Stilte, rust en ruimte in de Kempen

Avansa.Kempen
  • No tags were found...

Meer dan twintig mensen schreven hun visie op dit thema vanuit de eigen persoonlijke en professionele achtergrond. Hun bijdragen vormden de basis voor stilte, rust en ruimte in de kempen,
een bloemlezing van visies, ervaringen en praktijken.
Daarmee reiken we alvast een eerste stapsteen aan voor een breed maatschappelijk
gesteunde stiltewerking in de Kempen.

Stilte, rust en ruimte

kansen tot verbinding over verschillen heen

in de Kempen

Vormingplus Kempen


Stilte is het verschil tussen

niets zeggen, en alles al gezegd hebben.

— Herman De Coninck


Stilte, rust en ruimte

in de Kempen

Kansen tot verbinding over verschillen heen

Vormingplus Kempen


[ inhoud ]

Woord vooraf 5

Stilte werkt in de Kempen 9

Bloemlezing aan kwaliteiten

• Esthetische kwaliteit 12

• Ecologisch inzicht 16

• Akoestische kwaliteit 18

[ intermezzo ] 23

• Creativiteit 24

• Empathie & luistervermogen 28

• Verzoening 32

• Helende kwaliteit 34

[ anekdote ] 40

[ beeldwijzer ] 5

[ colofon ] 7

[ contactadressen ] 8


Woord vooraf

Christa Truyen

educatief medewerker Vormingplus Kempen

Misschien danken we het wel aan de toondichter Armand Preud’homme

dat de stille kempen voor velen een begrip is. Voor heel wat

mensen is dit meer dan een begrip. Wandelen in de Kempen is een

persoonlijke, diep deugddoende ervaring van stilte, rust en ruimte.

Deze kwaliteiten zijn vandaag een kostbaar goed. In onze hedendaagse

samenleving zijn snelheid, drukte en doorgedreven activiteit immers

de heersende norm. Heeft de Kempen vandaag de dag nog steeds een

lijntje met stilte als leefkwaliteit? Wat is de maatschappelijke waarde

ervan voor deze regio?

vormingplus kempen, de regionale volkshogeschool voor het

arrondissement Turnhout, toog op verkenning uit. centrum waerbeke

dat werkzaam is vanuit het Stiltegebied Dender-Mark, was

daarbij een bron van inspiratie. Centrum Waerbeke introduceert in

Vlaanderen een unieke visie op stilte als ontastbaar erfgoed, dat de vele

domeinen van het leven verbindt. Van meet af aan kon Vormingplus

Kempen rekenen op zijn steun als mentor en coach.

Nog vooraleer het stilteproject goed en wel van start ging, kende het

al een eerste meevaller: we kregen een ‘stilte-primeur’ met de avantpremière

van Die Groβe Stille. Deze drie uur durende film over het

leven van de Kartuizers in La Grande Chartreuse werd tijdens een

Wake Up Cinema van open doek in Turnhout vertoond. De bijna

compleet stille meditatie over het kloosterleven in een hele pure vorm

trok op zondagochtend zo’n 300 kijkers. Nadien sprak Jeroen Witkam,

de voormalige abt van de Abdij van Maria Toevlucht in Zundert en

tevens zenleraar, het aandachtige publiek toe over zijn beleving van

stilte. Dit bevestigde voor ons dat de interesse in deze dimensie van

het leven vandaag meer dan ooit aan de orde is.

Op zoek naar partners voor dit project, bleken de gemeente Oud-

Turnhout en Natuurpunt Educatie ideale medespelers om de waarde

van de stiltethematiek te helpen introduceren bij een breed publiek.

De gemeente Oud-Turnhout, met het natuurgebied landschap de

liereman als potentieel stiltegebied, neemt sinds enkele jaren een

voortrekkersrol op in de Antwerpse Kempen om stilte, rust en

ruimte als collectieve waarde een plaats te geven in het lokale beleid.

Niet toevallig nam Oud-Turnhout ook deel aan enkele stilte-initiatieven

van Centrum Waerbeke: de wedstrijd fotografie van de

stilte (2005) en de interactieve webstek www.portaalvandestilte.be

(2007). Het jaarlijkse Vlaams-Nederlandse poëziefestijn Gedichtendag

stond in 2007 in het teken van stilte en eenvoud. Ook Oud-Turnhout

deed hieraan mee. Het lokale kunst- en erfgoedcentrum hofke van


chantraine bood samen met de partners een inspirerend stilteprogramma

aan. In maart 2007 hield de fototentoonstelling monumenten

van stilte bovendien halt in de gemeente. Dominique Van

Huffel, laureaat van Oud-Turnhout, toonde foto’s uit zijn werk. Bovendien

organiseerde natuurpunt educatie, een landelijk erkende

gespecialiseerde vormingsinstelling rond natuur, milieu en landschap,

een maand lang stiltewandelingen in Landschap De Liereman.

Het klimaat leek dus rijp om vanuit Vormingplus Kempen een

steentje bij te dragen aan de toenemende interesse in stilte, rust

en ruimte. Begin 2007 brachten we een twintigtal mensen uit verschillende

disciplines en sectoren samen in het bezoekerscentrum voor

een ontmoeting over de waarde van stilte als een essentiële kwaliteit

in het leven. Dirk Sturtewagen, coördinator van Centrum Waerbeke,

begeleidde dit gesprek. Dit betekende meteen het startsein voor een

transdisciplinaire werking met de voorliggende brochure als een eerste

resultaat.

Vele aanwezigen van het eerste uur engageerden zich in een stilteplatform.

Meer dan twintig mensen schreven hun visie op dit thema

vanuit de eigen persoonlijke en professionele achtergrond. Hun bijdragen

vormden de basis voor stilte, rust en ruimte in de kempen,

een bloemlezing van visies, ervaringen en praktijken.

De tekst sluit mooi aan op de Cahiers van Centrum Waerbeke

stilte werkt en portaal van de stilte. Het geeft, ditmaal

vanuit de Kempen, mee stem aan stilte als leefkwaliteit.

Natuurlijk is hiermee de kous niet af. Bedoeling is om van stilte in

de Kempen een never ending story te maken. Met deze brochure reiken

we alvast een eerste stapsteen aan voor een breed maatschappelijk

gesteunde stiltewerking in de Kempen. Hoe die stiltewerking verder

concreet vorm zal aannemen, laat zich nu nog niet voorzeggen. Met

deze publicatie lanceren we een uitnodiging om met meer mensen en

organisaties op de kar te springen en mee na te denken over de schitterende

mogelijkheden die de Kempen op dit vlak te bieden heeft.

Deze brochure biedt een aanzet en een toetssteen voor iedereen in

de Kempen die projecten of initiatieven rond dit thema wil opzetten

of aansluiting zoekt bij de groeiende beweging. Ze wil vooral een stimulans

geven aan al wie zich geroepen voelt. Vormingplus Kempen

is graag bereid om de verdere ontwikkeling van het stilteplatform

in de Kempen te begeleiden en vorm te geven. Het wil ook eigen

educatieve projecten opzetten in samenwerking met geïnteresseerde

partners. Voor Natuurpunt Educatie vormen het platform en de con-


tacten met Centrum Waerbeke de basis voor een uitbreiding van haar

werking rond stilte en landschapsbeleving en natuur- en milieubeleid

in Vlaanderen. Natuurpunt Educatie wil haar waardering voor stilte,

rust en ruimte verder uitdragen en hierbij heel verschillende sectoren

en groepen betrekken. Ook in de toekomst zal de gemeente Oud-

Turnhout zijn voortrekkersrol binnen de regio ten volle opnemen

om potentiële stiltegebieden te versterken en – waar mogelijk – uit

te breiden. Door zijn blijvende inzet en vertrouwen zal de aandacht

voor dit thema bij de bevolking in de ganse regio ongetwijfeld verder

kunnen groeien.

Deze brochure is het eindresultaat van veel overleg op tal van bijeenkomsten

en alvast een aanwijzing dat het engagement van drie

Kempense partners vruchten afwerpt: stilte werkt. We wensen u veel

inspiratie toe bij het lezen en kijken met belangstelling uit naar uw

interesse in verdere initiatieven die stilte, rust en het ruimtegevoel van

onze Kempen kunnen verbreden of versterken.

Stilte krijgt allerlei kwaliteiten

toegedicht, sommige op grond van

hard wetenschappelijk bewijs,

andere op grond van – terecht

– aanvoelen.

—Jan Van den Berghe


Stilte werkt in de Kempen

Dirk Sturtewagen

coördinator Centrum Waerbeke

Na Dender-Mark op de grens van Oost-Vlaanderen (Vlaamse Ardennen)

en Vlaams-Brabant (Pajottenland) is de Antwerpse Kempen een tweede

regio waar een stiltewiel in beweging komt. Elders in Vlaanderen en ook

in Nederland zijn verwante initiatieven in voorbereiding. Wat in oktober

2001 startte met de officiële erkenning van een eerste stiltegebied, groeit

stilaan uit tot boeiende stiltepraktijken op tal van unieke plekken. Daarbij

zien overheden, organisaties en burgers stille gebieden niet zozeer als

een zoveelste nieuwe recreatieve trekpleister, maar als monumenten van

stilte. Stille gebieden scheppen de mogelijkheid om de veelzijdigheid van

het thema stilte, rust en ruimte maatschappelijk aan de orde te

stellen. Ze zijn zichtbare dragers van kwaliteiten die uitdrukking geven

aan een vitale onderstroom in onze samenleving.

In een tijd waarin alles steeds sneller lijkt te gaan – en allicht ook

gaat – is het de kunst om stil te staan en te reflecteren op waar we eigenlijk

mee bezig zijn. Dit stilstaan lukt ons nauwelijks want iedereen

heeft het druk. En velen hebben het te druk. De vraag die we onszelf

kunnen stellen is: kan het anders?

Voor de huidige en komende generaties wordt het belangrijker om,

naast het doelgerichte concept van sneller en sneller een geïntegreerd

alternatief te ontwikkelen dat inzet op kwaliteit van leven.

