MARSZANIELKA

Tadeusz Fabiański
MARSZANIELKA
róża babci Pauliny
ze wspomnień bolechowskich, borysławskich, lwowskich i z Rosji
Wydawnictwo Miniatura

c○
Copyright by Anna Fabiańska
Printed in Poland, 1997
Wydanie pierwsze
Wydawnictwo Miniatura, Kraków ul. Barska 13
tel. 67–10–39

Spis treści
WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
TROJE BOLECHOWIAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
NASZ KOŚCIÓŁ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
MAGISTRAT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
PAN POBORCA HOHENBERG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
MARSZANIELKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
CIOCIA MARYNIA NIE LUBI DZIECI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
KARKAS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
DZIADZIOWE PODWÓRZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
DZIADZIOWY SAD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
BABCINA KUCHNIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
TEBINKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
DO CESARSKIEGO DĘBU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
ŚNI MI SIĘ MAMA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
DZIADZIOWE KŁOPOTY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
MAZURKI CIOCI HALI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
BOLECHOWSCY LEKARZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
CIOCIA HALA IDZIE ZA MĄŻ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
NIESPODZIANKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
DOM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
SPACERY Z MAMĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
KAJZERFEST . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
OJCIEC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
PANI SZEDIWY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
DROGA DO SALKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
JANEK UKRAINIEC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
WESELE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
SZYSZKI CIOTKI SOBOLEWSKIEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
WE LWOWIE NA ROGU ŁYCZAKOWSKIEJ U CIOCI SOBOLEWSKIEJ . . . . . . . 61
DWA TELEGRAMY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
PO DZIESIĘCIU LATACH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
STASIO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
WIZYTA BRONI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
OIL CITY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
SPRAWIAM SOBIE MUNDUR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
PIOSENKA Z DAWNYCH LAT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
KOBIETA WSZETECZNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81

4 Spis treści
GORZKOW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
POD ZŁOTONOSZĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
WUJ TEOFIL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
GOŁĘBNIK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
TELEPATIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
TATUŃCIO I HANECZKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
ZEMSTA PETRY’EGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
DRODZY CHORZY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
POSŁOWIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
POSTSCRIPTUM WIZYTY W BOLECHOWIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
FOTOGRAFIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119

WSTĘP
Tadeusz Fabiański, będąc na rencie po pięcioletniej pracy we wrocławskiej rozgłośni –
w latach 60. i 70. spisał swoje wspomnienia, które opowiadał mi od wczesnego dzieciństwa.
Opowiadał je krewnym, znajomym, a także wnukom, Wojtkowi i Marcinowi. Część z nich
w maszynopisie zakupiło Ossolineum, a część Biblioteka Jagiellońska. Zostawił też zeszyty
z pamiętnikami z różnych okresów życia.
Młodszy wnuk, Marcin, w 1992 r. własnym nakładem wydał dziadziowe wspomnienia
ze stryjskiego gimnazjum, legionowe i z lwowskiego radia pt. „Na skraju Dzikich Pól”.
Starszy wnuk, Wojtek, jesienią 1996 r. finansował wydanie mojego lwowskiego pamiętnika
z pierwszego roku wojny. Postanowił w niedługim czasie przystąpić do redakcji i druku
innych opowieści, którymi zachwycał się za życia dziadzia.
Szukając i segregując materiały ojca, zauważyłam, że wspomnienia bolechowskie przekazał
wyraźnie swoim wnukom i tym, których interesują stare dzieje. Sięgnęłam do stosu
luźnych maszynopisów i znalazłam kopie. Zgrupowałam je tematycznie i chronologicznie –
niektóre częściowo powtarzały się w różnych zbiorach. Nie wiedziałam, w jakim porządku
je umieścić. Wojtek bardzo wnikliwie wszystkie maszynopisy przestudiował, zaznaczył
uwagi, upomniał się o inne, nie włączone przeze mnie opowieści – znane mu z dawnych
lat – albo pytał np. z którą to ciocią dziadzio oglądał pożar w Borysławiu. W oryginalnym
rozdziale „Oil City” nie jest wymienione jej imię (można się domyśleć). Znalazłam tę wiadomość
w innym opowiadaniu „Na rogu Łyczakowskiej u cioci Sobolewskiej” i wpisałam
do „Oil City”. Gdy było trzeba, wprowadzałam podobne zmiany do oryginałów.
Wojtek był zadowolony, bo kolegom w pracy dziadziowe opowieści bardzo się podobały,
a także potem przy następnym czytaniu – jego synom, czyli prawnukom Tadeusza.
A prawnuków jest czworo: Michał, Szymon, Filip i Marysia. Marysia, córeczka Marcina,
najmłodsza z prawnuków, ma teraz 5 lat oczywiście nie zna jeszcze wspomnień, natomiast
znosi przy oglądaniu telewizyjnych bajeczek moje stukanie na maszynie – mówi, że babcia
pisze książkę!
Chwała Bogu mogłam wreszcie nawlekać paciorki wspomnień po kolei od najmłodszych
lat życia mego ojca do wieku dojrzałego. Wojtek zaprojektował okładkę i dał tytuł, jaki
dał dziadek największemu zbiorowi – „Marszanielka” – ulubiona różyczka jego praprababci
Pauliny. Są to wspomnienia bolechowskie, borysławskie, lwowskie i legionowe z Rosji. Jedno
legionowe „Piosenka z dawnych lat” pochodzi z audycji lwowskiej, nadanej w sierpniu
w rocznicę wymarszu legionu wschodniego ze Lwowa (aut. T.F.). Niektóre opowiadania są
poszerzone, jak wspomniane „Oil City” i np. „Tatuńcio”, o wspomnienia z zeszytu o „Haneczkę”
– niektóre skrócone, np. „Wuj Teofil” o opis jego postaci umieszczony w innym
tekście.
Praca idzie mi nadspodziewanie sprawnie w miłym uczuciu, że uczestniczy w niej
uśmiechnięty duch ojca.
Na moją prośbę mój cioteczny brat Janek Batkowski przysłał mi relację z pobytu w Bolechowie
w 1994 r., aktualne spostrzeżenia z miejsc opisywanych przez wujka i pamiętnym
dla Janusia. Umieścimy je w posłowiu.
Tadeusz Fabiański zmarł w wieku 78 lat. W roku 1997 miałby 103 lata!
Anna Fabiańska

