dit niets bijzon<strong>de</strong>rs<br />

zijn,als nietuit<strong>de</strong>ze brochure weer zou blijken<br />

dat <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>-offsetpers, oorspronkelijk als een<br />

wat betere stencilmach<strong>in</strong>e aangemerkt, zich<br />

heeít ontwikkeld tot een drukpers waarop<br />

keurig werk kan wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />

We moeten ook vaststellen dat het arbeidsterre<strong>in</strong><br />

enigermate is verlegd. Oorspronkeliik<br />

werd <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t alleen op grote kantoren<br />

gebruikt voor het maken van <strong>in</strong>tern werk,<br />

doch nu werken ook drukkeriien er mee.<br />

Boekdrukkers maakten een schuchter beg<strong>in</strong><br />

met ofÍset door het aanschafÍen van een <strong>de</strong>rgelijke<br />

mach<strong>in</strong>e, tene<strong>in</strong><strong>de</strong> een zekere concurrentie<br />

het hooÍd te bie<strong>de</strong>n en aan aanvragen van<br />

hun opdrachtgevers te kunnen voldoen, Me<strong>de</strong><br />

daardoor kon<strong>de</strong>n ze het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong> offset<br />

voorzichtig verkennen.<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong>ze ontwikkel<strong>in</strong>g me<strong>de</strong><br />

heeft bijgedragen tot <strong>de</strong> groei van <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t.<br />

Een vakman doet er natuurlijk veel<br />

meer mee dan vroeger een hier en daar er aan<br />

gezette jongste bedien<strong>de</strong> of een an<strong>de</strong>re loslopen<strong>de</strong><br />

kracht.<br />

Doorgebruik temakenvan betere <strong>in</strong>ktsoorten<br />

en door verbeter<strong>in</strong>gen aan het vochtwerk is<br />

het nu ook mogeliik om op glad<strong>de</strong> papiersoorten<br />

uitstekend te drukken. Ingewikkel<strong>de</strong><br />

staten wor<strong>de</strong>n door tekenen van <strong>de</strong> l<strong>in</strong>iatuur<br />

- waarbij staan<strong>de</strong> en liggen<strong>de</strong> lijnen over elkaar<br />

heen kunnen wor<strong>de</strong>n getekend - en door<br />

<strong>in</strong>plakken van aÍdrukjes van gezette koppen<br />

goedkoper en on<strong>de</strong>r bepaal<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />

doelmatiger <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>-offsetdruk dan <strong>in</strong> boekdruk<br />

gemaakt, Het werk vertoont geen 'moet'<br />

en het bewaren van <strong>de</strong> drukvorm kost niecs.<br />

Ook <strong>de</strong> boekdrukker kan overigens <strong>de</strong> meest<br />

<strong>in</strong>gewikkel<strong>de</strong> lijnenvormen maken, maar hii<br />

moet dan laten clicheren, Met <strong>de</strong> tegenwoordige<br />

manier van etsen is een prima beeld<br />

mogelijk. Het is een kwestie van calculeren,<br />

welke metho<strong>de</strong> als meest geschikt uit <strong>de</strong> bus<br />

komt: kle<strong>in</strong>-offsetdruk of boekdruk. R.424<br />

De ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g<br />

Tot welke verrassen<strong>de</strong> resultaten <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g<br />

van een verpakk<strong>in</strong>g kan lei<strong>de</strong>n, komt<br />

alleraardigst tot uit<strong>in</strong>g In een reclame welke<br />

aÍkomstig is van Bramson's Papier<strong>in</strong>dustrie.<br />

Waar tot voor enkele jaren zes blote neger<strong>in</strong>neties<br />

nodig waren om zes eenhe<strong>de</strong>n van het<br />

beíaam<strong>de</strong>, zeer smakelijke vocht Coca-Cola te<br />

transporteren, biedt het toegepaste'draagkarton'nu<br />

gelegenheid dat door één bloot<br />

neger<strong>in</strong>netje te laten doen.<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat wij niet willen suggereren,<br />

onze dames voortaan zo schaars gekleed met<br />

Coca Cola over <strong>de</strong> straat te zen<strong>de</strong>n. BliiÍt dus<br />

over <strong>de</strong> conclusie, dat dit toch wel een heel<br />

aardige reclame is voor draagkartons, 8.44<br />

32<br />

Dow-Chemical bouwt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

B<strong>in</strong>nenkort zal <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Dow-Maatschappii,<br />

een dochtermaatschappij van The<br />

Dow Chemical Company te Midland <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Amerikaanse staat Michigan, een beg<strong>in</strong> maken<br />

met <strong>de</strong> bouw van een Íabriek voor styreenbutadieen-latex.<br />

De <strong>in</strong>stallatie zal zeven en<br />

een halÍ miljoen aan <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>gen vergen.<br />

Het nieuwe fabriekscomplex zal verrijzen aan<br />

<strong>de</strong> Der<strong>de</strong> Petroleumhaven <strong>in</strong> het Botlekgebied<br />

bij Rott€rdam, waar reeds opslag<strong>in</strong>stallaties<br />

voor chemicaliën <strong>in</strong> gebruik zijn.<br />

Men verwacht <strong>in</strong> het voorjaar van l96l met <strong>de</strong><br />

oroduktie te kunnen starten,<br />

Styreen-butadieen-latex wordt geleverd aan<br />

fabrikanten van <strong>in</strong>dustrieverv€n, textiel, papier<br />

en verpakk<strong>in</strong>gsmaterialen.<br />

Dow Chemical Company is één van <strong>de</strong> grootste<br />

producenten ter wereld van chemicaliën,<br />

plastics en magnesium. De omzet van het concern<br />

bedroeg <strong>in</strong> 1959 meer dan 700 miljoen<br />

dollar, In vijftien lan<strong>de</strong>n buiten <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong><br />

Staten zi<strong>in</strong> dochteron<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong>ze<br />

maatschappi j gevestigd. 8.9<br />

Inzetstukies Yan bijzon<strong>de</strong>re aard<br />

Yoor dê regelzêtmach<strong>in</strong>ê<br />

Deze <strong>in</strong>zetstukjes zult u niet gemakkelijk<br />

tegenkomen. Het corpsplaatje heeít een richel<br />

en het lengteplaatje een groef. Regels, daarmee<br />

geproduceerd, hebben l<strong>in</strong>ks een richel<br />

en rechts een groeí, Als men zetsel op dubbele<br />

breedte moet zetten voor groot corps (voor<br />

koppen en <strong>de</strong>rgelijke is dat vaak het geval)<br />

kan men <strong>de</strong> twee helften <strong>in</strong> elkaar schuiven,<br />

zodat een vrij stevig geheel ontstaat. Overigens<br />

ronen we dit meer als curiositeit, Het komt<br />

ons voor dat het praktisch nut niet zo groot<br />

is dat <strong>de</strong> kosten er uit komen. Sch.V.4 | 1.3<br />

luiste vermeld<strong>in</strong>g yan teleÍoon<strong>nummer</strong>s<br />

De PTT vraagt dr<strong>in</strong>gend om me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g om<br />

<strong>de</strong> nodige (<strong>in</strong>ternationale) eenheid te krijgen<br />

<strong>in</strong> het vermel<strong>de</strong>n van teleÍoon<strong>nummer</strong>s. Ten<br />

eerste is die me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g te Seven door<br />

nimmer gebruik te maken van <strong>de</strong> letter K oÍ<br />

het woord Kengetal of Ken<strong>nummer</strong>. De PTT<br />

kent alléén net<strong>nummer</strong> en dit wordt aangeduid<br />

met 0, waarop het <strong>nummer</strong> van het net volgt.<br />

Gebruik van K kan aanleid<strong>in</strong>g geven dat een<br />

abonnee uit Belgiê - en b<strong>in</strong>nenkort ook uit<br />

an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n - een verkeerd <strong>nummer</strong> draait.<br />

België kan reeds nu rechtstreeks automatisch<br />

met ons land teleÍoneren.<br />

De juiste manier is: vermel<strong>de</strong>n van het tussen<br />

haakjes geplaatste net<strong>nummer</strong> onmid<strong>de</strong>llijk<br />

vóór het abonnee<strong>nummer</strong>, dus bijvoorbeeld<br />

(o70) 6t 44 | t.<br />

Abonnee<strong>nummer</strong>s bestaan<strong>de</strong> uit vier oí meer<br />

ciiíers wor<strong>de</strong>n hierbij van rechts naar l<strong>in</strong>ks<br />

ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> groepjes yan twee cijfers (bijvoorbeefd<br />

6l 44 | | -32211 -61 l4r.<br />

ls <strong>de</strong> naam van <strong>de</strong> woonplaats van <strong>de</strong> abonnee<br />

niet gelijk aan <strong>de</strong> naam van het teleÍoonnet<br />

waarop hil is aangesloten, dan verdient het<br />

aanbevel<strong>in</strong>g - ten behoeve van <strong>de</strong>genen die<br />

<strong>de</strong>ze abonnees niet langs automatische weg<br />

kunnen bereiken - <strong>de</strong> naam van het telefoonnet<br />

te yermel<strong>de</strong>n vóór <strong>de</strong> aangegeven <strong>nummer</strong>aanduid<strong>in</strong>g.<br />

Dit betekent bijvoorbeeld<br />

voor een firma te Bloemendaal <strong>de</strong>ze aanduid<strong>in</strong>g:<br />

telefoonnet Haarlem (02500) 58221.<br />

Wij grafici - hierbij valt nog <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r<br />

te <strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> correctoren - kunnen onze<br />

klanten en <strong>de</strong> PTT zeker een belangrijke<br />

me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g hierbij geven. R.2<br />

'Papier op papier'<br />

Proost en Brandt n.v, heeÍt <strong>de</strong> grafischewereld<br />

weer aan zich verplicht door hec uitgeven en<br />

op grote schaal gratis versprei<strong>de</strong>n van het<br />

boekwerkje'Papier op papier'. Er wordt een<br />

verklar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> gegeven van allerlei gewone en<br />

ongewone papieruitdrukk<strong>in</strong>gen. le<strong>de</strong>r die met<br />

papier te maken heeít, oí er wat van wil weten,<br />

kan er een heleboel <strong>in</strong>teressants <strong>in</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Bovendien is het werkle rijk geïllustreerd, niet<br />

alleen met aíbeeld<strong>in</strong>gen direct betrekk<strong>in</strong>g hebben<strong>de</strong><br />

op <strong>de</strong> besproken uitdrukk<strong>in</strong>gen, doch<br />

ook met goe<strong>de</strong> foto's waarvan <strong>de</strong> betekenis op<br />

<strong>de</strong> een oí an<strong>de</strong>re wijze met papier <strong>in</strong> verband<br />

staat. Voor alle vakbelangstellen<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong>genen die stu<strong>de</strong>ren voor het<br />

calculatie- oÍ patroonsdiploma, is'Papier op<br />

papier'een heel nuttig handboek. R.46<br />

Grosland-stans<strong>de</strong>gel met <strong>in</strong>legvertrag<strong>in</strong>g<br />

Een nieuw element, oD te merken aan <strong>de</strong><br />

beken<strong>de</strong> Grosland-stans<strong>de</strong>gel, is een <strong>in</strong>legvertrag<strong>in</strong>g,<br />

De stans<strong>de</strong>gel kan hierdoor op topsnelheid<br />

lopen,waarbii<strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong>vertrag<strong>in</strong>g<br />

een bepaal<strong>de</strong> tijdsruimte op het <strong>in</strong>legmoment<br />

laat, trappenloos regelbaar van een í/2 tot | |<br />

secon<strong>de</strong>n. Geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> tiid blijít<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>gel <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> stand open staan en komt<br />

dan automatisch weer <strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g wanneer <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> tijd voorbii is. Deze <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g is<br />

van bijzon<strong>de</strong>rveel nut als bedienend personeel<br />

moet wor<strong>de</strong>n geoeíend, voor zuiver regiscerwerk<br />

oí voor grote vellen, welke laatste op<br />

het ou<strong>de</strong> type stans<strong>de</strong>gel met behulp van een<br />

'<strong>in</strong>legstop'<br />

moesten wor<strong>de</strong>n verwerkt. In<br />

<strong>de</strong>ze gevallen kan met <strong>de</strong> <strong>in</strong>legvertrag<strong>in</strong>g <strong>de</strong><br />

produktie van <strong>de</strong> stans<strong>de</strong>gel soms meer dan<br />

verdubbeld wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong><br />

gewone werkwijze.<br />

Deze vertrag<strong>in</strong>g op het <strong>in</strong>legmomenc is voor<br />

alfeGrosland-stans<strong>de</strong>gelsleverbaar. K.421<br />

Boekruggenaan I ij mmach<strong>in</strong>e<br />

'loba'<br />

Voor kle<strong>in</strong>e en mid<strong>de</strong>lgrote b<strong>in</strong><strong>de</strong>rijen is een<br />

kle<strong>in</strong>e aanlijmmach<strong>in</strong>e voor boekruggen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

han<strong>de</strong>l met opmerkelijke eigenschappen. Het<br />

reservoir is <strong>in</strong>gericht voor warme en kou<strong>de</strong><br />

lijm. De warme lijm wordt'au ba<strong>in</strong> marie'<br />

verwarmd door een regelbare elektrische<br />

verwarm<strong>in</strong>g. De lijmwals heeÍt een grote<br />

omvang, hetgeen van belang is voor een goed<br />

<strong>in</strong>dr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> lijm tussen <strong>de</strong> boekvellen.<br />

De lijmwals bezit een verstelbare afstrijkliist.<br />

Achter <strong>de</strong> wals is een <strong>in</strong> hoogte verstelbare<br />

borstel gemonteerd, waarmee <strong>de</strong> overtollige<br />

lijm kan wor<strong>de</strong>n afgestreken. De borstel zorgt<br />

er echter ook voor, dat <strong>de</strong> lijm tussen <strong>de</strong> boekvellen<br />

wordt gebracht.<br />

Op <strong>de</strong> taÍel zijn kantl<strong>in</strong>ialen aangebracht,<br />

waartussen het pakje boeken doorgeschoven<br />

kan wor<strong>de</strong>n. Deze verh<strong>in</strong><strong>de</strong>ren een uitzetcen<br />

van <strong>de</strong> boekrug tij<strong>de</strong>ns het lijmen. Vooral bij<br />

het <strong>in</strong>hangen van brochures zou dit uitzetten<br />

van <strong>de</strong> rug niet toelaatbaar zijn.<br />

Het pakje boeken mag maximaal 12,5 cm dik<br />

zijn. lnclusieí <strong>de</strong> motor is <strong>de</strong> plaatsruimte<br />

slechts 45 x 36 cm, <strong>de</strong> hoogte is 26 cm. De<br />

motor is slechts | /16 ok.<br />

Voor vele b<strong>in</strong><strong>de</strong>rs kan <strong>de</strong>ze comoacte mach<strong>in</strong>e<br />

een uitkomst betekenen. W<strong>in</strong>kler Fallert &<br />

Co. verschaft <strong>de</strong> nodige <strong>in</strong>formaties. 81.43


Wie ten dans wil gaan,<br />

moet zien wie<br />

hij bii <strong>de</strong> hand heeft. . .<br />

. . . en wie succes <strong>in</strong> zaken wil,<br />

Wat ou<strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>n<br />

ons te zeggen hebben - nr. 2<br />

koopt geen druk<strong>in</strong>kt met zijn ogen dicht!<br />

Natuurlijk zorgt u er altijd voor<br />

het mooiste meisle <strong>in</strong> <strong>de</strong> balzaal mee te tronen<br />

en natuurlijk laat u ons <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

voor u verzorgen, die aan alle eisen van<br />

uw speciale drukwerk voldoet!<br />

N.V. RUD()LPH MEIJER'S DRUKIl{KT.FABRIEK<br />

Brouwersgracht 152-154 - Amsterdam-c. - teleÍoon 221484*<br />

w w w<br />

w w<br />

w w<br />

w<br />

leggers<br />

Yoor uw Hei<strong>de</strong>lberger-<strong>de</strong>gels<br />

Proost en Brandt nv Rusland 2ó Amsterdam<br />

w w


Dubbelziidig aanliimen<br />

In 'Ellagram'van LA lezen we dat Prakma een<br />

nieuwe mach<strong>in</strong>e bouwt voor het dubbelzijdig<br />

aanliimen. Voornamelilk <strong>in</strong> <strong>de</strong> kartonnage<strong>in</strong>dustrie<br />

was vraag naar zo'n mach<strong>in</strong>e. Ook<br />

menige b<strong>in</strong><strong>de</strong>r zal er evenwel belangstell<strong>in</strong>g<br />

voor hebben, vooral omdat het bovenlijmwerk<br />

van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e kan wor<strong>de</strong>n aígenomen en<br />

hii dus als gewone aanlijmmach<strong>in</strong>e kan dienen.<br />

De mach<strong>in</strong>e wordt geleverd <strong>in</strong> werkbreedten<br />

van 30.40.50 en ó5 cm. De walsen hebben een<br />

doorsne<strong>de</strong> van 7,5 cm. Alle met lijm <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g<br />

komen<strong>de</strong> <strong>de</strong>len zijn vervaardigd van<br />

roestvrij materiaal. De lijmbak is wegzwenkbaar,<br />

wat schoonhou<strong>de</strong>n gemakkeliiker maakt.<br />

Met <strong>de</strong>ze nieuwe Prakma-mach<strong>in</strong>e is ook een<br />

streepgommer<strong>in</strong>g mogelijk. 81.43<br />

'Naar beter handschrift'<br />

In <strong>de</strong> p*verschenen Prisma-uitgave on<strong>de</strong>r<br />

bovenvermel<strong>de</strong> titel, een boekie dat werd uit-<br />

Segeven on<strong>de</strong>r auspiciên van <strong>de</strong>'Sticht<strong>in</strong>g tot<br />

verbeter<strong>in</strong>g van het handschriít', wordtop een<br />

allerplezierigste manier uiteengezet hoe <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van ons handschriít is geweest.<br />

Uit <strong>de</strong> tekst bliikt, dat omstreeks 1600 het<br />

gevoel voor een eenvoudige, harmonische<br />

schriftyorm is verdwenen. De letter werd versierd<br />

en van krullen voorzien. Toch zien we<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van l6e eeuws schriít, die niet<br />

alleen fraai, maar ook uitstekend leesbaar zijn.<br />

De ou<strong>de</strong>ren on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lezers weten nog wel<br />

hoe ze zelf schrijven hebben geleerd. Het ws<br />

niet een logisch en dui<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> lettervorm<br />

Íraai schrijven, doch met lange ophalen, dun<br />

en dik. Later kwamen nog <strong>de</strong> hooídletters met<br />

krulletjes. En ook alle letters gesloten. Deze<br />

schriftsoort was een v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van omstreeks<br />

1840 en werd yan die tiid aí als een soort van<br />

nationaal schriít geleerd. Thans wordt op<br />

vrijwel alle scholen een an<strong>de</strong>re schriftsoort<br />

on<strong>de</strong>rwezen: blokschriÍt, koordschriít, normschrift.<br />

In elk geval is bii <strong>de</strong>ze soorten he!<br />

gedwongene er uit en <strong>de</strong> aangedui<strong>de</strong> handschriften<br />

zijn tenm<strong>in</strong>ste voor ie<strong>de</strong>reen goed<br />

leesbaar.<br />

Denk niet dat een slecht oí slordig handschrift<br />

iets'geleerds' geeÍt. Vele geleer<strong>de</strong>n en'grote'<br />

mannen schrijven Íraai en zeer goed leesbaar!<br />

Er is zeker aanleid<strong>in</strong>g ons er op te bez<strong>in</strong>nen,<br />

dui<strong>de</strong>lijk en stijlvol te schrijven. Ons schriÍt<br />

8eeít uitdrukk<strong>in</strong>g aan onze persoonlijkheid.<br />

En wij als grafici, vooral <strong>de</strong> zetters, mach<strong>in</strong>ezetters<br />

en correctoren.wêtên bovendien maar<br />

al te goed welk een narigheid een slecht<br />

handschriít kan geven. Tildverlies doordat<br />

34<br />

men het niet vlug kan lezen, daarna nog eens<br />

correctie doordat <strong>de</strong> zetter het toch niet<br />

goed ontcijíerd had enz.<br />

Laten wij echter ook zelí trachten zo goed<br />

motêlijk te schrijven. Waarom zou<strong>de</strong>n we, als<br />

ons handschriít niet al te best is, er niet eens<br />

wat tiid aan beste<strong>de</strong>n om het op een mo<strong>de</strong>rne<br />

manier te yerbeterên ên bêtêr leesbaar te<br />

maken I Het Prisma-boekle geeÍt tal van ou<strong>de</strong><br />

en mo<strong>de</strong>rne voorbeel<strong>de</strong>n van het schriiven.<br />

Het geeÍt ook <strong>de</strong> manier waarop een beter<br />

handschrift is aan te leren, R.9<br />

Rustig werken - Soed zitten<br />

Een aantal grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen heeft zich<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jaren voorzien van <strong>de</strong> zgn. TTSapparatuur.<br />

De nadruk van <strong>de</strong> arbeid valt<br />

daarbij m<strong>in</strong><strong>de</strong>r op <strong>de</strong> man achter <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>e<br />

dan op het typen - beter gezegd: het<br />

ponsen - van <strong>de</strong> band. Deze arbeid wordt ook<br />

veel door meisies verricht. Het is zeker geen<br />

zwaar werk, doch om een hoge produktie te<br />

bereiken wel <strong>in</strong>spannend. Daarom moet er<br />

zorg yoor wor<strong>de</strong>n gedragen dat <strong>de</strong> vermoeidheidsfactor,<br />

o.a. voorzover die tevens wordt<br />

veroorzaakt door het zitten, zo veel mogelijk<br />

wordt uitgeschakeld. De gebruikte stoel moet<br />

goed zijn, gemakkelijk zitten en steun <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

len<strong>de</strong>n geven.<br />

Goe<strong>de</strong> stoelen voor dit doel wor<strong>de</strong>n geÍabriceerd<br />

door'De Cirkel'. die door bekwame<br />

ontwerpers mo<strong>de</strong>llen liet maken waarbij ook<br />

reken<strong>in</strong>g werd gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> eisen die aan<br />

een <strong>in</strong> het bedrijÍ te gebruiken stoel wor<strong>de</strong>n<br />

gesteld.<br />

Bii geautomatiseer<strong>de</strong> bedriiven is het eigenliik<br />

begonnen. Daar heeÍt men voor <strong>de</strong> man die<br />

steeds <strong>de</strong> meters <strong>in</strong> het oog moet hou<strong>de</strong>n een<br />

zeer gemakkelijke stoel laten maken, opdat hii<br />

al ziln aandacht aan het turen op <strong>de</strong> meters<br />

kan beste<strong>de</strong>n, zon<strong>de</strong>r van het zitten moe te<br />

wor<strong>de</strong>n. Eigenlijk geldt dit uitgangspunt voor<br />

elke arbeid en dit nieuwe <strong>in</strong>zicht dr<strong>in</strong>gt meer<br />

en meer ooor.<br />

Ook voor <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istratieve zii<strong>de</strong> is er <strong>in</strong> dir<br />

verband wat nieuws. Daar ook <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istratie<br />

steeds meer gebruik van mach<strong>in</strong>ês gaat<br />

maken, heeít men L-vormige bureaus geconstrueerd,<br />

met het voordêel dat men ook<br />

- door een kwartslag op <strong>de</strong> stoel te draaien -<br />

aan <strong>de</strong> korte poot van <strong>de</strong> L kan werken. Door<br />

het gebruik van <strong>de</strong>ze bureaus ontstaat meer<br />

ruimte, daar men nu alles bij elkaar heeft, plus<br />

een zekere tiidsbespar<strong>in</strong>g, R.9<br />

Alro<strong>de</strong>ren<br />

<strong>Drukwerk</strong> dat ergens moet wor<strong>de</strong>n gebruikt<br />

op een wijze waartoe het erg stevig moet zijn<br />

en ook niet vuil mag wor<strong>de</strong>n, levert voor <strong>de</strong><br />

drukker wel eens wat moeiliikhe<strong>de</strong>n op.<br />

Er is een mogelijkheid om zulk drukwerk te<br />

plastificeren, Dat heeít een beschermen<strong>de</strong><br />

werk<strong>in</strong>g en geeít een attractieve glans, doch<br />

hierdoor wordt het drukwerk niet oÍ maar<br />

we<strong>in</strong>ig steviger dan het van nature is.<br />

Moet drukwerk bilvoorbeeld wor<strong>de</strong>n benut<br />

voor plaatjes op schakelbor<strong>de</strong>n oÍ als werkschema,<br />

waarbii het dus beslist stevig en nietkreukbaar<br />

moet zijn, dan is het een oploss<strong>in</strong>g<br />

dit drukwerk te laten 'alro<strong>de</strong>ren'. Tussen twee<br />

Alroid-folies, <strong>in</strong> een dikte naar keuze van<br />

0,35 mm tot 2 mm, wordt het bedrukte papier<br />

(niet dikker dan plm. 120 grams) <strong>in</strong>gesloten.<br />

Hierdoor is het drukwerk geheel beschermd<br />

tegen water, olie, vuil en <strong>de</strong>rgelijke.<br />

Alroid kan met verschillen<strong>de</strong> oppervlakten en<br />

<strong>in</strong> diverse kleuren wor<strong>de</strong>n geleverd, o.a. ook<br />

gematteerd, Het is dan beschrijíbaar en aÍwilbaar.<br />

Alroid-plaatjes kunnen ook lichtdoorlatend<br />

wor<strong>de</strong>n geleverd. De tekst wordt dan<br />

pas zichtbaar als een achter het plaatje aangebracht<br />

lample gaat bran<strong>de</strong>n.<br />

Mogelilk komt het nog eens te pas, een drukwerkverbruiker<br />

suggesties <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze te doen als<br />

het gaat om een oí an<strong>de</strong>r speciaal doel, Leverancier<br />

is <strong>de</strong> n.v, Alro te Den Haa8. R.9<br />

Erand meld<strong>in</strong>stallatie<br />

Gelukkig leest men niet veel van bran<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />

drukkeriien. Het liikt ons niettem<strong>in</strong> nuttig, tê<br />

wiizen op een beveilig<strong>in</strong>gssysteemdatreageert<br />

op verbrand<strong>in</strong>gsgassen. Ontstaat er <strong>in</strong> een bedrijísruimte<br />

een smeulen van papier of an<strong>de</strong>r<br />

materiaal,dan'ruikt' <strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong>beveilig<strong>in</strong>gsapparatuur<br />