In maart 2008 lanceerde de Vlaamse Minister voor Plattelandsbeleid

een ster | campagne. Met een open oproep wil hij lokale besturen,

instellingen en verenigingen stimuleren tot het opstarten en uitbouwen

van projecten die bijdragen tot het beleven van stilte- en rustkwaliteit

(ster) op het Vlaamse platteland. Voor het eerst worden hiertoe

overheidsmiddelen vrijgemaakt.

Tal van gemeenten en steden in Vlaanderen waar stilte/rust als

individuele en collectieve waarde nog aanwezig is en door velen (opnieuw)

ontdekt wordt, beseffen de potenties en onderzoeken hoe zij

deze beleidsmatig kunnen versterken en met de brede bevolking verbinden.

Ook de Vlaamse provincies tonen zich bereid om hieraan

hun steun te verlenen.

Met uiteenlopende bijdragen verkennen tal van ervaringsdeskundigen

vanuit verschillende achtergronden de groeiende herwaardering

van stilte/rust in de Antwerpse Kempen als noodzakelijke voorwaarde

tot leefkwaliteit. Dit is voor de ganse regio een betekenisvol signaal

temidden van een samenleving, waarin we steeds meer verwikkeld

raken in drukte en hectiek. Een samenleving waarin tegelijk een toenemende

behoefte groeit om vanuit rust en verstilling verbinding te

maken met zichzelf en – daardoor – met alles en iedereen.


E

E

E

LEEFMILIEU

NATUUR

KWALITEIT

KWALITEIT

GEZONDHEID

WELZIJN

HELENDE

KWALITEIT

AKOESTISCHE

KWALITEIT

RUIMTELIJKE ORDENING

MOBILITEIT

R U

S

STILTE

STILTE

RUST

RUST

RUIMTE

RUIMTE

T

STILTE

I M T

R U

KWALITEIT

KWALITEIT

Bron – ruimte voor inspiratie

We beleven een tijd waarin steeds

meer mensen stilte opzoeken om rust te

vinden of zich te herbronnen. Fysieke, uiterlijke stilte

is niet noodzakelijk, maar blijkt voor velen wel een

mogelijke opstap naar innerlijke stilte en rust. Stilte

beleven is proeven van het leven in al zijn facetten.

Proeven vergt aandacht, betrokkenheid en stilzwijgen.

Dit is een intiem gebeuren, waaruit andere zienswijzen

en nieuwe attitudes kunnen ontstaan. Stiltebeleving

ligt aan de basis van duurzame ontwikkeling. ‘We erven

het land niet van onze grootouders, we lenen het van

onze kinderen’ (Indiaans gezegde).

Bloem – ruimte voor exploratie

Het eigene aan stilte is dat zij ideologisch vrij is. Zij

biedt ruimte voor meerstemmigheid, ruimte waarin

diversiteit kan thuiskomen. Wie de stilte binnenwandelt,

krijgt oog voor de samenhang van de dingen.

Stiltebeleving leidt als vanzelf tot zorgzame aandacht

voor de mens en zijn omgeving, voor de landelijke of

stedelijke buurt, voor de mensen die er leven, werken

of op bezoek komen. Zo genereren stilte, rust en ruimte

specifieke kwaliteiten die een belangrijke rol spelen in

uiteenlopende maatschappelijke domeinen (helende

kwaliteit, luistervermogen, verzoeningsgezindheid,

esthetische kwaliteit…). Door het lezen van de

stiltebloem kan ieder zijn of haar mogelijkheden

tot individueel engagement en sociale betrokkenheid

exploreren en tot uitdrukking brengen.

Wiel – ruimte voor creatie

Het stiltewiel probeert iets zichtbaar te maken van

de creatieve mogelijkheden die stilte biedt. Zo levert

haar helende kwaliteit aantoonbare bijdragen aan

actuele ontwikkelingen op het vlak van gezondheid en

welzijn. Of kan stilte als akoestische kwaliteit aanleiding

geven tot initiatieven die rekening houden met de

samenhang tussen leefmilieu, ruimtelijke planning,

mobiliteit en gezondheid. Het wiel is de ruimte waarin

tal van kwaliteiten (bloem) die uit de stiltebeleving

tevoorschijn komen (bron) tot expressie worden

gebracht. Nieuwe vormen van samenwerking en

cocreatie zullen hieruit mogelijk blijken.

KWALITEIT

R U

S

STILTE

STILTE

RUST

RUST

RUIMTE

RUIMTE

T

STILTE

I M T

R U

KWALITEIT

KWALITEIT

PLATTELAND

LANDBOUW

INZICHT

ECOLOGISCH

CREATIEVE

VERMOGEN

VRIJE TIJD

CULTUUR

R U

MEDIA

S

STILTE

STILTE

RUST

RUST

RUIMTE

RUIMTE

T

STILTE

ESTHETISCHE

KWALITEIT

I M T

R U

VERZOENENDE

KWALITEIT

EMPATHIE

LUISTERVERMOGEN

ONDERWIJS

In het najaar van 2005 keurde de Raad van Europa in het Portugese

Faro de Kaderconventie over de bijdrage van cultureel erfgoed aan de

samenleving goed. Europa benadert cultureel erfgoed voortaan als een

dynamisch en integraal gegeven dat ruimtelijk verankerd is en dat een

bijdrage kan leveren om andere maatschappelijke doelen te bereiken.

Zo is stiltebeleving in de Kempen als ontastbaar, immaterieel erfgoed

verbonden met de fysieke, dagdagelijkse leefomgeving.

De Europese Faroconventie lanceert tegelijk het begrip erfgoedgemeenschap.

Ze bestaat uit ‘personen die waarde hechten aan specifieke

aspecten van cultureel erfgoed die ze, in het kader van publieke actie,

wensen te behouden en aan toekomstige generaties over te dragen’. De

getuigenissen in dit boek tonen aan dat stilte in de Kempen beweegt.

Meerstemmig, in meervoud… Tonen heeft iets met klank en weerklank

te maken. Met resonantie. In de resonantie tussen de auteurs en de

lezer ligt de aanzet van een gemeenschap die werk wil maken van de

Antwerpse Kempen als stille drager van leefkwaliteit voor bewoners

en bezoekers vandaag én morgen.

JUSTITIE

10


loemlezing aan kwaliteiten

11


Esthetische kwaliteit

plat teland

Veel mensen zoeken stilte en rust. Grote natuur- en bosgebieden

worden steeds meer bezocht door wandelaars, joggers

en fietsers, onderzoekende kijkers en stille luisteraars. Staat

de harde infrastructuur voor snelheid en lawaai. En het platteland

voor traagheid en stilte? Deze beleving is vanzelfsprekend

erg individueel. Het esthetische aspect van een omgeving

zal alleszins bijdragen tot de stilte- en rustervaring. Het

Kempense landschap heeft hiervoor een groot potentieel.

De kwaliteit van een landschap heeft namelijk te maken

met twee aspecten: visuele kwaliteit en herkenbaarheid. Over

deze elementen kan discussie bestaan omdat ze beiden erg

persoonlijk zijn. Visuele kwaliteit houdt verband met een

gevoel van harmonie. Herkenbaarheid heeft dan weer eerder

te maken met ons persoonlijke referentiekader. Het staat tegenover

vervreemding. Er spreekt een diepgewortelde drang

uit naar verbondenheid met de grond waarop we leven.

De Kempen mist momenteel een aspect in het landschap

dat zorgt voor deze fundamentele verbondenheid. De historische

dimensie van het landschap – de heide in de breedste

betekenis van het woord – is herleid tot een paar snippers

en vervangen door een cultuurlandschap met weinig structuurelementen.

Er schuilen wel kwaliteitsvolle mogelijkheden

voor de Kempen in het herstellen van een gevarieerd

landschap, met duinruggen, hagen, houtkanten, bos en open

ruimte zoals heide en weilanden.

Dit kunnen we bereiken door meer en grotere natuurgebieden

te creëren en door meer landschapszorg in het landbouwgebied

zonder daarom de economische realiteit van de

landbouwers uit het oog te verliezen.

Als het goed zit, gaan in een landschap ecologie, cultuurhistorie

en waardebeleving samen. Vanuit de overtuiging dat

natuur ook erfgoed is, kunnen natuur en cultuur eindelijk

terug met elkaar verbonden worden. Oog hebben voor potentiële

stiltegebieden past in dit kader. De aandacht voor

stilte, rust en ruimte draagt bij tot een opwaardering van het

landschap.

Elk landschap, elke streek heeft een verhaal. Dat verhaal

past binnen de plaatselijke cultuur en geeft uiting aan een

eigenheid die we proberen te koesteren én te vrijwaren. Dit

vormt het vertrekpunt voor de wettelijk omkaderde ruimtelijke

ordening. Vanuit het aanvoelen van de eigenheid, de

uitstraling, het karakter van een omgeving groeit immers een

collectieve verantwoordelijkheid en de neiging tot behoud en

duurzame ontwikkeling. Stilte kan daarom niet los worden

gezien van plattelandsbeleid, natuurbeleid, cultureel erfgoed

en ruimtelijke ordening.

12


Bij het kijken naar inplantingsplannen ervaar ik een gevoel van rust en stilte bij het

intekenen van een vijf meter brede strook langs een waterloop, terwijl het proberen

in te tekenen van een speelplaats voor de plaatselijke school in een reeds drukbezette

woonomgeving mij een totaal ander gevoel geeft.

—Leo Van Miert

13


[ praktijk ]

Door in een tuinontwerp kabbelend of zachtjes

neerkletterend water te gebruiken, kan je storende

achtergrondgeluiden, van bijvoorbeeld auto‘s of ander

verkeer, verdringen. Dit kan voor een extra rustpunt

zorgen, ook in een kleine stadstuin op een drukke plek.

— Frank Vromans

Architectuur kan aandacht besteden aan architecturale

en stedenbouwkundige ingrepen met aandacht voor

akoestische aspecten. Zo kunnen zowel architecten en

kunstenaars als opdrachtgevers experimenteren met de

mogelijkheden om stilte te integreren of te versterken.

Ook publieksprojecten kunnen deze dimensie onder

de aandacht brengen.