TROJE BOLECHOWIAN
Znany był w Bolechowie stary mieszczański ród Kochańskich. Cieszył się ogólnym
szacunkiem. Rodzina mojej matki była z nim spowinowacona, jeden z Kochańskich, ksiądz,
często nas odwiedzał, gdy byłem mały. Dumą ich rodu biła Marcelina Sembrich Kochańska,
śpiewaczka obdarzona cudownym, rzadko spotykanym sopranem. W ostatnich dziesiątkach
lat XIX-go i z początkiem XX-go wieku sława jej rozbrzmiewała w Europie. Była w tym
okresie najsławniejszą śpiewaczką świata.
Drugą bolechowską znakomitością była poetka ruska Natalia Kobryńska, przyjaciółka
mojej ciotki. Odwiedzały się wzajemnie bardzo często, były admiratorkami Orzeszkowej
i Konopnickiej i sympatyczkami budzącego się na zachodzie ruchu uprawnienia kobiet.
Nigdy nie brakło im tematu do rozmowy. Pani Kobryńska świetnie mówiła po polsku, jak
rodowita Polka.
Gdy w czasie pierwszej wojny los zetknął mnie z Ukraińcami nad Dnieprem, wiadomość
o tym, że jako dziecko znałem Kobryńską, pozyskiwała mi z miejsca sympatię.
Z Bolechowa pochodził Juliusz Petry, z zawodu nauczyciel gimnazjalny, a po pierwszej
wojnie światowej dyrektor lwowskiej rozgłośni radiowej. Umiał pozyskać dla swej rozgłośni
wybitnych artystów i uczonych, pierwszy w Polsce organizował stałe wesołe audycje i to
bardzo wysokiej klasy oraz jedyną w kraju stałą audycję dla chorych.
Dzięki niemu lwowska rozgłośnia przez cały czas swego istnienia stała wśród polskich
audycji regionalnych na pierwszym miejscu.

NASZ KOŚCIÓŁ
Jako dzieci byliśmy dumni z naszego bolechowskiego kościółka. Wspomnienia o nim są
nam do dziś drogie. Ale wówczas, gdy mieliśmy po kilka lat, byliśmy przekonani, że takiego
kościoła mogą nam wszyscy pozazdrościć, bo i duży, i piękny tak wewnątrz jak z zewnątrz.
Niestety, gdy podrośliśmy trochę i zobaczyli inne kościoły, zdaliśmy sobie sprawę, że
nasz ani taki duży nie jest, ani zbytnio piękny. Nie wiadomo, kto go i kiedy budował, ale to
pewne, że miał węża w kieszeni. Był to prostokątny budynek bez żadnego stylu, nakryty
spadzistym dachem. O tym, że to kościół, świadczył tylko krzyż na niskiej czworobocznej
dzwonnicy nad wejściem.
Miał tylko jedną nawę, nie było w nim żadnych dzieł sztuki. Główny ołtarz i dwa boczne
ołtarzyki robiły wrażenie wyrobów którejś z wiedeńskich firm, dostarczających takie ołtarze
tuzinami. Na ścianach stacje Męki Pańskiej – jaskrawe litografie. Podłoga z desek.
Prezbiterium oddzielone było od nawy balaskami, przy których ksiądz udzielał komunii.
W nawie zasiadało mieszczaństwo, w prezbiterium – elita, przeważnie panie. Czasem było
tu tak tłoczno, że dwie stojące tam pod ścianami ławki nie mogły wszystkich pomieścić,
niektóre panie klękały więc na stopniach ołtarza, co przeszkadzało księdzu w poruszaniu
się podczas mszy i bardzo denerwowało.
Mieszczanie wchodzili do kościoła głównym wejściem, elita przez zakrystię. Proboszcz,
ks. Widajewicz, dziwak z pozoru, był wielkim miłośnikiem kwiatów, zwłaszcza róż. Miał
ich najpiękniejsze odmiany. Jako działacz Towarzystwa Szkoły Ludowej zbierał u siebie na
plebanii nas, malców i czytał „Trylogię”, zachwycając się nią tak, jak i jego młode audytorium.
Poza proboszczem, katechetą i organistą najbardziej związanymi z kościołem były
trzy panny Ormezowskie i stary mieszczanin Hanusz. Ormezowskie mieszkały kilkadziesiąt
kroków od kościoła w małym domku, ukrytym za wysokim parkanem. Widać go było tylko
wtedy, gdy otwierała się w ogrodzeniu furta, a przez nią jedna za drugą wychodziły trzy
siostry. Każda w słomkowym, ciemnym kapelusiku „marynarce” – na gładko przyczesanych
włosach, wszystkie w jednakowych mantylkach. W zimie zamiast „marynarek” miały na
głowach kapuzy ze związanymi pod brodą wstążkami, a zamiast mantylek nosiły podniszczone,
jednakowe salopy.
Stare były, ale trzymały się rześko. Na procesjach nosiły feretron z Matką Boską, w maju
ubierały ołtarze kwiatami ze swego ogrodu, przystępowały do komunii prawie codziennie.
Przy tym wszystkim nie robiły wrażenia dewotek, życzliwe były dla ludzi i nikt nigdy o nich
nic złego nie mówił.
Przed każdą sumą stary mieszczanin Hanusz zasiadał w ławie na prawo od wejścia
odprawiał swoje nabożeństwo. Miał monopol na „Godzinki”. Z wielkim uczuciem śpiewał
baranim głosem „Zacznijcie wargi moje chwalić… ”, a wtórowali mu jego rówieśnicy i rówieśniczki
takimi samymi głosami. Przystępując do dzieła, kładł stary Hanusz na pulpit książkę
do nabożeństwa i zakładał na nos okulary. Robił to jednak nie z potrzeby, bo wzrok miał
nienajgorszy, a swych „Godzinek” nie musiał czytać, bo znał je na pamięć – czynił to dla
większego splendoru.
Miał syna, ale nie jemu przekazał następstwo w kościele. Syn, dobry mechanik, zainstalował
w sali „Sokoła” aparat kinowy i organizował seanse filmowe. Było to w miasteczku
pierwsze i jedyne kino, przynosiło więc młodemu Hanuszowi niezgorszy dochód. Wolał
być filmowcem niż śpiewakiem takim jak ojciec.

