25.01.2024 Views

KIJK Geschiedenis 1 - 2024

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Wat als ...<br />

we nooit de aardappel<br />

hadden ontdekt?<br />

VAN<br />

BANDA<br />

TOT<br />

CONGO<br />

DE<br />

ZWARTSTE BLADZIJDEN<br />

UIT ONZE GESCHIEDENIS<br />

DERTIEN<br />

ABSOLUTE<br />

DIEPTE-<br />

PUNTEN<br />

UIT DE<br />

HISTORIE<br />

VAN<br />

DE<br />

LAGE<br />

LANDEN<br />

FIDEL CASTRO<br />

De held van het<br />

Cubaanse volk<br />

werd haar dictator<br />

Zo werden het<br />

ATOMIUM<br />

en zes andere<br />

iconen gebouwd<br />

DE IJSBEER<br />

Van mythisch<br />

monster tot<br />

klimaatmascotte


3x de vernieuwde <strong>KIJK</strong><br />

voor €12,50<br />

42%<br />

KORTING<br />

DOGGERLAND: HET ATLANTIS VAN DE NOORDZEE<br />

WWW.<strong>KIJK</strong>MAGAZINE.NL 10 / € 6,75<br />

ZIJN PLANTEN<br />

SLIMMER DAN WE<br />

DENKEN?<br />

MAAK KANS<br />

OP KAARTEN<br />

VOOR<br />

AVIODROME!<br />

PAGINA 69<br />

Hoe lossen we<br />

verdroging op?<br />

Opnieuw nadenken<br />

over hoe we ons<br />

land gebruiken<br />

Zeven ‘eersten’<br />

uit onze luchtvaartgeschiedenis<br />

Graaf De Lambert<br />

steekt het Kanaal<br />

over<br />

Zo sloop je een<br />

iPhone<br />

Robot Daisy ontleedt<br />

in een mum van tijd<br />

smartphones<br />

Winterslaap<br />

DE VOORDELEN VAN LANGDURIG PITTEN<br />

WAT IS DE KORTSTE LANDSGRENS TER WERELD?<br />

WWW.<strong>KIJK</strong>MAGAZINE.NL 10 / € 6,75<br />

Dambusters:<br />

operatie<br />

stuiter bom<br />

Stuwdammen over<br />

water vernietigen<br />

DE SMAKELIJKE<br />

TOEKOMST VAN<br />

KWEEKVLEES<br />

NU TE KOOP<br />

<strong>KIJK</strong><br />

ANTWOORDT-<br />

SPECIAL<br />

PAGINA 69<br />

<strong>KIJK</strong> vertelt waarom<br />

<strong>KIJK</strong> is al ruim 55 jaar hét blad voor mensen die op zoek<br />

zijn naar meer dan wat feitjes waarmee je in de kroeg<br />

kunt scoren. Voor kritische lezers die niet alleen willen<br />

weten dát iets zo is, maar vooral waaróm. Die blijven<br />

doorvragen en zo de wereld van wetenschap en tech<br />

beter willen begrijpen.<br />

Neutrino’s brengen<br />

de oerknal in beeld<br />

Natuurkundigen<br />

gaan zich er toch<br />

aan wagen<br />

Van Groningen<br />

tot Turkije:<br />

aardbevingsproof<br />

bouwen<br />

Schokdempende<br />

oplossingen<br />

Eeuwig leven<br />

KUN JE HET BREIN UPLOADEN<br />

NAAR DE CLOUD?<br />

Nieuwsgierig geworden? Blijf up-to-date in de snel<br />

veranderende wereld van science, space, tech & history<br />

en probeer nu 3x de vernieuwde <strong>KIJK</strong> voor slechts<br />

€12,50 (i.p.v. €21,60).<br />

Ga naar kijkmagazine.nl/nieuw<br />

of bel 020 - 894 5666<br />

De aanbieding is geldig t/m 13 maart <strong>2024</strong> en/of zolang de voorraad strekt. Op deze verkoopovereenkomst zijn<br />

de leveringsvoorwaarden en het privacybeleid van Roularta Media Nederland B.V. van toepassing.