<strong>de</strong> verbrand<strong>in</strong>gsgassen en komt <strong>in</strong><br />

werk<strong>in</strong>g.<br />

Met behulp van door radiumpreparaten uitgezondên<br />

stralên controleert <strong>de</strong> brandmel<strong>de</strong>r,<br />

genaamd Cerberus, yoortdurend <strong>de</strong> samenstell<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> lucht. Verbrand<strong>in</strong>gsgassen die<br />

door een brandhaard wor<strong>de</strong>n ontwikkeld en<br />

bij <strong>de</strong> Cerberus-mel<strong>de</strong>r komen, veran<strong>de</strong>ren <strong>de</strong><br />

spann<strong>in</strong>gsver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> door een rooster<br />

omgeyen - en dus open - ionisatiekamer en<br />

een afgesloten vergeliik<strong>in</strong>Sskamer. Hierdoor<br />

komt een <strong>in</strong> <strong>de</strong> mel<strong>de</strong>r aanwezige gasgevul<strong>de</strong><br />

buis tot ontstek<strong>in</strong>g. Een relais maakt daardoor<br />

contact en schakelt, via <strong>de</strong> elektrische leid<strong>in</strong>gen<br />

waarmee het op <strong>de</strong> centrale is aangesloten,<br />

<strong>de</strong> alarmgevers <strong>in</strong>.<br />

De Cerberus-brandmel<strong>de</strong>rs wor<strong>de</strong>n aan het<br />

plafond bevestigd. Het voor<strong>de</strong>el van een <strong>de</strong>rgelilke<br />

brandmeld<strong>in</strong>stallatie is, dat het bedrijf<br />

door tijdiger ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g voor Srote scha<strong>de</strong><br />

door brand of water tespaard kan blilven. Het<br />

is een Zwitserse v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g, die bij ons <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

han<strong>de</strong>l wordt gebracht door <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

Siemens Maatschappii, R.9<br />

Kle<strong>in</strong>e etikettêermach<strong>in</strong>ê<br />

Het is niet algemeen bekend dat Jos. Hunkeler<br />

een vijítal kle<strong>in</strong>e etiketteermach<strong>in</strong>es bouwt,<br />

die gebruikt kunnen wor<strong>de</strong>n voor het aanlijmen<br />

van kle<strong>in</strong>e oppervlakken. Op zeer eenvoudige<br />

wijze is <strong>de</strong> <strong>in</strong>leg vol-automatisch gemaakt.<br />

Door <strong>de</strong> rotatie <strong>de</strong>r walsen wordt<br />

steeds een etiket aítenomen en over <strong>de</strong> aanliimwals<br />

gevoerd. Het m<strong>in</strong>imum-formaat van<br />

<strong>de</strong> etiketten is l3 x 50 mm en het maximumíormaat<br />

105 x 200 mm. De etiketten kunnen<br />

rèchthoêkig, rond oÍ ovaal zijn.<br />

Deze mach<strong>in</strong>es werken met een wals en een<br />

aÍsriiklijst. Ze wor<strong>de</strong>n geleverd yoor han<strong>de</strong>n<br />

motorkracht. Het zwaarste mach<strong>in</strong>etie<br />

weegt slechts 20 kg en <strong>de</strong> naam'kabouter' is<br />

durvoor dus zeer toepuselijk. 81.43<br />

Li<strong>in</strong>en op <strong>de</strong> regelzetmach<strong>in</strong>e<br />

Vele collega's weten niet precies hoe het li<strong>in</strong>en<br />

gieten op <strong>de</strong> regelzetmach<strong>in</strong>e gebeurt. Voor<br />

hen tonen we hier het zogenaam<strong>de</strong> lijnenblok,<br />

<strong>in</strong> dit geval van <strong>de</strong> Intertype. De'vlag'on<strong>de</strong>raan<br />

dient om te voorkomen dat <strong>de</strong> pomp aÍgesteld<br />

wordt. Voor <strong>de</strong> L<strong>in</strong>otype is <strong>de</strong>ze'vlag'<br />

vervallen, maar ver<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> constructie gelijk.<br />

De koperen strip, die het beeld draagt, wordt<br />

er licht klemmend <strong>in</strong>geschoven. Voor elke te<br />

giecen soort lijn of ornament is een aparte<br />

strip vereist.<br />

Men giet op <strong>de</strong> volle lengte van 28 augusti<strong>in</strong> en<br />

moet <strong>de</strong> verlang<strong>de</strong> maat daaruit zagen. Het<br />

verdient <strong>de</strong> voorkeur niet met <strong>de</strong> Mohrzaag<br />

te werken, maar met een regelzaag <strong>de</strong> vereiste<br />

maten uit <strong>de</strong> regels te halen. Dan is <strong>de</strong> volle<br />

breedte te benutten. Met <strong>de</strong> Mohrzaag verliest<br />

men bij elke regel het aígezaag<strong>de</strong> <strong>de</strong>el, zodat<br />

een veel groter aantal gegoten moet wor<strong>de</strong>n<br />

om eên partii li<strong>in</strong>en te vervaardigen.<br />

Sch.V.4 | | .3


-<br />

met <strong>in</strong>gebouwd hoge licht-masker<br />

voor halftoon-diapositieven met<br />

n.v. Mach<strong>in</strong>ehan<strong>de</strong>l Mahez<br />

<strong>in</strong>gebouwd schaduwmasker<br />

Eveneens verkrijgbaar bij :<br />

Buyska<strong>de</strong> 4l - Amsterdam-W.<br />

HOUTVRU<br />

NATUURKARTON<br />

t80-215-250-300<br />

groms<br />

ó5 x 100 cm<br />

50x ó5cm<br />

Monsters goarne<br />

op oanvroog<br />

Haarlem<br />

Amsterdam<br />

PAPIERGROOTHANDEL<br />

PAPIER - CARTON . ENVELOPPEN .VERPAKKINGSPAPIEREN<br />

TRIAilPF<br />

Geliiksroot Moch<strong>in</strong>es


Vernis- of lakkeermach<strong>in</strong>e<br />

De grafische mach<strong>in</strong>eÍabriek Renger te Parijs<br />

bouwt reeds s<strong>in</strong>ds | 895 soeciale mach<strong>in</strong>es voor<br />

drukkerilen en voor kartonnageÍabrieken. Het<br />

bouwprogramma omvat êen lange liist van<br />

alle mogelijke soorten mach<strong>in</strong>es, die <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

branches voor het be- en verwerken van<br />

papier-en kartonprodukten onontbeerlijk zijn.<br />

Eens een blik werpend <strong>in</strong> dit arsenaal van<br />

speciaalmach<strong>in</strong>es, is ons daaruit opgevallen het<br />

Facsimile-zen<strong>de</strong>r en -ontvanger<br />

We kennen tegenwoordig verschillen<strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n<br />

om van bestaan<strong>de</strong> orig<strong>in</strong>elen kopieën<br />

te vervaardigen, zowel langs íoto-mechanische<br />

als langs chemische weg. Siemens brengt ook<br />

een apparaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l, door mid<strong>de</strong>l waarvan<br />

het overbrengen en kopiëren langs teleíonische<br />

weg tot stand komt. De Siemens-<br />

Hell-Fax KF 108 brengt met <strong>de</strong> hand oÍ met<br />

<strong>de</strong> schrijÍmach<strong>in</strong>e geschreven brieven, teken<strong>in</strong>gen,<br />

Íormulieren enz. volkomen natuurgetrouw<br />

en op hun ware grootte over via <strong>de</strong><br />

normale telefoonlijn, Met behulp van het apparaat<br />

kan men over te brengen beel<strong>de</strong>n zowel<br />

zen<strong>de</strong>n als ontvangen.<br />

Het maximale papierÍormaat is l4,8x2l cm<br />

en <strong>de</strong> overbrengtijd hiervan is 3t/z m<strong>in</strong>uut.<br />

Een foto-elektrische cel tast <strong>in</strong> die tijd <strong>de</strong><br />

roteren<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r af, waarop zich het orig<strong>in</strong>eel<br />

bev<strong>in</strong>dt. Tegeliikertiid komt bil <strong>de</strong> ontvanger<br />

<strong>de</strong> weergave door mid<strong>de</strong>l van een<br />

elektro-mechanisch'schri jí'systeem tot stand.<br />

Door lijnstor<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong>rgelijke kan <strong>de</strong> leesbaarheid<br />

iets verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren, doch foutieve<br />

tekens wor<strong>de</strong>n nooit weergegeven. De overgebrachte<br />

kopie is precies gelijk aan het<br />

orig<strong>in</strong>eel en dat is vooral van belang als het<br />

belangrijke opdrachten betreít, Heeít men<br />

een orig<strong>in</strong>eel <strong>in</strong> kleuren, dan vormt ook dit<br />

geen bezwaar, omdat dan <strong>de</strong> kopie het geheel<br />

<strong>in</strong> zwart weergeeÍt.<br />

De eenvoudige bedien<strong>in</strong>g met druktoetsen,<br />

alsme<strong>de</strong> automatische synchronisatie en uicschakel<strong>in</strong>g,<br />

maken toezicht tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g<br />

overbodig.<br />

Ook voor grotere íormaten wor<strong>de</strong>n speciale<br />

facsimile-zen<strong>de</strong>rs en -ontvangers gemaakt.<br />

Zo constateren wij, dat ook op het terre<strong>in</strong><br />

van <strong>de</strong> beeldoverdracht oo aÍstand <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> techniek niet stilstaat. P.9<br />

3ó<br />

type V4, een vernis- of lakkeermach<strong>in</strong>e die kan<br />

wor<strong>de</strong>n voorzien van een automatisch <strong>in</strong>legapparaat<br />

en van een droog<strong>in</strong>st:ilatie. Deze<br />

speciaalmach<strong>in</strong>e kan zowel papier als karton<br />

verwerken. Centrale smer<strong>in</strong>g en vooral ook<br />

een elektronischecontrole geven <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e<br />

een grote zekerheid bij <strong>de</strong> produktie. De<br />

werkbreedten bedragen 65, 80, 100, 120, 130<br />

en 140 cm, zodat men alle mogelilke íormaten<br />

papier en karton met <strong>de</strong>ze Renger V4 van een<br />

vernis- of laklaag kan voorzlen, P.424<br />

U renYerantwoord<strong>in</strong>g<br />

In het enige tild gele<strong>de</strong>n verschenen Hei<strong>de</strong>l.<br />

berger-Nieuws l7e jrg, nr. I stond een artikel<br />

over het goed noteren van <strong>de</strong> gewerkte uren<br />

en <strong>de</strong> noodzakeliikheid om tot een goe<strong>de</strong><br />

vaststell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> uurkostprils te komen.<br />

Lukt dit laatste niet, door welke oorzaak ook,<br />

dan is het noodzakelijk om althans een zo<br />

goed mogelijk <strong>in</strong>zicht te krilgen <strong>in</strong> <strong>de</strong> produktie<br />

van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es.<br />

Bij het artikel wer<strong>de</strong>n voorbeel<strong>de</strong>n gegeven<br />

van een werkbrieÍle voor elke or<strong>de</strong>r en een<br />

dagbriefie, bei<strong>de</strong> voor <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g drukkerii.<br />

Bezwaarlijk lijkt het ons dat <strong>de</strong> drukker hler<br />

twee briefles moet <strong>in</strong>vullen en bovendien nog<br />

zelf z'n gemid<strong>de</strong>ld aantal druks per uur moet<br />

gaan berekenen. Uitgangspunt kan zijn, dat we<br />

allen gaarne me<strong>de</strong>werken aan verhog<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> produktiviteit. VanzelÍsprekend behoort<br />

daarbij het verschafíen van <strong>de</strong> nodige gegevens,<br />

doch dubbel-op kost óók weer tijd en<br />

geeft dus produktieverlies !<br />

Blijft, ondanks <strong>de</strong>ze nogal ernstige be<strong>de</strong>nk<strong>in</strong>g,<br />

<strong>de</strong> loffeliike gedachte om ook van <strong>de</strong>ze kant<br />

<strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g van onze drukkeriien er op te<br />

wijzen hoe wenselijk het is <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istratie<br />

goed <strong>in</strong> te richten, zodat daarop een kostprijsbereken<strong>in</strong>g<br />

kan wor<strong>de</strong>n gebaseerd. R.5<br />

Communicatie <strong>in</strong> het bedrijf<br />

Eén van <strong>de</strong> <strong>in</strong> vele bedrijven nog niet opgeloste<br />

problemen is datvan <strong>de</strong> communicatie.<br />

De chef oí bedriiíslei<strong>de</strong>r wordt dr<strong>in</strong>gend verwacht<br />

bil een klant, oí er is teleíoon voor hem,<br />

maar. . . <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> persoon is iuist niet<br />

te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, Na veel teleíoneren naar alle af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen<br />

wordt e<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> man gevon<strong>de</strong>n.<br />

Veel tijdverlies, hoge teleÍoonkosten en misschien<br />

ook nog een boze klant kunnen het<br />

gevolg zijn.<br />

Als remedie kan men <strong>in</strong> het bedrijf een<br />

personenoproep<strong>in</strong>stallatie<br />

of luidspreken<strong>de</strong><br />

teleÍoon<strong>in</strong>stallatie laten plaatsen. Hierdoor<br />

ontstaat vrijwel direct contact met <strong>de</strong>gene die<br />

wordt opgeroepen. Er is een zêer grote verschei<strong>de</strong>nheid<br />

aan apparatuur op dit gebied,<br />

waarbij het zelfs mogeliik is on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g gesprekken<br />

te voeren oÍ eventueel ook an<strong>de</strong>ren<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> ruimte aan het gesprek te laten<br />

<strong>de</strong>el nemen.<br />

Zijn er af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen waar <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es veel<br />

lawaai veroorzaken, oÍ houdt men niet van die<br />

lui<strong>de</strong> teleíoons, dan kan met een signaallamp<br />

wor<strong>de</strong>n gewerkt. Deze is ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> zes<br />

vakken, met <strong>in</strong> elk vak een <strong>nummer</strong> of een<br />

kleur. Bil <strong>in</strong>schakelen gaat een <strong>de</strong>el van <strong>de</strong><br />

lamp bran<strong>de</strong>n, begeleid door een kort signaal.<br />

le<strong>de</strong>re me<strong>de</strong>werker die wordt opgeroepen<br />

heeÍt <strong>in</strong> dit systeemz'n eigen kleur oí<strong>nummer</strong>.<br />

Hii gaat bij oproep naar het dichtstbiiziln<strong>de</strong><br />

teleÍoontoestel en meldt zich voor het <strong>in</strong><br />

ontvangst nemen van <strong>de</strong> boodschap oí het<br />

telefoongesprek.<br />

De voorgaan<strong>de</strong> gegevens wer<strong>de</strong>n ontleend aan<br />

een brochure van Siemens over luidspreken<strong>de</strong><br />

telefooni nstallaties. R.5<br />

Opbergen van or<strong>de</strong>rs<br />

Zijn <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rs aÍgewerkt en gefactureerd, dan<br />

moeten <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzakken wor<strong>de</strong>n opgeborgen.<br />

Vaak zijn <strong>de</strong> gegevens later weer nodig bii het<br />

maken van een herdruk.Soms moeteen mo<strong>de</strong>l<br />

oí één of an<strong>de</strong>r gebruikt materiaal wor<strong>de</strong>n opgezocht.<br />

Gebeurt het opbergen niet volgens<br />

een bepaald systeem, dan is Lei<strong>de</strong>n <strong>in</strong> last,<br />

Zoeken is een naar werk, het kost tiid en dus<br />

ook geld !<br />

Een handig opbergsysteem is Archi-Vetro, <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> han<strong>de</strong>l gebracht door Ahrend-Globe. In<br />

steyige bakjês, aan <strong>de</strong> voor- en bovenzij<strong>de</strong><br />

open, wordt een aantal or<strong>de</strong>rzakken geplaatst,<br />

De opbergbakjes kunnen aan <strong>de</strong> voorzij<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>raan wor<strong>de</strong>n voorzien van aanduid<strong>in</strong>gen<br />

met betrekk<strong>in</strong>g tot or<strong>de</strong>r<strong>nummer</strong>s, perio<strong>de</strong>n<br />

ofiets <strong>de</strong>rgelilks,<br />

De achterkant van <strong>de</strong> bakies is zo geconstrueerd,<br />

dat ze aan een platte rail wor<strong>de</strong>n<br />

gêhangen. Hierdoor is het mogelijk ze met<br />

<strong>in</strong>houd en al Yan <strong>de</strong> rail aÍ te nemen,<br />

Het systeem Archi-Vetro yraagt slechts een<br />

m<strong>in</strong>imum aan bergruimte. R.5<br />

Zorgênk<strong>in</strong>d zettêrii<br />

Het grote zorgenk<strong>in</strong>d <strong>in</strong> vele boekdrukkeriien<br />

is <strong>de</strong> zetterij. Het staat echter vast, dat er<br />

vaak nogal wat van <strong>de</strong> zorgen zi<strong>in</strong> weg te<br />

nemen. Soms is dat vrijwel zon<strong>de</strong>r kosten<br />

mogelijk, door organisatorische maatregelên,<br />

soms ook moet men er wat meer yoor over<br />

hebben. Nog altijd geldt tenslotte: 'De cost<br />

gaet Yoor <strong>de</strong> baet uit!'<br />

Veel oponthoud en onzekerheid ontstaat <strong>in</strong><br />

menig bedrijí, doordat <strong>de</strong> proeven niet goed<br />

wor<strong>de</strong>n getrokken. Feitelijk moet het toch zo<br />

zi<strong>in</strong>, dat op het toestellen na <strong>de</strong> klant èn <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>slaan<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong> proeí moeten kunnen zien<br />

hoe het werkstuk er uit ziet als het wordt<br />

aígedrukt. Dit kost uiteraard vooraí tijd, doch<br />

<strong>de</strong>ze beste<strong>de</strong> tijd betealt zichzelf ruimschoots<br />

doordat mach<strong>in</strong>estilstand èn narigheid wor<strong>de</strong>n<br />

voorkomen.<br />

Niet elke drukkeril heeÍt behoefte aan groter<br />

geperíectioneer<strong>de</strong> proeípersen, doch een eenvoudige<br />

proeÍpers, met althans knijpers en een<br />

vaste aanleg voor het zetsel, is <strong>in</strong> wezen het<br />

m<strong>in</strong>ste wat vereist mag wor<strong>de</strong>n.<br />

Bij het <strong>in</strong>zien van <strong>de</strong> LA-brochurê'Efficiencyreeks<br />

nr.5'kwamen <strong>de</strong>ze kantteken<strong>in</strong>gen nog<br />

uit <strong>de</strong> pen voort, In <strong>de</strong>ze fol<strong>de</strong>r wordt niet<br />

alleen gewag gemaakt van proeípersen, doch<br />

ook wor<strong>de</strong>n cijÍers gegeven van <strong>de</strong> grotere<br />

Droduktlê die ontstaat door een betere voorbereid<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> drukvorm. R.4t5


De zuivere, u'elhaast virtuoze toon van haar werk : a<br />

v<strong>in</strong>dt thans weerklank bij allen, die een u'erkelijk : a<br />

toon-beeld op prijs stellen. Gelijk het beroem<strong>de</strong> : a<br />

B.B.C.-orkest afstemt op <strong>de</strong> A-toon, welke door :<br />

VAN PUNT TOT PUNT<br />

Snel als een<br />

piil uit <strong>de</strong> boog<br />

en met<br />

volkomen trefzekerheid<br />

bereikte <strong>de</strong> D.R.G.<br />

het door haar<br />

gestel<strong>de</strong> doel<br />

Ne<strong>de</strong>rlands<br />

toonaangeven<strong>de</strong><br />

reproductie-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

te zijn. :<br />

mid<strong>de</strong>l van een elektrische fiequentie dagelijks u,ordt : :<br />

aangegeven, zo geeft <strong>de</strong> D.R.C. door haar meesterschap :.."""""""""""""":<br />

en technisch kunnen <strong>in</strong> volkomen mo<strong>de</strong>rne stijl <strong>de</strong> grondtoon aan voor een klankrijk zaken-<br />

muziek. Het harmonische samenspel tussen Uw bedrijf en <strong>de</strong> D.R.C. garan<strong>de</strong>ert daarom blij-<br />

vend <strong>de</strong> ploe<strong>de</strong> klank van U*' naam.<br />

CEINTUURBAAN<br />

72<br />

a<br />

a<br />

a<br />

: a<br />

a<br />

a<br />

a<br />

: a<br />

DE REPRODUCTIE COMPAGI{IE N.U.<br />

ROTTERDAM 12 TELEFOON 828ó5<br />

DOW EIS-, LIJN, RASTER-, DRIE. EN VIERKLEURENCLICHÊ'S, FOTO-LITHO'5, TRI.MEÍAALOFFSETPLATEN, TEKENINGEN, ONTWERPEN,<br />

RETOUCHES, BROOMZILVER-FOTO.INDUSTRIE, MATRIJZEN, STEREOTYPIEEN, RELIEF EN BANDSTEMPELS, FOTO'S, FOTOZEÏSELS, KLEURENDIA'S.


vooR SPEGIAALDRU KKERU E N<br />

leveren wii volgens ons afgerond bouwprogramma<br />

Yoor ca.70<br />

formaatlengten<br />

variabel zon<strong>de</strong>r<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rverwissel<strong>in</strong>g<br />

Yoor werk van rol<br />

variabel door<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rverwissel<strong>in</strong>g<br />

Yoor hoge produktie<br />

Yan een beperkt<br />

aantal formaatlengten<br />

:<br />

&<br />

:l'l*ifl<br />

:liit'iifl<br />

op rol op vel<br />

L<br />

naarkeuze<br />

:<br />

Voor <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g van rollen of zig-zag-stapels tot losse formulierensets,<br />

gehecht, gelijmd, ge<strong>nummer</strong>d, leveren wij <strong>de</strong><br />

-<br />

op zig-zag-vouw<br />

Voor specialisatie en rationalisatie wor<strong>de</strong>n alle <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen verstrekt door<br />

00tBtt IAR/ïïSTA<br />

vooR NEDERLAND:'TEPACA'N.V. - BUSSUMMERSTRAAT2TA - HILvERSUM - TELEFOON (02950) 12851


,,,.. <strong>de</strong> aívalzak hliift langer leeg<br />

ttilt<br />

aíríttrxxrx<br />

tlltrrxxrxr<br />

'íalxIrrxxI<br />

trrrrtrxr r T T I I I I I I T IXI I IX.<br />

!<br />

'rrrrrrrrrrxlxxr(<br />

T T I I T I I I I I f X T I XX<br />

rrrÍrrrrrÍxIIlX<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> punÍjes verzorgd<br />

rustenburgerstraat 1 9 tel. 717883 amsterdam<br />

Zet bij een spoedor<strong>de</strong>r niet meteen het mes<br />

<strong>in</strong> die partij standaardvellen,<br />

die u eigenlijk voor iets an<strong>de</strong>rs had bestemd.<br />

Bel eerst VRG-PAPIER.<br />

dan hebt u vliegensvlug het íormaat <strong>in</strong> huis,<br />

dat u nodig hebt,<br />

Dat kàn, dank zij onze rollenvoorraad!<br />

men neme Yng-papien<br />

VRG-PAPIER<br />

Amsterdam - Hoogre Kadijk 43 - Postbus 725 - Tel.O20-57001<br />

Urrecht . Wittevrouwens<strong>in</strong>gel í0í - Tel. 030 - 25759<br />

'ARNHEMTA'<br />

een wereldnoom<br />

oP het gebied van<br />

druk<strong>in</strong>kten!<br />

Ge<strong>de</strong>poneerd<br />

Fabrieksmerk<br />

n.v. Druk<strong>in</strong>kt- en Verffabriek'Arnhemia'<br />

Arn hem - Hol land / telefoon (08300) 26004-26364 -30347<br />

telegram-adres : Druki nkt-Arnhem


-<br />

Geduren<strong>de</strong> enige tijd hebben wij <strong>de</strong><br />

or<strong>de</strong>rs bestu<strong>de</strong>erd, die dagelijks bij<br />

verschillen<strong>de</strong> drukkerijen <strong>in</strong> b<strong>in</strong>nen-<br />

en buitenland b<strong>in</strong>nenkomen.<br />

Na sorter<strong>in</strong>g bleek,<br />

dat het twee- en meerkleurenwerk<br />

voor 70 tot 95o/o bestond uit<br />

. kopregels <strong>in</strong> kleur<br />

. een t<strong>in</strong>tplaat on<strong>de</strong>r zwart-wit<br />

r autotypieën<br />

. gewone vlakken, met en zon<strong>de</strong>r<br />

raster, en grafische versier<strong>in</strong>gen<br />

<strong>de</strong>rhalve uitermate geschikt voor <strong>de</strong><br />

twee kleuren Hei<strong>de</strong>lberger<br />

n.v. Lettergieterij<br />


m<br />

En dit is...<br />

*Í<br />

;<br />

<strong>de</strong> stijfheidsmeter (systeem Bekk) van het G.H.B.laboratorium<br />

waar<strong>in</strong> juist een proefstrook papier is<br />

on<strong>de</strong>rzocht. Met dit apparaat meet men het gewicht<br />

dat nodig is om <strong>de</strong>ze op maat gesne<strong>de</strong>n en cirkelvormig<br />

gebogen strook één cm <strong>in</strong> te drukken. Rechts<br />

ziet U <strong>de</strong> schaal met gewichtjes waarvan het totaal<br />

aan grammen <strong>de</strong> maat voor <strong>de</strong> stijfheid is.<br />