10 NASZ KOŚCIÓŁ
Nasz poczciwy kościół nie bardzo był stary. Zdaje się, że wzniesiono go po zaborze
Galicji. Dawniej był w miasteczku podobno inny kościół, w przeciwnej stronie miasta,
na placu przy rynku, gdzie za naszych czasów rozbijały swe namioty wędrowne cyrki.
Kościół – jak wieść niesie – został spalony i zburzony w czasie rebelii Chmielnickiego przez
okolicznych ruskich chłopów.
Zachowała się o nim tylko legenda. Jedynie czasem, gdy na tym placu kopano jakiś
dół, np. na umocowanie drąga, na którym miał się wspierać namiot cyrkowy, znajdowano
w ziemi ludzkie kości. Widocznie koło kościoła był cmentarz… Po nagrobkach i krzyżach
nie pozostało śladu. Z dwóch stron na placu rozłożyły się jatki mięsne, a w dni targowe
odbywał się tu targ na rzeźne bydło.
Dowiedzielibyśmy się o owym starym kościele i o dawnych dziejach miasteczka wiele
ciekawego, gdyby dyrektor lwowskiej rozgłośni, Juliusz Petry, rodem z Bolechowa, doprowadził
do końca rozpoczętą przez siebie przed wojną – akcję badania przeszłości małopolskich
miast i miasteczek i zaznajamiania z nią radiosłuchaczy w cyklu krajoznawczych
audycji. O wielu miasteczkach takie audycje nadano – do bolechowskiej nie doszło. Cykl
tych audycji został nagle przerwany przez wojnę i przestał istnieć wraz z lwowską rozgłośnią
i całym Polskim Radiem.

MAGISTRAT
W magistracie królewskiego wolnego miasta Bolechowa nie bardzo było przestronno.
Składał się ten parterowy budynek z sali obrad Rady Miejskiej i dwóch niewielkich pokoi.
Pachniało w nim starymi papierzyskami i dymem tytoniowym, który wżarł się w akta
i portiery. Ściany sali obrad pomalowane były na czerwono, a na tej czerwieni imponująco
lśniły złote esy-floresy i złote ramy portretów miejskich dygnitarzy… Pośrodku stał długi
stół, a przy nim z obu stron rzędy krzeseł o rzeźbionych oparciach.
Z zewnątrz wyglądał bolechowski magistrat skromnie, nie miał wprawdzie piętra, jak
niektóre kamieniczki w rynku, miał za to wieżę, niewysoką ale z zegarem. Zegar chodził
o pięć minut prędzej od kolejowego, stąd też mieszkańcy dzielili się na tych, którzy mają
czas magistracki i tych, którzy wolą czas kolejowy.
W przybudówce magistrackiej mieściła się miejska policja, areszt na jedną osobę oraz
dyżurka straży pożarnej. Sikawka i beczkowóz stały w szopie na podwórzu.
Duży szacunek czułem – jako pędrak – dla miejskich policjantów… Na głowach mieli konfederatki,
a przy boku zakrzywione pałasze. Zwłaszcza te pałasze mi imponowały. De razy
na spacerach śpiewaliśmy „Hej ostre kosy nasze wystarczą na krótkie moskiewskie pałasze”,
widziałem oczyma wyobraźni właśnie te pałasze bolechowskich policjantów. A nie
były one, jak te z piosenki, lecz czasem włóczyły się po ziemi, tak że policjanci musieli je
podciągać na; rapciach.
Na ścianie policyjnej kordegardy wisiały groźnie wyglądające gwery, z których strzelano
na kościelnym dziedzińcu podczas rezurekcji, oraz pokaźny bęben.
— Na co ten bęben? – pytałem wachmistrza Kmicika.
— Na obwieszczenia. Widzisz, tu są jeszcze pałeczki, naprzód bije się nimi w bęben, a potem
obwieszcza.
— A co to jest: obwieszcza?
— Kiedyś posłyszysz – uśmiechnął się wąsal – gdy będziesz starszy.
Ale ja posłyszałem, zanim się zestarzałem. W jakiś miesiąc po tej rozmowie wracałem
do domu przez rynek. Na środku rynku zbiegowisko, a wysoko policjant w bębnem na
brzuchu i pałeczkami w ręku. Bęben miał ścianki w biało-czerwone pasy. Berkowski bił
pałeczkami w bęben, spozierał na nas z góry, a silny wiatr poruszał jego wąsami. Ach, ten
bęben, te wąsy, ten pałasz!… jakbym ja chciał zostać takim policjantem!
Wiatr zwiewał wprawdzie w przeciwną stronę większość uderzeń werbla, ale i to co
zostawało, przywodziło na myśl coś z batalii napoleońskich, o których mi czytała ciocia
Marynia… .
A gdy werbel ucichł, Berkowski wziął do ręki arkusz papieru i zaczął czytać mocnym
głosem. Niestety – przeklęty wiatr unosił w dal większość jego słów. Posłyszałem jednak
coś niecoś: królewskiego wolnego… obwieszcza… kolczykowanie nierogacizny… pod karą
grzywny… Niewiele tego było, ale zawsze coś.
W dniu tym postanowiłem, że w dzień i w nocy będę się uczyć tak długo czytać, aż
dorównam Berkowskiemu. Bębnienia też trzeba się będzie nauczyć.
Ciężko to będzie, za to kiedyś, może wkrótce, stanę na rynku z bębnem i pałeczkami,
a cała rodzina płakać będzie z radości, że tak pięknie pałeczkami biję i tak dobrze czytam
i mam taki piękny pałasz.