VOORWOORD<br />

Rozengeur en maneschijn<br />

Wie de geschiedenisboekjes van vroeger openslaat, leest lange opsommingen van hoogtepunten.<br />

Grootse prestaties, dappere landgenoten, heldendaden... het houdt niet op. Je zou bijna zeggen:<br />

Noord-Korea is er niks bij. Natuurlijk, onze geschiedenis zit vol moois, en de verhalen daarover<br />

moeten we vooral blijven vertellen. Maar het leven is niet alleen rozengeur en maneschijn – en<br />

onze geschiedenis was niet alléén maar gezelligheid.<br />

Door bloedbaden in de koloniën, slavenhandel, collaboratie, Jodenjacht, politieke moorden is de<br />

lijst van zwarte bladzijden in de geschiedenis schrikbarend lang. We polsten een aantal historici en<br />

kwamen tot een overzicht met belangrijke dieptepunten: zie pagina 14 en verder.<br />

Waar ‘we’ precies wel en niet excuses voor moeten aanbieden? Wat de financiële en juridische<br />

gevolgen moeten zijn van de acties van onze voorouders? En wat we moeten doen met stand-<br />

beelden van types als Jan Pieterszoon Coen en Leopold II? Die discussie laten we over aan politici<br />

en talkshowgasten. Maar deze wreedheden hebben hoe dan ook plaatsgevonden en ook die<br />

verhalen moeten we blijven vertellen, net zoals die over onze historische hoogtepunten.<br />