Het kan daarbij gaan om projecten die focussen op

de beleving van stilte of op de fantastische contrasten

tussen stilte en geluid in de stad (bijvoorbeeld het levendige

stadslawaai tegenover de stilte tussen de huizen

in een bouwblok). Of om het exploreren of het creëren

van een architectuur van de stilte (meditatieplekken of

gebedsplekken, begraafplaatsen, bijzondere monumenten,

het stiltegebied als erfgoed…)

Of men kan mensen sensibiliseren voor de – al dan

niet vermeende – terreur van lawaai. Het kan daarbij

gaan om lawaai tijdens bouwwerken of de teloorgang

van stilte op het platteland door de mechanisering van

de landbouw of doordat we steeds dichter op elkaar

gaan wonen. Of door de neiging van stadsbewoners

om te verhuizen naar een rustige, betaalbare plek op het

platteland. Sensibiliserende acties kunnen ook oproepen

tot meer verdraagzaamheid, zoals in het charter van de

Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG)

dat vele steden en gemeenten onlangs ondertekenden

met de verklaring dat spelende kinderen geen overlast

zijn. — Edith Wouters

Stilte en rust kan je ervaren op verschillende plaatsen in de stad: wandelend op het

Begijnhof in Turnhout of bij het kijken naar een prachtige gevel van een oud huis.

—Piet Bastiaansen

14


stad

Stilte, rust en ruimte zijn niet alleen van belang op het platteland,

maar ook in een stedelijke omgeving. Iedereen beleeft

een stedelijk landschap anders. De visuele kwaliteit en/of de

plaatselijke geschiedenis en persoonlijke verbondenheid zorgen

ook in een stad voor herkenning, authenticiteit en rust.

In een stedelijke omgeving bepalen de ruimtelijke planning

en de kwaliteit van bouwen en architectuur in sterke mate

het rustgevoel. Een goede planoloog zorgt voor openbaar

groen, pleinen en beeldende kunst. Dit heeft een invloed op

de beleving van de stad en op hoe stilte, rust en ruimte worden

ervaren. Het draagt in belangrijke mate bij tot het woon- en

leefcomfort in de stad. Historische gebouwen of gevels, pleinen,

een mooie architectuur voor nieuwe gebouwen… zorgen

samen met het openbaar groen voor anker- en rustpunten

in de stad, net zoals grote natuurgebieden dit doen buiten

de stadskernen.

Investeren in stedelijke woonkwaliteit en meer stedelijk

groen, met als mogelijk positief neveneffect meer ontmoetingsmogelijkheden,

minder vervreemding en een grotere

verkeersleefbaarheid, verhogen daarom de rustbeleving en

de leefkwaliteit.

Het is een evenwichtsoefening om zowel in de stad als

op het platteland te zorgen voor elementen die harmonie en

rust uitstralen.

15


Ecologisch inzicht

De mens staat niet op zich. Hij maakt onderdeel uit van een

ruimer geheel: het milieu waarin hij leeft. Alleen al dit inzicht

nodigt uit tot een ruime blik. Bij een aantal mensen leidt dit

ook tot verwondering of bewondering voor hoe alles met

elkaar samenhangt in de kosmos. Het vestigt ook de aandacht

op het vaak broze evenwicht tussen mens en natuur. Een

kwetsbare balans waar de mens deel van uitmaakt en tegelijk

actief aan deelneemt.

Ecologisch bewustzijn wijst ons op het fragiele evenwicht

van ecosystemen. Deze zijn vooral kwetsbaar wanneer ze

grote veranderingen ondergaan en teweegbrengen. Een enkel

element wijzigen kan al volstaan om een heel ecosysteem

uit balans te brengen, zoals bij houthak in een tropisch regenwoud.

Het woud zelf verandert hierdoor, maar de massale

houtkap heeft evengoed verregaande gevolgen voor het

klimaat, die zelfs tot bij ons voelbaar zijn. Ecologisch bewustzijn

vraagt daarom dat we met zijn allen nadenken over

het instandhouden van een gezond, leefbaar evenwicht. Het

vraagt erom dat we op een andere manier ruimte, natuur en

landschap leren plannen, gebruiken en beheren. Duurzaamheid

is daarbij het wachtwoord.

Vanuit dit ecologisch inzicht kunnen we zoeken naar

evenwicht tussen diverse sectoren en kunnen de stilte, rust

en ruimte van een landschap optimaal tot hun recht komen.

Het staat buiten kijf dat de Kempen troeven heeft voor natuur-

en landschapsherstel en -ontwikkeling. Het zou goed

zijn dat de regio zijn eigenheid in de toekomst nog beter kan

uiten en versterken.

Dat levert niet alleen een ecologische meerwaarde op. De

visuele schoonheid van een landschap opent immers ook

mogelijkheden voor recreatie en toerisme. De Kempen heeft,

omwille van de stilterijkdom in het buitengebied, op deze

twee vlakken heel wat te bieden. Maar om het landschap te

herstellen en te behouden moeten we ruimte voor natuur

terugwinnen en opnieuw inrichten vanuit een open communicatie

met de verschillende sectoren die gebruik maken

van de ruimte in de regio.

16


Zoals een beek door het landschap stroomt en het landschap vormt, zo is het

landschap – als je het laat spreken – een bron voor een nieuwe stroom van denken,

beleven en waarnemen.

—Joke Flour

17


18


Akoestische kwaliteit

Het Sibeliusmonument in Helsinki (Finland) verbeeldt

als geen ander de betekenis van stilte vanuit een

architecturaal perspectief. Als de wind er door de

bomen ruist en de natuur haar eigen orgel speelt,

creëert het monument een nieuwe akoestische

ruimte. Het stadslawaai verstomt door tegengestelde

geluidsgolven.

Het zwijgende object vertelt – letterlijk en figuurlijk –

over heden en verleden. De menselijke ingreep fungeert

als versterker van de stilte van de natuur. Het levendige

stadslawaai iets verderop vormt hiermee een fantastisch

contrast. In de stedenbouw van Helsinki is ook iets

van deze stilte te vinden. Het natuurlijke landschap is

tastbaar aanwezig in de stad: zee en bos zijn er nog tot

in het centrum te bespeuren. — Edith Wouters

Stilte is, puur akoestisch beschouwd, de afwezigheid van

geluid. Dit kan je vaststellen via een decibelmeter en is dus

wetenschappelijk meetbaar. Toch gaat het bij stilte in de eerste

plaats om een gevoelsmatig ervaren, ondergaan en beleven

van de rust die met stilte gepaard gaat.

Lawaai kan storend zijn. Of een bepaalde plaats akoestische

kwaliteiten heeft, hangt af van de noden van de bezoeker.

Over lawaai, geluid en stilte in al hun vormen bestaan er veel

uiteenlopende meningen. Maar bijna elke mens heeft op een

bepaalde manier en op een bepaald moment in zijn leven wel

nood aan stilte, rust en open ruimte.

In de stedelijke omgeving kan je – ondanks de veelheid

aan akoestische prikkels – rust of stilte ervaren: op de patio

van je huis, op een terras, in een binnentuin

Mensen ervaren de rust die uitgaat van het platteland, ook

al zijn er landbouwvoertuigen bedrijvig. Het maakt doorgaans

niet uit dat er wat beweging en geluid is, zoals van spelende

kinderen of van dieren. Stilte hoeft niet altijd een volledig

ontbreken van geluid in te houden. Landbouwbedrijvigheid

is op een bepaalde manier levendiger en luidruchtiger dan

een ongerept natuurlandschap, zonder dat dit altijd meteen

zo aangevoeld wordt.

In een stil gebied trekken natuurgeluiden onze aandacht,

ze prikkelen onze nieuwsgierigheid. Als mensen in stille, uitgestrekte

gebieden ergens iets horen zoals stemmen, muziek,

motoren… of tsjilpen, dan ontstaat er vaak spontaan een

beweging. We zoeken het geluid op of gaan er van weg, om

zo verder te kunnen genieten.

Stilte is nog gezellig wakker kunnen worden met de ochtendzang van vogels.

Een waar kabaal, maar o zo aangenaam.

—Dirk Draulans

19


20


In mijn kinderjaren was er meer stilte. Ik herinner me het nog heel

goed: bij het wieden van de bieten hoorde je enkel de vogels

en de wind. En af en toe werd je opgeschrikt door een vliegtuig

dat door de geluidsmuur vloog. Vandaag leeft iedereen gehaast,

iedereen wil vlugger zijn dan de grote wijzer van de klok. De auto

is een noodzakelijk kwaad, maar je voelt en ruikt, ziet en hoort

niet meer wat er rondom je aan het gebeuren is. Indien iedereen

de auto wat vaker zou vervangen door de fiets, zou de Kempen al

heel wat stiller zijn. — Jan Sels

Stilte heeft haar eigen stem. Stilte geeft zachte geluiden prijs,

zoals het gonzen van bijen, brempeulen die openspringen met

het geluid van een kus, het gekreun van een dennenboom of de

plotse zang van een vogel. Ze zijn als een hoorbaar fluisteren van

de uitwendige natuur. Stilte is niet leeg, niet levenloos. Ze biedt

een aangename verpozing voor het lawaai van de dag. In de

innerlijke stilte ervaart de mens zijn vrijheid. Zij die zich kunnen

verwonderen over het kleine, het eenvoudige, het ogenschijnlijk

nietige, zien elke dag de wereld als nieuw. Want alles wat groot

en mooi is, gebeurt in stilte. — Achilles Cools

21


[ praktijk ]

In Hoogstraten wil de werkgroep oude voetwegen

van de vereniging Erfgoed Hoogstraten het trage wegennetwerk

opwaarderen. Samen met het Voetwegenplatform

stelt ze hiervoor een gemeentelijk buurtwegenplan

op. Publieke opinie én gemeentebestuur worden zo geïnformeerd

en gesensibiliseerd.

Een ander voorbeeld van de groeiende belangstelling

voor rust en ruimte is de vereniging trage wegen.

Deze ijvert sinds 2002 voor een betere bescherming en

een beter beheer van de talloze buurtwegen in Vlaanderen.