12 MAGISTRAT
Tylko skąd ja wezmę takie wąsy, jakie ma Berkowski? Będę się o nie modlił rano
i wieczorem.

PAN POBORCA HOHENBERG
Pan Hohenberg, jeden z naszych częstych gości, był w wieku dziadka, wyglądał jednak
młodziej dzięki swej ruchliwości. Był jak na sprężynach, kłaniał się nisko, czyniąc gesty
ręką, kapeluszem i laseczką. Nadając oczom przymilny wyraz, recytował: całuję rączki,
padam do nóżek, do stopek się ścielę, najniższy sługa, moje uszanowanie. Naszym paniom
rzeczywiście całował rączki, nie widziałem jednak nigdy, by komuś upadł do nóżek. Dla
dziadka był uprzedzająco grzeczny, a na mnie, małego, najzupełniej nie zwracał uwagi.
Za to ja zwracałem uwagę na niego. Nie mogłem uwierzyć, że pan poborca (tak go
tytułowano) ma tyle lat, co dziadek. Dziadek był siwy, pan poborca nie miał ani jednego
siwego włoska. Fryzura jego, choć skąpa, była kruczo-czarna Dziadek; poruszał się powoli,
statecznie, a on ruszał nóżkami szybko, podrygiwał, szastał. Dziadek ubierał się na ciemno,
pan Hohenberg nosił jasny surdut, kolorowe kamizelki ciemnożółty „ibrciher”, fantazyjny
kapelusz, jasne kamaszki, glace rękawiczki, a w ręku trzymał laseczkę z gałką ze słoniowej
kości.
Wpadał do nas co kilka dni, zwykle wieczorem, i prawie zawsze zostawał na kolacji.
Czasem, dość rzadko, najczęściej na proszony obiad, zjawiał się ze swoją żoną. Był niezwykle
rozmowny, żona jego zazwyczaj milczała, a jeśli otworzyła usta, Hohenberg rzucał jej
złowrogie spojrzenie zamaskowane uśmieszkiem i syczał: Emma! Pst! Emma bladła, spuszczała
oczy i zamykała usta w pół słowa.
Bardzo mi się to nie podobało, nie podobało mi się też wiele innych rzeczy. Ogólnie było
wiadomo, że Hohenberg był w domu strasznym despotą. Żona zupełnie nie miała głosu.
Był też chorobliwie skąpy. Ponieważ mąka kukurydziana była o centa tańsza na kilogramie
we wsi, z której pochodziła jego służąca, kazał jej gonić po nią kilkanaście kilometrów do
tej wsi i to na bosaka, bo butów szkoda, a buty wedle umowy miał sprawiać jej on.
W zimie kazał opalać tylko jeden pokój, a ponieważ ciepłe powietrze unosiło się – jak
wszędzie – w górę, pan poborca wyłaził na stół z otwartym parasolem i i ciągał je w dół. –
Szkoda – mówił, aby marnowało się pod sufitem.
Gdy umarła nieszczęsna Emma, pochował ją w najgorszych jej sukniach, a z księdzem
wywołał awanturę, bo uparł się, że za pogrzeb zapłaci tylko według józefińskiej taksy
sprzed stu z górą lat, co skurczyło się do równowartości paczki papierosów.
Wszyscy w domu byliśmy grzeczni dla pana poborcy, ale grzeczność ta była wymuszona.
Dziadek wysłuchiwał jego nowin z Wiednia, potakiwał, lecz nigdy nie dyskutował.
Ciotki słuchały, gdy mówił o modach, mniej uważnie go słuchały, gdy rozprawiał o muzyce,
a gdy zaczynał im prawić komplementy, to z niego pokpiwały.
Dziadziowy pies Karkas, który wszystkich naszych gości bardzo lubił, na niego jednego
warczał zawsze i gniewnie szczekał. Czuł w nim – jak mówiły ciotki – człowieka, który by
go maltretował od rana do wieczora, gdyby tylko dostał go w ręce.
Powiedz – mówiła ciotka Hala do ciotki Maryni – po co Hohenberg właściwie do nas
przychodzi? Niegłupi przecie, czuje chyba, że tatuńcio go nie lubi, a my za nim nie przepadamy,
że Karkas go nienawidzi… – – A mamuńcia?
Otóż to właśnie. Mamuńcia moich ciotek, a moja babcia, była jedyną osobą w domu,
która czuła dla Hohenberga sympatię. Ten dziwak, ten obrzydliwy skąpiec, ten tyran domowy
miał jedną cechę, która w oczach babki wystarczała, by zmyć jego grzechy: kochał,
naprawdę kochał, tak jak ona, róże i inne kwiaty. Miał w swym ogrodzie przepyszne od-

14 PAN POBORCA HOHENBERG
miany róż, lilii, irysów, bzów, tulipanów. Wymieniał z babką podwójne egzemplarze jednej
odmiany, sadzonki, „algebry**. Oboje dzielili się nabytymi podczas hodowli wiadomościami.
– Nie może być kompletnie złym człowiekiem ten – mówiła babka – co kocha kwiaty.