André Kesseler<br />

Hoofdredacteur<br />

Twee muskaatnootplukkers op de<br />

Banda-eilanden, circa 1870. Tweeënhalve<br />

eeuw eerder vond daar een bloedbad<br />

plaats onder leiding van Jan Pieterszoon<br />

Coen (pagina 16).<br />

COLLECTIE NATIONAAL MUSEUM VAN WERELDCULTUREN<br />

Nog geen<br />

abonnee?<br />

Zie de aanbieding<br />

op pagina 67!<br />

GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong> 3


Inhoud<br />

6 Heilloos Heilmittel<br />

In 1890 zorgde de Duitse arts Robert Koch voor euforie<br />

met een medicijn tegen tbc, de grootste moordenaar<br />

van de negentiende eeuw. Het werd geen succes. Tbc is<br />

wereldwijd nog steeds de op één na dodelijkste infectieziekte.<br />

Over tuberculose toen en nu.<br />

12 Historisch nieuws<br />

De oudste ‘wapenfabriek’ van Israël, het Retabel is<br />

weer thuis, Aziatische slavenhandel in kaart gebracht –<br />

en meer actuele historie<br />

SPECIAL<br />

6<br />

14 Zwarte bladzijden<br />

Op 1 juli 2023 bood Willem-Alexander excuses<br />

aan voor het Nederlandse slavernijverleden, een<br />

jaar eerder betuigde collega Filip al spijt voor de<br />

Belgische Congo-historie. Langzaam maar zeker<br />

lijken we meer in het reine te komen met de dieptepunten<br />

in onze geschiedenis.<br />

16 Het Banda-bloedbad<br />

Weinig mensen die in de keuken naar de nootmuskaat<br />

grijpen, zullen denken aan de bloedige<br />

geschiedenis achter deze specerij. Die bereikte in<br />

1621 zijn dieptepunt toen de bevolking van de Bandaeilanden<br />

werd opgejaagd en uitgemoord. Hoe kwam<br />

het zover? En hoe verliep deze ontvolking?<br />

22 Het verdriet van Congo<br />

Ook nadat de staat België<br />

het bewind overnam van<br />

Leopold II, in 1908, werden<br />

er nog vele zwarte bladzijden<br />

volgeschreven. Een van de<br />

treurigste is het bloedige<br />

neerslaan van de Pendeopstand<br />

in 1931.<br />

25 Ook erg<br />

Een greep uit een veel te lange lijst van andere<br />

dieptepunten, van Joden- tot heksenjacht, en van<br />

politieke moorden tot slavernij.<br />

14<br />

GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong>


34<br />

28 In de steigers<br />

Het Atomium, het Vrijheidsbeeld, de Tower Bridge...<br />

Het is moeilijk voor te stellen dat deze beeldbepalende<br />

bouwwerken er ooit níet waren. Toch zijn ze niet eens<br />

zo heel lang geleden gebouwd, want zoals deze platen<br />

bewijzen, stammen ze uit het fotografietijdperk.<br />

40<br />

34 Historische vragen<br />

Hoe hebben mensen de wolf getemd? Hoe groot was<br />

Neutraal Moresnet? Waarom had de hoge bi een groot<br />

en een klein wiel? En meer geschiedenisvragen en<br />

-antwoorden.<br />

36 Wat als … we de aardappel niet hadden?<br />

Hoe zou de geschiedenis verlopen zijn als de Spanjaarden<br />

eeuwen geleden géén aardappels mee terug<br />

hadden genomen uit Zuid-Amerika?<br />

40 Van mythisch monster tot knuffelbeer<br />

Slachtoffers van de opwarming van de aarde of zielig<br />

drijvend op de laatste ijsschotsen. Zo worden ijsberen<br />

tegenwoordig vaak afgeschilderd, maar vroeger keken<br />

we heel anders tegen ze aan. Over de verhouding tussen<br />

de mens en het grootste landroofdier ter wereld.<br />

54<br />

46 Alledaags: de stofzuiger<br />

Met snoer, zonder snoer of autonoom rollend<br />

over de grond. Stofzuigers zijn niet meer weg<br />

te denken uit ons huis. Dat was tot een<br />

kleine eeuw geleden wel anders.<br />

48 Undercover als moslim<br />

Weinig ontdekkingsreizigers brachten hun leven zó<br />

in gevaar als de Zwitser Johann Burckhardt. Maar dat<br />

leverde hem wel wat op. Hij kwam op plekken waar<br />

geen westerling ooit was geweest.<br />

58<br />

54 Toetanchamons collega’s<br />

Gaat het over Egyptische farao’s, dan gaat het vaak<br />

over Toetanchamon of Cleopatra. Maar er zijn veel meer<br />

koningen geweest die het vermelden waard zijn. Van<br />