Heel wat vroegere buurtwegen, zoals jaagpaden,

kerkwegels, holle wegen, bospaden of veldwegen zijn

al verdwenen of dreigen verloren te gaan. Trage wegen

zijn ideaal voor wandelaars of fietsers: ze kunnen zo

op een rustige manier van het landschap en de natuur

genieten. Zij bieden veilige verbindingen aan zachte

weggebruikers. Ze hebben zowel een ecologische als

een belangrijke cultuurhistorische waarde. Zij getuigen

immers van eerdere verbindingen naar en tussen

dorpskernen, van doorgangen voor landbouwers, van

wegen die ooit werden gebruikt om boten voort te slepen,

of van vroegere trein- en tramverbindingen. Als

trage wegen verdwijnen, gaat er ook een deel van ons

collectief geheugen verloren.

22


[ intermezzo ]

Stilte en erfgoed als ‘ruimte rondom’

Cultureel erfgoed zit altijd boordevol tekens, symbolen en

signalen. Vaak dateren die uit een andere tijd en verwijzen ze

naar een verdwenen of veranderde maatschappelijke context.

Herinneren kunnen we zien als het van binnenuit begrijpen

van het landschap, monumenten, kunst, objecten, tradities…

Vaak leidt dit tot inzicht en betrokkenheid. Verhalen zijn

voor museumstukken wat paden en landwegen zijn voor het

cultuurlandschap. Bovendien kennen oude dingen vaak een

rijk sociaal leven, zijn ze onaf en liggen ze ingebed in het

leven van elke dag. Wie vandaag langsloopt op het domein

van de priorij van Corsendonk (Oud-Turnhout), beseft dat

op deze plek een eeuwenoud verhaal verder leeft. En toch is

het een samenspel van breuken, fragmenten en toevallige

continuïteit. Geen monniken of dakloze reizigers meer, wel

congresgangers en toeristen, die elk op hun manier de stilte

en de rust van de groene omgeving waarderen.

Na een tijd wordt het verledenen wat er nog van rest

– een collectieve zaak en verantwoordelijkheid. Soms willen

we het koesteren, bewaren of vrijwaren voor verval. Zeker

als we beseffen dat het erfgoed uniek en dus onvervangbaar

is. Het gaat immers om bakens van oriëntatie, identificatie

en zelfbewustzijn. Zonder zulke bakens voelen we ons als

het ware ‘onteigend’ van onze omgeving en onszelf. Wat we

erven, zit veelal boordevol emoties, herinneringen en betekenis.

Daarom zorgt inzicht in de eigenheid en de bijzondere

geschiedenis van een omgeving ook voor inzicht in ons eigen

zijn – of beter worden. Bovendien stimuleert de omgang met

het verleden onze verbeelding. Deze helpt ons nieuwe mogelijkheden

in de werkelijkheid te zien en te ontginnen. Waarom

zouden we nog getroffen worden door een schilderij van de

heilige Dympna in het Oude Gasthuis in Geel? Wie even de

tijd neemt en goed kijkt, ontdekt al vlug de overeenkomst

met wat we dagelijks op televisie zien uit een of ander land in

oorlog. Het is meteen ook de gelegenheid om het verhaal van

Sint-Dympna en vele andere geneesheiligen te leren kennen.

En dan is er plots die ontdekking: het beeld zit boordevol

woordeloze lichaamstaal, als een gebaar van heiligheid dat

ons vandaag ook nog kan treffen.

In monumenten en dingen uit het verleden ademt als het

ware trage tijd. Ze horen niet langer bij de eigen tijd. Hun

waarde kan niet in geld worden uitgedrukt, maar wel in de

weerstand die ze oproepen. Nu de idee van de maakbaarheid

van mens en wereld aan geloofwaardigheid begint in

te boeten, nemen de belangstelling voor het verleden en de

nood aan ruimte in en buiten ons toe. In een consumptiewereld

die ademnood veroorzaakt, gaat de aandacht immers

vanzelf uit naar wat aan de verstikkende processen ontsnapt.

Nooit eerder genoten rust en stilte zoveel aandacht. Wie had

ooit gedacht dat de Kempen vandaag weer op zoek zou gaan

naar wat het een halve eeuw geleden zo achteloos vergat? De

waarde en betekenis van erfgoed zoals het cultuurlandschap,

gebouwen, artistieke expressie, dingen en gewoontes van elke

dag, liggen in de speelruimte die ze ons laten en de leefruimte

die ze ons verschaffen. Ze verruimen onze blik op de wereld

en op onszelf. En ze zijn vaak in staat om een diepe stilte in

en rondom ons op te wekken.

—Joris Capenberghs

23


Creativiteit

Beeldende kunst

Creativiteit ontstaat in stille momenten van alertheid, waarin

je je van waarnemingen, flitsen, gedachtekronkels bewust

wordt. Je kan de stilte proberen te behouden door die in je

leefwereld in te passen en je te omringen met de stemmen van

kunst, boeken, enkele vrienden en een rustige omgeving.

Veel artistieke expressie komt voort uit een vreselijke stilte

– een stilte van waaruit de diepste raadsels van ons leven

aan de oppervlakte komen. Waar een sprekende stilte valt tussen

woorden en beelden, daar begint de kunst. Die stilte is de

grondtoon van elk voldragen kunstwerk. Van daaruit komen

de vormen samen en daarin verdwijnen ze. Ze is de barende

moederschoot en het graf van elke kunst. Kunst komt altijd

voort uit een diep doorleefde ervaring, tot waar je niet meer

verder kunt. Daar stopt ze, op de kleinst mogelijke afstand

tussen het bereikbare en het onbereikbare.

24


Lucy

Bent

Lucy

Bent

Lucy

Bent

Lucy

’k Weet het niet

’k Heb nog nooit nen trein gehoord

’k Weet niet hoe dat klinkt

Lijk de zee

Heb ’k ook nog nooit gehoord

Ge hoort haar elken dag

Niet

Hoe niet?

Zeg ’t als ik mis ben

Maar ’k peins

Dat ge pas weet dat ge iets gehoord hebt

Als ’t daarna stil is

Of éérst stil

Maar als ’n geluid er altijd is

Wordt dat geluid ’t stil zijn zelf.

— Herman van de Wijdeven, Faar, 2007,

geschreven in opdracht van Productiehuis Het Gevolg

woordkunst

Theater is meer dan louter verstrooiing. Theater kan een rustpunt

zijn, een baken van bezinning. Een plek waar je twee

keer mag denken en waar gedachten mogen rijpen. Je kunt

niet ‘zappenin een theater. Je vertrekt er trouwens vanuit

stilte. Daar zet je iets tegenover. Als dat dan weer ophoudt,

krijgt de stilte opnieuw kans. De acteurs spelen voortdurend

tussen die twee bewegingen. Theater is vaak trager dan het

leven zelf. Heel anders dan op televisie of film ontstaat de

interactie op het moment zelf, met het publiek. Theater blijft

een authentieke praktijk en ervaring te midden van een inruilbare

consumptie- en reproductiecultuur. Toch ontkomt

ook het theater niet helemaal aan de tendens om steeds flitsender

en sneller te zijn. Mensen ervaren sneller verveling

dan twintig jaar geleden en theatergezelschappen streven naar

verbreding, naar het bereiken van een ruime maatschappelijke

groep, eerder dan een culturele elite. Het is een kunst

om het eigen ritme te behouden en toch de toeschouwers te

blijven boeien.

25


In een documentaire op tv over Mozambique is er het

minutenlang aangehouden beeld van een groep mensen die op

een kustvaarder zitten. (Neenee, het zijn géén bootvluchtelingen

deze keer.) Mannen, vrouwen en kinderen met bonte kleren aan.

Boven hen: de rode avondlucht. Onder hen: diepblauw water. Op

de kustlijn in de verte: de geelbruine dorpen waar zij aan voorbij

varen. Zwijgzaam en dicht bijeen zitten ze op houten banken

op het voordek, omringd door hun dieren en hun voorraden.

Kippen, geiten, gedroogde vis, bananen, zakken met graan, in

bundels bijeengebonden suikerrietstengels en manden die

gevuld zijn met gerijpte maïskolven.

Zo’n vredigheid, zo’n vriendelijkheid, zo’n gelukzaligheid dat dit

beeld uitstraalt. Je hoort alleen maar het geluid van de boeg die

door het water snijdt. Af en toe het geklapper van een zeil. Je ziet

aan hun gezichten hoe deze mensen genieten van de luwte, van

de rust, van de open ruimte, van het zachte wiegen van de boot

op de golven. — Leo Pleysier, De dieven zijn al gaan slapen, 2003

Leonard Nolens, Laat, op een banier ter gelegenheid van

Gedichtendag 2007.

26


Muziek

In muziek geeft de stilte tussen de noten een enorme dynamiek.

Denk maar aan de stilte net voor een muziekstuk

begint. Daar begint de muziek eigenlijk al. Muziek en stilte

zijn zo verweven met elkaar dat je ze niet los van elkaar kunt

horen, ook al lijken ze tegenpolen. De kracht van muziek

zit in het talent van de componist en de uitvoerders om de

spanning en intensiteit in muziek over te brengen, ook – en

vooral – in de maten waarin geen noten staan.

Zwijgen is een recht. Oordeelkundig gebruik maken van

dit recht is ook een goede zaak in de muziek. Stilte is het onmisbare

ingrediënt om te komen tot goede muziek. Ze is vaak

de krachtigste prikkel om iets echt nieuws te laten ontstaan.

Alsof in die stilte een hoge concentratie aan muziekjes hangt,

die je – als je er open voor staat en talent voor hebt – uit de

lucht kunt plukken.

Het gebrek aan stiltes – of rusten zoals de stiltes heten

in de muziek – verraadt de angst voor de leegte in het spel.

Vaak vermoeit de musicus het publiek door het spelen van

teveel noten. Hij gunt zichzelf en zijn toehoorders geen rust.

Hoor je in tegendeel een muziekstuk met de juiste rust op

het juiste moment, dan ontstaat er een verstaanbaar verhaal.

Je krijgt de tijd om wat gezegd werd te overpeinzen en wat

nog komen gaat af te wachten. De meest sprekende stilte

valt immers altijd ná een aangrijpend concert, net vóór het

daverende applaus losbarst.