MARSZANIELKA
Śni mi się coś pięknego, wonnego, coś z bajki. Budzę się, wdycham cudowną woń, To
Marszanielka. Nie poruszając się, spoglądam przez szparkę oczu na pokój.
Babcia rzuciła na stół pęk róż. Perlą się jeszcze na nich krople rosy. Przed chwilą wróciła
z ogrodu, gdzie obcinała najpiękniejsze pąki różane, lada chwila mające się rozwinąć,
a krzątając się koło krzewów róż gawędziła z nimi, jak z kochanymi dziećmi. Bo też babcia
kochała róże jak dzieci, a najmilszą jej staremu sercu była Marszanielka o delikatnych
kremowych płatkach, pięknych jak marzenie. Nazywała się właściwie Marechal Niel, pod
taką nazwą figurowała w ilustrowanym bogato, wielkim cenniku ogrodniczym Mauthnera,
ale dla babci stała się wkrótce po przyjeździe z mauthnerowskich plantacji i zasadzeniu na
rabacie pod południową ścianą domu swojską Marszanielka.
Nalewając wodę do flakonów i rozmieszczając w nich róże zerkała babcia co chwila
w moją stronę. Była już pewnie ósma godzina, letnie słońce stało wysoko, a ja jeszcze
spałem. Nie chodziłem jeszcze do szkoły, nie miałem się dokąd śpieszyć, ale dzień taki
śliczny, róże pachną jak w bajce, słońce zagląda przez okna… Rozszerzyłem szparki oczu,
mocniej wciągnąłem zapach i widocznie poruszyłem się, bo babcia odwróciła się od róż,
bystro spojrzała na mnie i pokiwała palcem: „Nie udawaj, nie udawaj, babci nie oszukasz,
ty już nie śpisz, zaraz kawusi przyniosę.”
Za chwilę, umywszy sobie w kuchni koniec nosa i ręce, siedziałem już w koszulinie
przy stole i wraz z babcią piłem „kawusię”. Babcia, wielka amatorka kawy, korzystała ze
sposobności, by karmiąc mnie, po raz drugi tego ranka udelektować się swoim specjałem.
A był to specjał naprawdę. Wprawdzie w mojej dziecinnej filiżance o wiele więcej było
mleka niż kawy, ale i ja odczuwałem wraz z babcią rozkosz kawową. Babcia miała odziedziczone
po matce sekrety przyrządzania tego nektaru tak, że bił z niego wspaniały aromat,
którego z niczym nie można porównać.
Któż opisze moje zdziwienie, gdy z biegiem czasu dowiedziałem się, że kawa, jaką mi
babcia dolewała do mleka, była inną niż ta, którą sama piła, że moją robił ks. Kneip ze
słodu. Cóż z tego? Aromat, jaki bił z babcinej filiżanki, tak był silny, że wystarczał dla nas
obojga: dla babci i wnuczka. A o to głównie chodziło.
Jeszcze jeden zapach unosił się w pokoju w owe letnie poranki. Szedł z nasmarowanych
świeżutkim, domowym masłem kromek rogali. Nigdy już potem nie widywałem tego rodzaju
pieczywa. Były to jakby dwudziestokrotnie powiększone rogaliki – jeżeli chodzi o formę,
a jeśli chodzi o treść… to był również rodowy sekret babci. Pachnące, słodkie, lekkie jak
puch i nie czerstwiejące. W każdym razie nawet w trzecim dniu po wyjściu z pieca smakowały
jak w pierwszym. Może by i w czwartym tak smakowały, gdyby ich żywot tak długo
potrwał. Ale nie dochodziło do tego, zanadto były smaczne.
Te trzy zapachy: kawy, pieczywa i róż tworzyły swoisty konglomerat woni, który nadawał
indywidualną cechę stołowemu pokojowi. A dominowała w tym koncercie zapachów
najmilsza babcinemu, a także i mojemu sercu, delikatna, piękna Marszanielka.

CIOCIA MARYNIA NIE LUBI DZIECI
Ciocia Marynia miała około dwudziestu pięciu lat, uchodziła więc wówczas za… starą
pannę. Co więcej, sama się za taką uważała. Ubierała się tak jak starsze osoby, tak też
się czesała, a że miała biedaczka krótki wzrok, musiała jeszcze na dobitek nosić cwikier
na swym ładnym, choć może nieco wydatnym nosie. Wyglądała trochę tak jak Maria
Konopnicka, której była wielką entuzjastką i której fotografie stały na jej biureczku, a poezje
na półce biblioteczki.
Ciocia Marynia uczyła w miejscowej szkole już od kilku lat. Miała w szkole roboty
dość, a do domu przynosiła co dzień stosy zeszytów do poprawiania. Wracała ze szkoły
zmęczona, siadywała czasem do obiadu, jak do nowej jakiejś roboty. Babcia podsuwała
jej najlepsze kąski, ciocia grymasiła, że to przesolone, tamto przypalone, a jeszcze coś tam
szkodzi jej na żołądek. Dziadek mruczał pod wąsem coś w rodzaju: „a mówiłem, w domu
siedzieć i na męża czekać, a nie… Zdrowie całkiem straci ta Maryńcia… – Józuńciu, daj spokój
– przerywała babcia – widzisz, że Maryńcia ma migrenę, a ty gderasz. – Dajcie mi spokój
z babami – wzdychał dziadzio – nic nawet, Jezusie Nazareński, powiedzieć w swoim domu
nie można”. A gdy wychodził do kuchni wypalić papierosa, bo palić w stołowym babcia nie
pozwalała, ciocia zaczynała się żalić: „bo ja już z tymi Łatykównymi, Menkesównymi i Bilińskimi
wytrzymać nie mogę. Aroganckie to, głupiej nic im do głowy wbić nie można, po sto
razy trzeba powtarzać. Wolałabym kamienie tłuc przy drodze, niż takie dzieci uczyć… Nie
lubię dzieci, nienawidzę… ” I powstrzymując łzy wstawała ciocia od stołu, i szła do siebie.
A ja się dziwiłem. Jak to? Nie lubi ciocia dzieci? Przypomniał mi się żywo ten dzień, kiedy
to przywiozła mnie babcia tutaj z naszego, naprawdę naszego domu w pobliskim mieście,
gdzie mieszkałem z mamą, tatem i braciszkiem. Spadło na nas wielkie nieszczęście. Ojciec
zachorował. Mama nie mogła sobie dać rady z chorym i z dwojgiem dzieci. Po jedno z nich,
właśnie po mnie, przyjechała babcia i zabrała tego samego dnia do siebie. Jechaliśmy dorożką,
fiakrem. Było już po zachodzie słońca, robiło się coraz ciemniej, tu i tam zabłysły
światełka. Zapytałem babcię, czy to wilki, czy to ich oczy tak błyszczą. Pocałowała mnie,
pogłaskała, powiedziała, że to światła w chatach, żebym się nie bał i spał spokojnie, a gdy
dojedziemy, to mnie zbudzi. Jechaliśmy przez pola, przez wielki las, zasnąłem. Otworzyłem
oczy dopiero wtedy, gdy powóz przestał się poruszać.
Nie mogłem w pierwszej chwili zdać sobie sprawy, gdzie się znalazłem, byłem zaspany
i wytrącony z równowagi przeżyciami dnia. Babcia i ciocie coś mi pokazywały, coś opowiadały,
wydawało się, że są bardzo wesołe. Posadziły mnie przy stole, zjawił się dziadzio,
poklepał mnie po plecach, powiedział „Tęgi chłopak, jak łuszczak, dobrze ci u nas będzie”.
Na kolację była pieczeń huzarska z duszonymi kartoflami. Jadłem, co mi nałożono na talerz,
byłem głodny. Po kolacji ułożono mnie w łóżeczku, dziadzio jak doktor obmacał mi
brzuszek, mówiąc: „o, tutaj leży w brzuszku mięso, tu ziemniaczki, tu chleb, tu herbatka…
” Śmiałem się i dziwiłem, skąd dziadzio tak dokładnie wszystko namacał. Potem dziadzio
powiedział: „no, będziesz spał jak król”, babcia pocałowała mnie w czoło, zrobili nade mną
znak krzyża i poszli spać.
Zostałem sam. Nie mogłem jednak spać jak król. Dopiero teraz zacząłem zdawać sobie
sprawę z tego, co się stało. Że nie ma koło mnie – pierwszy raz w życiu – mojej mamy,
że mama tam daleko płacze, bo ojciec bardzo chory, że nie zobaczę mamy ani jutro, ani
pojutrze, ani później. Z głową schowaną pod kołderką zacząłem pochlipywać, a potem