een farao die maar liefst drie piramides liet bouwen<br />

tot een koning die sportief uitblonk. Wie waren deze<br />

collega’s van koning ‘Toet’?<br />

58 ‘De geschiedenis zal me vrijspreken’<br />

Toen Cubaanse guerilla’s 65 jaar geleden aan de macht<br />

kwamen, was hun leider Fidel Castro een internationaal<br />

idool. De liefde bekoelde snel, want ondanks talloze<br />

mooie beloften regeerde hij het eiland met harde hand.<br />

Zo hard, dat Castro de langstzittende dictator ooit werd.<br />

64 Media<br />

De bijzonderste bijnamen van historische heersers en<br />

meer boeken, series en tentoonstellingen die de moeite<br />

waard zijn.<br />

66 Volgend nummer / colofon<br />

GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong><br />

5


GENEESKUNDE<br />

Het tbc-medicijn dat bedrog bleek:<br />

Robert Koch en het tuberculineschandaal<br />

Heilloos Heilmit<br />

Overdekt maar toch in de buitenlucht: tbclijders<br />

in sanatorium Dekkerswald (onder de<br />

rook van Nijmegen). Dat werd in 1913 opgericht<br />

voor ‘longlijders en zwakke kinderen’.<br />

6 GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong>


REGIONAAL ARCHIEF NIJMEGEN<br />

tel<br />

In 1890 zorgde de<br />

Duitse arts Robert Koch<br />

voor euforie met een<br />

medicijn tegen tbc, de<br />

grootste moordenaar<br />

van de negentiende<br />

eeuw. Het werd geen<br />

succes. Tbc is wereldwijd<br />

nog steeds de op<br />

één na dodelijkste<br />

infectie-ziekte. Over<br />

tuberculose toen en nu.<br />

TEKST: TEAKE ZUIDEMA<br />

KI/WIKIMEDIA<br />

D<br />

e Berlijners wisten niet<br />

wat hen overkwam. Het<br />

was de herfst van 1890<br />

en met iedere trein die<br />

de meest dynamische<br />

metropool van Europa<br />

binnenrolde, arriveerde<br />

een nieuwe lading hoestende passagiers.<br />

Ze kwamen van heinde en verre:<br />

Europeanen, Amerikanen en zelfs Aziaten.<br />

Vanaf het station op de Potsdamer<br />

Platz verspreidden ze zich rochelend<br />

over de stad. Sommigen haalden niet<br />

eens hun bestemming en stierven onderweg<br />

naar hotel, pension of ziekenhuis.<br />

De Berlijnse artsen waarschuwden<br />

voor een gezondheidscrisis, de<br />

bestuurders raakten in paniek. Het lijkbleke<br />

leger dat op Berlijn neerstreek, bestond<br />

namelijk uit duizenden tubercu-<br />

loselijders. Allemaal hadden ze<br />

hun laatste hoop gevestigd op het<br />

nieuwe geneesmiddel van Duitslands<br />

beroemdste wetenschapper van die<br />

tijd, de arts Robert Koch.<br />

Geen genezing<br />

Volgens conservatieve schattingen<br />

veroorzaakte tuberculose, of tbc, in de<br />

tweede helft van de negentiende eeuw<br />

wereldwijd een kwart van alle sterfgevallen.<br />

Mensen waren eraan gewend<br />

dat kinderen, ouders, familieleden,<br />

vrienden en collega’s al op jonge leeftijd<br />

uit het leven werden gerukt.<br />

In combinatie met ander ziekten als<br />

roodvonk, gevlekte koorts, kraamvrouwenkoorts,<br />

tyfus en griep, zorgde tbc<br />

ervoor dat de gemiddelde levensduur<br />

in West-Europa en de Verenigde Staten ><br />

GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong><br />

7


ARCHITECTUUR<br />

Een reis langs iconische<br />

bouwwerken in wording<br />

In de<br />

steigers<br />

Het Atomium, het Vrijheidsbeeld, de Tower Bridge... Het is moeilijk<br />

voor te stellen dat deze iconische bouwwerken er ooit níet waren.<br />

Toch zijn ze nog niet eens zo heel lang geleden gebouwd, want zoals<br />

deze platen bewijzen, stammen ze allemaal uit het fotografietijdperk.<br />

TEKST: BERRY OVERVELDE<br />

OMAR HAVANA/GETTY IMAGES<br />

IJzersterk symbool<br />

De bollen van het Atomium stellen ijzeratomen voor,<br />

165 miljard keer vergroot. Des te opmerkelijker lijkt het dat<br />

ze werden bekleed met een heel ander metaal: aluminium.<br />

Toch valt wel te verklaren waarom voor dit materiaal werd<br />