27


28


Empathie & luistervermogen

Als je vanuit stilte vertrekt, kan je een open houding aannemen

ten opzichte van anderen. Je laat even al je gedachten

los en concentreert je daarbij volledig op datgene wat de ander

je te zeggen heeft. Wanneer je in volle aandacht luistert,

hoeft het niet enkel bij luisteren te blijven. Er ontstaat een

wisselwerking tussen personen. Je speelt in op datgene wat

de ander te vertellen heeft en luistert actief.

Om een echte open houding aan te nemen, is durf nodig.

Het vraagt moed je kwetsbaar op te stellen. Wie zich openstelt,

ontwikkelt een empatisch vermogen, de kunst van het zich

inleven in de ander. Je ontdekt herkenningspunten doorheen

de verschillen en werkt aan een verbondenheid waarin ieder

toch zijn eigenheid behoudt.

Dit betekent niet dat je jezelf moet verliezen, dat je alles

zomaar laat gebeuren. Openheid en grenzen stellen spreken

elkaar niet meteen tegen. Het is net door het zoeken naar

overeenkomsten en verschillen met anderen dat we onze

eigenheid bepalen. Dit persoonlijk groei- en leerproces veronderstelt

een wisselwerking, een dialoog waarin je altijd

zowel leraar als leerling bent. Empathie en luistervermogen

zijn essentieel in zo’n proces.

Luisteren in aandacht is niet enkel luisteren naar mensen.

Door open aandacht voor alles wat er in de wereld is in je

gemeente, je buurt, je vriendenkring, je gezin en jezelf schep

je ruimte. Ruimte voor gesprekken, groei, en samenleven,

voor onbevangen waarnemen, zonder censuur. Openheid

voor wat anders is of voor wat je niet kan vatten, biedt ruimte

voor respect, bescheidenheid en ook verdraagzaamheid.

Stilte zit eigenlijk niet in de omgeving, maar diep in

jezelf verscholen. Een mens is een wezen dat met

een schreeuw ter wereld komt, een leven lang praat

en dan zijn laatste adem uitblaast. We komen heel

even uit de stilte van het niets, we zijn heel even een

geluid dat aanzwelt en weer wegsterft. En daarna

keren we weer naar de stilte van het niets. Het heeft

geen zin de stilte te zoeken op verre zandwegen en

in dichte bossen. Daar vind je wel rust, maar geen

blijvende rust. Daar vind je wel stilte, maar geen

blijvende stilte. De echte stilte zit in jezelf, de echte

weg die je moet inslaan is de weg naar binnen en

naar wie je echt bent. Die zoektocht houdt ons

onderweg. — Achilles Cools

Met enkele mensen samenkomen in stilte geeft een extra dimensie aan ontmoeting en

verbondenheid. Je deelt iets met elkaar. Woordeloos.

—Ilse Van Gorp

29


[ praktijk ]

Ik werk vaak met luidruchtige jongeren. Stilte is een

kwaliteit die me recht houdt te midden van al die jeugdige

onstuimigheid. Het is de innerlijke stilte die ik

voortdurend opzoek, iets zoals het oog in de orkaan.

Als ik mijn innerlijk rustpunt verlies of verlaat, word

ik onmiddellijk meegezogen in een kolk, die me er met

centrifugale kracht uitgooit. Dat is het effect dat ik beleef

als ik probeer de zaken onder controle te krijgen,

te organiseren, bepaalde structuren te handhaven. Het

werkt niet.

Als ik daarentegen mezelf als rustpunt beleef, de stilte

in mezelf kan handhaven, in de bezige groep in verbinding

met mezelf kan blijven, dan ervaar ik de nabijheid.

Gewoon bij een kopje koffie, een handwerkje of een

artistieke bezigheid. Het werkt aanstekelijk en uitnodigend.

Dan komen de jongeren vanzelf naar me toe, gaan

ze zelf ook dingen doen en organiseren, en vertellen ze

me hun zielenroerselen. — Hilde Stockman

30


[ praktijk ]

[ praktijk ]

In onderwijsinstellingen is de stilte vaak ver te zoeken.

Van peutertuin tot volwassenenonderwijs moet de stilte

wijken voor het geroezemoes in de refter, het kabaal op de

speelplaats, de drukte voor de deur van het examenlokaal,

het geluid van de kopieermachine, het zoemen van de pc

voor de PowerPoint-presentatie. Ook figuurlijk is stilte enkel

het oog in de storm die door het onderwijslandschap

lijkt te razen. Doorlichting, nieuwe basiscompetenties en

eindtermen, het accent op levenslang leren, streven naar

een brede school, meer inclusief onderwijs… veroorzaken

het nodige tumult.Uiteraard mag een subsidiërende

overheid onderwijsrendement verwachten van vormingsen

onderwijsinstellingen. Maar gras groeit niet door er

aan te trekken. Ook cursisten en leerlingen dreigen soms

te breken of te ontwortelen wanneer we hen forceren.

Echt leren kan enkel in stilte.

Natuurlijk heb je als vormingswerker of als leerkracht

iets te zeggen, maar of de boodschap ook doordringt,

hangt vooral af van het feit of de ander er zich voor

openstelt. In een klimaat van veiligheid en vertrouwen

zal een ander zich makkelijker opstellen, zodat je daadwerkelijk

tot interactie en wisselwerking komt. In die

zin is aandacht voor welbevinden en reflectie zeker geen

tijdverlies, maar veeleer een goede investering met het

oog op onderwijsrendement. — Mieke Leys

Het begeleiden van kansengroepen via tewerkstellingsprojecten

is een rijk proces. Voor de deelnemers

betekent dit vaak een overgang van langdurige werkloosheid

naar opnieuw actief deelnemen aan het maatschappelijke

leven. Zij begeven zich in een groeitraject.

Als begeleider kan je door een open houding samen

met de deelnemers heel wat bereiken. Concreet doen

we dit binnen digid@k door ruimte te creëren voor

gesprek en ondersteuning. Dit stimuleert ontmoeting.

Deelnemers zijn niet enkel werknemers. We leren hen

als mens beter kennen en kunnen hen daardoor beter

begeleiden. We gaan ook samen met de deelnemers op

zoek naar hun eigen competenties. Vaak is hun zelfvertrouwen

na lange werkloosheid zoek. We laten hen

zichzelf door onze ogen zien. We respecteren de stiltes

tijdens competentie- en evaluatiegesprekken. Dit zijn

vaak momenten van groei en inzicht. We geven deelnemers

de ruimte om fouten te maken en daaruit te leren.

Telkens kansen krijgen om opnieuw te beginnen, met

de nodige begeleiding, leert hen vol te houden en uiteindelijk

te slagen. Tot slot luisteren we empathisch en

zoeken we met de deelnemers samen naar oplossingen

voor problemen waarmee ze kampen. Het brengt hen

een stap verder, nadat ze vaak lange tijd ongewild stil

gestaan hebben. — Ilse Van Gorp

31


Verzoening

Wanneer een mens stil is, kan hij beter observeren. Zowel wat er in hem als om hem heen

gebeurt. Hij heeft deel aan de daden van de samenleving. Stilte maakt transparant wat

individueel en wat collectief is. Zo wordt hij een milde rechter voor zichzelf en voor anderen.

—Eric Lancksweerdt

32


In elke samenleving zijn er conflicten. Ze vormen een natuurlijk

gegeven op elke plek waar mensen samenleven. Je hoeft ze

niet noodzakelijk als iets negatiefs te bestempelen, hoe lastig

ze misschien ook lijken. Conflicten blijken immers vaak de

motor te zijn van verandering, verbetering en vooruitgang.

Het is dan precies de spanning van het conflict, die creatieve

vernieuwing mogelijk maakt.

Met conflicten kan je op verschillende manieren omgaan.

Je kunt ze ontwijken of doen alsof ze niet bestaan, je kunt

elke communicatie met de andere betrokkenen weigeren

of zelfs regelrecht in de aanval gaan. De talloze klachten bij

politiediensten en de vaak bitsige gerechtelijke procedures

spreken in dit verband boekdelen. De stilte, rust en ruimte

die zo heilzaam werken om tot goede oplossingen te komen,

zijn dan meestal ver weg.

Er zijn ook andere methodes om met conflicten om te gaan.

Een ervan zit de laatste jaren nogal in de lift: bemiddeling.

Meer en meer horen we van dader-slachtoffer-bemiddeling,

bemiddeling in familiale kwesties, in handelszaken… Bemiddeling

is een mogelijke weg naar verbondenheid. Het komt er

op aan dat mensen hun onderlinge verschillen leren erkennen

en als een bron van rijkdom gaan waarderen. Dan kunnen ze

ook ontdekken wat ze gemeenschappelijk hebben.

[ praktijk ]

Vrouwe Justitia doet er goed aan zich naar binnen te

keren wanneer zij zich beraadt: even niet meer zien,

zeker niet diegenen die haar in het oog houden. In de

stilte kan je je immers zuiveren van elke ongewenste

beïnvloeding, zowel van buitenuit als van binnen jezelf.

Stilte is bovendien noodzakelijk om te weten wanneer je

je moet bijsturen. In de stilte gaan, veronderstelt dat je

ruimte voorziet. Zoals je in een museum wandelt rond

een kunstwerk. Je bekijkt het van alle kanten en laat het

op je inwerken. Zo bekijk je alle aspecten van een zaak:

de juiste interpretatie van de bestaande regelgeving en

rechtspraak, de rechtvaardigheid in deze zaak en haar

maatschappelijke context. Je komt minder bevooroordeeld

tot inzicht, omdat je loskomt van je eigen opvattingen.

Je ziet de kwestie in een juister verband. Wraak

en machtsgevoel en het voor wat hoort wat raken op de

achtergrond. Je blijft humaan zoals rechtspraak behoort

te zijn. Je kunt oplossingen aanbieden, die makkelijker

begrepen worden.