18 CIOCIA MARYNIA NIE LUBI DZIECI
szlochać z żalu nad sobą. Zdawało mi się, że sam jestem na świecie, a świat taki szary jak
ta noc, przez którą jechaliśmy z babcią.
A gdy mi już serce pękło z rozpaczy, posłyszałem ciche kroki i głos cioci Maryni przy
łóżeczku: „Nie płacz, kotuniu, cicho, cicho, chodź do cioci”. Za chwilę leżałem już w jej
łóżku, tuląc się do niej i mocząc jej kaftanik resztkami swych łez. Ciocia głaskała mnie,
pieściła, tłumaczyła, że wszystko będzie dobrze, że tato wyzdrowieje za parę dni, a ja
wrócę do mamusi. Była dla mnie taka dobra, prawie tak jak jej siostra, moja mama, więc
wkrótce zapomniałem o swym nieszczęściu i przytulony do cioci spokojnie zasnąłem.
A teraz ciocia mówi, że nie lubi dzieci, że je nienawidzi… Może i mnie nie lubi, może
ja jej zrobiłem jakąś przykrość, może trzeba przeprosić… Po chwili namysłu podreptałem
do ciocinego pokoju. Wsunąłem się cicho. Siedziała przy biurku z głową w dłoniach. Podszedłem
na palcach i stanąwszy tuż przy niej, szepnąłem: „przepraszam” i pocałowałem
w rękę. Spojrzała na mnie zdziwiona, uśmiechnęła się przez łzy, wzięła na kolana. „Za
cóż ty mnie, kochanie, przepraszasz?” – ,Bo ciocia smutna – zacząłem się jąkać – bo ciocia
nienawidzi mnie, bo ja byłem niegrzeczny”. Ciocia Marynia zaczęła się śmiać i to tak, że
aż cwikier zdjęła. Nie wiedziałem dlaczego – ale zarażony jej śmiechem i ja się śmiałem.
„Ależ ja ciebie kocham i nie masz za co przepraszać. Dziękuję ci, żeś przyszedł, bo było mi
bardzo smutno, a teraz to minęło. To było zmęczenie. Myślałem, że mnie nikt kocha,. ale
widzę że ty kochasz, więc chodźmy na lody poziomkowe do cukierni.
Pyszne były te lody. I ciocia była pyszna. Śmiała się, żartowała, opowiadała. A gdyśmy
wracali do domu, dygnęły przed nami dwie dziewczynki, ciocine uczennice, mówiąc
„cajerączki”. Ciocia pogłaskała je po główkach i uśmiechając się rzekła: „Nie mówi się
„cajerączki”, tylko „całuję rączki”, a najlepiej powiedzieć „dzień dobry”.