gekozen. Het Atomium werd gebouwd ter ere van de<br />

Wereldtentoonstelling van 1958, en in die tijd was aluminium<br />

een materiaal in opkomst. Bovendien hoefden de<br />

bollen het niet al te lang vol te houden, want het bouwwerk<br />

zou na de Wereldtentoonstelling weer worden<br />

gesloopt. Een nog duurzamer materiaal was dus niet<br />

nodig. Het Atomium bleek alleen zó geliefd, dat tijdelijk<br />

voorgoed werd. Bij een grote renovatie tussen 2004 en<br />

2006 werd het aluminium vervangen door roestvast staal.<br />

28 GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong>


NATIONAAL ARCHIEF/CCO


NATUUR<br />

Onze houding ten opzichte van de ijsbeer<br />

is de afgelopen eeuwen flink veranderd<br />

Van mythisch<br />

monster tot<br />

knuffelbeer<br />

HERITAGE IMAGES / GETTY IMAGES<br />

40 GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong>


Slachtoffers van de<br />

opwarming van de aarde,<br />

zielig drijvend op de laatste<br />

ijsschotsen. Zo worden<br />

ijsberen tegenwoordig vaak<br />

afgeschilderd. Vroeger keken<br />

we heel anders tegen ze aan.<br />

Over de verhouding tussen<br />

de mens en het grootste<br />

landroofdier ter wereld.<br />

TEKST: LAMBERT TEUWISSEN<br />

Moordlustige poolmonsters:<br />

zo kenden we ijsberen ten<br />

tijde van dit doek uit 1839.<br />

GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong><br />

41


PORTRET<br />

Fidel Castro, zijn jongere<br />

broer Raúl (met helm)<br />

en andere guerrilla’s,<br />

zoals ze te zien waren<br />

in een documentaire<br />

die de Amerikaanse<br />

zender CBS in 1957<br />

over hen maakte.<br />

CBS PHOTO ARCHIVE/GETTY IMAGES<br />

58 GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong>


Hoe Cuba’s Fidel Castro de<br />

langst zittende dictator ooit werd<br />

‘De geschiedenis<br />

zal me vrijspreken’<br />

Toen Cubaanse guerrilla’s 65 jaar geleden<br />

aan de macht kwamen, was hun leider Fidel<br />

Castro een internationaal idool. De liefde<br />

bekoelde snel, want ondanks talloze mooie<br />

beloften regeerde hij het eiland met harde<br />

hand. Zo hard, dat Castro de langstzittende<br />

dictator ooit werd.<br />

TEKST: LEO POLAK<br />

Aan het eind van 1940<br />

werd in Washington een<br />

brief uit Cuba bezorgd,<br />

bestemd voor president<br />

Franklin Delano Roosevelt.<br />

In redelijk Engels<br />

vertelde de schrijver<br />

ervan, die zei 12 jaar oud te zijn, dat hij<br />

blij was dat Roosevelt de verkiezingen<br />

had gewonnen en aan een nieuwe<br />

ambtstermijn mocht beginnen. Maar<br />

de Cubaanse jongen vroeg ook om geld:<br />

een biljet van 10 dollar, bij voorkeur<br />

met een handtekening van de president.<br />

“I have not seen a ten dollar bill<br />

green american and I would like to<br />

have one of them.” Hij ondertekende<br />

met: “Your friend, Fidel Castro.”<br />

Deze Fidel Alejandro Castro Ruz was<br />

op 13 augustus 1926 geboren in Birán,<br />

in het oosten van Cuba. Met andere<br />

woorden: in zijn brief aan Roosevelt<br />

jokte hij over zijn leeftijd. Zijn vader,<br />

Angel Castro, kwam uit het arme<br />

noordwesten van Spanje en woonde<br />

sinds 1899 op Cuba. Ten tijde van<br />

Fidels geboorte was Angel de eigenaar<br />

van een aanzienlijke lap grond, waarop<br />

vooral suikerriet werd verbouwd. Hij<br />

had zo’n 300 man personeel. ><br />

Wie was Fidel Castro?<br />

NAAM: Fidel Alejandro Castro Ruz<br />

GEBOREN: 13 augustus 1926, Birán (Cuba)<br />

GEARRESTEERD: 26 juli 1953, na mislukte bestorming van de<br />

Moncada-kazerne. Na een kleine twee jaar wordt hij vrijgelaten.<br />

OPRICHTING VERZETSBEWEGING M-26-7: juni 1955.<br />

PREMIER: 16 februari 1959 - 2 december 1976<br />

PRESIDENT: 2 december 1976 - 24 februari 2008<br />

OVERLEDEN: 25 november 2016, Havana<br />

GESCHIEDENIS 1 . <strong>2024</strong><br />

59

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!