Publicatie over bet G.H.B.-papiertechnisch hboratorium No 2<br />

J


<strong>í5e</strong> <strong>jaargang</strong> <strong>nummer</strong> 3 mei-iuni í9ó0<br />

té té


tCnT LNT'Ë RD\Jtr\Vi\,| f l r:ïASO,AffV<br />

{ AT ETVA ET NOT A'SÀ,V Ir).t Ë\E f ïF* E l<br />

i I C EQV n D EM DVC Ë lbÀÀvt,' N'I lt,{oft,<br />

'<br />

Ë Tv^[ IO]RAD Ï NVIv{ E rLAhJ S hJ ËC TV{T<br />

LVAS ECOT E T'^E tr'f{,Àos ET(J".JÀï.{TA<br />

'C C T N TOQVA hJT T S [ACïÁT\'Á,{ i.\XÀ<br />

LVAI\4[.{ ETVI N EQVITI-IRYN ET{ BI<br />

bt EAVT E A.{ TV+M E C E IV lrt(Jnl1/AT<br />

ESV f EI\O Sï tr N r,{T D ï t hÍSV.i,;[ tu{<br />

A,E f IVSOCCVREI\IS}{ÀET*ISJÀ4 INJ<br />

TANTSA LETYR]IT{ ENOCfu 5 5Ë5 N<br />

AC S N ITO KTEQV EAt\4 Irt^EfVN E SI<br />

I CÀ ( T.MORAN S LAI\GC F LËÏVsIMV<br />

E r\C()N AT"{ S I BT COLÍ*C) DAfTË S.RA<br />

,{T r\V ST }\-TC() M T R"cÏ\ÍSAM A$\íAJ<br />

Ir rl.LEV X BVSV E hIT I SíO LVCEIí}\IJ<br />

i\T -1,- E I\ EÀVI N ETATN EASIF.IVA LLI<br />

FCISJSVI\'T E NEMVS ËTVTRCVCNA<br />

1-''f ' Í I A f; vl\,| ()v Ë, Do[,los n tÁcl l]AS


n.v, Eoek- en Steen drukkerij'De l,fsel' te Deventer en<br />

Grofische Kunst<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g De Reproductie Compognie n.v.<br />

te Rotte|dom<br />

Samenstell<strong>in</strong>g en grafische vormgev<strong>in</strong>g: P. Klaasse Gkf<br />

en H. <strong>de</strong> Vries GkÍ<br />

Ook dit jaar zou dit fraaie werkstuk voor een priis <strong>in</strong><br />

aanmerk<strong>in</strong>g zijn gekomen. Daar één van <strong>de</strong> iuryle<strong>de</strong>n<br />

aan één van <strong>de</strong>ze bedriiven verbon<strong>de</strong>n is, kon echter<br />

niet meer dan een eervolle vermeld<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gegeven.<br />

De jury waar<strong>de</strong>ert het nieuwe kalendarium'als<br />

zeer geslaagd.<br />

luNt t9ó0<br />

Zuid-Ne<strong>de</strong>rlondsche Drukkerij n.v. te's-Hertogenbosch<br />

en n.v. Cliché- en Stempelfobriek A. C.Verhees<br />

te 's-Hertogenbosch en Nlmegen<br />

OntwerD: Studio zuid-Ne<strong>de</strong>rlandsche Drukkerij n,v.<br />

Teken<strong>in</strong>gen: R. van Rossem<br />

Deze kalen<strong>de</strong>r verrct door een opvallen<strong>de</strong> eenheid<br />

en geslaag<strong>de</strong> illustraties. In tegenstell<strong>in</strong>g tot sommige<br />

an<strong>de</strong>re kalen<strong>de</strong>rs ziln <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rbla<strong>de</strong>n beter dan het<br />

schutblad. De marge l<strong>in</strong>ksvan't kalendarium is te kle<strong>in</strong>.<br />

2<br />

567<br />

12 Í3 14<br />

19 20 2t<br />

2ó 27 '8<br />

a*.d.r edÀtua *te| r<strong>de</strong>.ng<br />

1234<br />

8 9 í0 1l<br />

t5 ró 17 18<br />

2?. 23 24 25<br />

29 30<br />

Wat leren ons <strong>de</strong> beste kalen<strong>de</strong>rs Yan het iaar 1960t<br />

I *---r<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

a<br />

9<br />

10<br />

t1<br />

t2<br />

Het heeft z'n goe<strong>de</strong> zij<strong>de</strong> dat wij regelmatig<br />

terugkeren<strong>de</strong>'zaken - zij het dagelijkse, wekelijkse<br />

oÍ maan<strong>de</strong>lijkse d<strong>in</strong>gen of gebeurtenissen<br />

- <strong>in</strong> een vast patroon weten vast te leggen. Die<br />

verstan<strong>de</strong>lijke or<strong>de</strong>n<strong>in</strong>S, dat brengen <strong>in</strong> een bepaald<br />

gareel, is veelal zelfs noodzakelijk. Veron<strong>de</strong>rstel<br />

maar eens dat een vakman z'n werk elke<br />

dag weer op een an<strong>de</strong>re wijze zou doen !<br />

Er schuilt evenwel <strong>in</strong> dat'vaste Patroon' ook<br />

een gevaar, namelijk het gevaar van <strong>in</strong> meer<strong>de</strong>re<br />

of m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate vervallen <strong>in</strong> een sleur. Een verbleken<br />

van <strong>de</strong> kleur <strong>de</strong>r d<strong>in</strong>gen is daarvan het<br />

gevolg. Zo nu en dan moet men zich daarom losmaken<br />

van hetgeen gebruikelijk is en '<strong>de</strong> zaak'<br />

eens opnieuw en met an<strong>de</strong>re ogen bekijken.<br />

Daarom beschouwt TéTé <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste iaren <strong>de</strong><br />

bezighoudt met het uitreiken van prijzen ter<br />

verhog<strong>in</strong>g van het grafische vakpeil).<br />

Om precies te zijn: het GerritJan Thiemefonds<br />

schreef een prijsvraag uit voor twee categorieên<br />

van <strong>in</strong> ons land vervaardig<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs, namelijk<br />

die van grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen en van an<strong>de</strong>re<br />

on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen, <strong>in</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> categorieën on<strong>de</strong>r'<br />

ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> typograÍische en overwegend illu'<br />

stratieve uitvoer<strong>in</strong>g. Daarnaast gold <strong>de</strong> prijsvraag<br />

voor kantooragenda's, doch het aantal <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen<br />

hiervan was uitermate ger<strong>in</strong>g. Voor<br />

elke categorie wer<strong>de</strong>n drie prijzen beschikbaar<br />

gesteld, bestemd voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen die <strong>de</strong><br />

kalen<strong>de</strong>rs uitgaven: eerste prijs een verguldzilveren<br />

medaille, twee<strong>de</strong> prijs een zilveren<br />

medaille en <strong>de</strong>r<strong>de</strong> prijs een bronzen medaille.<br />

verschenen kalen<strong>de</strong>rs oP een an<strong>de</strong>r tijdstip en Ook <strong>de</strong> drukkers, ontwerPers en eventuele<br />

zo veel mogelijk op een an<strong>de</strong>re manier. Ditmaal an<strong>de</strong>ren die aan het totstandkomen van een<br />

werd als uitgangsPunt tenomen <strong>de</strong> uitslag van<br />

<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rprijsvraag van het Gerrit Jan<br />

bekroond produkt <strong>in</strong> belangrijke mate me<strong>de</strong>werkten,<br />

komen <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kalen<strong>de</strong>rprijsvraag van<br />

Thiemefonds (een soort van regenten<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g het Gerrit Jan Thiemefonds <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g voor<br />

van grafische werkgevers, die zich - nuttig - een oorkon<strong>de</strong>. Wordt een eervolle vermeld<strong>in</strong>g<br />

l3<br />

14<br />

t5<br />

r6<br />

a7<br />

18<br />

19<br />

20<br />

2t<br />

22<br />

2g<br />

24<br />

25<br />

26<br />

27<br />

2A<br />

29<br />

ao<br />

"i


Dersonalia w&n <strong>de</strong> kwstenaars wier werk <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze k&len<strong>de</strong>r $'erd opgenomen<br />

verleend, dan ontvangen zowel <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g als<br />

<strong>de</strong> drukker, <strong>de</strong> ontwerper en eventuele an<strong>de</strong>re<br />

betrokkenen een oorkon<strong>de</strong>.<br />

De jury beoor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> naar ontwerP, zet- en<br />

drukwerk, reproduktietechniek, keuze van<br />

kleur en papier, praktische bruikbaarheid en<br />

aÍwerk<strong>in</strong>g. De lury bestond uit: S. L. Hartz,<br />

Haarlem (voorzitter); C. Coster, Amsterdam;<br />

J. A. C. Diepsmeer, Deventer; M. Houtman,<br />

Bilthoven; H. Krijger, Den Haag; W. Lammers,<br />

Den Haag; J. P. M. van Santen, Den Haag; O.<br />

Treumann, Amsterdam.<br />

In het luryverslat is vooropgesteld, dat het grote<br />

aantal <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> jury met hoogSestem<strong>de</strong><br />

verwacht<strong>in</strong>gen aan <strong>de</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>de</strong>ed beg<strong>in</strong>nen.<br />

Na het beë<strong>in</strong>digen van <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />

was <strong>de</strong> teleurstell<strong>in</strong>g over het peil van<br />

het meren<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen echter zeer<br />

troot. Daarom heeft men <strong>in</strong> het iuryrapport <strong>de</strong><br />

voornaamste fouten verwerkt die wer<strong>de</strong>n ge-<br />

constateerd, tene<strong>in</strong><strong>de</strong> hier<strong>in</strong> een aanwijz<strong>in</strong>g te<br />

leggen voor <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rvervaardigers van het<br />

Cr.tt.Gh. xra.thdêh.q D. RcDró<strong>de</strong>ottê CoEpqd.r -wlRoíer&r<br />

volgen<strong>de</strong> jaar. Ter on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze loffe-<br />

lijke doelstell<strong>in</strong>g volgen hier <strong>de</strong> voornaamste<br />

on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van het iuryverslag en tevens af-<br />

beeld<strong>in</strong>gen van en korte iurycommentaren oP<br />

een beperkt aantal werkstukken. Daarbij zijn <strong>de</strong><br />

keuze en <strong>de</strong> volgor<strong>de</strong> van <strong>de</strong> af te beel<strong>de</strong>n<br />

kalen<strong>de</strong>rs willekeurig vastgesteld.<br />

Het samenstellen van een goe<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r, aldus<br />

<strong>de</strong> jury, is ongetwijfeld een moeilijk werk. Het<br />

behoeft dan ook geen verwon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g te wekken,<br />

dat meestal ervaren grafische ontwerpers hun<br />

krachten blijken te hebben gegeven aan <strong>de</strong><br />

werkstukken die voor prijzen of eervolle ver-<br />

meld<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g komen. Hierme<strong>de</strong><br />

wordt niet gezegd dat het noodzakelijk is <strong>de</strong><br />

me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g van zo'n specialist <strong>in</strong> te roepen<br />

om een aanvaardbaar werkstuk <strong>in</strong> eenvoudige<br />

vorm te vervaardigen, Wenst men echter boven<br />

het eenvoudige uit te gaan of daar<strong>in</strong> een meer<br />

dan aanvaardbaar resultaat te bereiken, dan<br />

gaat <strong>de</strong>ze opgave <strong>de</strong> krachten van zelÍs goe<strong>de</strong><br />

vaklie<strong>de</strong>n te boven.<br />

n.v. De Á.bei<strong>de</strong>rspers i Het Vriie Volk<br />

Samenstell<strong>in</strong>g en ontwerp: A. Overbeek<br />

De kalen<strong>de</strong>r heeÍt hetzelf<strong>de</strong> íraaie kalendarium als het<br />

vorig laar. O.a, door <strong>de</strong> ongemotiveer<strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> irisdruk is het peil van vorig iaar niet bereikt.<br />

Deze conclusie van <strong>de</strong> jury is gebaseerd op een<br />

jarenlange ervar<strong>in</strong>g bij het beoor<strong>de</strong>len van<br />

kalen<strong>de</strong>rs en houdt voor niemand iets <strong>de</strong>nigrerends<br />

<strong>in</strong>. Zelfs voor <strong>de</strong> specialisten is het een<br />

moeilijke materie, die slechts na een grondiSe<br />

voorbereid<strong>in</strong>g tot een goe<strong>de</strong> oPloss<strong>in</strong>g gebracht<br />

kan wor<strong>de</strong>n.<br />

Van groot belang is, dat voldoen<strong>de</strong> tijd voor <strong>de</strong><br />

voorbereid<strong>in</strong>g genomen wordt. Als eenmaal be-<br />

sloten is een kalen<strong>de</strong>r uit te geven, dan moeten<br />

<strong>de</strong> vorm en <strong>de</strong> wijze van uitvoer<strong>in</strong>g groeien. Er<br />

moet aan verbeterd en geschaafd kunnen wor-<br />

<strong>de</strong>n. Het laten maken van bijvoorbeeld geschikt<br />

illustratiemateriaal kan soms zeer veel tijd <strong>in</strong><br />

beslag nemen. Het kan, mag en behoeft ook<br />

geen 'spoedor<strong>de</strong>r' te zijn. Een ruime tijd van<br />

voorbereid<strong>in</strong>g is voor een kalen<strong>de</strong>r noodzake-<br />

lijk en mogelijk.<br />

3 ro t7 21<br />

+ rr tfi 2-j<br />

5 12 rg 26<br />

ó 13 "o 27<br />

7 11 21 28<br />

r S r-i 22 29<br />

2g16430<br />

Een zeer belangrijk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van elke kalen<strong>de</strong>r<br />

- hoe <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>t overigens ook moge zijn - is<br />

ongetwijfeld het kalendarium. Dit essentiële ge-<br />

<strong>de</strong>elte vraagt on<strong>de</strong>r alle omstandighe<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

3l<br />

rl


Wat leren ons <strong>de</strong> beste kalen<strong>de</strong>rs van het iaar 1960?<br />

ZO MA<br />

.7R<br />

r4<br />

2I<br />

2B<br />

I;tbrmri<br />

l)l wo<br />

I<br />

^,<br />

4J<br />

1<br />

4J<br />

9 ro rr T2<br />

rJ 16 r7<br />

22 23<br />

29<br />

24<br />

t)o vR<br />

IB' - 19<br />

25 26<br />

Ittlo lnr, ttJ nu rr? lrdt f srÀ t)\t)t(u ( K L l{tl vAN {\tst.t R t}ÀNl<br />

Stodsdrukkerij <strong>de</strong>r Gemeente Amsterdom<br />

Samenstell<strong>in</strong>g en layout: Ton Raateland Gkf<br />

Foto's: Ad W<strong>in</strong>dig Gkf<br />

Clichés : Chemigrafische Ku n sti n richt<strong>in</strong>g Van Setten & Co. te Amsterdam<br />

Een voortrefíelijke kalen<strong>de</strong>r, uitstekend van typografie en illustratie, De Íotograaf is <strong>in</strong> zijn<br />

visie consequent gebleven, maar toch is het jammer dat het levendige van een stad<br />

als Amsterdam niet tot uitdrukk<strong>in</strong>g komt.<br />

ZA<br />

6<br />

r3<br />

zo<br />

27<br />

trootste zort met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijkheid,<br />

<strong>de</strong> witver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> spatiër<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> letter-<br />

keuze en <strong>de</strong> voorname plaats <strong>in</strong> het geheel. Elke<br />

versier<strong>in</strong>g, het gebruik van meer kleuren en<br />

<strong>de</strong>rgelijke, werkt zeer spoedig storend.<br />

Dat een kalen<strong>de</strong>r <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats als kalen<strong>de</strong>r<br />

bruikbaar moet zijn, ligt voor <strong>de</strong> hand. Deson-<br />

danks wordt aan het kalendarium dikwijls maar<br />

we<strong>in</strong>ig zorg besteed. Bij vele geïllustreer<strong>de</strong><br />

kalen<strong>de</strong>rs nemen <strong>de</strong> illustraties zelfs zulk een<br />

voorname plaats <strong>in</strong>, dat elke verantwoor<strong>de</strong> ver-<br />

houd<strong>in</strong>g met het kalendarium zoek is.<br />

Ook <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze príjsvroog heeft <strong>de</strong> jury weer produkten<br />

gezien wooroon veel geld en longdurige arbeid<br />

moeten zijn besteed, zon<strong>de</strong>r dot een resultoot is<br />

bereikt dot hierme<strong>de</strong> <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g stoot. Kostbore<br />

meerkleurenclichés, vele kleuren - jo, voorol veel<br />

kleuren! - zijn soms toegepost. ln enige gevollen<br />

heeft men ook een goe<strong>de</strong> tekenoor of fotogroof op-<br />

dracht gegeven, maar <strong>de</strong> hond von <strong>de</strong> grofische<br />

meester, <strong>de</strong>gene die von het beg<strong>in</strong> of <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g<br />

moet hebben om een goof geheel te kunnen compo-<br />

neren, is niet te zien. ln een scho<strong>de</strong>n<strong>de</strong> overdood<br />

von kleuren en ilrustroties, <strong>in</strong> onjuiste toeposs<strong>in</strong>gen<br />

von <strong>de</strong> gebruikte mid<strong>de</strong>len, goon zulke werkstuk-<br />

ken ten on<strong>de</strong>r. Met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> - dikwijls met m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

- mid<strong>de</strong>len kan <strong>de</strong> vokmon meer bereiken!<br />

Het verlangen om iets bijzon<strong>de</strong>rs te maken<br />

leidt <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste gevallen tot een produkt<br />

waarbij het abnormale overheerst. Naar oor-<br />

spronkelijkheid streven is lofwaardig, maar het<br />

gevaar is groot dat <strong>de</strong> 'vondst'achteraf alleen<br />

maar buitenissig blijkt te zijn. Het is meer waard<br />

iets eenvoudigs goed te doen dan iets bijzon<strong>de</strong>rs<br />

dat op een mislukk<strong>in</strong>g uitloopt.<br />

De gebruikelijke produkten, die het publiek<br />

accepteert omdat het kalendarium dui<strong>de</strong>lijk is<br />

en op verre afstand te lezen, ontbraken ook nu<br />

niet. De jury merkt hiervan alleen op, dat het<br />

dui<strong>de</strong>lijke dikwijls ook grof is en dat met <strong>de</strong>-<br />

zelÍ<strong>de</strong> kosten iets goeds gemaakt kan wor<strong>de</strong>n<br />

zon<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijkheid hierdoor behoeÍt te<br />

lij<strong>de</strong>n.<br />

De reeds gememoreer<strong>de</strong> teleurstell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

iury komt tot uit<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekenn<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

prijzen. Het sterkst spreekt dit bij <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs<br />

van niet-graÍïsche on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen, waar <strong>de</strong> iury<br />

moest volstaan met het verlenen van enkele<br />

eervolle vermeld<strong>in</strong>gen, omdat geen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>-<br />

zend<strong>in</strong>gen voor een prijs <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kwam.<br />

Uitsluitend <strong>in</strong> <strong>de</strong> groep geïllustreer<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs<br />

van grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> drie<br />

beschikbare prijzen en bovendien twee eervolle<br />

vermeld<strong>in</strong>gen toegekend. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> typotrafische<br />

kalen<strong>de</strong>rs van <strong>de</strong>ze groep trof <strong>de</strong> jury<br />

geen <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>g aan die zij een eerste prijs waard<br />

achtte; wel wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> prijs en <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />

prijs toegekend en twee eervolle vermeld<strong>in</strong>gen<br />

verleend.<br />

Evenals vorig iaar waren er ook <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kalen-<br />

<strong>de</strong>rprijsvraag enige <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen die niet voor<br />

een prijs of een eervolle vermeld<strong>in</strong>g <strong>in</strong> aanmer-<br />

I


T<br />

Drukkerijen vlh Ellermon Harms n.v. te Amsterdom<br />

Ontwero: W.van <strong>de</strong>r Salm<br />

In afwiiken<strong>de</strong> kleuren uitgevoerd en voorzien van een<br />

an<strong>de</strong>r <strong>de</strong>kblad. is dit toch <strong>in</strong> hoofdzaak <strong>de</strong>zelí<strong>de</strong> voortreffelijke<br />

kalen<strong>de</strong>r die <strong>in</strong> 1957 een eerste prijs kreeg<br />

toegekend.<br />

k<strong>in</strong>g kwamen, doch die <strong>de</strong> jury om bepaal<strong>de</strong><br />

re<strong>de</strong>nen <strong>in</strong> <strong>de</strong> juryverantwoord<strong>in</strong>g wil<strong>de</strong> ver-<br />

vermel<strong>de</strong>n. Vier <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen, die reglementair<br />

niet voor een prijs <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kwamen, ont-<br />

v<strong>in</strong>gen een eervolle vermeld<strong>in</strong>g. Een prijs kan<br />

namelijk niet gegeven wor<strong>de</strong>n als één van <strong>de</strong><br />

juryle<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> totstandkom<strong>in</strong>g betrokken is<br />

geweest of verbon<strong>de</strong>n is aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g<br />

die <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>g heeft vervaardigd<br />

of uitgeteven.<br />

Met het gegeven overzicht werd door <strong>de</strong> iury<br />

beoogd, op sommige voorname punten <strong>de</strong> weg<br />

tot verbeter<strong>in</strong>g te wijzen. Eén van die punten is<br />

ook nog <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g. Deze dient zodanig te<br />

zijn, dat het met veel zorg vervaardig<strong>de</strong> produkt<br />

<strong>in</strong> goe<strong>de</strong> staat bij <strong>de</strong> ontvanger arriveert. Er zijn<br />

zelfs me<strong>de</strong>d<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs bezorgd, die vol<br />

vouwen en met ernstige beschadig<strong>in</strong>gen aan <strong>de</strong><br />

druk uit <strong>de</strong> zeer ondoelmatige en onverzorg<strong>de</strong><br />

verpakk<strong>in</strong>g kwamen !<br />

De jury heeft 202 <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> revue laten<br />

passeren. Een aanmerkelíjk hoger aantal dan<br />

vorig iaar, toen 152 werkstukken ter beoor<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>g wer<strong>de</strong>n voorgeleSd. Bij <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs van<br />

grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen was er een dui<strong>de</strong>lijke<br />

stijg<strong>in</strong>g te constateren (van ll4 naar 135); <strong>de</strong><br />

grootste vooruitgang werd echter geboekt bij<br />

<strong>de</strong> groep overige kalen<strong>de</strong>rs, waar het aantal <strong>in</strong>-<br />

zend<strong>in</strong>gen van 32 tot 6l kalen<strong>de</strong>rs opliep.<br />

16ltuatl<br />

zondog 3<br />

maandog 4<br />

d<strong>in</strong>sdag<br />

woensddg<br />

aora"raog<br />

f<br />

vrijdog<br />

zoterdag<br />

5<br />

6<br />

8<br />

I<br />

n.v. Drukkerij vlh L, E. Bosch & Zn. te Utrecht. Ontwerp: B. C. van Bercum GkÍ<br />

Zoals gewoonliik betreít het hier een goed bruikbare, rustige en dui<strong>de</strong>lijke kalen<strong>de</strong>r.<br />

De gebruikte kleuren zijn <strong>de</strong>ze keer echter niet geheel geslaagd.<br />

Drukkerij Mort.Spruyt te Amsterdom, lllustraties en typografie: J. van Toorn<br />

De jury heeÍt waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> typografische opvatt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze rustige kalen<strong>de</strong>r.<br />

Goe<strong>de</strong> illustraties en een uitstekend kalendarium.<br />

f AxuARl<br />

&à,KR,,M fuÉI<br />

DRUKK!Rtl t|ÁRï.strRtj Y-t<br />

Í) 1 Í,{,ri'!ssrl \r trxr.rhn, (l rj"r!:


Wat leren ons <strong>de</strong> beste kalen<strong>de</strong>rs van het iaar 1960?<br />

/:.<br />

-, ES-.ff;?;r';<br />

zollciag<br />

n1aandag<br />

d<strong>in</strong>sdag<br />

woensda,g<br />

don<strong>de</strong>ldag<br />

vrijdag<br />

zaterdag<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

a<br />

I<br />

1()<br />

11<br />

t2<br />

13<br />

L4<br />

15<br />

16<br />

d<br />

* : 4<br />

17 24<br />

18 26<br />

19 26<br />

20 27<br />

2t 28<br />

22 29<br />

e8 3()<br />

Boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij G.W. C. Poor<strong>de</strong>koper n.v.te Amsterdom<br />