KARKAS
Gdy miałem pięć lat, mieszkałem u dziadzia i babci, póki do Bolechowa nie sprowadziła
się na stałe moja mama z chorym ojcem i ze Stasiem.
Towarzyszem moich zabaw był Karkas, piękny brązowy legawiec. Żyliśmy w bardzo
dobrej komitywie, a wkrótce staliśmy się przyjaciółmi. Zwierzałem mu się ze swoich kłopotów,
opowiadałem bajki, urządzaliśmy wyścigi po sadzie i po podwórzu, bawiliśmy się
w „chowankę”, przy czym chowałem się stale ja, a szukał Karkas.
Łączyła nas ponadto jedna wielka tajemnica. Karkas z urodzenia i wychowania był
rasowym psem myśliwskim. Z racji swego zawodu żywił bałwochwalczą wprost cześć dla
dziadzia, który był wielkim myśliwym, jak o tym świadczyły jego trofea z polowań: dwie
skóry dzików, pełniące funkcje dywaników przed łóżkami, borsucza torba nad dziadziowym
łóżkiem, jelenie rogi na ścianie i zawieszone koło nich dubeltówki. Za moich czasów nie
chadzał już dziadzio na dziki, ale polował jeszcze wraz z Karkasem na zające, dubelty
i słonki. Aby legawiec nie wyszedł z wprawy, trzymał go dziadzio w karbach sportowej
dyscypliny. Karkas słuchał komendy jak stary wiarus, warował, wystawiał, aportował,
chodził za nogą i skakał przez laskę. Jeden z paragrafów dyscypliny nakazywał, by pies
od nikogo nie brał pożywienia, tylko od swego pana. Było to bardzo kłopotliwe dla obu
stron. Dla Karkasa, bo przecie, jak każdy pies, czując głód, z natury rzuciłby się na każdy
kąsek bez względu na to, kto podaje. Dla dziadzia, bo tylko sam psa karmił, musiał też
sam przygotować mu pożywienie. Sam był jego kucharzem. Gotował mu codziennie wielki
garnek kukurydzianej kaszy na wolnym ogniu, wciąż mieszając, by się kasza nie przypaliła.
Kaszę suto maścił smalcem.
Obecność mężczyzny w kuchni, królestwie kobiet, denerwowała babcię. Setki razy perswadowała
dziadziowi, że w tej ważnej funkcji zastąpi go służąca lub ona sama. Prosiła,
gderała, nic nie pomagało. Dziadzio, na ogół ustępliwy, w tej sprawie twardy był jak mur.
Słuchał cierpliwie, w milczeniu. Czasem tylko westchnął: „Jezus, Maria, Józefie święty –
przestań Paulińciu… ” i dalej mieszał mamałygę. Z czasem babcia skapitulowała.
Na sporze o kucharzowanie najgorzej wychodził Karkas. Gdyby mu gotowała babcia,
znalazłby w swej kukurydziance niejedną skwareczkę czy kawałek mięsa, a tak przysmaki
te dostawały się wyłącznie Buńci, czarnej kotce, a pies musiał obyć się smakiem.
Podziwiałem jego wstrzemięźliwość. Pewnego razu bawiąc się z nim zauważyłem, że
wpatruje się on żałosnym okiem w mój chleb z masłem, Podałem mu kawałek. Pies odwrócił
głowę. Spróbowałem drugi raz. To samo. Za trzecim razem nie wytrzymał. Połknął
chleb za jednym zamachem. Oblizał się smakowicie, lecz nagle niepokój pojawił się w jego
spojrzeniu skierowanym na mnie. „Jeśli powiesz memu panu o tym, co się stało – czytałem
w jego oczach – dostanę wielkie lanie.”
Nic jego panu nie powiedziałem. Baraszkując z Karkasem podtykałem mu od tej pory
różne przysmaki, jakie niepostrzeżenie zdobyłem dla niego w kuchni. Pies nabrał wigoru
i humoru. Czasem dałem mu widocznie czegoś za dużo, bo Karkas zaczynał żuć zdziebełka
trawy. Dziadzio kładł jego niestrawność na karb jakichś zanieczyszczeń w kaszy, a ani ja, ani
Karkas nie wyprowadzaliśmy go z błędu. Mimo żeśmy dzadzia oszukiwali, bardzo go obaj
kochaliśmy, a Karkas dzięki psim właściwościom okazywał tę miłość w sposób bardziej
intensywny niż ja. Tak na przykład zawsze słyszał odgłos otwierania wejściowej furtki, gdy
dziadek wracał po pracy do domu. Mógł bawić się ze mną w najdalszym zakątku dużego

20 KARKAS
sadu, a jednak nigdy nie przeoczył powrotu dziadka, posłyszał go, czy poczuł, biegł ku
niemu lotem strzały i witał serdecznie i gorąco, jakby go całe lata nie widział. Mnie Karkas
też po psiemu kochał, ale dziadka nie tylko kochał lecz i czcił. Nie było rozkazu, którego
by Karkas nie spełnił.
Raz tylko nie wykonał rozkazu, a stało się to z mojej winy. Dziadzio, ja i on wybraliśmy
się na spacer w stronę pola, jakie dziadzio miał za młynówką i gdzie chciał spojrzeć na
zasiewy. Gdy dotarliśmy do przerzuconej przez młynówkę belki, odgrywającej rolę kładki,
dziadzio kazał mi poczekać chwilę na siebie, a Karkasowi uważać na mnie i nie odstępować
na krok. Sam przeszedł zgrabnie na drugi brzeg.
– Uważa mnie za dziecko – pomyślałem. Gdy dziadzio zniknął za krzakami po drugiej
stronie, zrobiłem krok w kierunku rzeki. Pies warknął i delikatnie chwycił za rękaw. Wyrwałem
się mu, wbiegłem na kładkę i… po dwóch, trzech krokach wpadłem do wody Karkas
momentalnie skończył za mną, złapał zębami za kołnierzyk płaszczyka i zaczął holować
do brzegu. Z pobliskiej chaty nadbiegli ludzie, wyciągnęli z wody i mnie, i Karkasa. Obaj
napiliśmy się wody i najedli strachu, ale pies był w lepszej ode mnie kondycji.
Zaalarmowany krzykiem nadbiegł dziadek. Załadowano mnie na wóz. Dziadzio tak był –
biedaczysko – przerażony, że ani wymówek mi nie robił, ani na Karkasa nie krzyczał.
Gdy w domu przyszedłem do siebie i opowiedziałem dokładnie całą przygodę, Karkas
stał się bohaterem dnia. Buńcia zeszła u babci na drugi plan, a dziadzio przymykał oczy na
wyłomy w psiej dyscyplinie. Wszyscy głaskali teraz jego psa, wszyscy podsuwali smaczne
kąski.
W owych dniach Karkas nie chciał jeść dziadziowej kaszy i tak potłuściał, że wolał
wylegiwać się na słoneczku, niż bawić się w wyścigi.