Een goede beslissing kan immers een verzoenend effect

hebben en alle betrokkenen tot het inzicht brengen dat

recht geen kwestie is van winnen of verliezen. In het

beste geval kan het een stap betekenen naar wijsheid

en meer evenwicht. De balans van Vrouwe Justitia doet

haar werk. Deze bewustwording gedijt niet in het lawaai

van tegen elkaar botsende meningen en het eigen grote

gelijk, maar wordt gevoed door de stilte en door gelijkmoedigheid.

— Luc Daeleman

33


Helende kwaliteit

Stilte in de buitenwereld en in de eigen innerlijke

wereld helpt mensen om met drukte en stress om

te gaan. Maar hoe die rust wordt bereikt, is voor iedereen

verschillend. Zo kan actieve, lichamelijke beweging

helpen om fysiek en mentaal te ontspannen.

Het uitoefenen van een sport – hardlopen, wandelen,

fietsen, zwemmen of bewegingsoefeningen zoals in

tai chi, qigong of yoga – kunnen ons uitwendig en

inwendig tot rust brengen. Terwijl beweging op zich

zorgt voor een betere bloedcirculatie en een betere

doorstroming van de inwendige energie, leidt de

combinatie van beweging, adem en concentratie tot

een evenwicht tussen lichaam en geest. Beweging

geeft rust en vaak ook verstilling. Ze creëert tevens

nieuwe ruimte voor de geest. Dit principe was al in

de Oudheid gekend: Mens sana in corpore sano. ‘Een

gezonde geest in een gezond lichaam’ boet tot op vandaag

niet aan kracht in. Stilte, rust en ruimte werken

heilzaam in op lichaam en geest.

Ik mocht mij als kind nog vervelen, zálig.

Vandaag de dag is dat bijna een schande.

Alsof je dan je tijd verdoet.

—Ignace Cornelissen

34


35


Ik ben al zowat vijfentwintig jaar een fervente jogger. Ik

loop meestal vroeg in de ochtend midden in de natuur,

in de prachtige omgeving van De Liereman. Daar geniet

ik met volle teugen van de stilte. Het verglijden van de

nacht, de geboorte van de dag en het ochtendgloren

zijn de momenten waarop ik de stilte het meest intens

ervaar. Een belevenis die wellicht weinigen proeven.

Het vergt ook een grote inspanning. Je moet er immers

bijzonder vroeg voor uit de veren.

Ik loop bij voorkeur in de lente of in de vroege zomer,

om vier uur, nog voor de eerste haan heeft gekraaid.

Ik begeef me dan op een verlaten zandweg, in de

nachtelijke duisternis, verlicht door de vaalgele maan.

Er is niets anders te ontwaren of te horen dan de

donkere stilte en rust… Tot plots, heel in de verte, een

haan kraait. Dan weer die stilte. Er is slechts het strelen

van een zacht briesje. Na enige tijd hoor ik in de verte

dezelfde haan. Vanuit een andere richting wordt er

eveneens gekraaid, wat onmiddellijk beantwoord wordt

door de eerste haan… En nog een, en nog een.

De eerste vage schijn daagt op, de nacht glijdt weg

en vergaat. Opeens – heb ik het wel goed gehoord?

– is daar een vogel. Een vink, een groenvink, een

roodborstje… Na een kwartier is hun getjilp uitgegroeid

tot een spetterend vogelconcert. De natuur en de dag

ontwaken. Aan de einder daagt de vaag omfloerste rode

gloed van de nog verborgen zon.

De stilte en de rust laten me niet onberoerd. Ik kan ze

niet vatten, alleen maar beleven en proeven. Het maakt

me stil, doet me deel uitmaken van die natuur in een

intiem, bezielend gebeuren. Tevreden keer ik naar huis

terug en kruip ik nog even onder de wol.

[fragment uit de toespraak bij de opening van de

tentoonstelling monumenten van stilte, 2 maart 2007,

Oud-Turnhout] — Jef Kersemans

36


[ praktijk ]

Dat stilte een bijdrage kan leveren aan geestelijk en lichamelijk

welzijn is nu algemeen aanvaard. In stilte kan

je herbronnen, stilstaan bij je leven, terug- en vooruitblikken

Vertoeven in de liereman is vertoeven in

de rust en de stilte.

Aan mensen die een periode van geestelijke instabiliteit

doormaken, wordt vaak rust en stilte aangeraden.

In ernstige gevallen worden ze doorverwezen naar een

psychiatrische afdeling, waar – naast begeleiding en de

nodige medicatie – minder verantwoordelijkheden en

meer rust en stilte worden aangeboden. Anderzijds zie

ik ook mensen wegzakken in hun eigen stilte. Mensen

die lang psychiatrisch ziek zijn, worden vaak stil. Ze

hebben nog weinig energie of initiatief, gevoel of interesse.

Deze stilte is eigen aan het ziektebeeld. Ze is

uiting van iets zieks, iets pathologisch.

Vandaag is vermaatschappelijking van de zorg een centraal

thema in de hulpverlening. In dit opzicht ligt het

Psychiatrisch Verzorgingstehuis de liereman niet zo

gunstig. De mentale afstand met de bewoonde wereld is

door het ziek-zijn al groot en wordt in de realiteit nog

vergroot door de fysieke afstand tot het dorp en de omliggende

wereld. Dit maakt het gevoel van verlatenheid

voor sommigen nog groter. — Dirk Moeskops

Stilte is waarneembaar in jezelf. Als ze versmelt met de stilte daarbuiten kan ze je een

fundamenteel gevoel van eenheid geven met het geheel, het gevoel van bestaan, de beste

zalf voor eenzaamheid.

—Daniël Poelmans

37


[ praktijk ]

In mijn werksituatie merk ik dat, hoe meer het woord

communicatie aan belang wint, hoe minder er lijkt geluisterd

te worden door patiënt, familie en mezelf als

hulpverlener. Vanuit een soms nietsontziende diagnostiek

kan kennis nuttig zijn, maar in een doorgedreven

vorm verstoort dit de helende fundamenten van de relatie

tussen patiënt en hulpverlener. Daarom is ruimte

scheppen voor stilte niet alleen een recht, het kan ook

een denk- en leefverandering teweegbrengen. Soms vergeet

ik als hulpverlener de waarde van de stille vanzelfsprekendheid.

Soms ontstaat er een ogenblik waarop de

tijd opgeheven lijkt, een moment dat openstaat voor het

onbekende, het onbegrijpelijke, het onverklaarbare in

het leven van een mens. Innerlijke stilte kan je gedachten

even stil leggen of het kan juist duidelijk maken dat

je de illusie hebt rustig en ontspannen door het leven te

gaan. Precies het creëren van stille momenten kan confronteren,

omdat je plots openstaat en in contact komt

met onbewuste patronen. Je staat stil bij wat er is, niet

bij wat moet komen of wat is geweest. Je geniet, hier en

nu. Je staat open voor wat er omgaat in je binnenste, in

harmonie met wat er in en rondom jezelf gebeurt, ook al

kan je niets anders observeren dan chaos en lijden. Het

is net in de openheid voor en de aanvaarding van wat

er nu eenmaal is, dat innerlijke vrede een kans krijgt.

Dit stil-zijn moet vandaag vaak (opnieuw) aangeleerd

worden, zowel door patiënten als door de hulpverlener,

en vraagt training en discipline. — Myriam Bergmans

38


[ praktijk ]

Stilte is voor mij altijd een kostbaar goed geweest. Ik

verbind het spontaan met vakantie, met niet werken.

Of met lange winteravonden waarop alleen het geknetter

van haardvuur de stilte verstoort – of beter: kracht

bij zet. Stiltemomenten zijn er uiteraard ook in mijn

huisartsenpraktijk. Zo is er de vervelende stilte wanneer

een patiënt of zijn familie je vraagt waarom je dit of dat

hebt gedaan of voorgeschreven, een moment waarop je

je bedreigd voelt en moet zoeken naar een antwoord. Of

er is stilte wanneer je slecht nieuws moet meedelen.

Maar er zijn nog andere stiltes, zoals de serene rust en

stilte aan het ziekbed bij een terminale patiënt of de

stilte wanneer je met een patiënt herinneringen ophaalt

aan een gestorven geliefde. Soms zijn er maar enkele

woorden nodig om een sfeer terug op te roepen. Er is

de stilte in de kamer waar pas iemand gestorven is. Of

die na een gesprek over een ongeneeslijke ziekte. Je voelt

je met je patiënt verweven, ervaart iets van zijn pijn en

deelt in de machteloosheid.

Stil zijn wil niet zeggen: niets zeggen. Stilte heeft ook

woorden, maar dan woorden die je niet hoort, van stemmen

die er wel zijn, diep in ons. Je kunt maar echt stil

zijn met mensen waar je om geeft, en met wie je je

verbonden voelt. — Els Vandemoortele

39


[ anekdote ]

Intergalactische stilte

Een zondagmiddag in de vroege lente. De kruimels van de laatste

croissant zijn van de ontbijttafel geveegd. We hebben nood aan een

grondige zuurstoftankbeurt en het vrijblijvende verhaal van ruisend

groen. Dus wij maar weer eens naar het Hoge Noorden: onze favoriete

Grensdreef in Wortel-Kolonie met gratis uitzicht op sappig Bruegheliaans

akkerland. Dit is een stiltegebied, zo staat te lezen op een

blauw aanwijzingsbord. De omgeving is zo plat als een pannenkoek,

toch wordt stiltegebied in het cryptogram vertaald als een berg in een

wit veld, omgeven door enkele kleine wolken. Mooi gevonden. De

bevoegde overheidsinstantie luistert naar de naam Ministerie van de

Vlaamse Gemeenschap, Departement Leefmilieu en Infrastructuur,

Administratie Milieu-, Natuur-, Land- en Waterbeheer, Afdeling Bos

en Groen. Zij heeft terecht gemeend de recreatiedrift in dit reservaat

te temperen met een paternoster van regels voor de boswandelaar.