Prenten en typografie: P. Klaasse Gkf<br />

In dit <strong>in</strong> zeeídruk uitgevoer<strong>de</strong> werkstuk is <strong>de</strong>ze druktechniek oP Yoortreffeliike<br />

wijze toegepast. Voor een kalen<strong>de</strong>r ligt <strong>de</strong> nadruk echter iets te sterk op <strong>de</strong> illustraties, die<br />

zeer fraai zi<strong>in</strong>. Het kalendarium is niet op alle bla<strong>de</strong>n <strong>in</strong> eYenwicht met <strong>de</strong> illustraties'<br />

3l<br />

I


Johan Schwencke Gelegenhelds- en gebruikSgrafiek van blfzon<strong>de</strong>re aard<br />

De on<strong>de</strong>rwerpen gelegenheidsgrafiek en ge-<br />

bruiksgrafiek zijn zo veelomvattend, dat zelfs bij<br />

<strong>de</strong> meest systematische behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g altijd nog<br />

enigeon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>lenonwillekeurig buiten beschou-<br />

w<strong>in</strong>g blijven. De gewone vormen zijn bekend<br />

Senoeg. Tot <strong>de</strong> gelegenheidsgrafiek behoren<br />

kennisgev<strong>in</strong>gen, kaarten en <strong>de</strong>rgelijke die voor<br />

een bepaal<strong>de</strong> gelegenheid of gebeurtenis <strong>in</strong> het<br />

leven van een persoon of familie zijn ontworpen<br />

en grafisch of typografisch een esthetisch aan-<br />

zien hebben gekregen. Wij noemen als zodanig<br />

kerst- en nieuwiaarskaarten, paasgroeten, ver-<br />

lov<strong>in</strong>gs-, on<strong>de</strong>rtrouw- en huwelijksberichten,<br />

geboorte- en overlij<strong>de</strong>nskaarten, dankbetuig<strong>in</strong>gen,<br />

kennisgev<strong>in</strong>gen van verhuiz<strong>in</strong>g, een nieuw<br />

telefoon<strong>nummer</strong>, tij<strong>de</strong>lijke afwezigheid, uitno-<br />

dig<strong>in</strong>gskaarten voor feestavon<strong>de</strong>n of familie-<br />

maaltij<strong>de</strong>n, menu's enz. De gebruiksgrafiek<br />

omvat affiches, raambiljetten, kalen<strong>de</strong>rs, toe-<br />

gangsbewijzen, getuigschriften, rijmprenten,<br />

oorkon<strong>de</strong>n, diploma's, programma's, lidmaat-<br />

schapskaarten, bank- en waar<strong>de</strong>papieren, eti-<br />

ketten, sluitzegels, brieÍhoof<strong>de</strong>n en nog veel<br />

an<strong>de</strong>re zaken.<br />

Toch zijn er buitendien nog altijd aangelegen-<br />

he<strong>de</strong>n die zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> samenlev<strong>in</strong>g we<strong>in</strong>ig voor-<br />

doen ofwel gebeurtenissen die het maken van<br />

een bijzon<strong>de</strong>re kennisgev<strong>in</strong>g niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand<br />

werken. Het lijkt ons daarom goed, een paar<br />

van zulke gevallen hier eens met enige nadruk<br />

te ber<strong>de</strong> te brengen.<br />

Het gaat ons bij al <strong>de</strong>ze beschei<strong>de</strong>n om een<br />

kunstz<strong>in</strong>nige verzorg<strong>in</strong>g, zowel <strong>in</strong> grafisch als <strong>in</strong><br />

typografi sch opzicht. Bevat het familied rukwerk<br />

uitsluitend tekst, dan moet <strong>de</strong>ze een goe<strong>de</strong><br />

compositie vertonen <strong>in</strong> een bij <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>houd passen<strong>de</strong> lettervorm. Indien het druk-<br />

werk geïllustreerd is, behoort <strong>de</strong> verzorg<strong>in</strong>g<br />

door een bekwaam grafisch kunstenaar te zijn<br />

ter hand genomen. Dit is het belang dat wij<br />

voorstaan en nastreven.<br />

Dit laatste is ook bittere noodzaak, want het is<br />

genoegzaam bekend dat <strong>de</strong> grafische kunst nog<br />

altijd op het twee<strong>de</strong> plan staat en <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r-<br />

kunst op het eerste. Men kan dat altijd vaststel-<br />

len op gemeenschappelijke tentoonstell<strong>in</strong>gen.<br />

Wij hebben nooit begrepen hoe dit zo is ont-<br />

staan. ls het doordat een expositie van schil<strong>de</strong>r-<br />

stukken door het spel van kleuren iets specta-<br />

culairs heeft? Dan is het verschil <strong>in</strong> waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

wel <strong>in</strong> <strong>de</strong> geest van <strong>de</strong> tijd . . . Maar een graficus<br />

die alle grafische technieken beheerst, heeÍt<br />

veel meer <strong>in</strong> zijn mars dan een schil<strong>de</strong>r. Boven-<br />

dien zijn <strong>de</strong> meeste grafische kunst-procédés<br />

zeer moeilijk; uit <strong>de</strong> resultaten kan eer<strong>de</strong>r dan<br />

uit schil<strong>de</strong>rkundige prestaties blijken of <strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

daad een kunstenaar aan het werk is geweest of<br />

niet. En tenslotte achten wij kennis van <strong>de</strong> gra-<br />

fische kunst voor <strong>de</strong> opvoed<strong>in</strong>g en voor <strong>de</strong> ge-<br />

hele samenlev<strong>in</strong>g van veel meer betekenis, <strong>in</strong><br />

praktische z<strong>in</strong>, dan van <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>rkunst. Wij<br />

verkeren immers dagelijks met al wat getekend<br />

ofgeschreven en gedrukt is, <strong>in</strong> huis, op straat,<br />

ja overal waar wij vertoeven.<br />

Wij beseffen volkomen, dat <strong>de</strong>ze enigsz<strong>in</strong>s als<br />

stell<strong>in</strong>gen kl<strong>in</strong>ken<strong>de</strong> uitlat<strong>in</strong>gen aanvechtbaar<br />

zijn. De schil<strong>de</strong>rkunst mag zeker niet wor<strong>de</strong>n<br />

veronachtzaamd, maar wij komen op voor <strong>de</strong><br />

betekenis van <strong>de</strong> grafische kunst <strong>in</strong> al haar rijke<br />

geled<strong>in</strong>gen, omdat <strong>de</strong> betekenis daarvan te vaak<br />

wordt on<strong>de</strong>rschat. En zeker is dat het geval met<br />

<strong>de</strong> uit<strong>in</strong>gen daarvan op <strong>de</strong> speciale gebie<strong>de</strong>n van<br />

familie- en zakengrafi ek.<br />

Men moest eens een grote tentoonstell<strong>in</strong>g hier-<br />

van hou<strong>de</strong>n, ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> een af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g hoe het<br />

niet moet en een aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g hoe het wel moet.<br />

Dan zou het wezen van <strong>de</strong> grafische kunst <strong>in</strong> het<br />

praktische leven ten volle blijken. Zulk een ex-<br />

positie behoort uiteraard tot <strong>de</strong> onmogelijk-<br />

he<strong>de</strong>n, maar uw schrijver ziet zoiets toch als een<br />

begeer<strong>de</strong> manifestatie <strong>in</strong> gedachten vóór zich.<br />

Zoals reeds gezegd zullen we ons hier bezig-<br />

hou<strong>de</strong>n met enkele soorten gelegenheidsgrafiek<br />

die men wè<strong>in</strong>ig tegenkomt. Juist daarom is het<br />

goed die on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> aandacht te brengen. Door<br />

het zien van voorbeel<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n i<strong>de</strong>eên ge-<br />

wekt, rijzen voornemens om <strong>in</strong> voorkomen<strong>de</strong><br />

gevallen het grafisch-esthetische een kans te<br />

geven. Zelfs reiken die i<strong>de</strong>eën dan soms ver<strong>de</strong>r<br />

dan men vermoedt. Het gaat immers hoofd-<br />

zakelijk om <strong>de</strong> bla<strong>de</strong>n die <strong>in</strong> besloten kr<strong>in</strong>gen<br />

blijven berusten. Bij zakengrafiek is dit niet be-<br />

paal<strong>de</strong>lijk het geval. Wij laten die hier buiten<br />

besprek<strong>in</strong>g, omdat dit gebied zulk een grote<br />

verschei<strong>de</strong>nheid vertoont en meestal <strong>in</strong> zo<br />

omvangrijke oplagen verschijnt, dat toepass<strong>in</strong>g<br />

van kostbare grafische technieken niet aan <strong>de</strong><br />

or<strong>de</strong> komt. Hetgeen niet wegneemt dat kunst-<br />

z<strong>in</strong>nige verzorg<strong>in</strong>g hier evenzeer een punt van<br />

betekenis moet zijn. Op het an<strong>de</strong>re terre<strong>in</strong> kan<br />

nog steeds veel wor<strong>de</strong>n verbeterd, ook door<br />

het maken van enige propaganda. Het begon<br />

tegen het e<strong>in</strong>d <strong>de</strong>r l9<strong>de</strong> eeuw zo hoopvol. De<br />

renaissance op grafisch en typografisch gebied,<br />

<strong>in</strong> Engeland <strong>in</strong>gezet doorWilliam Morris, bracht<br />

ook <strong>in</strong> ons land vernieuw<strong>in</strong>g, o,a. van <strong>de</strong> hout-<br />

sne<strong>de</strong>. De geschie<strong>de</strong>nis hiervan hebben wij <strong>de</strong>s-<br />

tijds uitvoerig behan<strong>de</strong>ld; daarom zij volstaan<br />

met alleen me<strong>de</strong> te <strong>de</strong>len wat <strong>in</strong> dit verband<br />

nodig is. Van die xylografische herlev<strong>in</strong>g be-<br />

v<strong>in</strong>dt zich <strong>in</strong> mijn collectie een sprekend docu-<br />

ment <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van een <strong>in</strong> 1925 verschenen<br />

map on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel 'De houtsne<strong>de</strong>n van K. P. C.<br />

<strong>de</strong> Bazel', met een <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g van J. M. L. Lauwe-<br />

riks. Niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan 64 houtsne<strong>de</strong>n, gedrukt<br />

van <strong>de</strong> blokken (op Banzay; 50 exemplaren op<br />

Ch<strong>in</strong>e brut) zijn hier <strong>in</strong> een verrassen<strong>de</strong> ver-<br />

schei<strong>de</strong>nheid bijeengebracht. Tekenend voor<br />

<strong>de</strong> schone trek van <strong>de</strong> houtsne<strong>de</strong> is hetgeen<br />

Lauweriks <strong>in</strong> die <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g schreef : 'Wat er met<br />

<strong>de</strong> houtsne<strong>de</strong> <strong>in</strong> wit- en zwart-effect te bereiken<br />

is, als het ware twee krachten tegenover elkan-<br />

<strong>de</strong>r staan<strong>de</strong> om zich tenslotte we<strong>de</strong>rzijds aan te<br />

vullen en elkan<strong>de</strong>rs glans te verhoogen: dit spel<br />

zien wij nu uitgedrukt <strong>in</strong> een aantal werkstuk-<br />

ken, die <strong>in</strong> volgor<strong>de</strong> <strong>de</strong>n aígeleg<strong>de</strong>n weg aan-<br />

geven, een voorstell<strong>in</strong>g met het materiaal en <strong>de</strong><br />

daar<strong>in</strong> gekluister<strong>de</strong> i<strong>de</strong>eën. Dit alles werd door<br />

I Houtsne<strong>de</strong> van K. P. C. <strong>de</strong> Bazel<br />

Op 22 November van het iaar t9<br />

werd uit het fonds, dat ter ere en<br />

nagedachtenia van Meiuffrouw<br />

E.J.R.BÀXHUIZEN \/ÀN DEN BRINK<br />

door haar oud-lecrl<strong>in</strong>geo werd<br />

gesticht, dit boek als biizon<strong>de</strong>re<br />

oa<strong>de</strong>rscheid<strong>in</strong>g uitgereikt aan<br />

Leerl<strong>in</strong>ge aan <strong>de</strong> Hogere Burgerschool<br />

voor Meieies te Rotterdao<br />

2 Houtgravure van H.D.Voss<br />

il


Gelegenheids- en gebruiksgraÍiek van bijzon<strong>de</strong>re aard<br />

3 Houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r<br />

t2<br />

De Bazel veraanschouwelijkr. 'Zo zijn, behalve<br />

tal van illustraties, <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze verzamel<strong>in</strong>g werk-<br />

stukken vereniSd, die allerlei aan het hout toe-<br />

vertrouw<strong>de</strong> gebeurtenissen weergeven uit fa-<br />

milie- en zakenleven, daterend uit <strong>de</strong> iaren | 894<br />

tot 1903. Wij treffen daaron<strong>de</strong>r aan: toegangs-<br />

bewijzen, kwitanties, oorkon<strong>de</strong>n, hoof<strong>de</strong>n van<br />

tijdschriften, prospectussen, diploma's, annon-<br />

cekaarten, uitnodig<strong>in</strong>gskaarten, geboortebe-<br />

richten, een menu, vignetten, visitekaarties,<br />

on<strong>de</strong>rtrouwkaarten, briefhoof<strong>de</strong>n enz. Het <strong>de</strong>-<br />

coratieve karakter van <strong>de</strong> stijl dier houtsne<strong>de</strong>n<br />

ontloopt elkaar niet veel en we voelen dat <strong>de</strong><br />

tijd van ontstaan nog niet zo heel ver achter ons<br />

ligt. Dit getuigt wel van <strong>de</strong> drift waaruit zij zijn<br />

geboren, ook al is natuurlijke tucht een teke-<br />

nend kenmerk van het beeld, Een reproduktie<br />

van een <strong>in</strong> 1896 gesne<strong>de</strong>n annoncekaart toont<br />

dit afdoen<strong>de</strong> aan. An<strong>de</strong>re kunstenaars sloegen<br />

eveneens die richt<strong>in</strong>g <strong>in</strong>. Doch wat is van die<br />

richt<strong>in</strong>g overgebleven ?<br />

Wij kunnen niet meer en niet beter doen dan<br />

wijzen op <strong>de</strong> gevallen waar<strong>in</strong> een particulier of<br />

een <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g er toe overg<strong>in</strong>g aan een grafisch<br />

kunstenaar een opdracht te geven voor het ma-<br />

ken van een gelegenheldsprentie. We<strong>in</strong>ig be-<br />

kend <strong>in</strong> ons land is het zogenaam<strong>de</strong> prijsboek,<br />

waaron<strong>de</strong>r wordt verstaan het boek dat als een<br />

on<strong>de</strong>rscheid<strong>in</strong>g wordt uitgereikt aan een leer-<br />

l<strong>in</strong>g van bijvoorbeeld een mid<strong>de</strong>lbare school.<br />

Een drukwerkje, aangebracht vóór<strong>in</strong> het boek,<br />

legt van <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g getuigenis aÍ. Het heeft<br />

het karakter van een íormulier, dat door hoofd,<br />

directeur of rector moet wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gevuld en<br />

on<strong>de</strong>rtekend. Zulk een stuk, dat voor <strong>de</strong> leer-<br />

l<strong>in</strong>g grote betekenis heeft, mag toch wel van een<br />

bijzon<strong>de</strong>re uiterlijke allure zijn, <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n<br />

latend of het een zekere statigheid moet weer-<br />

spiegelen dan wel een Íeestelijk aanzien moet<br />

hebben. Er is hier wel enige verwantschap met<br />

<strong>de</strong> oorkon<strong>de</strong> en aan het uiterlijk van zulk een<br />

document wordt toch altijd veel zorg besteed.<br />

Enkele van zulke <strong>in</strong> boeken bevestig<strong>de</strong> beschei-<br />

<strong>de</strong>n, die ons on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ogen kwamen, waren naar<br />

onze opvatt<strong>in</strong>g al te sober. De Hogere Burger-<br />

school voor Meisjes te Rotterdam heeít beseft,<br />

dat <strong>de</strong> besliss<strong>in</strong>g tot toekenn<strong>in</strong>g van een on<strong>de</strong>r-<br />

scheid<strong>in</strong>g niet het karakter van een nuchtere,<br />

zakelijke me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g moet hebben. Het be-<br />

stuur van die school gaf aan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> graÍicus<br />

H, D. Voss, die enige jaren gele<strong>de</strong>n naar Canada<br />

is geêmigreerd, opdracht tot het ontwerpen<br />

van een formulier. Hij is daar<strong>in</strong> uitnemend ge-<br />

slaagd, De illustratie bestaat uit een houtgravu-<br />

re, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> tekst typografisch is aange-<br />

bracht. Het loont <strong>de</strong> moeite, aandacht te beste-<br />

<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> knap gesne<strong>de</strong>n en gegraveer<strong>de</strong> tekst,<br />

die <strong>de</strong>el uitmaakt van <strong>de</strong> illustratie en <strong>in</strong> harmo-<br />

nie is met <strong>de</strong> typograÍie er on<strong>de</strong>r. Het is <strong>in</strong> ze-<br />

kere z<strong>in</strong> tevens een her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>gsblad.<br />

De gedachte van <strong>de</strong> prijsboeken is al oud. In <strong>de</strong><br />

Kon<strong>in</strong>klijke Bibliotheek te Stockholm bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

zich enige Hollandse prijsboeken uit <strong>de</strong> lT<strong>de</strong> en<br />

lS<strong>de</strong> eeuw. Het ene boek is als prijs gegeven


4 Houtgravure van Jaap Kuiiper<br />

5 Ets van Arend Hendriks<br />

INHN''IOBIAM<br />

DAWIMDIA{NIIEffiNGàAN HNNT'T GDTEID<br />

. , rwuÀt0FIlïrr$.iw '<br />

,<br />

WTRUWSTp\A}{DNNTYD<br />

ÊlÈl?<br />

, . 1944<br />

ó Houtgravure van Pam Rueter<br />

7 Ets van Arend Hendriks<br />

ffi<br />

áas [.ebc'^ .<br />

{tg{\lr.Y. v grc Licbg*'r /'sÓ<br />

ooF.]Át<br />

"'/'\<br />

UNDDNSLEBENSLEBNN<br />

GEIST<br />

t3


Gelegenheids- en gebruiksgrafiek van bijzon<strong>de</strong>re aard<br />

l0<br />

t4<br />

Dir*vonGel<strong>de</strong>r<br />

aan een leerl<strong>in</strong>g van het gymnasium te Alkmaar<br />

<strong>in</strong> het jaar 1697, het an<strong>de</strong>re aan een leerl<strong>in</strong>g van<br />

het Openbaar Gymnasium te Amsterdam <strong>in</strong><br />

1740. Het Alkmaarse prijsboek, zijn<strong>de</strong> een La-<br />

tijns werk van Nicolaus Cragius (Lei<strong>de</strong>n 1670),<br />

is blijkens het daar<strong>in</strong> vóór het titelblad opgenomen<br />

getuigschriÍt bestemd geweest voor '<strong>de</strong><br />

e<strong>de</strong>le en veelbeloven<strong>de</strong> longel<strong>in</strong>g' Theodorus<br />

Christoffers; het is hem uitgereikt <strong>in</strong> het nalaar<br />

van 1697 ter telegenheid van zijn bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

naar een hogere klas. Het Amsterdamse prijs-<br />

boek ziet er soortgelijk uit. Het is een exem-<br />

plaar van Henricus Kipp<strong>in</strong>gius: Antiquitatis<br />

Romanae (Lei<strong>de</strong>n l7 | 3). Ook hier is het getuig-<br />

schriít met het boek mee <strong>in</strong>gebon<strong>de</strong>n. Het ver-<br />

meldt <strong>de</strong> naam Johannes Carolus van Ketel, die<br />

het geschenk ontv<strong>in</strong>g van rector lsaacus Ver-<br />

burg <strong>in</strong> het iaar 1740, toen hij <strong>de</strong> vijf<strong>de</strong> klasse<br />

verliet. Op bei<strong>de</strong> beschei<strong>de</strong>n is het stadswapen<br />

afgebeeld, waardoor zij een voor <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>gen<br />

gewichtig cachet hebben verkregen.<br />

Een en an<strong>de</strong>r heeft mij op <strong>de</strong> gedachte gebracht,<br />

of het niet aantrekkelijk zou zijn het uitreiken<br />

van een boek als prijs aan leerl<strong>in</strong>gen op lycea,<br />

gymnasia en <strong>de</strong>rgelijke weer <strong>in</strong> ere te herstel-<br />

len. De scholen zou<strong>de</strong>n zich dan niet moeten<br />

bepalen tot een eenvoudig drukwerkje, maar<br />

tot orig<strong>in</strong>ele graÍiek. Wanneer een grafisch kun-<br />

stenaar wordt uitgenodigd tot het maken van<br />

een hout- of kopergravure, een litho of ets, dan<br />

zou een door hem gesigneer<strong>de</strong> afdruk kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n bevestigd <strong>in</strong> het aan <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>g te<br />

schenken boek. Op <strong>de</strong>ze wijze wordt <strong>de</strong> leer-<br />

l<strong>in</strong>gen lief<strong>de</strong> voor het boek en begrip voor <strong>de</strong><br />

grafische kunst bijgebracht, hetgeen allerm<strong>in</strong>st<br />

overdaad is.<br />

Een an<strong>de</strong>r type van gelegenheidsgrafiek van bij-<br />

zon<strong>de</strong>re aard is <strong>de</strong> her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>gsprent. In alge-<br />

mene z<strong>in</strong> kan zulk een prent of blad (het geheel<br />

kan immers ook alleen uit tekst bestaan) betrek-<br />

k<strong>in</strong>g hebben op allerlei gebeurtenissen, zowel<br />

aangename als tragische. Zo heeft ook <strong>de</strong> n.v.<br />

Drukkerij Trio ter gelegenheid van <strong>de</strong> Inter-<br />

nationale Demonstratie van Ambachts- en Nij-<br />

verheidskunst enige jaren gele<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> be-<br />

zoekers een fraaie houtgravure van Dirk van<br />

Gel<strong>de</strong>r aangebo<strong>de</strong>n. Deze stelt een schip voor,<br />

waarboven <strong>de</strong> weemoedig stemmen<strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n<br />

van Johan <strong>de</strong> Witt: 'lck hebbe geduyren<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

storm naer mijn cranck vermogen allme<strong>de</strong> hel-<br />

pen uitkycken en selffs <strong>in</strong> het allerhartste van<br />

't We<strong>de</strong>r boven gestaen.' Over <strong>de</strong> grafische ver-<br />

dienste van <strong>de</strong>ze prent behoeven we niet uit te<br />

wei<strong>de</strong>n; het is genoegzaam bekend dat Dirk van<br />

Gel<strong>de</strong>r een meester <strong>in</strong> het graveren van letters<br />

is. Het is overigens een loffelijk gebaar om ter<br />

gelegenheid van tentoonstel l<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong>rgel ijke<br />

een grafisch blad aan te bie<strong>de</strong>n.<br />

Een her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>gsprent van geheel an<strong>de</strong>re strekk<strong>in</strong>g<br />

is <strong>de</strong> prent met het karakter van een '<strong>in</strong><br />

memoriam'. Beter kunnen we hier spreken van<br />

gedachtenisprent. Deze heeft <strong>de</strong> strekk<strong>in</strong>g om<br />

het leven en verschei<strong>de</strong>n van een gelief<strong>de</strong> ver-<br />

want te ge<strong>de</strong>nken. Het komt bijna nim mer voor,<br />

dat een bekendmak<strong>in</strong>g van overlij<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een<br />

uitzon<strong>de</strong>rlijke, kunstz<strong>in</strong>nige vorm is gekleed.<br />

Meestal ontbreekt <strong>de</strong> tijd voor besprek<strong>in</strong>gen<br />

over een ontwerp en <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g. lk her<strong>in</strong>ner<br />

mij alleen het geval waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> opdracht daar-<br />

voor niet van <strong>de</strong> Íamilie uitg<strong>in</strong>g. Dit is.gebeurd<br />

na <strong>de</strong> dood van De Bazel op 28 november 1923.<br />

Het bestuur van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Verenig<strong>in</strong>g<br />

voor Ambachts- en Nijverheidskunst heeÍt ter-<br />

stond na het overlij<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> sierkunstenaar<br />

Chris Lebeau opdracht gegeven een kaart te<br />

maken, waar<strong>in</strong> is me<strong>de</strong>ge<strong>de</strong>eld wanneer <strong>de</strong> be-<br />

grafenis zou plaats hebben (3 <strong>de</strong>cember 1923);<br />

zij bevatte tevens een oproep op <strong>de</strong> begraaÍ-<br />

plaats aanwezig te zijn om <strong>in</strong> het volgen van <strong>de</strong><br />

baar <strong>de</strong> grote do<strong>de</strong> te eren.<br />

Een prentje dat een gedachtenis betekent en<br />

tevens dient als betuig<strong>in</strong>g van 'Dank voor uw<br />

me<strong>de</strong>leven', is <strong>in</strong> hout gegraveerd door Jaap<br />

Kuijper. Een fraai blad, dat zuiver <strong>in</strong> <strong>de</strong> síeer<br />

van een tragisch verschei<strong>de</strong>n is gehou<strong>de</strong>n. Een<br />

kaart met een plechtig karakter. Men zal kun-<br />

nen opperen dat <strong>de</strong>rgelijke bla<strong>de</strong>n niet voor<br />

publikatie zijn bestemd. Dat zijn zij <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad<br />

niet, maar het gebeurt met <strong>de</strong> grootste piëteit<br />

en met een i<strong>de</strong>ële bedoel<strong>in</strong>g.<br />

Uniek zijn <strong>de</strong> gedachtenisprenten - en zij zijn<br />

dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> ware z<strong>in</strong> <strong>de</strong>s woords - die G. M. van<br />