Het is niet toegelaten zich te begeven buiten de opengestelde plaatsen,

wegen te verlaten, bomen te beschadigen, bloemen of paddestoelen te

plukken of te vertrappelen, lawaai te maken, afval achter te laten, in

bomen te klauteren, vuurtjes te stoken, dieren te verstoren of te vangen,

honden vrij te laten lopen. Onderaan de geplastificeerde lijst met tien

geboden dankt de houtvesterij ons voor het begrip en wenst ons nog

een aangenaam verblijf. Wat verderop staat een flink verbodsbord in

moeder aarde gepland. Het verbiedt resoluut de toegang tot de achterliggende

bosweg uitgezonderd wandelaars, hulpdiensten, bevoegde

personen van de Vlaamse Gemeenschap, fietsers, vergunninghouders

en ruiters op hun bewegwijzerde pad.

De wandeling gaat over een mulle zandweg, omzoomd met naalden

loofhout, echt schoon. Op onze vertrouwde boswegel lijkt de eekhoorn

zich op zijn hoge verdiepingen erg in zijn sas te voelen. Tussen

de struiken horen we geritsel van ander klein wild, kennelijk ook enthousiast

om daar te mogen ravotten. Met mijn zwangere Maud aan

de hand en kleuter Louis in de buggy krijgt zo’n vredig tafereel op een

40


osweg al snel een hoog Libelle- of Flairgehalte. Enkel een Golden

Retriever aan de leiband ontbreekt nog voor een damesbladcover met

als kop: Quality Time. ‘Maak er tijd voor!’ Nu hebben we wel een leiband,

maar geen Golden Retriever. Het maakt de drang tot bewegen

in beschermde rust er niet minder onweerstaanbaar om. De veters nog

eens stevig aangetrokken, de mobieltjes uitgezet, de longen in maximale

ventilatie, de oren als schotelantenne uitgeklapt en onze immer

draaiende video van dagdagelijkse beslommeringen in slaapmodus.

Idyllische genoegdoening en pastorale vredigheid alom. Dat kan niet

blijven duren. En inderdaad: we zijn nog geen half uur op wandel en

een blètende kettingzaag rijt de rust brutaal aan flarden. Maar een

kettingzaag die bliksemsnel onze richting uitkomt, dat klopt niet.

Wij draaien ons om. Het is verdorie een man op een sportmotor.

Nee, het zijn er twee. Ze naderen ons met een rotvaart. Ik duw de

buggy met Louis instinctief de struiken in. Moeder Maud kan nog

net wegspringen naar de overkant van de weg. De eerste motorrijder

raast ons voorbij met een vanzelfsprekendheid als liepen wij verloren

op een racecircuit. Er gaat een rilling door ons heen. Louis is

zichtbaar van de kaart. Je zou voor minder. Verschrikkelijke decibels,

opwaaiend stof, een veelkleurig monster dat onze rustige tred niet

gunt. Dit is agressie, mensen. Nummer twee is in aantocht. Nee, dit

tolereer ik niet meer. Ik positioneer mij wijdbeens op het midden

van de weg waardoor er voor deze dappere piloot nog maar één optie

rest: stoppen. Hij lijkt wel een ruimtewezen uit een gewelddadige Star

Wars-prent, met die blits gestroomlijnde helm, het geelgroene lederen

pak en de buitenproportionele schouderstukken. Ik sta oog in oog

met een slechterik van een alien die met een voorbeeldige toewijding

zijn Intergalactische Missie wil vervullen: zoveel mogelijk onschuldige

aardbewoners elimineren.

Ik veeg vliegensvlug de moddersporen van de geelzwarte nummerplaat

en declameer luidop zijn kenteken-combinatie. Ik zie hem denken:

41


‘Shit, een kenner!’ En dan zeg ik, met onderdrukte tremelo in de stem:

‘Meneer, ik misgun uw hobby niet, maar ik ga het nodige doen opdat dit

uw laatste rit is in deze bossen.’ Ik meen onder zijn helm een meewarige,

licht arrogante blik te herkennen. Wanneer hij zich schrap zet om er

weer vandoor te scheuren, geschiedt iets wat me eerlijk gezegd nooit

eerder overkomen is. Ik ervaar het als een onvermijdelijk verlengstuk

van mijn euvele moed om de bosweg in maximale spreidstand te blokkeren.

De handeling die ik stellen wil, voltrekt zich bijna in slow motion,

zoals in een heldhaftige scène van een laag gebudgetteerde B-film. Op

de achtergrond hoor ik al de nerveuze strijkers en kopers naar een

crescendo gaan. Mijn hand gaat tastend in mijn jaszak en tovert mijn

portefeuille tevoorschijn. Mijn haastige vingers schuiven zich tussen een

plastieken mapje. Daar is ze dan: mijn politiedienstkaart. Ik kan wel in

de grond zakken. Ik zie overigens dat mijn vrouw dat al voor een stuk

heeft gedaan. Maar er is geen weg meer terug. Het is nu een kwestie

van vastberaden laten merken dat het hier menens is. Het werkt. Onze

motorrijder zet zijn helm af en verontschuldigt zich wat onbeholpen. Ik

schat onze notoire rustverkrachter zo’n 45 jaar oud. Midlife, zo noemen

we dat. Licht kalend, grijzend aan de slapen, bronskleurig voorhoofd.

Het zou een brave huisvader kunnen zijn die zich op maandagochtend

als kantoorbediende voor zijn pc zet en om vier uur zijn tienerdochters

van school ophaalt om ze naar de balletles te brengen. De enige uitweg

die ik hem gun, is de meest Absolute Vernedering aller Vernederingen:

‘Te voet terug, meneer.’ En bij God en alle heiligen: hij doet het zelfs

nog. We kunnen hem minutenlang met open mond volgen: de staart

tussen de benen, de grote crossmotor netjes onbereden aan de hand.

Hallucinant!

Inmiddels heeft zijn kompaan zijn stinkende machine gedraaid.

Hij komt terug in onze richting aangestoven en vraagt onthutst: ‘Wa

hebde gij mè mijne moat gedoan?’ Ik begin gedecideerd aan een bisnummer

van mijn sermoen. Mijn trillende politiekaart bewijst andermaal

42


zijn diensten. Hij mompelt iets dat klinkt als voorzichtig ingehouden

gevloek. Vervolgens aanschouwen wij andermaal hoe een bekeerde

snelheidsduivel zuchtend van zijn duur speelgoed springt en hijgend

zijn onfortuinlijke lotgenoot achterna stapt. Aandoenlijk.

Tijdens verkeerslessen aan jong en oud citeer ik graag Horatius die

zich in een ver verleden de onsterfelijke woorden liet ontvallen: Quid

seges sine moribus. Of in verstaanbare taal: ‘Maar mensen toch, wat

is de zin van al die wetten, als de mentaliteit ontbreekt om ze na te

leven?’ En het is waar: we verwachten dat regels die ons beschermen

netjes worden opgevolgd, maar dat kan helaas alleen bij de gratie van

de plichtsbewuste medeburger die deze vrijheidbeperkende regels ook

daadwerkelijk wil toepassen. Als stilte slechts kan worden afgedwongen

door het rechtstreekse toedoen van de gebiedende autoriteit blijven we

nog lang niet van storende herrie gespaard. Als we in onze kostbare

kwaliteitsomgevingen gevrijwaard willen blijven van de storende neveneffecten

van de moderne beschaving is het wapen van de pakkans

daartoe de enige garantie. Dat vraagt uiteraard weer extra mensen en

middelen. Hoe moeten we beleidsverantwoordelijken ervan overtuigen

dat de inzet van controlerende ambtenaren tussen bos en veld een goede

investering is? Het gaat om de bescherming van een gemeenschappelijk

goed dat straks onbetaalbaar wordt, wegens schaars, massaal bezocht

en onmisbaar voor het welbevinden van onze gestresste zielen.

Wat mij die bewogen zondagmiddag zo bijzonder deugd heeft gedaan,

is overigens niet de rustgevende aanblik van het landschap. Het is

niet het fraaie uitzicht op een mals weiland, waarboven een geduldige

roofvogel rondcirkelde. Nee, het is de kostelijke blik van onze Louis.

Een trotse kleuter die mocht toekijken hoe zijn niet zo atletische vader

een stel gemotoriseerde wildemannen wandelen stuurde. Een verwonderd

kind dat kan vertellen hoe het op een mooie lentezondag twee

stoute aliens op een rustige bosweg zag wandelen, elk een veel te zware

Yamaha voortduwend naar een verre einder. Wauw! —Bart Geuens

43


44


[ beeldwijzer ]

cover — Bart Van der Moeren, Kanaal Dessel-Schoten | 1 &

2 — An De Wilde, Katjes van wilde gagel [gagel is een lage,

tweehuizige struik die op matig vochtige tot zeer natte, zure,

venige grond groeit; in Vlaanderen komt gagel voornamelijk

voor in de Kempen en de streek rond Brugge] | 4 — Wouter

Vanreusel, Natuurliefhebbers in Landschap De Liereman [erkend

natuurreservaat van 455 ha op het grondgebied van Oud-

Turnhout en Arendonk] | 7 — Bart Van der Moeren, Platform

De Braekeleer in Landschap De Liereman [trefpunt voor

vogelwaarnemers] | 8 — Bart Van der Moeren, Werk verbonden

met de natuur biedt op Talander de nodige rust [Talander in

Arendonk is een gemeenschap waar vijftien mensen met een

zorgvraag en met een bijzondere opdracht, leven en werken] |

10 — Centrum Waerbeke, Stiltewiel | 11 — Bart Van der Moeren,

Ochtendlandschap in Lichtaart | 13 — Bart Van der Moeren,

SAS 4-toren aan het kanalenkruispunt in Dessel | 14 — Bart Van

der Moeren, Priorij Corsendonk in Oud-Turnhout | 15 — Bart Van

der Moeren, Jachthaven aan de Nieuwe Kaai in Turnhout | 16 &

17 — Bart Van der Moeren, Akker in winterrust in Landschap De

Liereman in Oud-Turnhout | 18 — Maarten Jacobs, Ontluikende

grove den op stuifzand | 19 — Edith Wouters, Monument voor

de Finse componist Sibelius in Helsinki [openluchtsculptuur met

‘windpijpen’ die muziek maken als het waait] | 20 & 21 — Bart

Van der Moeren, Open landschap in De Liereman in Oud-Turnhout

| 22 — Dries Horsten, Stip Stappenpad in Hoogstraten | 23 — Bart

Van der Moeren, Sint-Dympna in het Gasthuismuseum in Geel

| 24 — Bart Van der Moeren, Achilles Cools in zijn atelier | 25

— Bart Van der Moeren, Brénine aan het werk | 26 — Christa

Truyen, Banier met gedicht van Leonard Nolens ter gelegenheid

van Gedichtendag 2007 in Oud-Turnhout [Gedichtendag 2007

in Vlaanderen en Nederland stond in het teken van stilte en

eenvoud; het ontmoetingscentrum De Djoelen was een van de

twintig openbare plekken in Vlaanderen waar deze banier prijkte]