Wees enige jaren achtereen liet maken om <strong>de</strong><br />

her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan zijn moe<strong>de</strong>r levendig te hou<strong>de</strong>n.<br />

Een van <strong>de</strong> Íraaiste grafische bla<strong>de</strong>n, een ets van<br />

Arend Hendriks, is hierbij afgebeeld. Beeld van<br />

word<strong>in</strong>g en vergankelijkheid, van kosmisch zien<br />

en wijsgerige berust<strong>in</strong>g, waaraan een bed van<br />

bloemen stille luister bijzet. Deze prent getuigt<br />

van een gevoelige compositie en een fabelachti-<br />

ge etstechniek. Hendriks beheerste <strong>de</strong>ze tech-<br />

niek volkomen. Zijn overlij<strong>de</strong>n op 28 oktober<br />

1951, vijÍtig jaar oud, was een verlies voor <strong>de</strong><br />

grafische wereld. Zijn boek 'Etsen, handleid<strong>in</strong>g<br />

voor het etsen op koper en z<strong>in</strong>k', <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong><br />

van 1945 te Alkmaar verschenen, getuigt ook<br />

van een grondige kennis, die hem als docent aan<br />

<strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mie voor Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Kunsten <strong>in</strong> Den<br />

Haag zo uitnemend te sta<strong>de</strong> kwam,<br />

Een geheel an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g wordt van een<br />

kunstenaar vereist <strong>in</strong> een geval als het volgen<strong>de</strong>.<br />

Er bestaan verenig<strong>in</strong>gen die af en toe erele<strong>de</strong>n<br />

benoemen. Meestal zal het bewijs van die be-<br />

noem<strong>in</strong>g berusten <strong>in</strong> een fraai gestel<strong>de</strong> brief van<br />

het bestuur. Dat er gedrukte formulieren voor<br />

bestaan geloven wij niet, omdat het aantal ere-<br />

le<strong>de</strong>n altijd uiterst kle<strong>in</strong> is. Een verenig<strong>in</strong>g zal<br />

er niet licht toe komen een kopergravure, litho,<br />

ets of houtsne<strong>de</strong> te laten maken ten e<strong>in</strong><strong>de</strong> een<br />

gesigneer<strong>de</strong> aídruk daarvan aan het pas benoem-<br />

<strong>de</strong> erelid uit te reiken. Wij kunnen ons <strong>in</strong><strong>de</strong>n-<br />

ken, dat <strong>de</strong> meeste <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> mogelijkheid<br />

daartoe niet <strong>in</strong>valt. De Sticht<strong>in</strong>g Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Exlibris-Kr<strong>in</strong>g heeft, geheel <strong>in</strong> <strong>de</strong> stijl van haar<br />

streven, door <strong>de</strong> Amsterdamse graficus Pam<br />

Rueter een houtgravure laten maken die als een<br />

grondvorm dient voor het gelegenheidsprentie,<br />

dat voor het erelid het schone teken van benoe-


m<strong>in</strong>g is. Tussen het woord 'erelid' en het sluit-<br />

vignet is namelijk een open ruimte, waar<strong>in</strong> een<br />

blokie met <strong>de</strong> naam kan wor<strong>de</strong>n geplaatst. Een<br />

houtsne<strong>de</strong> of houtgravure is voor <strong>de</strong>ze grafische<br />

procedure wel een voor <strong>de</strong> hand liggen<strong>de</strong> tech-<br />

niek. Bij litho (vlakdruk) en ets of kopergravure<br />

(diepdruk) wordt <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g moeilijker.<br />

Wij hopen dat kennisnem<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze vorm van<br />

gelegenheidsgrafiek verenig<strong>in</strong>gen er toe kan<br />

brengen <strong>de</strong> benoem<strong>in</strong>g tot erelid op een waar-<br />

dige en kunstz<strong>in</strong>nige wijze vast te leggen. De<br />

graficus die het niet uitsluitend wil zoeken <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong>coratie, v<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> taak en wezen <strong>de</strong>r verenig<strong>in</strong>g<br />

voldoen<strong>de</strong> motieven voor zijn verbeeld<strong>in</strong>g.<br />

Wij menen <strong>in</strong> het vorenstaan<strong>de</strong> vormen van ge-<br />

legenheidsgrafiek te hebben besproken en afge-<br />

beeld die niet oí slechts we<strong>in</strong>ig bekend zijn.<br />

Wij willen niet nalaten nog enkele voorbeel<strong>de</strong>n<br />

te Seven van bla<strong>de</strong>n die eveneens van bijzon<strong>de</strong>-<br />

re aard zijn, doch meer uitsluitend wat <strong>de</strong> artis-<br />

tieke behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g betreft.<br />

De reeds genoem<strong>de</strong> graficus Arend Hendriks<br />

heeft <strong>in</strong> 1948 een ets gemaakt bij een geboorte-<br />

bericht. De ets werd aígedrukt op <strong>de</strong> voor-<br />

pag<strong>in</strong>a van <strong>de</strong> dubbele kaart. De tekst van<br />

Goethe is <strong>in</strong> prachtige letters weergegeven en<br />

van het motief gaat rust en kracht uit, die ver-<br />

want zijn aan <strong>de</strong> stilte die <strong>de</strong> mens bij het be-<br />

Ieven van het won<strong>de</strong>r <strong>de</strong>r geboorte kan<br />

bezielen.<br />

Tot <strong>de</strong> mooiste geboortekaarties behoort ook<br />

<strong>de</strong> houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r voor zijn<br />

dochter Alei<strong>de</strong> Karen. Eenvoud en schoonheid<br />

reiken hier elkaar <strong>de</strong> hand. En welk een kloeke<br />

sierlijkheid begeleidt <strong>de</strong> tekst.<br />

Van geheel an<strong>de</strong>r slag is <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g, die <strong>de</strong> be-<br />

ken<strong>de</strong> glazenier Joep Nicolas <strong>in</strong> 1925 maakte;<br />

hij beeld<strong>de</strong> een jonggeborene <strong>in</strong> doopiurk uit.<br />

Dankkaartjes zijn er te over. Wij komen hier-<br />

voor nog even terug bij Dirk van Gel<strong>de</strong>r, omdat<br />

hij <strong>in</strong> het simpele 'Dirk van Gel<strong>de</strong>r zendt u hier-<br />

mee zijn dank' al weer bewijst hoezeer hij <strong>de</strong><br />

letter <strong>in</strong> alle speelsheid van haar gestalten be-<br />

heerst, zowel <strong>de</strong> uitgespaar<strong>de</strong> als <strong>in</strong> het hout<br />

gegraveer<strong>de</strong>. Droegen <strong>de</strong> letters <strong>in</strong> het geboor-<br />

tebericht een licht juichen <strong>in</strong> enige zwierigheid,<br />

hier is <strong>de</strong> soberheid aan het woord.<br />

Men moet Cor <strong>de</strong> Wolff zijn om <strong>de</strong> dankbaar-<br />

heid weer te geven <strong>in</strong> <strong>de</strong> koddige geest waar<strong>in</strong><br />

hij dit voor L. en K. Asselbergs heeít gedaan.<br />

Het hart breekt door <strong>de</strong> keel naar buiten om <strong>de</strong><br />

dank uit te spreken.<br />

Bij verhuiz<strong>in</strong>gen kan men gebruik maken van<br />

door <strong>de</strong> posterijen beschikbaar gestel<strong>de</strong> formu-<br />

lieren om van <strong>de</strong> adreswijzig<strong>in</strong>g kennis te geven,<br />

doch <strong>de</strong>ze zijn onpersoonlijk. Eenvoudig, doel-<br />

treffend, op-<strong>de</strong>-man-af, goed <strong>in</strong> beeld gebracht<br />

en <strong>in</strong> het koper gegraveerd, zo is <strong>de</strong> verhuis-<br />

kaart van <strong>de</strong> hand van Wim Zwiers voor <strong>de</strong><br />

architecten Sutterland.<br />

Moge het zijn dat <strong>de</strong> gegeven voorbeel<strong>de</strong>n<br />

vruchtbare <strong>in</strong>vloed hebben op allen die een bijzon<strong>de</strong>re<br />

gelegenheid <strong>in</strong> een bijzon<strong>de</strong>r grafiekie<br />

willen laten Yoortbestaan.<br />

I Houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r<br />

9 Teken<strong>in</strong>g van Joep Nicolas<br />

l0 Houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r<br />

| | Houtgravure van Cor <strong>de</strong> Wolfí<br />

12 Kopergravure van Wim Zwiers<br />

tl<br />

SL'T"trLR!-AN<br />

t5


c. <strong>de</strong> Groen Mf G s <strong>de</strong> groei van een graÍische mach<strong>in</strong>eÍabriek<br />

:l;itruiuiu!fl.,<br />

,,<br />

a-4-.<br />

I Een ou<strong>de</strong>r beeld van <strong>de</strong> fabriekscomplexen van'Johannisberg'te Geisenheim am Rhe<strong>in</strong><br />

Het is vrijwel zeker, dat over het algemeen het<br />

plaatsje Ri..i<strong>de</strong>sheim meer bekendheid geniet<br />

dan het op vijf m<strong>in</strong>utensporensdaarvangelegen<br />

Geisenheim. In <strong>de</strong> zomermaan<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Rii<strong>de</strong>sheim<br />

verblijven<strong>de</strong> waant men zich <strong>in</strong> Capri. Geisen-<br />

heim daarentegen is vol rust. Bei<strong>de</strong> hebben <strong>de</strong><br />

natuurschoonheid gemeen, met als voorgrond<br />

<strong>de</strong> altijd imponeren<strong>de</strong>, snelstromen<strong>de</strong> en bre<strong>de</strong><br />

Rijn. Bij een tocht langs <strong>de</strong> Rijn of verblijven<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> buurt van Geisenheim, zij <strong>de</strong> graÍische<br />

familie aanbevolen om niet te verzuimen een be-<br />

zoek aan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>efabriek<br />

'Johannisberg'<br />

te brengen. Wij zijn er van over-<br />

tuigd, dat men - althans na vooraf kennis te<br />

hebben gegeven van het bezoek - hartelijk ont-<br />

vangen zal wor<strong>de</strong>n en alle <strong>in</strong>formatie en me<strong>de</strong>-<br />

werk<strong>in</strong>g zal verkrijgen die men er voor z'n<br />

doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n zou willen verkrijgen.<br />

Over <strong>de</strong> <strong>in</strong>tensieve rust en <strong>de</strong> schoonheid die<br />

Geisenheim biedt, zullen we hier niet uitwei-<br />

rt<br />

illi<br />

<strong>de</strong>n, maar dat men hier van het <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd zo<br />

snelle en jachten<strong>de</strong> leven bekomt, staat wel bij<br />

voorbaat vast. Als men <strong>in</strong> het hotel 'Schloss<br />

We<strong>in</strong>stube' logeert, kan men <strong>de</strong> aangename ver-<br />

rass<strong>in</strong>g beleven, meermalen le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ter-<br />

nationale grafische gemeenschap te ontmoeten.<br />

Hetzij om zich na<strong>de</strong>r te oriënteren op <strong>de</strong> produkten<br />

van 'Johannisberg'<br />

of om aankopen af te<br />

sluiten. ZelÍs mochten wij het meemaken dat<br />

men uit het verre en nabije oosten even kwam<br />

'w<strong>in</strong>kelen'.<br />

De bijzon<strong>de</strong>r prettige sfeer en <strong>de</strong> bereidheid<br />

om zon<strong>de</strong>r enige geheimdoenerij open<strong>in</strong>g van<br />

zaken te 8even, te laten zien wat <strong>de</strong> fabriek<br />

presteert en tot welke prestaties <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es<br />

<strong>in</strong> staat zijn, zal daarvan wel <strong>de</strong> oorzaak zijn.<br />

Uit <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong>ze grafische mach<strong>in</strong>e-<br />

fabriek blijkt, dat men voortdurend <strong>de</strong> volle<br />

aandacht besteedt aan het belang van <strong>de</strong> boek-<br />

drukker. Ook <strong>in</strong> ons land zijn <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> diensten<br />

2 De mo<strong>de</strong>rne snelpers van 1846, door Johann Kle<strong>in</strong> en Johann Forst te lohannisberg gebouwd (<strong>de</strong>ze ou<strong>de</strong><br />

getrouwe staat <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>monstratiezaal naast <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne mach<strong>in</strong>es opgesteld, voor het gebruik gereed)<br />

l6<br />

van 'Johannisberg'<br />

reeds meer dan hon<strong>de</strong>rd jaar<br />

bekend. Velen uit <strong>de</strong> kr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re<br />

drukkers zullen <strong>de</strong> namen Kle<strong>in</strong>, Forst en Bohn<br />

niet onbekend <strong>in</strong> <strong>de</strong> oren kl<strong>in</strong>ken. Me<strong>de</strong> tot<br />

meer <strong>in</strong>zicht en ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> grafische<br />

drukmach<strong>in</strong>etechniek <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> tijd,<br />

volgt hieron<strong>de</strong>r een en an<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />

van <strong>de</strong><br />

'Johannisberg'<br />

MJG-mach<strong>in</strong>eÍabriek<br />

te Geisenheim am Rhe<strong>in</strong>.<br />

Het ontstaan voert terug naar het jaar 1846.<br />

Johann Kle<strong>in</strong> en Johann Forst stichtten <strong>de</strong> fabriek<br />

<strong>in</strong> Johannisberg, een plaatsle <strong>in</strong> <strong>de</strong> Rhe<strong>in</strong>gau,<br />

landschap <strong>in</strong> Hessen, vormend het weste-<br />

lijk <strong>de</strong>el van het Ma<strong>in</strong>zer bekken, dat beroemd<br />

is om zijn wijnen. In <strong>de</strong> sme<strong>de</strong>rij van va<strong>de</strong>r Kle<strong>in</strong><br />

maakten en bouw<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze twee bekwame hand-<br />

werkers hun eerste drukmach<strong>in</strong>e. Deze eerste<br />

boekdrukkershandpers werd gemaakt voor <strong>de</strong><br />

drukkerij van Marcus Dettmer <strong>in</strong> het naburige<br />

plaatsie Rij<strong>de</strong>sheim. Nog <strong>in</strong> hetzelf<strong>de</strong> laar<br />

bouw<strong>de</strong>n zij ook hun eerste snelpers voor <strong>de</strong><br />

hofboekdrukkerij Schellenberg <strong>in</strong> Wiesba<strong>de</strong>n<br />

(aÍbeeld<strong>in</strong>gen 2 en 3). De smidse werd te kle<strong>in</strong><br />

voor <strong>de</strong> talrijke opdrachten, maar het ontbrak<br />

aan <strong>de</strong> nodige mid<strong>de</strong>len om tot uitbreid<strong>in</strong>g over<br />

te gaan.<br />

Johann Bohn uit Hallgarten <strong>in</strong>teresseer<strong>de</strong><br />

zich voor het ijverige bekwame tweetal en<br />

trad <strong>in</strong> <strong>de</strong> firma als 'Dritte im Bun<strong>de</strong>'. Opmer-<br />

kelijk is <strong>de</strong> gelijkenis van <strong>de</strong> voornamen: drie<br />

maal Johann en zo goed als gelijknamig <strong>de</strong> plaats<br />

Johannisberg. Met het <strong>in</strong> <strong>de</strong> zaak gestoken geld<br />

van Johann Bohn kochten zij een molen, die tot<br />

mach<strong>in</strong>eÍabriek werd omgebouwd. Me<strong>de</strong> door<br />

<strong>de</strong> betere outillage en het <strong>in</strong>gebrachte kapitaal<br />

nam <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g van Kle<strong>in</strong>, Forst en Bohn<br />

een Srote vlucht, die uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk geleid heeft<br />

tot <strong>de</strong> uitgebrei<strong>de</strong> fabriekscomplexen die men<br />

thans te zien krijgt.<br />

In 1854 werd <strong>de</strong> eerste mach<strong>in</strong>e met een cirkel-<br />

aandrijfbeweg<strong>in</strong>g geleverd aan G. Sur<strong>in</strong>gar <strong>in</strong><br />

Leeuwar<strong>de</strong>n, waarna er nog meer <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

volg<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re drukkers zullen zeker<br />

die'Johannisbergers' nog wel <strong>in</strong> het geheugen<br />

zitten. Nog <strong>in</strong> hetzelf<strong>de</strong> jaar werd een dubbele<br />

boekdrukmach<strong>in</strong>e, ook met cirkelbeweg<strong>in</strong>g, af-<br />

geleverd <strong>in</strong> Frankfurt am Ma<strong>in</strong>.<br />

Het jaar 186l was voor het drietal een rampjaar.<br />

Door brand werd <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> molen met <strong>de</strong><br />

gehele <strong>in</strong>ventaris totaal vernield. B<strong>in</strong>nen korte<br />

tijd echter werd <strong>de</strong> Íabriek weer opgebouwd<br />

en - naar <strong>de</strong> begrippen van die tijd - met <strong>de</strong><br />

meest mo<strong>de</strong>rne metaalbewerk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>es ge-<br />

<strong>in</strong>stalleerd. Achteraf bleek dat <strong>de</strong> ramp toch<br />

ook wel een verdienste heeft gehad, hetgeen<br />

door <strong>de</strong> prestaties <strong>in</strong> <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> iaren tot uit-<br />

drukk<strong>in</strong>g kwam, prestaties die <strong>in</strong> alle lan<strong>de</strong>n<br />

van Europa en daarbuiten wer<strong>de</strong>n erkend en<br />

gewaar<strong>de</strong>erd. In 1866 kwam <strong>de</strong> eerste mach<strong>in</strong>e<br />

met een <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g waarme<strong>de</strong> men zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

bovenband kon drukken.<br />

Welk een uitbreid<strong>in</strong>g <strong>de</strong> Íabriek na <strong>de</strong> brand van<br />

l86l heeÍt on<strong>de</strong>rgaan, is dui<strong>de</strong>lijk uit <strong>de</strong> cijfers<br />

te herkennen. ln 1867 waren 164 werknemers<br />

aan <strong>de</strong> fabriek verbon<strong>de</strong>n en toen waren er 74


metaalmach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> bedrijf, hetgeen voor die tijd<br />

toch wel respectabel was.<br />

Dat <strong>de</strong> techniek ook <strong>in</strong> die tijd grote vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>-<br />

gen maakte blijkt wel hieruit, dat men <strong>in</strong> nog<br />

geen tw<strong>in</strong>tig iaar na het betrekken van <strong>de</strong> mo-<br />

len, reeds <strong>in</strong> 1868, van <strong>de</strong> eenvoudige snelpers<br />

tot <strong>de</strong> eerste hoogdruk-tweekleurenmach<strong>in</strong>e<br />

en <strong>de</strong> eerste steendruksnelpers met vier op-<br />

draagrollen was gekomen. In het jaar 1875 werd<br />

<strong>de</strong> duizendste snelpers afgeleverd. Een iaar<br />

later gaf men uitvoer<strong>in</strong>g aan een nieuw bouw-<br />

programma. De 'Liliput', een kle<strong>in</strong>e snellopen<strong>de</strong><br />

snelpers, waaraan menige ou<strong>de</strong>re drukker van<br />

thans zijn drukkersloopbaan is begonnen, kwam<br />

<strong>de</strong> fabriek uit. Tot l9l8 zou<strong>de</strong>n er twee-en-een-<br />

halí-duizend volgen.<br />

In 1878 g<strong>in</strong>g men weer een stap ver<strong>de</strong>r op <strong>de</strong><br />

v/eg van <strong>de</strong> rationele werkmetho<strong>de</strong> met het<br />

bouwen van vouwapparaten die achter <strong>de</strong> ma-<br />

ch<strong>in</strong>es wer<strong>de</strong>n geplaatst om het uitkomen<strong>de</strong> vel<br />

meteen te vouwen. De drukker werd drukker-<br />

vouwer. ln l885g<strong>in</strong>g <strong>de</strong>tweeduizendste, <strong>in</strong> 1893<br />

<strong>de</strong> drieduizendste mach<strong>in</strong>e <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur uit. Zo g<strong>in</strong>g<br />

het immer crescendo.<br />

In het beg<strong>in</strong> van 1900 bouw<strong>de</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>efabriek<br />

haar eerste tweekleuren-tweetoerenmach<strong>in</strong>e!<br />

Dat er niets nieuws on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> zon gebeurt, ver-<br />

haalt het geval dat reeds <strong>in</strong> l9l2 twee van <strong>de</strong><br />

laatst aangedui<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es bij drukkerij Rudolf<br />

Mosse <strong>in</strong> Berlijn week-aan-week het tijdschrift<br />

'Ulk', <strong>in</strong> vier kleuren, gelijktijdig, met een snel-<br />

heid van tweeduizend exemplaren (achtduizend<br />

druks) per uur, drukten. De vraag naar <strong>de</strong>ze<br />

mach<strong>in</strong>e was zo groot (niet <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland), dat<br />

men tot seriebouw moest overgaan om aan <strong>de</strong><br />

talrijke aanvragen uit b<strong>in</strong>nen- en buitenland te<br />

kunnen voldoen.<br />

Men had zich ook toegelegd op het Íabriceren<br />

van <strong>in</strong>legapparaten. In 1902 bouw<strong>de</strong> men <strong>in</strong>leg-<br />

apparaten met strijksysteem, later met zuig-<br />

systeem. In l9l6 kwam <strong>de</strong> 'Vorwàrts', een<br />

zware mach<strong>in</strong>e die veel opgang maakte en door<br />

<strong>de</strong> fabriek als standaardmach<strong>in</strong>e werd aange-<br />

merkt voor <strong>de</strong> later te bouwen stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

persen.lnl927 en 1928 kwamen <strong>de</strong>'Rhe<strong>in</strong>front'<br />

en <strong>de</strong>'Diana', weer beter geconstrueerd dan <strong>de</strong><br />

'Vorwàrts'. Inmid<strong>de</strong>ls kwamen <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen<br />

van <strong>de</strong> constructeurs van <strong>de</strong> smetloze luchtuit-<br />

leg, een systeem dat elke uitleg met keerbewe-<br />

g<strong>in</strong>g van het vel <strong>in</strong> <strong>de</strong> schaduw stel<strong>de</strong> en er me<strong>de</strong><br />

toe bijdroeg dat <strong>de</strong> lattenuitleg aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong><br />

van zijn bestaan kwam.<br />

Steeds naar betere constructie zoeken<strong>de</strong> kwam<br />

<strong>in</strong> 1938 <strong>de</strong> 'Selekta'. Maar zo langzamerhand<br />

na<strong>de</strong>ren we dan het rampzalige iaar 1939. De<br />

perio<strong>de</strong> van <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> wereldoorlog is ook aan<br />

'Johannisberg'<br />

niet zon<strong>de</strong>r meer voorbij gegaan.<br />

l95l bracht een nieuw produkt, <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />

illustratie-hoogdrukmach<strong>in</strong>e'Rhenus', met <strong>de</strong><br />

constructie van het gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> <strong>in</strong>legappa-<br />

raat voor enkelvoudige <strong>in</strong>leg en staffel<strong>in</strong>leg. Dat<br />

daarnaast ook nog <strong>in</strong> <strong>de</strong> fabriek seriematig <strong>de</strong><br />

'Garant' werd gebouwd, Seeft te zien dat men<br />

tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> oorlog zich is blijven <strong>in</strong>stellen op<br />

3 Een kiikie door het grote vliegwiel op het vormíundament en het <strong>in</strong>ktwerk (later zal ook <strong>de</strong> naam<br />

Johann Bohn op <strong>de</strong> stoel van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak prijken)<br />

,*,:<br />

't.<br />

{;.<br />

17


MJG: <strong>de</strong> groei van een grafische mach<strong>in</strong>eíabriek<br />

4 De drie fasen bij het uitleggen van het vel door <strong>de</strong> Johannisberg-luchtuitleg (tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> loop<br />

van het vel wordt het door lucht gedragen en geleid)<br />

5 De uitleg-ban<strong>de</strong>nwagen, waarmee <strong>de</strong> vellen onberispelijk, me<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van luchtstromen,<br />

op <strong>de</strong> uitlegtaíel wor<strong>de</strong>n uitgelegd<br />

t8<br />

vernieuwen<strong>de</strong> constructies voor <strong>de</strong> hoogdruk-<br />

mach<strong>in</strong>es. In 1952 kwam <strong>de</strong> zojuist aangedui<strong>de</strong><br />

automatische tweetoerenmach<strong>in</strong>e'Garant' aan<br />

<strong>de</strong> markt.<br />

ln 1953 kwam men <strong>de</strong> illustratiemach<strong>in</strong>e'Selek-<br />

ta-S'aanbevelen. Twee jaar later, <strong>in</strong> 1955, werd<br />

een ie<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> lpex-tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Lon<strong>de</strong>n<br />

verrast door <strong>de</strong> grootformaat-hoogd rukmachi-<br />

ne 'Monarch', een goed gekozen naam voor<br />

<strong>de</strong>ze robu uste stopci l<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers.<br />

Uit <strong>de</strong> hier summier geschetste geschie<strong>de</strong>nis<br />

van <strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>eÍabriek'Johannisberg'<br />

blijkt aídoen<strong>de</strong> dat <strong>de</strong>ze íabriek geduren<strong>de</strong> haar<br />

bestaan allerlei typen drukmach<strong>in</strong>es met succes<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische bedrijven over <strong>de</strong> gehele wereld<br />

heeft gebracht. In het overzicht hebben wij tot<br />

nu toe <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> bouw van <strong>de</strong> druk-<br />

mach<strong>in</strong>es, bestemd voor <strong>de</strong> hoogdruk, gevolgd.<br />