| 27 — Bart Van der Moeren, Het begijnhof in Hoogstraten [alle

begijnhoven in Vlaanderen zijn door unesco als werelderfgoed

erkend] | 28 — Steven Avonds, Kempens zomerlandschap | 30

— Hilde Stockman, Workshop sociaal schilderen voor jongeren

door Arnica in Minderhout | 31 — Lief Willaert, Bij Digid@k Vaart

in Turnhout | 32 — Bart Van der Moeren, Rechtbank van Eerste

aanleg in Turnhout | 34 & 35 — Bart Van de Moeren, Fietsen in

Kasterlee | 36 — Bart Van der Moeren, Jogger in Park Deroissart in

Arendonk | 37 — An De Wilde, Katjes van wilde gagel | 39 — Bart

Van der Moeren, Vrouwenhanden | 40 — Bart Geuens, Wandelen

in de Grensdreef in Wortel-Kolonie | 41 — Bart Van der Moeren,

Grazende paarden in Wortel-Kolonie | 42 — Bart Van der Moeren,

Bord ‘Stiltegebied’ op Nederlands grondgebied, net over de Belgische

grens | 43 — Leo Janssen, IJsvogel in vlucht | 44 — Leo Janssen,

Beukenbladeren in de herfst | 46 — Het Gevolg, Tribune voor

locatievoorstelling ‘Paradijs voor futlozen’ van het productiehuis Het

Gevolg in Wortel, 2006 | 48 — Bart Van de Moeren, ‘Uur Blauw’ in

Kasterlee

alle reproductierechten op teksten en foto’s zijn voorbehouden |

© Herman De Coninck, Twee soorten niets, uit De Gedichten, 1998

[1] | © Leonard Nolens [26], Leo Pleysier [26], Herman van de

Wijdeven [25] | © Centrum Waerbeke [10], © Het Gevolg [46],

Steven Avonds [28], An De Wilde [1-2, 37], Bart Geuens [40], Dries

Horsten [22], Maarten Jacobs [18], Leo Janssen [43, 44], Hilde

Stockman [30], Christa Truyen [26], Bart Van der Moeren [cover, 7,

8, 11, 13, 14, 15, 16-17, 20-21, 23, 24, 25, 27, 32, 34-35, 36, 38-39, 41, 42,

48], Wouter Vanreusel [4], Lief Willaert [31], Edith Wouters [19]

45


[ colofon ]

auteurs

Piet Bastiaansen – landbouwer & melkventer | Myriam Bergmans

– coördinator Dienst Vrije Tijd, Sport & Vrijwilligerswerk,

Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Geel | Joris Capenberghs

– museoloog, erfgoedconsulent & docent Cultuurmanagement,

U Antwerpen; RLICC, KU Leuven; Muséologie, Université III Lille

| Achilles Cools – schrijver & beeldend kunstenaar | Ignace

Cornelissen – artistiek leider Productiehuis Het Gevolg | Dirk

Draulans – journalist & schrijver | Bart Geuens – inspecteur Politie

Regio Turnhout | Luc Daeleman – parketmagistraat Turnhout

| Hans Jochems – musicus & projectcoördinator life project

danah | Jef Kersemans – burgemeester Oud-Turnhout | Joke

Flour – coördinator Natuurpunt Educatie | Eric Lancksweerdt

– magistraat & eerste auditeur Belgische Raad van State | Gust

Lauryssen – coördinator Oude Voetwegen Hoogstraten, Erfgoed

Hoogstraten | Mieke Leys – docent Katholieke Hogeschool

Kempen Lerarenopleiding Heilig Graf, Turnhout | Dirk Moeskops

– verpleegkundige Psychiatrisch Verzorgingstehuis De Liereman,

Oud-Turnhout | Leonard Nolens – schrijver | Dirk Peeters

– ervaringsdeskundige & voormalig schepen Oud-Turnhout | Leo

Pleysier – schrijver | Daniël Poelmans – kinesist & fasciatherapeut

| Jan Sels – voorzitter Heemkundekring Corsendonca | Hilde

Stockman – coördinator Arnica | Dirk Sturtewagen – coördinator

Centrum Waerbeke & voorzitter van de themagroep stilte/rust

als collectieve waarde in het kader van het Interbestuurlijk

Plattelandsoverleg (ipo) | Christa Truyen – educatief medewerker

Vormingplus Kempen | Els Vandemoortele – huisarts | Jan Van

den Berghe – adjunct-projectdirecteur Natuurwerk | Herman

van de Wijdeven – schrijver | Ilse Van Gorp – coördinator Digid@

k, Strategische Projectenorganisatie Kempen | Toon Van Mierlo –

musicus | Leo Van Miert – provincieraadslid & schepen Leefmilieu

& ruimtelijke ordening Oud-Turnhout | Hans Vermeulen

– musicus & educatief medewerker Natuurpunt Educatie | Frank

Vromans – tuinarchitect Frank Vromans Ontwerp & Advies voor

Groene Ruimte | Edith Wouters – ingenieur-architect TEEMA

architecten & artistiek leider Ar-Tur architectuurvereniging voor

Turnhout en omgeving

coördinatie

Christa Truyen – educatief medewerker Vormingplus Kempen

redactie

Martine Coppieters – coördinator Vormingplus Kempen

| Joke Flour – coördinator Natuurpunt Educatie | Bea

Geudens – coördinator Hofke van Chantraine | Leo Van Miert

– provincieraadslid & schepen Leefmilieu & ruimtelijke ordening

Oud-Turnhout | Stefan Vermeire – cultuurbeleidscoördinator

Cultuurdienst Oud-Turnhout

advies publicatie

Joris Capenberghs & Dirk Sturtewagen

eindredactie

Ria Goris – journaliste

vormgeving, opmaak & productie

Het vlakke land, Rotterdam

druk- & bindwerk Wilco, Amersfoort

dvd Stilte, rust en ruimte in de Kempen

realisatie rtv-productie | i.s.m. Piet Bastiaansen | Ignace

Cornelissen | Els Vandemoortele | Hilde Stockman | Martinus

Swannet – beheerwachter, Agentschap Natuur & Bos,

Beheerregio Turnhoutse Kempen, Beheerwachterij Ravels-Zuid

publicatiedatum mei 2008

oplage 1000

isbn 9789081162852 | D/2008/11.195/6

verantwoordelijke uitgever

Martine Coppieters, Otterstraat 109/4, 2300 Turnhout

47


[ contactadressen ]

Vormingplus Kempen

Christa Truyen, educatief medewerker

Otterstraat 109 bus 4

2300 Turnhout

T 014 41 15 65

F 014 41 05 77

christa.truyen@vormingpluskempen.be

www.vormingpluskempen.be

Natuurpunt Educatie

Joke Flour, coördinator

Graatakker 11

2300 Turnhout

T 014 47 29 50

F 014 47 29 51

joke.flour@natuurpunt.be

www.natuureducatie.be

Cultuurdienst Oud-Turnhout

Stefan Vermeire, cultuurbeleidscoördinator

Stwg. op Mol 3 bus 2

2360 Oud-Turnhout

T 014 46 22 27

F 014 46 22 58

stefan.vermeire@oud-turnhout.be

www.oud-turnhout.be

Hofke van Chantraine

Kunst- en erfgoedcentrum

Bea Geudens, coördinator

Kerkstraat 46

2360 Oud-Turnhout

T 014 47 94 94

F 014 65 25 18

info@hofkevanchantraine.be

www.hofkevanchantraine.be

Centrum Waerbeke

Dirk Sturtewagen, coördinator

Waarbekeplein 19

9506 Geraardsbergen (Waarbeke)

G 0476 592 715

F 054 56 91 55

info@portaalvandestilte.be

www.portaalvandestilte.be


de stille kempen is voor velen een begrip én een

persoonlijke ervaring. Van oudsher wordt de streek

immers geassocieerd met stilte, rust en ruimte. Die

kwaliteiten zijn een kostbaar goed in onze hedendaagse

samenleving waar snelheid, drukte en hyperactiviteit

vaak overheersen.

Sinds een aantal jaren zijn er in de private en de publieke

sector ontwikkelingen gaande die stilte en rust

als leefkwaliteit opnieuw onder de aandacht brengen.

Stilte heeft akoestische, creatieve, helende en opvoedkundige

aspecten. Steeds meer mensen ontdekken

haar verbindend vermogen tussen verschillende

sectoren zoals leefmilieu, kunst en cultuur, erfgoed,

gezondheid, landbouw, rechtspraak, toerisme, economie,

onderwijs… En dit over sociale en culturele

verschillen van mensen en groepen heen.

Deze unieke visie over stilte – met Centrum Waerbeke

als vertrekpunt – leidde tot het project stilte, rust

en ruimte in de kempen. Partners zijn de gemeente

Oud-Turnhout, Hofke van Chantraine, Natuurpunt

Educatie en Vormingplus Kempen.

Geïnteresseerden uit diverse disciplines en sectoren

werkten mee aan deze publicatie. Ze dragen bij aan

een groeiend maatschappelijk draagvlak voor stilte,

rust en ruimte als leefkwaliteit in de Kempen. Deze

brochure bevat ook een korte film op dvd. Beide

bieden ruimte voor inspiratie en zijn een toetssteen

voor iedereen die rond stilte en rust projecten en

initiatieven opzet of bij deze thematiek aansluiting

zoekt.

centrum waerbeke

gemeente

oud-turnhout

Vormingplus Kempen

More magazines by this user