Ook voor het diepdrukprocédé echter zijn tal-<br />

rijke en grote opdrachten uitgevoerd.<br />

ln 1957 kreeg Johannisberg' het predikaat van<br />

betrouwbaarheid van <strong>de</strong> Amerikaanse Miller-<br />

mach<strong>in</strong>eíabriek, doordat <strong>de</strong> bouw van <strong>de</strong> ver-<br />

nuítige M i I ler-tweetoeren mach i nes voor Eu ro-<br />

pa aan <strong>de</strong> MJG werd overgedragen, Intussen is<br />

gebleken dat ook dit een succes is gewor<strong>de</strong>n.<br />

Tal van Miller-tweetoerenmach<strong>in</strong>es hebben hun<br />

weg naar <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Europa<br />

(ook naar Ne<strong>de</strong>rland) gevon<strong>de</strong>n.<br />

De fabriek volgt ook <strong>de</strong> wenken en ervar<strong>in</strong>gen<br />

uit <strong>de</strong> praktijk. In 1957 kon<strong>de</strong>n wij ervaren, dat<br />

<strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> vertegenwoordiger <strong>in</strong><br />

ons land (s<strong>in</strong>ds kort W<strong>in</strong>kler Fallert & Co) een<br />

apparatuur is ontworpen waarme<strong>de</strong> het door-<br />

snij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vellen op <strong>de</strong> drukmach<strong>in</strong>e meer<br />

acceptabel werd.<br />

Ook nu verricht MJG weer goe<strong>de</strong> diensten om<br />

<strong>de</strong> eens verlaten tweekleurendruk nieuw leven<br />

te geven met het bouwen van <strong>de</strong> Miller-twee-<br />

kleuren-tweetoerenmach<strong>in</strong>es. Dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt-<br />

fabrikanten dit hoopvol streven voor <strong>de</strong> hoog-<br />

druk met volle <strong>in</strong>zet on<strong>de</strong>rsteunen, mag hier<br />

wel on<strong>de</strong>rstreept wor<strong>de</strong>n.<br />

Mach<strong>in</strong>es zijn het uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk produkt van vele<br />

factoren : grondstoffen, allerlei bewerk<strong>in</strong>gen als<br />

zandvormen, gieten, metaalbewerk<strong>in</strong>gen, mon-<br />

tage, voortduren<strong>de</strong> Controle op precisie en<br />

kwaliteit enz. Dit alles komt bij 'Johannisberg'<br />

geheel <strong>in</strong> eigen fabricage tot stand.<br />

De stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen zijn alle van gelijke basis-<br />

constructie en ze wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> seriebouw ver-<br />

vaardigd. De efficiency van <strong>de</strong> íabriek werkt ten<br />

slotte door <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerijen op het punt van<br />

kostprijs en rationele bedien<strong>in</strong>g van mach<strong>in</strong>es.<br />

De grondgestellen zijn alle, met <strong>in</strong>begrip van <strong>de</strong><br />

rollenbanen, uit één stuk gegoten. Het gewicht<br />

van zo'n grondgestel is ongeveer <strong>de</strong> helít van<br />

het totale gewicht van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e. Daaren-<br />

boven zijn verschei<strong>de</strong>ne zware <strong>de</strong>len <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

grondgestellen gebouwd. Het zwaartepunt<br />

komt daardoor zo ver mogelijk naar on<strong>de</strong>r te<br />

liggen, één van <strong>de</strong> voorwaar<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> stabili-<br />

teit van een mach<strong>in</strong>e,<br />

De <strong>in</strong>ktwerken zijn <strong>in</strong> hun totaliteit berekend


op <strong>de</strong> eisen die het drukken van uitgebrei<strong>de</strong><br />

illustratievormen stelt.<br />

De hoge drukkracht van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r - bij <strong>de</strong><br />

'Monarch' 1000 kg - wordt ontleend aan het ge-<br />

wicht, een starre opsluit<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

assen <strong>in</strong> <strong>de</strong> bedd<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong> weerstand aan trek<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> grondgestellen.<br />

Behalve het <strong>in</strong>legapparaat van <strong>de</strong> 'Monarch'zijn<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>legapparaten alle eigen produkt van <strong>de</strong><br />

MlG. Ze zijn zowel voor enkelvoudige als voor<br />

staffelsgewijze <strong>in</strong>leg geconstrueerd.<br />

Naast <strong>de</strong> verbeter<strong>in</strong>gen die tot produktie van<br />

kwaliteitswerk moeten bijdragen, heeft <strong>de</strong><br />

MJG <strong>in</strong> 't bijzon<strong>de</strong>r aandacht besteed aan het<br />

uitleggen van <strong>de</strong> vellen. Er is een uitleg gecon-<br />

strueerd die het uitkomen van <strong>de</strong> vellen op<br />

generlei wijze na<strong>de</strong>lig beïnvloedt, noch <strong>in</strong> kwali-<br />

tatieve, noch <strong>in</strong> produktieve z<strong>in</strong>.<br />

De gebruikswaar<strong>de</strong> komt vooral tot uit<strong>in</strong>g bij<br />

<strong>de</strong> grootformaatmach<strong>in</strong>e 'Monarch'. Het is be-<br />

kend dat vooral bij grote formaten <strong>de</strong> prod u ktie<br />

m<strong>in</strong> of meer geremd kan wor<strong>de</strong>n door het on-<br />

willig uitleggen van <strong>de</strong> vellen.<br />

Het programma van <strong>de</strong> MJG omvat een reeks<br />

drukmach<strong>in</strong>es die aan <strong>de</strong> strengste eisen van <strong>de</strong><br />

mo<strong>de</strong>rne constructiebouw voldoen. Een reeks<br />

drukmach<strong>in</strong>es bovendien die aansluit bij <strong>de</strong> ver-<br />

schillen <strong>in</strong> geaardheid en produktie, welke zich<br />

aftekenen <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische bedrijven.<br />

Stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen<br />

'Selekta-S': papierformaat 56x80 cm<br />

'Rhenus':<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> vorm 54x79 cm<br />

druksnelheid 4000 vel Der uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 6)<br />

papierformaat 64x96 cm<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> vorm 62 x 96 cm<br />

druksnelheid 3000 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 7)<br />

'Monarch': papierformaat 80 x I l2 cm<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong>vorm 76 x I 12 cm<br />

druksnelheid 2500 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 8)<br />

Tweetoerenmoch<strong>in</strong>es<br />

'Garant':<br />

papierformaat 70x 100 cm<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> vorm 68 x 99 cm<br />

druksnelheid 3200 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 9)<br />

'Miller-SY': papierformaat 76 x 104 cm<br />

druksnelheid 4250 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g l0)<br />

'Miller-TW' : tweekleuren-tweetoeren mach<strong>in</strong>e<br />

papierformaat 53 x7l cm<br />

produktie 8000 druks per uur<br />

(aÍbeeld<strong>in</strong>g I l)<br />

'Miller-TY'<br />

: tweekleu ren-tweetoeren mach <strong>in</strong>e<br />

formaat 76x 104 cm<br />

produktie 7500 druks per uur<br />

'Selekta-S'. een mach<strong>in</strong>e voor illustratiewerk<br />

Bedien<strong>in</strong>gszij<strong>de</strong> van <strong>de</strong>'Rhenus'<br />

t9


MJG: <strong>de</strong> groei van een grafische mach<strong>in</strong>efabriek<br />

9 Tweetoerenmach<strong>in</strong>e'Garant<br />

l0 Miller-tweetoerenoers SY<br />

20<br />

*;"-l<br />

1t--)<br />

A. Reens Kleur en kleurgebrulk <strong>in</strong><br />

Reeds verschei<strong>de</strong>ne malen werd <strong>in</strong> TéTé ge-<br />

schreven over kleur en <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van kleur op<br />

<strong>de</strong> mens, Meer en meer verheít zich <strong>de</strong> kennis<br />

van kleur en eigenschappen van kleuren tot een<br />

belangrijke zaak. Wij willen daarom een paar<br />

<strong>in</strong>drukken weerSeven van een speciale'kleuren-<br />

dag', die enige tijd gele<strong>de</strong>n werd gehou<strong>de</strong>n<br />

en tij<strong>de</strong>ns welke belangwekken<strong>de</strong> d<strong>in</strong>gen over<br />

kleur en kleurgebruik zijn besproken. Eén van<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>gen, op <strong>de</strong>ze kleurendag gehou<strong>de</strong>n,<br />

g<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> kleur <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs aan scholen.<br />

Een on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el er van was gewijd aan <strong>de</strong> vak-<br />

opleid<strong>in</strong>g voor drukkers. Wij halen <strong>in</strong> het na-<br />

volgen<strong>de</strong> zo maar het een en an<strong>de</strong>r aan.<br />

Kleur beïnvloedt het gevoelsleven van <strong>de</strong> mens,<br />

geeft klaarheid en vreug<strong>de</strong> bij juiste toepass<strong>in</strong>g,<br />

maar verwarr<strong>in</strong>g en ontstemm<strong>in</strong>g bij een ver-<br />

keerd gebruik.<br />

De algemene vorm<strong>in</strong>g wordt nog gekenmerkt<br />

door een overmaat aan verstan<strong>de</strong>lijke gericht-<br />

heid en een tekort aan emotionele opvoed<strong>in</strong>g.<br />

Kleur wordt geleerd volgens verstan<strong>de</strong>lijke<br />

schema's, maar niet beleefd. Het aankweken<br />

van kleurbelev<strong>in</strong>g en van begrip voor <strong>de</strong> uit-<br />

drukk<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n er van, kunnen lei<strong>de</strong>n<br />

tot een bewust zien en hanteren van kleur.<br />

Aan kunst- en vakscholen moet het probleem<br />

van <strong>de</strong> kleur dieper en grondiger wor<strong>de</strong>n be-<br />

han<strong>de</strong>ld dan op kweekscholen en mid<strong>de</strong>lbare<br />

scholen, door systematische oefen<strong>in</strong>g en volgens<br />

een bepaal<strong>de</strong> method iek.<br />

Waar werd gesproken over <strong>de</strong> functie van <strong>de</strong><br />

kleur <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs, werd aangevoerd dat<br />

gestreeíd moet wor<strong>de</strong>n naar een beel<strong>de</strong>nd ex-<br />

pressionisme en niet een tekenen van geijkte<br />

vormen. Dit is zeker belangrijk voor hen die<br />

later creatiefwerk moeten kunnen maken.<br />

Bij het mid<strong>de</strong>lbaar en het voorberei<strong>de</strong>nd hoger<br />

on<strong>de</strong>rwijs en aan kunst- en vakscholen is het,<br />

volgens <strong>in</strong>lei<strong>de</strong>r R. J. H. Smeets, directeur van<br />

<strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mie voor Industriële Vormgev<strong>in</strong>g te<br />

E<strong>in</strong>dhoven, een hachelijke on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g om te<br />

spreken van een s)rstematische en methodische<br />

behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van het kleurprobleem, omdat er<br />

nog zo we<strong>in</strong>ig van is. Er is, zo meen<strong>de</strong> hij, nog<br />

niet veel mee te <strong>de</strong>len over <strong>de</strong> plaats die <strong>de</strong><br />

kleur <strong>in</strong>neemt <strong>in</strong> <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>gen, behou<strong>de</strong>ns<br />

wellicht dat het <strong>in</strong> het algemeen een nog maar<br />

heel beschei<strong>de</strong>n plaats is.<br />

Het is misschien meer opbouwend om na te<br />

gaan hoe het eigenlijk zou moeten zijn en wat<br />

gedaan zou kunnen wor<strong>de</strong>n om aan <strong>de</strong> kleur<br />

die betekenis <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs te geven die het<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd zou moeten bezitten.<br />

Natuurlijk zijn theoretische lessen over kunst-<br />

geschie<strong>de</strong>nis en smaakvorm<strong>in</strong>g ook van belang,<br />

evenals muziek en creatief spel. Maar het zelf<br />

omgaan en experimenteren met kleuren en<br />

allerlei materialen geeft pas <strong>de</strong> iuiste ontwikke-<br />

l<strong>in</strong>g van kleurgevoel, handvaardigheid en voor-<br />

stel li ngsvermogen.<br />

Over <strong>de</strong> vakopleid<strong>in</strong>g voor drukkers werd o.a.<br />

gezegd: De opkomst van <strong>de</strong> fotomechanische<br />

reproduktietechnieken heeÍt nieuwe beroepen<br />

I<br />

I I


k <strong>in</strong> <strong>de</strong> opleld<strong>in</strong>g<br />

I<br />

doen ontstaan, die alle heel nauw bij <strong>de</strong> kleur<br />

betrokken zijn, zoals kleurenlithograaf, repro-<br />

duktieíotograaf, kleuretser, kleurendrukker<br />

enz. Deze grote groep van uitvoeren<strong>de</strong> vak-<br />

mensen moet vóór alles beschikken over tref-<br />

zekerheid voor <strong>de</strong> orig<strong>in</strong>ele kleurtonen en<br />

bovendien over begrip voor harmonische kleur-<br />

werk<strong>in</strong>g. Het ligt voor <strong>de</strong> hand, dat ook hier<br />

een methodische en praktische weg tot <strong>de</strong> kleur<br />

aanwezig moet zijn of moet wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n,<br />

KleurtreÍ- en kleurmengoefen<strong>in</strong>gen zullen <strong>de</strong><br />

hoofdschotel moeten vormen voor <strong>de</strong> kleur-<br />

opleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze beroepen.<br />

Dr. O. A. Gu<strong>in</strong>eau gaf ter illustratie van <strong>de</strong><br />

praktijk voor <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g van drukkerijen het<br />

volgen<strong>de</strong> voorbeeld: Een ontwerper kreeg <strong>de</strong><br />

opdracht zes kleurenplaten te maken voor een<br />

kalen<strong>de</strong>r. Hij zette ze op met plakkaatverÍ, een<br />

verÍsoortdie gekenmerktwordt door een kleur-<br />

zuiverheid en hel<strong>de</strong>rheid die met druk<strong>in</strong>kt niet<br />

te bereiken is. Het gevolg was, dat men, om het<br />

ontwerp zo goed mogelijk te bena<strong>de</strong>ren, van <strong>de</strong><br />

zes kleuren moest overgaan op drukken <strong>in</strong> acht<br />

kleuren, terwijl toch niemand tevre<strong>de</strong>n was<br />

over het resultaat,<br />

Gewapend met <strong>de</strong>ze ervar<strong>in</strong>g dacht <strong>de</strong> ont-<br />

werper het <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> keer beter te doen<br />

door aquarelverf op gehamerd papier te ge-<br />

bruiken. Hij bereikte daarmee weer een mooi<br />

effect bij het ontwerp, maar zag niet dat ook dit<br />

resultaat door <strong>de</strong> drukker niet op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

manier te bereiken valt. Het gevolg was weer,<br />

dat <strong>de</strong> opdrachtgever zich teleurgesteld voel<strong>de</strong>.<br />

Deze liet daarom <strong>de</strong> ontwerper schieten en<br />

zette een kleurenfotograaf aan het werk, <strong>in</strong>-<br />

genomen door <strong>de</strong> prachtige kleuren die <strong>de</strong>ze<br />

met zijn dia's kan bereiken. Uit het oog werd<br />

verloren dat het daarbij gaat om licht dat op<br />

een wit scherm geworpen wordt <strong>in</strong> een donkere<br />

omgev<strong>in</strong>g, met een effect dat on<strong>de</strong>nkbaar is <strong>in</strong><br />

drukwerk. Het is daarom niet te verwon<strong>de</strong>ren,<br />

dat ook <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>r<strong>de</strong> opdracht op een teleur-<br />

stell<strong>in</strong>g uitliep.<br />

Wat dacht men over het resultaat? De kleuren-<br />

fotograaf maakte geen goe<strong>de</strong> kleu ren u ittreksels,<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfabrikant niet <strong>de</strong> juiste <strong>in</strong>kt, <strong>de</strong> drukker<br />

hield zich niet goed aan <strong>de</strong> schaaldrukken. Ver-<br />

wijten over en weer! Toch had ie<strong>de</strong>reen zijn<br />

uiterste best gedaan, maar zowel <strong>de</strong> opdracht-<br />

gever als <strong>de</strong>gene die <strong>de</strong> or<strong>de</strong>r van hem <strong>in</strong> ont-<br />

vangst nam wisten niet voldoen<strong>de</strong> van kleuren-<br />

leer om er vooraf op te wijzen dat het resultaat<br />

A. Reens Bewaren van clichés <strong>in</strong> een tiidschriÍtendrukkerii<br />

Bij een grote tijdschriftendrukkerij heeÍt men<br />

<strong>de</strong> moeilijkheid van het bewaren van clichés<br />

voorbeeldig opgelost. Zelfs zodanig dat er<br />

regelmatig bezoekers komen om zich van het<br />

toegepaste systeem op <strong>de</strong> hoogte te stellen.<br />

Het komt er eigenlijk op neer, dat <strong>de</strong> hoeveel-<br />

heid clichés <strong>in</strong> evenwicht wordt gehou<strong>de</strong>n door<br />

het toevoegen van nieuwe en verwij<strong>de</strong>ren van<br />

ou<strong>de</strong>. De <strong>in</strong> vele tijdschriÍtendrukkerijen be-<br />

staan<strong>de</strong> chaotische toestand v<strong>in</strong>dt z'n oorzaak<br />

hier<strong>in</strong>, dat er wel regelmatig nieuwe clichés<br />

bij komen, doch dat daar geen verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> clichés tegenover staat. Hierdoor<br />

wordt zelfs het grootste magazijn te kle<strong>in</strong> en<br />

moet zelfs <strong>de</strong> beste organisatie falen.<br />

Vastgesteld werd dat slechts <strong>in</strong> we<strong>in</strong>ig gevallen<br />

een cliché wordt herplaatst, zeker niet waar het<br />

het redactionele <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> tijdschriften be-<br />

treft. Men heeít nu rigoreus <strong>in</strong>gegrepen door <strong>de</strong><br />

uitgevers van <strong>de</strong> tijdschriíten voor <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />

keuze te stellen:<br />

o <strong>de</strong> clichés wor<strong>de</strong>n direct nadat <strong>de</strong> vorm uit<br />

elkaar is gehaald aan <strong>de</strong> klant teruggezon<strong>de</strong>n;<br />

b <strong>de</strong> redactionele clichés wor<strong>de</strong>n drie maan<strong>de</strong>n<br />

lang bewaard en dan vernietigd; voor adver-<br />

tentieclichés geldt een termijn van twaalí<br />

maan<strong>de</strong>n. Alleen voor clichés van personen<br />

wordt een uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g gemaakt. Die gaan <strong>in</strong><br />

het archief van <strong>de</strong> firma.<br />

Geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> tijd dat <strong>de</strong> clichés wor<strong>de</strong>n be-<br />

waard kan verzend<strong>in</strong>g naar elk adres geschie<strong>de</strong>n.<br />

De clichés wor<strong>de</strong>n opgeborgen naar <strong>de</strong> uitgaven<br />

<strong>de</strong>r verschillen<strong>de</strong> tijdschriÍten. Wenst <strong>de</strong> uit-<br />

gever een cliché ter beschikk<strong>in</strong>g te krijgen of<br />

ergens heen verzon<strong>de</strong>n te hebben, dan moet hij<br />

opgeven <strong>in</strong> welk tijdschrift en op welke pag<strong>in</strong>a<br />

het werd geplaatst.<br />

Na het afdrukken van een tijdschrift ontvangt<br />

<strong>de</strong> beheer<strong>de</strong>r van het clichéarchief een exem-<br />

plaar. Bij elke afbeeld<strong>in</strong>g staat door een teken<br />

aangegeven of het cliché <strong>in</strong> het archieí moet<br />

wor<strong>de</strong>n opgenomen dan wel teruggezon<strong>de</strong>n, De<br />

clichés voor het archieÍ gaan vergezeld van een<br />

aídruk, waarop aangegeven het tijdschrift, <strong>de</strong><br />

pag<strong>in</strong>a waarop <strong>de</strong> aíbeeld<strong>in</strong>g werd geplaatst, <strong>de</strong><br />

titel en een <strong>nummer</strong>. Op <strong>de</strong> losse afdruk wordt<br />

van het ontwerp<strong>in</strong>druk niet te behalen zou zijn.<br />

Een en an<strong>de</strong>r vormt wel een aanspor<strong>in</strong>g voor<br />

ons grafici, waar wij zo veel met kleur te maken<br />

hebben, ons meer en meer vertrouwd te maken<br />

met <strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n en mogelijkhe<strong>de</strong>n van het<br />

kleurgebruik. Te veel nog is het een proberen,<br />

waardoor tijd en materiaal verloren gaat en<br />

waarbij toch geen goed e<strong>in</strong>dresultaat wordt<br />

verkregen.<br />

Ook werd <strong>in</strong> het |GT-nieuws van maart jl. weer<br />

eens gewezen op <strong>de</strong> problemen van mengen van<br />

kleu ren.<br />

Eén van <strong>de</strong> conclusies op <strong>de</strong> kleurendag was niet<br />

al te optimistisch: 'Vastgesteld kan wor<strong>de</strong>n dat<br />

<strong>de</strong> behoefte aan on<strong>de</strong>rwijs <strong>in</strong> <strong>de</strong> kleur alom aan-<br />

wezig is en groter wordt naarmate <strong>de</strong> <strong>in</strong>dustria-<br />

lisatie toeneemt. In <strong>de</strong>ze behoeÍte kan echter<br />

niet wor<strong>de</strong>n voorzien, omdat er nauwelijks<br />

leerkrachten bestaan die op dit gebied ge-<br />

schoold zijn. Het is zaak dat daar<strong>in</strong> snel en aí-<br />

doen<strong>de</strong> wordt voorzien, want het gebrek aan<br />

<strong>de</strong>ze kennis bij hen die uit hoof<strong>de</strong> van het<br />

beroep kleur gebruiken en toepassen, veroor-<br />

zaakt onnodig ergernis, teleurstell<strong>in</strong>g, tijd- en<br />

geldverl ies.'<br />

Tot zover het vraagstuk van kleur en opleid<strong>in</strong>g.<br />

ook het <strong>nummer</strong> van het archieÍrek vermeld en<br />

eveneens <strong>in</strong> het <strong>in</strong> archieÍ blijven<strong>de</strong> tijdschrift<br />

bij het betreffen<strong>de</strong> cliché.<br />

Overeenkomstig <strong>de</strong> archief<strong>nummer</strong>s wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

clichés als boekles naast elkaar geplaatst <strong>in</strong><br />

rekken, waar<strong>in</strong> plaats is voor clichés tot 22 X 32<br />

cm. Ongemonteer<strong>de</strong> clichés wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> bescher-<br />

men<strong>de</strong> hulzen van strobord gevat. Deze hulzen<br />

krijgen <strong>de</strong> afdruk en het archieÍ<strong>nummer</strong>.<br />

Op <strong>de</strong>ze manier kunnen clichés <strong>in</strong> enkele<br />

m<strong>in</strong>uten wor<strong>de</strong>n opgezocht. Na drie maan<strong>de</strong>n<br />

wor<strong>de</strong>n. aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> <strong>de</strong>sbetreffen<strong>de</strong><br />

tijdschriften, allereerst <strong>de</strong> clichés van het<br />

redactionele <strong>de</strong>el er uit gehaald en vernietigd.<br />

Na een jaar wordt <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> 'kuis<strong>in</strong>g' toegepast<br />

voor <strong>de</strong> overige clichés, waarbij dus <strong>de</strong> clichés<br />

van adveftenties wor<strong>de</strong>n opgeruimd en <strong>de</strong><br />

clichés met afbeeld<strong>in</strong>gen van personen el<strong>de</strong>rs<br />

een <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itieve opberg<strong>in</strong>g v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Mogelijk dient dit voorbeeld uit <strong>de</strong> 'lnland<br />

Pr<strong>in</strong>ter and Lithographer'tot navolg<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong><br />

clichéopberg<strong>in</strong>g van onze eigen, op dit punt<br />

al evenzeer geplaag<strong>de</strong> tijdschriftendrukkerijen.<br />

2l


22<br />

ffiu<br />

atrffiN<br />

èffiá<br />

fe*t<br />

qg&ffii$&n*í4 iwffi{<br />

íei,4sËsW$ tff#rwf<br />

*Wdffid<br />

B,q4sl$ffisffÍ<br />

,@<br />

gffiN<br />

J'JÁ<br />

-&&<br />

iEln<br />

VGtil,<br />

-a5J<br />

ry-.-<br />

EI<br />

M. H. Groenendaal Dfie catalogussenY<br />

Tot <strong>de</strong> drukwerken waarmee verkooobevor<strong>de</strong>-<br />

r<strong>in</strong>g wordt beoogd, behoort <strong>de</strong> catalogus. Met<br />

<strong>de</strong> groep van grafische werkstukken waartoe <strong>de</strong><br />

catalogus behoort, heeít men <strong>in</strong> menige druk-<br />

kerij van tijd tot tijd te doen, zodat het voor<br />

menigeen <strong>in</strong>teressant kan zijn er eens een paar<br />

op <strong>de</strong> verschijn<strong>in</strong>g en vormgev<strong>in</strong>g te bekijken.<br />

Daartoe <strong>de</strong><strong>de</strong>n wij een l


lran meubelen<br />

De rubrieken zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze catalogus eveneens<br />

geschei<strong>de</strong>n door een gekleurd papierblad; ze<br />

zijn bedrukt <strong>in</strong> zwarte letter<strong>in</strong>g en met een<br />

rood vlak on<strong>de</strong>r het han<strong>de</strong>lsmerk. De bla<strong>de</strong>n<br />

en het geplastificeer<strong>de</strong> omslag wor<strong>de</strong>n door een<br />

plastic-scharnier bijeengehou<strong>de</strong>n.<br />

De druk is van Van Boekhoven te Utrecht, het<br />

ontwerp van J. Bouwman. De layout is overwegend<br />

a-symmetrisch, maar hier en daar vor-<br />

men twee naast elkaar liggen<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a's een<br />

symmetrische eenheid. Voor <strong>de</strong> ontvangers zal<br />

dit niet storend zijn, doch het geheel van <strong>de</strong><br />

opzet wordt er o,i. door verzwakt. Door het<br />

oblongÍormaat was het bepaald een moeilijke<br />

opgave om <strong>de</strong> gegevens dui<strong>de</strong>lijk te ranS-<br />

schikken en daarbij geen last van het vele wit te<br />

I P*Toe: evenwichttussen tweezeer verschillend geaar<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a's<br />

2 PasToe: illustraties van meubelen, verklaren<strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen, teksten en toegevoegd illustratiefelement<br />

3 PasToe: een a-symmetrisch pag<strong>in</strong>astel<br />

4 Van Rooiien: een íorser pag<strong>in</strong>abeeld, met en zon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> kleur wisselen<strong>de</strong> balken en vlakken<br />

5 Van Rooiien: symmetrie met een brek<strong>in</strong>g door een aparte <strong>in</strong>zet<br />

||<br />

T<br />

I<br />

r<br />

I<br />

T<br />

T<br />

T<br />

I<br />

||<br />

t<br />

I<br />

:<br />

I<br />

t<br />

:<br />

I<br />

t&<br />

B'<br />

*tr<br />

hebben. Het voorplat moet, als zeer geslaagd, diapositieÍ ím-vignet op elke pag<strong>in</strong>a verwerkt.<br />

nog apart wor<strong>de</strong>n genoemd.<br />

Een aantal bla<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> rubriek diversen is wat<br />

Kempkes' Meubelfabrieken lieten hun catalogus fleuriger gemaakt door toepassen van kleur-<br />

verzorgen door reclame-adviesbureau Hol<strong>de</strong>rt vtakken, diapositieven en an<strong>de</strong>re clichés. We<br />

& Co. te Amsterdam. Men koos als uitgangspunt hebben <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk dat dit ge<strong>de</strong>elte, <strong>in</strong> vrij sterk<br />

een losbladig systeem, gevat <strong>in</strong> een plastic band afwijken<strong>de</strong> stijl, wordt gevormd door een toe-<br />

met klemr<strong>in</strong>gen, waarop alleen <strong>de</strong> letters fm gevoeg<strong>de</strong> fol<strong>de</strong>r. Een geheel ombuigen naar<br />

(form u le-meu belen) wer<strong>de</strong>n geplaatst.<br />

<strong>de</strong>ze stijl van <strong>de</strong> eigenlijke catalogusbla<strong>de</strong>n zou-<br />

In dit geval wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> rubrieken geschei<strong>de</strong>n <strong>de</strong>n we niet als een w<strong>in</strong>stpunt beschouwen.<br />

door een dik, geplastif)ceerd blad met een al of Hoewel - gelukkig - <strong>de</strong> layout van <strong>de</strong>ze drie<br />

niet toepasselijke bedrukk<strong>in</strong>g. Het eerste blad catalogussen vrij sterk van elkaar afwijkt, waar-<br />

opent met een dom<strong>in</strong>ospel (aanbouwmeubebij toch ook wel <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk ontstaat dat ze oP<br />

len!), maar <strong>de</strong> betekenis van <strong>de</strong> hijskranen- verschillen<strong>de</strong> wijzen wor<strong>de</strong>n gehanteerd, blijkt<br />

afbeeld<strong>in</strong>g bij serie 7000 is niet dui<strong>de</strong>lijk. dat <strong>de</strong> drie opdrachtgevers beseften dat vorm-<br />

De layout van <strong>de</strong>ze catalogus van Wim Crouwel, gev<strong>in</strong>g van meubelen het best wordt gepresen-<br />

is overzichtelijk. Als enige <strong>de</strong>coratie is een kle<strong>in</strong> teerd door drukwerk <strong>in</strong> een goe<strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g.<br />

..,.r$$<br />

23


Drie catalogussen van meubelen<br />

ó Kempkes: rechthoekige en vrijstaan<strong>de</strong> c|ichés, op e|ke pag<strong>in</strong>a het herkenn<strong>in</strong>gsvignet van het meube|tyPe<br />

7 Kempkes: een fraaie vlakver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g met clichés, tekstgroepen, vigneties en ' ' ' witruimte<br />

24


tGedrukt In Ne<strong>de</strong>rlandt - yilÍ eeuuten letterr beeld en band<br />

Men kan <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> drukkunst <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n geven als het verhaal van leven en<br />

werken van <strong>de</strong> oudste drukkers tot aan <strong>de</strong> grote<br />

grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> onze eigen tijd.<br />

Men kan echter ook vertellen - en dat betekent<br />

op een tentoonstell<strong>in</strong>g: laten zien - hoe na <strong>de</strong><br />

uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van het drukken met losse letters er<br />

voor <strong>de</strong> drukkunst steeds rijker mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

kwamen, en <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g en <strong>de</strong> ontplooi<strong>in</strong>g<br />

daarvan beschrijven en tonen. In dit laatste<br />

geval zal men niet beg<strong>in</strong>nen met het vraagstuk<br />

van <strong>de</strong> uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g, dat vooral bekend is door <strong>de</strong><br />

strijd tussen <strong>de</strong> aanhangers van Coster en die<br />

van Gutenberg. Maar het verhaal beg<strong>in</strong>t dan<br />

met <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> oudste drukkers <strong>de</strong><br />

technische problemen oplosten, met hun moei-<br />

lijkhe<strong>de</strong>n en overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>gen, met het laten<br />

samengaan van het beeld en <strong>de</strong> tekst en met <strong>de</strong><br />

samenwerk<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> drukker en auteurs o<br />

tekstverzorgers en <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunstenaars<br />

die <strong>de</strong> teksten illustreer<strong>de</strong>n.<br />

Het is <strong>de</strong>ze opzet, die <strong>de</strong> bestemm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

eerste zalen van <strong>de</strong>ze tentoonstell<strong>in</strong>g heeft<br />

bepaald. Getoond wordt hoe het boek eerst<br />

werd uitgegeven met <strong>de</strong> schrijven<strong>de</strong> en <strong>de</strong><br />

tekenen<strong>de</strong> en schil<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> hand. Hieraan is op<br />

<strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g aandacht besteed, om voor<br />

het publiek <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> boeken-<br />

produktie van <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuwen uit dui<strong>de</strong>lijk te<br />

tonen. Er is vooral naar gestreefd, dui<strong>de</strong>lijk te<br />

maken dat <strong>de</strong> oudste gedrukte boeken, <strong>de</strong> <strong>in</strong>cu-<br />

nabelen, geen imitaties van handschriften zijn,<br />

maar - om een term u it <strong>de</strong> tijd zelÍ te gebru iken<br />

- mechanisch 'geschreven' boeken. Kopij uit<br />

1472-1473 van Ketelaer en De Leempt uit<br />

Utrecht, behoren<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> oudst beken<strong>de</strong> kopij<br />

ter wereld, laat dit on<strong>de</strong>r meer dui<strong>de</strong>lijk zien.<br />

Een eigen aÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is ook gevormd om te tonen<br />

hoe het beeld, aanvankelijk dus <strong>de</strong> houtsne<strong>de</strong>,<br />

samengevoegd werd met <strong>de</strong> tekst.<br />

Na <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>cunabeldrukkers is<br />

aandacht besteed aan <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g tussen<br />

kopij en druk en <strong>de</strong> daarbij behoren<strong>de</strong> correctie<br />

van drukproeven, De documenten laten zien<br />

welke <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g wirs tussen <strong>de</strong> drukker-<br />

uitgever en zijn meest <strong>in</strong>tellectuele me<strong>de</strong>-<br />

werkers, zij die hem <strong>de</strong> kopij verschaÍten en zij<br />

die voor <strong>de</strong> juistheid van <strong>de</strong> gedrukte tekst<br />

zorg<strong>de</strong>n. Getoond wordt hoe <strong>de</strong>ze verhoud<strong>in</strong>-<br />

gen veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van ongeveer twee<br />

eeuwen. In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> zeventien<strong>de</strong><br />

eeuw wordt <strong>de</strong> toestand bereikt die wij tegen-<br />

woordig normaal v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, namelijk dat <strong>de</strong> auteur<br />

zorgt voor <strong>de</strong> juistheid van <strong>de</strong> tekst en <strong>de</strong> uit-<br />

gever voor <strong>de</strong> iuistheid van het boek <strong>in</strong> mate-<br />

rieel opzicht.<br />

In <strong>de</strong> l7e eeuw zijn <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs wel <strong>de</strong><br />

grootste uitgevers van <strong>de</strong> wereld, die alles<br />

drukken wat el<strong>de</strong>rs verbo<strong>de</strong>n is en alles na-<br />

drukken wat el<strong>de</strong>rs succes heeft. Ze zijn ook <strong>de</strong><br />

grootste drukkers, omdat zij <strong>in</strong> vakbekwaam-<br />

heid vooraanstaan en telkens nieuwe wegen<br />

<strong>in</strong>slaan. Dit blijkt o.a. uit <strong>de</strong> grote activiteit <strong>in</strong><br />

het drukken van boeken <strong>in</strong> Oosterse talen<br />

I Op <strong>de</strong> voorgrond en rechts <strong>de</strong> verklaren<strong>de</strong> tekstzuilen met Remco Campert's begelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> tekst<br />

(Hebreeuws, Arabisch, Perzisch enz.), waarvoor<br />

nieuwe typen gesne<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n, evenals op het<br />

gebied van Armenisch, Russisch enz., waarvan<br />

voorbeel<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n getoond. Het werk van<br />

een van <strong>de</strong> pioniers op dit gebied, <strong>de</strong> graveur<br />

Jodocus Hondius, brengt ons tot twee an<strong>de</strong>re<br />

gebie<strong>de</strong>n waarop <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs uitbl<strong>in</strong>ken:<br />

<strong>de</strong> calligrafie (Hondius is ook schrijÍmeester),<br />

die leidt tot het samenstellen van prachtige<br />

verzamel<strong>in</strong>gen van schrijfvoorbeel<strong>de</strong>n, en vooral<br />

<strong>de</strong> cartografie. Hondius wordt spoedig over-<br />

troffen door Willem Jansz. Blaeu en zijn zoon<br />

Joan, die <strong>de</strong> beste cartografen van hun tijd zijn<br />

en die <strong>de</strong> grootste atlas uitgeven die ooit ver-<br />

schenen is. Aandacht wordt gevraagd voor het<br />

werk van <strong>de</strong> bekendste Ne<strong>de</strong>rlandse drukkers<br />

uit <strong>de</strong> l7e eeuw. <strong>de</strong> Blaeu's te Amsterdam en<br />

<strong>de</strong> Elseviers te Lei<strong>de</strong>n, Amsterdam en el<strong>de</strong>rs,<br />

die op elk gebied een grote activiteit ontwik-<br />

keld hebben. De Elseviers zijn vooral beroemd<br />

gewor<strong>de</strong>n door hun uitgaven <strong>in</strong> l2o formaat, die<br />

over <strong>de</strong> gehele wereld hun weg gevon<strong>de</strong>n<br />

hebben.<br />

Twee oorzaken hebben er toe geleid dat <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

loop van <strong>de</strong> l8e eeuw <strong>de</strong> boekdrukkunst <strong>in</strong><br />

Noord-Ne<strong>de</strong>rland belangrijk teruggelopen is:<br />

<strong>de</strong> aantrekk<strong>in</strong>gskracht van Antwerpen als me-<br />

tropool van <strong>de</strong> boekdrukkunst en <strong>de</strong> gevolgen<br />

van <strong>de</strong> hervorm<strong>in</strong>g en <strong>de</strong> opstand. Eerst nadat<br />

<strong>de</strong> Republiek <strong>in</strong> het Noor<strong>de</strong>n vaste voet ge-<br />

kregen heeft, gaat <strong>de</strong> drukkerij weer bloeien.<br />

De centra zijn Lei<strong>de</strong>n, waar <strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mie ver-<br />

schillen<strong>de</strong> belangrijke boekdrukkers aantrekt,<br />

zoals Plantijn en later <strong>de</strong> Elseviers, en Amster-<br />

dam, waar <strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g vooral uitgaat naar<br />

han<strong>de</strong>l en zeevaart: <strong>de</strong> reisverhalen van <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandse ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>gsreizigers wor<strong>de</strong>n hier<br />

gedrukt, evenals <strong>de</strong> handboeken voor <strong>de</strong> zee-<br />

man, <strong>de</strong> globes, atlassen enz. Van <strong>de</strong>ze produk-<br />

tie van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse boekdrukkunst, die<br />

uitloopt op <strong>de</strong> bloeitijd van <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n Eeuw,<br />

wordt een beeld gegeven.<br />

In <strong>de</strong> collectie voorbeel<strong>de</strong>n, die op <strong>de</strong> pers-<br />

aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g is samenge-<br />

bracht, weerspiegelt zich <strong>de</strong> ontplooi<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

grafische techniek en van <strong>de</strong> grafische kunst;<br />

men <strong>de</strong>nke slechts aan <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

letter, zoals <strong>de</strong>ze ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> kranten van elkaar<br />

opvolgen<strong>de</strong> perio<strong>de</strong>n tot uit<strong>in</strong>g komt, aan <strong>de</strong><br />

ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> pers tot geld<strong>in</strong>g komen<strong>de</strong> grafisch-<br />

esthetische beg<strong>in</strong>selen van het gebruik van<br />

koppen, van opmaak en layout, aan <strong>de</strong> illustratie<br />

29


'Gedrukt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland'- vijf eeuwen letter, beeld en band<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> pers, aan <strong>de</strong> toenemen<strong>de</strong> zorg besteed aan<br />

<strong>de</strong> advertentie <strong>in</strong> <strong>de</strong> pers.<br />

Een persorgaan is een journalistiek-geestelijk<br />

voortbrengsel, doch tevens een grafisch-<strong>in</strong>du-<br />

strieel produkt en een economische waar. Uit<br />

<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge wisselwerk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze ken-<br />

merken ontstaat voor elk persorgaan <strong>de</strong> eigen<br />

<strong>in</strong>dividualiteit, die <strong>de</strong> krant tot een permanente<br />

'persoonlijkheid' stempelt. In het grafische<br />

uiterlijk presenteren <strong>de</strong> kranten hun verschil-<br />

lend karakter. Dit komt <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r tot<br />

uit<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> reeks voorpag<strong>in</strong>a's van eenzelf<strong>de</strong><br />

ge<strong>de</strong>nkwaardige dag van kranten met on<strong>de</strong>r-<br />

schei<strong>de</strong>n geestelijke en iournal istieke signatu ur,<br />

die op <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g zon<strong>de</strong>r politieke voor-<br />

keur en bijbedoel<strong>in</strong>g is samengebracht.<br />

Ne<strong>de</strong>rland verkeert <strong>in</strong> <strong>de</strong> gelukkige omstandig-<br />

heid, dat veel van het ou<strong>de</strong> lettergieterijmate-<br />

riaal is bewaard gebleven <strong>in</strong> <strong>de</strong> historische col-<br />

lectie van Joh. Enschedé & Zonen te Haarlem,<br />

o.a. materiaal van Hendric <strong>de</strong> Lettersni<strong>de</strong>r, dat<br />

nog uit <strong>de</strong> l5e eeuw dateert. Dit wordt ge-<br />

toond, evenals <strong>de</strong> beroem<strong>de</strong> typen van Chris-<br />

toffel van Dijck en <strong>de</strong> gebroe<strong>de</strong>rs Voskens uit <strong>de</strong><br />

Gou<strong>de</strong>n Eeuw, van Fleischman en Rosart uit <strong>de</strong><br />

l8e eeuw, Oosterse schriften uit <strong>de</strong> l9e eeuw,<br />

Voorts ook <strong>de</strong> typen uit <strong>de</strong> 20e eeuw, die<br />

Ne<strong>de</strong>rland we<strong>de</strong>rom vooraan geplaatst hebben<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> belangrijkste letterproducenten <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

wereld.<br />

Men v<strong>in</strong>dt hier dus ook <strong>de</strong> drukletters ont-<br />

worpen door S. H. <strong>de</strong> Roos voor <strong>de</strong> Letter-<br />

gieterij 'Amsterdam' v.h. N. Tettero<strong>de</strong>, en van<br />

jongere kunstenaars die voor dit bedrijÍ - één<br />

van <strong>de</strong> grootste lettergieterijen ter wereld -<br />

hebben ontworpen; daarnaast <strong>de</strong> typen van Jan<br />

van Krimpen voor Joh. Enschedé en Zonen te<br />

Haarlem - dat een <strong>de</strong>r oudste lettergieterijen<br />

ter wereld is.<br />

Er is me<strong>de</strong> een beeld gegeven van <strong>de</strong> cartografie<br />

uit <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n Eeuw, aangezien <strong>de</strong> beletter<strong>in</strong>g<br />

van landkaarten een belangrijk facet is van <strong>de</strong><br />

letterkunst van die tijd. De grote kaarten-<br />

makers. zoals Mercator en Hondius. waren<br />

tevens schrijfmeesters, wier mo<strong>de</strong>lboeken het<br />

handschriÍt van hun tijd sterk beïnvloed<strong>de</strong>n.<br />

In een volgen<strong>de</strong> fase treft men weer een aantal<br />

hoogtepunten aan uit <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het<br />

Ne<strong>de</strong>rlandse boek. Deze bewijzen dat Ne<strong>de</strong>r-<br />

land steeds belangrijke diensten aan kunsten<br />

en wetenschappen heeÍt verleend door het<br />

uitgeven van <strong>de</strong> werken van vooraanstaan<strong>de</strong><br />

geleer<strong>de</strong>n, ook van buitenlan<strong>de</strong>rs, die hun<br />

geschriften <strong>in</strong> eigen land niet vrij kon<strong>de</strong>n<br />

uitgeven. Zo v<strong>in</strong>dt men hier uitgaven van Des-<br />

cartes, Rousseau, Voltaire enz.<br />

Ook voor wat ou<strong>de</strong> en mo<strong>de</strong>rne boekban<strong>de</strong>n<br />

betreÍt, geeft <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g veel te ge-<br />

nieten.<br />

Evenals el<strong>de</strong>rs bestaan <strong>de</strong> oudste <strong>in</strong> ons land ver-<br />

vaardig<strong>de</strong> boekban<strong>de</strong>n uit met leer overtrokken<br />

houten bor<strong>de</strong>n. Het leren plat werd versierd<br />

door mid<strong>de</strong>l van stempels. Hiervoor bezig<strong>de</strong><br />

men losse stempels met een enkel figuurtle en<br />

30<br />

paneelstempels waar<strong>in</strong> een geheel taíereel was<br />

uitgesne<strong>de</strong>n en die met een Ders <strong>in</strong> leer wer<strong>de</strong>n<br />

gestempeld. Omstreeks 1525 komen <strong>de</strong> zgn. rol-<br />

stempels <strong>in</strong> gebruik, smalle gegraveer<strong>de</strong> cil<strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>rs met een handvat, die over het leer wor<strong>de</strong>n<br />

gerold.<br />

Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Renaissance werd <strong>in</strong> ltalië en daarna<br />

<strong>in</strong> Frankrijk het gebruik van goud voor boek-<br />

ban<strong>de</strong>n bekend, dat meestal <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van<br />

bladgoud met een verwarmd stempel op <strong>de</strong><br />

ban<strong>de</strong>n werd gedrukt. Langzamerhand drong<br />

<strong>de</strong>ze techniek ook tot ons land door.<br />

Een hoogtepunt <strong>in</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse b<strong>in</strong>dkunst<br />

vormt het werk van <strong>de</strong> Amsterdammer Albert<br />

Magnus (1642-1689), die werkte <strong>in</strong> <strong>de</strong> stijl van<br />

<strong>de</strong> grote Franse b<strong>in</strong><strong>de</strong>rs. Hij legt zich toe op het<br />

maken van marokijnen ban<strong>de</strong>n, rijk versierd<br />

met een overdaad van kle<strong>in</strong>e, Íijn gegraveer<strong>de</strong><br />

stempelties, terwijl voor <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n rolstempels<br />

gebruikt wer<strong>de</strong>n. Bovendien wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> sne<strong>de</strong>n<br />

van het boek kunstig geciseleerd en van een<br />

kleurig ornament voorzien.<br />

Tot <strong>in</strong> <strong>de</strong> l8e eeuw werd hier te lan<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> stijl<br />

van Albert Magnus gebon<strong>de</strong>n. Van het nieuwe<br />

b<strong>in</strong>dwerk zijn vooral <strong>de</strong> prijsban<strong>de</strong>n bekend,<br />

perkamenten ban<strong>de</strong>n met ste<strong>de</strong>lijke wapens,<br />

die aan verdienstelijke leerl<strong>in</strong>gen geschonken<br />

wer<strong>de</strong>n. Doordat <strong>de</strong> uitgeversband langzamer-<br />

hand algemeen gebruikelijk werd, is het hand-<br />

b<strong>in</strong>dwerk steeds meer teruggedrongen. Eerst<br />

tegen het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> vorige eeuw gaat men<br />

weer aandacht schenken aan orig<strong>in</strong>ele <strong>de</strong>cora-<br />

tie, hetgeen <strong>in</strong> voorbeel<strong>de</strong>n - ook van <strong>de</strong>ze tijd<br />

-tot uitdrukk<strong>in</strong>g komt.<br />

Het mo<strong>de</strong>rne boek wordt getoond <strong>in</strong> zijn ont-<br />

wikkel<strong>in</strong>g van 1890 tot he<strong>de</strong>n. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> eerste<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van wat men genoemd heeft'<strong>de</strong><br />

Renaissance van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse drukkunst' zijn<br />

uitgaven verzorgd door Berlage, Antoon Der-<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren, De Bazel, R. N. Roland Holst en<br />

Dijsselhof. Daarna wordt <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> drukkunst getoond, enerzijds volgens een<br />

meer traditionele opvatt<strong>in</strong>g, an<strong>de</strong>rzijds <strong>in</strong> een<br />

meer experimentele richt<strong>in</strong>g. Natuurlijk v<strong>in</strong>dt<br />

men hier <strong>de</strong> werken van <strong>de</strong> grote pionier van <strong>de</strong><br />

mo<strong>de</strong>rne Ne<strong>de</strong>rlandse drukkunst,S. H. <strong>de</strong> Roos.<br />

Daarnaast ook van mr. J. F. van Royen, Charles<br />

Nypels, Jan van Krimpen en vele nog leven<strong>de</strong><br />

ku nstenaars.<br />

Se<strong>de</strong>rt 1945 is <strong>de</strong> vroegere tegenstell<strong>in</strong>g tussen<br />

<strong>de</strong> traditionele en <strong>de</strong> experimentele typografie<br />

onbelangrijk gewor<strong>de</strong>n. De huidige ontwerper<br />

werkt, naar gelang van het obiect, <strong>de</strong> ene maal<br />

<strong>in</strong> een tamelijk vrije traditionele stijl, dan weer<br />

<strong>in</strong> een beheerste experimentele stijl. In het<br />

ka<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g is <strong>de</strong>ze ontwikke-<br />

l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> enkele hoogtepunten samengevat.<br />

Ne<strong>de</strong>rland heeft ook een belangrijke bijdrage<br />

geleverd tot <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kleuren-<br />

druk, Na een kleurenhoutsne<strong>de</strong> van Goltzius en<br />

een kleurenets van Hercules Seghers wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

merkwaardigste kleurendrukken getoond van<br />

<strong>de</strong> Nijmeegse genieofficier Teyler uit het e<strong>in</strong>d<br />

van <strong>de</strong> l7e eeuw. en voorts <strong>de</strong> omstreeks 1729<br />

De eerste gedrukte Ne<strong>de</strong>rlandse bijbel (Delft 1477)<br />

De nieuwste biibeluitvoer<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ons land,<br />

vezorgd door en met illustraties van Mart Kempers<br />

(Amsterdam 1960)<br />

uitgevoer<strong>de</strong> experimenten van Le Blon, <strong>de</strong><br />

eerste kunstenaar die trachtte Newtons kleurenleer<br />

toe te passen <strong>in</strong> kleurenreprodukties en<br />

die aldus <strong>de</strong> grondslagen leg<strong>de</strong> van <strong>de</strong> drie-<br />

kleurendruk met geel, rood en blauw.<br />

De eerste geslaag<strong>de</strong> kleurenreprodukties wer-<br />

<strong>de</strong>n gemaakt aan het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> l8e eeuw naar<br />

werken van ou<strong>de</strong> meesters, door <strong>de</strong> Amster-<br />

dammer Cornelis Ploos van Amstel.<br />

Zo belan<strong>de</strong>n wij bij <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne kleurendruk.<br />

In <strong>de</strong> laatste fase van <strong>de</strong> rondgang over 'Gedrukt<br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland'wordt getoond hoe <strong>de</strong> drukkunst<br />

- gesplitst naar <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> procédés van<br />

hoog-, vlak- en diepdruk - zich niet slechts met<br />

het woord maar ook met het beeld weet uit te<br />

drukken. Het beeld vervult <strong>in</strong> onze huidige<br />

cultuur een zeer belangrijke functie; sommigen<br />

menen hier zelfs een bedreig<strong>in</strong>g van het woord<br />

<strong>in</strong> te moeten zien.<br />

De getoon<strong>de</strong> voortbrengselen van <strong>de</strong> grafische<br />

kunst kunnen dui<strong>de</strong>lijk maken, dat het gedrukte<br />

beeld onmisbare diensten verleent ter on<strong>de</strong>r-<br />

steun<strong>in</strong>g van het woord, en ter vervang<strong>in</strong>g van<br />

het woord waar dit hetzelÍ<strong>de</strong> tegeven om-<br />

slachtiger oí vager zou uitdrukken.<br />

'Gedrukt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland' is - hoewel <strong>in</strong> z'n opzet<br />

enigermate gericht op een lekenpubliek - een<br />

grafische tentoonstell<strong>in</strong>g zoals maar zel<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />

ons land kan wor<strong>de</strong>n georganiseerd. Tot en met<br />

| | september is er gelegenheid om <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>teressante<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het Rijksmuseum te<br />

Amsterdam te bezoeken.<br />

Wie zich als belangstellend graficus eens echt<br />

<strong>de</strong> tijd gunt om - <strong>de</strong> catalogus vanstuktotstuk<br />

raadplegend - enige uren <strong>in</strong> het Rijksmuseum te<br />

verwijlen, komt daarvan met een ware rijkdom<br />

aan <strong>in</strong>drukken terug. De sÍeer, <strong>de</strong> belicht<strong>in</strong>g,<br />

<strong>de</strong> opbouw van het geheel en <strong>de</strong> verklaren<strong>de</strong><br />

teksten werken er toe me<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> bezoeker<br />

zich even tij<strong>de</strong>loos opgenomen waant temid<strong>de</strong>n<br />

van zo veel kostelijke zaken uit <strong>de</strong> grafische<br />

wereld van verle<strong>de</strong>n en he<strong>de</strong>n.


8.trt oftbÍ9t mtt brtt <strong>in</strong> no$l:brl<br />

qhr Írgtxn nroghct eii &ruo[t @o:Dl<br />

ortrÈtr boifkn blatt Dtttlo'llÊ': tll<br />

Dlt dhi outtuloflcn Ínqki In E(rl'<br />

ordotn orn rltc rlrrlt l)rcrÍt o{o:i(n<br />

ItClnt urt Í(tt Dlc [r(.:, $ut rt frl nc<br />

Dtrrom(n oP hrer rb ttn rtutcrc.ug<br />

r-toÊn: tx rÍ0 tnc cu(rl0pcnJt lttrt('<br />

ta!& riu(tc !tt h$rlni q!o;€ u. lii<br />

Íuqfun íutt .íirrr lutt tcn'dt:fta 0ro:<br />

xi gbio::ghtr::tri oP nt lurPtr Íulii<br />

fi o Írnetlxl.Ot'et:l c((rr lti0clilfc<br />

r:il Ír,rtctt .:Ílb Ír{ tr o ftrtr0rÍt' :'fi<br />

ín rhcrul'sllttr Ítriil oo:)tn Lxrlr0lll<br />

Oii lïtt.t Írtn rnlc o btrtt ftl ucr'<br />

hlq'tn:cii ua'c trrcnre ÍuÍicrt qrnr''cn<br />

rb rrupt.€ii c.g ll:tcr luill lil m: '<br />

orsklicnt fr<strong>in</strong>tn lnrrbtrn : tit lrt ft{<br />

Dlron&rtrughtn íijnln utrrri.l].1àt<br />

ft{t àlt btI( Írl l0lltllt ln <strong>in</strong>fo r\ptr( :<br />

rÍ,Ír ttn bt:;u;'ÍLbr í :: ir:it'tn'lri<br />

frl <strong>in</strong> onorttDttl trirl .ijtIr t!l l!r(n<br />

toctÉr:eii ÍUn t'ttilpi la {cll ulrlttrn{<br />

utrÍs,nlrnt Dt{ t}ett íll tno<strong>in</strong> tttrr<br />

ocrlrltn: ;it til Ílix :urlfric tct rliÍtr<br />

u[rpfihr: cÍ lte t:noln hirt u(rllrÍa<br />

oricln Íulttn:ír Íul{en Ëo::tn (lrt'<br />

nrrni:buoulrót"?tc qtlrcl{tót utt<br />

lcn: ti'i urtnltti lrt Íq íuucr tttlttn<br />

rnxn r,:!thourn tii [tnntn !íbt(r ftt<br />

buttr:br{ rt(n;rlrKn ulclirl't cii rxr<br />

onor({oi(b.lt cii rrc rlru'r:rcÍt flÍ{i<br />

tc {rfr Í r Í r:Ín rrrD(rÍt Ílt ul het€<br />

IIJ:nt rí rott,( 0lr h:m m(r{'( tx brrf<br />

qlrpift tt rrrr(:ï.a Irrt rllt hclltnt<br />

rí tughtn:cir fu Íulkn roirrrn rii Íri<br />

rnr<strong>in</strong>t q{o:ir . €ii it fel <strong>in</strong>hcnr Ícttrn<br />

ttn trphtn:tii ir frl oi bi (u:cn Írn:i<br />

brt brt)ouDa Íu!(a orfrn ro" r.<br />

tn ott ltr rn rfftrrr.rr'i ," ,'-1 "'l).rrt<br />

i:ï, :ïl riïï,ïil.j;,ïiïli ïi<br />

Ëiïïi,ïrï*ï$lï:ïrrln<br />

l,il il'l'liï:i;:l,'ii;litrlïlil<br />

ti lbr[tr n rrn Irm op i'ji l]tt!,.i<br />

"1,<br />

ili:lï: ï,ïï ï[:; ;;!i,]..:l<br />

ï:llïïïii::l'; ï; l*riiii ïliï<br />

htl I'irnqlrrn 5l rftc rr, i,,,'r1.1,1,,<br />

ril D(s tr.Írn t,uis. Cil rr J,ii''\t,ur1<br />

ïï;: ;;;:l; ïïJ;Ï I r:",',' -'iJ;i<br />

nrrmc hcrrrrlrrr tr l1 1,, , llll,, t,,<br />

rrt rrooc Ítrrn norr rr,ut,.,l":cr-.i<br />

go0:il[0 [:l [r]<strong>in</strong> rrri i ., 1.<br />

ttli,r'<br />

ttit. ln'c i r, rrr:rr1 p.,1,",ij j.rIri q<br />

ïtï: ïi ;iill ::ï:t llt lÍilril,;<br />

il,ïïï :,i ïii,:ï ï:lti Ji :: i::ï<br />

i:ï:ti:iï :l' ïi:tï'lJ$::liïlï<br />

Íitrucrr:cr'i lr rrr ry rr rn iri,i,l'.,<br />

n',,<br />

::ffiilli,ïl:t:tïjltffiïl<br />

*xi" 3ï=i,ï<br />

ilj i:;lï,i, i'];::,r<br />

0"'*""0't<br />

illo11;11 "".'ii, i,lÏ<br />

r,r i (l r:'riitr' iritl:'ii Iliuíl:<br />

f:rr :iirl irr t.rÍt, t n:lllrtr , '<strong>in</strong>.r<br />

{,r,t'í, frtns ilJlrrtiil t:Íllillrcn 0[<br />

'. r ,r,'l'rf:rlrfrlrl n lt.n i rtit rrrth<br />

'rlir,tftlfir or li l:r illf,l!tln'<br />

(;tr\LSl5<br />

ao [(r<br />

tlt.l<br />

ti,iit<br />

:,: r'<br />

I<br />

:.{ 'r'\<br />

I É<br />

I<br />

$, .1<br />

F'<br />

.á<br />

F'<br />

;'<br />

t<br />

{<br />

1t,l<br />

<strong>in</strong> rt'<br />

I<br />

3l


Papieron<strong>de</strong>rzoek<br />

Het Ne<strong>de</strong>rlands Normalisatie-<strong>in</strong>stituut publiceer<strong>de</strong><br />

een nieuw normblad: NEN 2150<br />

Papieron<strong>de</strong>rzoek - De bepal<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> treksterkte<br />

<strong>in</strong> natte toestand. Waarschijnlijk<br />

wor<strong>de</strong>n boek- noch offsetdrukkers geconfronteerd<br />

met <strong>de</strong> vraag hoe <strong>de</strong> treksterkte van<br />

papier <strong>in</strong> vochtige en natte toestand is. Deze<br />

waarschijnlijkheid neemt toe als blijkt wat<br />

hier <strong>in</strong> natte toestand eigenlijk betekent: na<br />

een on<strong>de</strong>rdompel<strong>in</strong>g van twee uur! Mochtzich<br />

ooit een vraagstuk rond dit alles voordoen,<br />

dan w€et u dat er normen voor zijn. In een<br />

laboratorium voor papieron<strong>de</strong>rzoek is het<br />

overigens wèl mogelijk <strong>de</strong> <strong>in</strong> dit normblad<br />

aangedui<strong>de</strong> proeven te maken. R.46<br />

Wifag clichéboormach<strong>in</strong>e<br />

Met <strong>de</strong>ze clichéboormach<strong>in</strong>e, ook wel <strong>de</strong>'bijnaam'<br />

van tandartsenboor dragend, wordt een<br />

spiikergaatle <strong>in</strong> <strong>de</strong> íacetrand van het cliché<br />

geboord en meteen doorgaand <strong>in</strong> het lo<strong>de</strong>n<br />

on<strong>de</strong>rlaag materiaal.<br />

Het best is, <strong>de</strong> gaatjes <strong>in</strong> het lo<strong>de</strong>n voetmateriaal<br />

ongeveer 8 mm diep te maken en<br />

een doorsnee yan l,l mm aan te hou<strong>de</strong>n. Het<br />

is dui<strong>de</strong>liik, dat een precieze maatverhoud<strong>in</strong>g<br />

nodig is om te bewerkstelligen dat <strong>de</strong> clichéspijkertjes<br />

op <strong>de</strong> iuiste wijze aansluiten en<br />

klemmend vast komen te zirten. K.415<br />

32<br />

'Kleur bekennen'<br />

De meesten on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lezers zullen ongetwijíeld<br />

wel een of meer kleurenmengboeken<br />

kennen, Al langer bekend zijn het'Farbenmischbuch'en<br />

<strong>de</strong> IGT-uitgavevoor het mengen<br />

van druknorm<strong>in</strong>kten. In <strong>de</strong> laatste iaren zijn<br />

er nog meer uitgaven verschenen, die zon<strong>de</strong>r<br />

experimenten vooraf zekerhe<strong>de</strong>n verschaffen<br />

met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> gewenste kleur en <strong>de</strong><br />

te mengen <strong>in</strong>kthoeveelhe<strong>de</strong>n,<br />

Niet alle drukkerijen hebben overigens zo'n<br />

handleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> hun bezit, laat sraan <strong>de</strong> drukkers<br />

<strong>in</strong>dividueel, hoewel vaststaat dat men<br />

met behulp hiervan het kleur- en <strong>in</strong>ktgebruik<br />

meer kan beheersen. Naast drukkers hebben<br />

ook ontwerpers en an<strong>de</strong>re drukwerkvoorberei<strong>de</strong>rs<br />

veel nut van zulke kleurenboeken.<br />

Oíschoon niet voor grafici gemaakt, bestaat er<br />

s<strong>in</strong>ds kort een uitermate <strong>in</strong>structieí kleurenboek,<br />

uitgegeven door <strong>de</strong> n.v. Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

L<strong>in</strong>oleumíabriek Krommenie, met als titel<br />

'Kleur<br />

bekennen'. Dit boek is bedoeld als een<br />

leidraad voor het <strong>in</strong>richten yan het huis en is<br />

daarbij <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r gericht op het kiezen<br />

van <strong>de</strong> juiste vloerbe<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g. De tekst werd<br />

geschreven door Martie Ver<strong>de</strong>nius en A, P,<br />

Lamoth, waarbij <strong>de</strong> laatste ook <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> uitgave bepaal<strong>de</strong>.<br />

Met behulp van prachtige kleurenÍoto's wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> primaire, secundaire en complementaire<br />

kleuren getoond. Ver<strong>de</strong>r wordt dui<strong>de</strong>liik<br />

uiteentezet en met kleuren verdui<strong>de</strong>lijkt wat<br />

warme kleuren en wat kou<strong>de</strong> kleuren zijn.<br />

Aanschouwelijk wordt ook voorgesteld wat<br />

grijswaar<strong>de</strong>n zijn en - hetgeen eigenlijk vanzelÍsprekend<br />

is - er sraan <strong>in</strong> dit boek vele<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van goe<strong>de</strong> kleurenharmonie,<br />

Het laatste <strong>de</strong>el van het boek bestaat uit elf<br />

bla<strong>de</strong>n, bedrukt met <strong>de</strong> kleuren van het spectrum,<br />

van lichte tot volle kleur, <strong>in</strong> vijí gradaties.<br />

Elke gradatie is weer bedrukt met vijf<br />

grristrappen. Dit kleurenschema lrgt ook aan<br />

<strong>de</strong> produkten van L<strong>in</strong>oleum Krommenie ten<br />

grondslag. De kleuren waar<strong>in</strong> het l<strong>in</strong>oleum<br />

wordt vervaardigd, weergegeven <strong>in</strong> het <strong>de</strong>sbetreffen<strong>de</strong><br />

patroon, zijn direct zichtbaar door<br />

speciale bla<strong>de</strong>n met uitspar<strong>in</strong>gen die over <strong>de</strong><br />

kleurenbla<strong>de</strong>n liggen, De hiervoor roegepaste,<br />

íi<strong>in</strong> aígestem<strong>de</strong> kleuren maken het geheel van<br />

<strong>de</strong> uitgave nog rijker.<br />

Een niet-grafisch boek, dat echter waard is om<br />

<strong>in</strong> han<strong>de</strong>n te komen van alle grafici die met<br />

kleur te maken hebben, <strong>in</strong>'t biizon<strong>de</strong>r onze<br />

chemigraÍen, lithograíen en kleurendrukkers.<br />

In dit geval willen wii ook <strong>de</strong> vervaardigers<br />

van het drukwerk vermel<strong>de</strong>n, namelijk <strong>de</strong><br />

firma Jan <strong>de</strong> Lange te Deventer; <strong>de</strong> fotolitho's<br />

wer<strong>de</strong>n gemaakt door Van Ti<strong>in</strong> & Zack. De<br />

prijs van <strong>de</strong> uitgave<br />

'Kleur bekennen' is í 2,75,<br />

rechtstreeks te bestellen bij L<strong>in</strong>oleum Krommenie.<br />

Doe het beslisr, u zult er geen spiit<br />

van hebben I R.45<br />

Drupa <strong>in</strong> l9ó2<br />

Onlangs verga<strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>in</strong> DiisseldorÍ het beurscomité<br />

van <strong>de</strong> Drupa. In overleg met <strong>de</strong> betrokken<br />

organisaties en <strong>de</strong> exposanten werd<br />

als termijn voor <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> Drupa (<strong>in</strong>ternationale<br />

beurs voor druk en papier) <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itieÍ<br />

bepaald:5 tot en met l8 mei 1962.<br />

Als dan voor <strong>de</strong> vier<strong>de</strong> maal <strong>de</strong>ze kolossale<br />

grafische tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Diisseldorf zal<br />

plaats hebben, zal we<strong>de</strong>rom een nieuwe hal,<br />

<strong>de</strong> D-hal, met een oppervlak van 20.000 m,,<br />

ter beschikk<strong>in</strong>g staan.<br />

Het aanbod op <strong>de</strong> Drupa 1962 zal geheel bestaan<br />

uit drukmach<strong>in</strong>es, papierverwerk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>es,<br />

hulpmach<strong>in</strong>es en on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len, druk-<br />

<strong>in</strong>kten, papier- en kartonfabricagg êtr -groothan<strong>de</strong>l,<br />

papier- en kartonverwerk<strong>in</strong>g en tenslotte<br />

grafische produkten.<br />

Men meent reeds thans te mogen verwachten,<br />

dat het <strong>in</strong>ternationaal karakter van <strong>de</strong> Drupa<br />

1962 nog sterker zal zijn dan <strong>in</strong> het laar 1958.<br />

Evenals bij <strong>de</strong> vorige tentoonstell<strong>in</strong>gen is <strong>de</strong><br />

organisatie van <strong>de</strong> Drupa 1962 <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n van<br />

<strong>de</strong> Nordwest<strong>de</strong>utsche Ausstellungsgesellschaít<br />

(NOWEA) te Di.isseldorÍ. 8.9<br />

odlo Ne,djíbr6béndichrd<br />

olNo TG, ldr m ftt rur V.g8 hd dd ad Ery.<br />

ery,djnblocrb..ndicht.rhé,.cíprdichtcrr<br />

oNÍo zic j. s.l. MunL d tdtd Ub d ud .uM.<br />

rLUarà.3ÍEÍ Ery L dd. Z. wa ca mdi dj.. éó<br />

b..tj. vrc.md. Z. ,q o ni.t un abfz. dd<br />

mdi g&n, tlle zc hd cr 4l i.t h. Z d<br />

& i.6 mcc t. tukn. Hd zll di. zi.rr. g.96l<br />

,Ín, dcnt ik, di. zi.t1ê di. hd un.<strong>in</strong>d.lij& hcÍi<br />

LÍir.r jc, onn.. Ta! jc hur un.ic brar vdr-<br />

í.1d.. .<strong>in</strong>dclijk hè, ldn wn zc Àl zick- E.n blel<br />

kíncn.n m.tj. cn d. dichrr. J. hld h.' run-<br />

r^rc Dag 6arní.Í.n B.Gj.<br />

rLUrsrER3rEU zo btqon hc!.Jc had h.r rtrnn.r w.i.n<br />

,,Íro Hcr sns nos.n,gr ttd dmr. rrsr Dry.n mU<br />

Ilwild. h.r ni.r *.t.n, eildc hun vcBrandhoud<strong>in</strong>*<br />

ni.r 2i.n, I1@r r. hmrdcn bij €lbar zL Wn,<br />

& *ond.rq.n. Op hu v.rjaardq sJ il bÍ<br />

..n riíB .n Mari haar ..n pr.n" - d. pirn,, un<br />

h.t antigÍn.ftnw<strong>in</strong>lêl'j.'.n durme hnd iL<br />

ergd..n, ni.r ser Mèr.a J. wd .d itrccvol<br />

di.hr...n j. [oD hd dÉn?<br />

x^.( eg:i n'.' rdr,Onno.HctheÍ rlrncB/,,ncr.n<br />

/ijn. J. v.tuijr d. dar it s<strong>in</strong>s houdcn vrn h.'<br />

<strong>in</strong>.isic vrí 'nijn LnÉr<br />

br l.D nu. !íar.<br />

Mo<strong>de</strong>l voor <strong>de</strong> Uitgever april l9ó0<br />

Er ziln zo van die zetwerken, waarvan men<br />

niet zo gauw weet hoe ze het best gereed te<br />

maken. Neem nu maar het on<strong>de</strong>rwerp van één<br />

<strong>de</strong>r laatstverschenen'mo<strong>de</strong>llen' van Corvey<br />

Papiergroothan<strong>de</strong>l: een hoorspel. Het is toch<br />

wel prettig, <strong>in</strong> <strong>de</strong>rgelijke gevallen ergens op<br />

te kunnen teruggrijpen. Dat wil zeggen: eens<br />

te kunnen kilken welke oploss<strong>in</strong>g<br />

Johan H. van<br />

Eikeren voor een vergelijkbaar zetwerk koos.<br />

Er is langzamerhand een machtige collectie<br />

'mo<strong>de</strong>llen' ontstaan, <strong>de</strong> reeks gaat nog immer<br />

voort en wordt nog immer hogelijk gewaar<strong>de</strong>erd.'De<br />

broer van een bekend dichter'. een<br />

hoorspel van André Kuyten, is gedrukt op<br />

een mooi houtvrij opdikkend tekstpapier.. ,<br />

van Corvey ! 8.9<br />

Het toêpa3sen van kogellagers<br />

bii dê regelzêtmach<strong>in</strong>e<br />

Het is nog niet zo lang, dat men bii <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>ês<br />

<strong>in</strong> ruimere mate kogellagers ziet<br />

aangebracht. Voor <strong>de</strong> pomp- en potrol zijn we<br />

er al lang mee vertrouwd: eerst <strong>de</strong> losse<br />

rollen, bij <strong>de</strong> latere mo<strong>de</strong>llen <strong>de</strong> rollagers, Nu<br />

zien we ook op punten waar zelfsmeerlagers<br />

<strong>in</strong> zwang waren kogellagers aangebracht. De<br />

aÍbeeld<strong>in</strong>g toont dit van <strong>de</strong> Duitse L<strong>in</strong>otype.<br />

De voor<strong>de</strong>len van <strong>de</strong>ze constructie, speciaal op<br />

<strong>de</strong>ze plaatsen, zijn ie<strong>de</strong>re vakman dui<strong>de</strong>lijk.<br />

De Duitse L<strong>in</strong>otype voer<strong>de</strong> het voor het sterwielhuis<br />

het verst door: daar heeÍt ook het<br />

sterwielasje een kogellagertje.<br />

De Engelse mo<strong>de</strong>llen hebben <strong>in</strong> het sterwielhuis<br />

ook kogellagers gekregen, echter niet<br />

voor het sterwielasje. Dat heeít nog een<br />

poreus gliilager, Bil <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e is <strong>de</strong> rol van<br />

<strong>de</strong> eerste elevator-arm voorzien van rollen.<br />

De ltaliaanse mo<strong>de</strong>llen hebben kogellagers <strong>in</strong><br />

het sterwielhuis, maar óók voor <strong>de</strong> rubberrollen:<br />

een zeer goe<strong>de</strong> toepcs<strong>in</strong>g.<br />

De vraag riist of er bij <strong>de</strong> regelzetmach<strong>in</strong>e,<br />

met zo veel <strong>in</strong>tens draaien<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len, niet<br />

meer mogelilkhe<strong>de</strong>n zijn voor het aanbrengen<br />

van rollagers en kogellagers, Sch,V.4l 1.3


Automatische papierboormach<strong>in</strong>e<br />

Soag Autodrill<br />

Er zijn heel wat werkzaamhe<strong>de</strong>n bii <strong>de</strong> papierbewerk<strong>in</strong>g,<br />

die het toepassen van een automatische<br />

boormach<strong>in</strong>e wenselijk hebben gemaakt.<br />

Neem <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van formulieren<br />

met randpons<strong>in</strong>g, systeemkaarten, losbladige<br />

systemen en <strong>de</strong>rgelijke.<br />

Met <strong>de</strong> enkelkops-boormach<strong>in</strong>e Autodrill,<br />

Íabrikaat Soag, is het mogelijk op een ril gaten<br />

<strong>in</strong> te stellen en <strong>de</strong> serie volkomen automatisch<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> stapel aan te brengen. Dat zo'n automatisch<br />

aanbrengen van een serie gaten een aanzienlijke<br />

tijdw<strong>in</strong>st oplevert, is dui<strong>de</strong>lijk,<br />

Een rekensom wijst uit hoeveel men <strong>in</strong> een<br />

bepaald bedrijf aan arbeidstijd kan besparen,<br />

om dit bedrag tegenover <strong>de</strong> aanschaff<strong>in</strong>gskosten<br />

af te wegen. Ook het al of niet beschikbaar<br />

hebben van <strong>de</strong> nodige arbeidskrachten<br />

speelt <strong>in</strong> <strong>de</strong> te maken besomm<strong>in</strong>g<br />

een rol.<br />

Het maken van stanswerk, zoals ron<strong>de</strong> en<br />

rechte hoeken, sleutelgaten en <strong>de</strong>rgelijke kan<br />

eveneens op <strong>de</strong> Autodrill geschie<strong>de</strong>n. 8.43<br />

De volgen<strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>gsbeurs<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam'Macropak'<br />

De zes<strong>de</strong> <strong>in</strong>ternationale verpakk<strong>in</strong>gsbeurs zal<br />

plaats hebben van 2 tot en met 9 mei 1961.<br />

Deze beken<strong>de</strong> expositie, nu on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam<br />

Macropak, wordt gehou<strong>de</strong>n te Amsterdam, <strong>in</strong><br />

het RA|-gebouw aan het Europaple<strong>in</strong>, dat dan<br />

gereed moet zijn.<br />

Ne<strong>de</strong>rland was het land waar na <strong>de</strong> oorlog <strong>de</strong><br />

eerste verpakk<strong>in</strong>gsshow <strong>in</strong> Europa werd gehou<strong>de</strong>n.<br />

Dit geschied<strong>de</strong> <strong>in</strong> 1948, <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r<br />

van het Marshall-plan. De opzet er van was, <strong>de</strong><br />

exportmogelijkhe<strong>de</strong>n van onze Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

<strong>in</strong>dustrie te stimuleren. Nadien wer<strong>de</strong>n met<br />

tussenpozen van twee jaar regelmatig <strong>in</strong>ternationale<br />

vakbeurzen oo het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong><br />

verpakk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ons land georganiseerd, met een<br />

steeds toenemen<strong>de</strong> omvang. De expositieoppervlakte<br />

van <strong>de</strong> beurs groei<strong>de</strong> als volgt:<br />

l95l: 10.000 m'; 1953: 11.400 m'z; 1955:<br />

12.800 m'z; 1957: 14.500 m': 1959: 17.000 m'..<br />

De <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> beurs van het volgend<br />

jaar komen reeds thans uit vele lan<strong>de</strong>n<br />

b<strong>in</strong>nen, zodat <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> expositie weer<br />

belangrijk groter belooít te wor<strong>de</stro