DZIADZIOWE PODWÓRZE
W dziadziowym domu w rynku rósł na podwórzu kasztan, rosły cztery drzewka wiśniowe,
jarzębina i modrzew.
Kasztan zasadzony przy sztachetach od ulicy, na granicy z sąsiednią posesją, podobny
był do zwykłego kasztana tylko wtedy, kiedy kwitł. Kwiaty były takie jak zwykle u kasztanów.
Kształt drzewa przypominał jednak topolę czy nawet palmę. Aby gałęzie nie rzucały
cienia na ulicę, co powodowałoby niewysychanie błota, obcinano je skrzętnie co roku coraz
wyżej i wyżej, a biedny kasztan wprost na palce się wspinał, by uniknąć tej operacji i móc
wreszcie w spokoju rozprzestrzenić koronę.
Pod bieloną na biało-niebiesko ścianą sąsiedniej posesji rosły w słońcu, zasłonięte od
wiatru, młode wisienki. Na wiosnę okrywały się śnieżnobiałym kwieciem, a w lecie intensywna
zieleń ich listowia odcinała się żywo od bieli ściany, później zaś pojawiało się wśród
zieleni całe mnóstwo czerwonych plam owoców. Gdy pewnego dnia nabrały koloru wiśniowego,
znikały ku wielkiemu niezadowoleniu wróbli, a ku radości domowników, którzy
wiedzieli, w jakie to delicje przemienić je umie babcia, smażąc konfitury wedle rodowych
przepisów cukierniczych.
Tam, gdzie kończył się rządek wiśni, rosła jarzębina, zasłaniając sobą drewutnię i inne
podwórzowe ubikacje. Rozrosła się bujnie, niektóre gałęzie zarzuciła nawet na dach zabudowań,
które miała zasłaniać. Gdy jesienią stawała w pełnej krasie swych czerwonych
jagód, zlatywały się do niej przeróżne ptaki z bliska i z daleka. Młóciły dzióbkami jarzębinę,
jagody sypały się po dachu jak grad.
Korzystała z okazji kotka Buńcia, wspinała się ukradkiem na dach i ukrywszy się wśród
gałązek, czatowała na ptaszki. Ale i na nią ktoś czatował. Legawiec Karkas, gdy tylko ujrzał
na dachu swą nieprzyjaciółkę, póty szczekał i warczał, póki albo Buńcia nie uciekła, albo
ktoś nie przepędził Buńci i Karkasa. Ilu ptakom pies w ten sposób uratował życie, o tym
tylko same ptaki wiedzą.
Kasztan, wisienka i jarzębina rosły w szerokim podejściu od furtki do bramy do właściwego
podwórza za domem, w którego czworoboku królował modrzew. Szeroko rozpościerał
swe pachnące żywicą gałęzie, z których zwisły delikatne gałązeczki, jak z baldachimu
zwisają pozłociste frędzle… Gałązki wypuszczały z wiosną kępki jasnozielonych wonnych
igiełek, miękkich jak pędzelki, i niewielkie szyszki piękne jak cacka.
Z jednej strony gałęzie dotykały okna spiżarni, z drugiej dochodziły do ogrodowej furtki.
Gałązki zwisały tak nisko, że muskały po głowie przechodzących pod nimi dorosłych
i wyszarpywały źdźbła siana czy słomy ze zdążających do stodoły wozów. Babcia narzekała
na to, ale gdy dziadzio wielkimi nożycami ogrodniczymi podciął modrzewiowi czuprynę,
robiła mu wymówki, że oszpecił drzewo i podwórze, W zimie na baldachimie modrzewia
leżał śnieg, jak warstwa waty, a gałązki, poruszone głowami, sypały im pył śnieżny za
kołnierze.
Długi czas myślałem, że kształt wielkiego parasola jest naturalną cechą modrzewi. Gdy
raz w lecie koło Kajzerajchu pokazanymi grupę wysokich drzew szpilkowych, mówiąc „co
to za śliczne modrzewie”, pewny byłem, że mnie nabierają. W domu dziadzio powiedział
mi jednak, że nasz podwórzowy modrzew wygląda dlatego inaczej, bo mu kiedyś obcięto
wierzchołek i że od tej pory nie może róść w górę tylko wszerz. Mnie jednak ten modrzewiowy
baldachim-parasol został wzorem modrzewia na całe życie.

DZIADZIOWY SAD
Na wiosnę i wczesnym latem dziadziowy sad był królestwem moim i Karkasa. W odległym
zakątku rosły tam śnieżyczki, nad rowkiem przecinającym sad w poprzek rozciągały
się zielono-białe dywany sasanek, a w pewnym miejscu wysuwały się spośród opadłych
liści delikatne łodyżki konwalii.
Wieczorami między obsypanymi młodymi liśćmi i kwiatami, gałązkami starych drzew
sadu i szczepionych przez dziadka drzewek brzęczały chrabąszcze, dniem uwijały się po
sadzie roje muszek, pszczół i motyli.
Nie wiem, czy Karkas widział i należycie oceniał wszystkie te wspaniałości, ale czuł
w żyłach wiosnę i szalał z uciechy. Deptał kwiatki, tarzał się w młodej trawie, bawiąc się
ze mną, nieraz mnie przewracał, a gdy spostrzegł kurę, która niebacznie zawędrowała do
naszego królestwa, tak za nią uganiał, aż pióra leciały.
A było gdzie uganiać, bo sad był niemały, morgowy. Przy bujnej fantazji, a kto jej nie ma
w wieku pięciu lat, można było w nim się czuć jak w nieprzebytym borze czy w dziewiczej
puszczy. Rósł tam stary, wysoki, nie wiadomo przez kogo posadzony dąb, o którym krążyły
wieści, że jeszcze w przedrozbiorowych czasach zbójnicy Dobosza ukryli pod nim skarb.
Próbowałem podkopać się pod dąb łyżką, potem łopatką, rozgrzebywałem nory krecie
u podnóża dębu i wbijałem tam żelazny pręt, nadsłuchując, czy nie zadźwięczą zbójnickie
dukaty, niestety – nigdy nic nie zadźwięczało.
Nie traciłem jednak nadziei, że kiedyś zadźwięczą i siadając na ławeczce pod ścianą
zbitej z bierwion opodal dębu budy sadowniczki snułem marzenia o tym – co zrobię ze
zbójeckim skarbem.
W budzie ciemnawo było, bo nie miała okna, a światło wpadało tylko przez uchylone
drzwi. Zacisznie tu było i sucho, pachniało zwiędłymi liśćmi, które pokrywały ubitą z ziemi
podłogę. W lecie do tego zapachu dołączała się woń papierówek i innych jabłek, a wraz
z tym zapachem wkraczała do budy i do sadu sadowniczka pani Bratkowska.
Podziwiałem panią Bratkowską, bo umiała wiele rzeczy, których ja nie umiałem. Prawie
nigdy nie nosiła nic w rękach, tylko na głowie. Kładła na głowę jakby wianuszek z chustki
zwiniętej w wałek, a na to windowała kosz jabłek lub gruszek. Szła z tym ciężarem wyprostowana
jak świeca przytrzymując kosz jedną ręką, gibka taka, jakby nie miała szóstego
krzyżyka na karku.
Drugą jej sztuką było to, że żyła, choć prawie nic nie jadła. Od rana do wieczora żuła
fajkowy tytoń i jak stary marynarz pstrykała żółtą śliną. Pytałem, gdzie się tego nauczyła,
czy pływała na pirackich okrętach – uśmiechała się tajemniczo i milczała.
Jej córka, piękna Polusia, choć była w Ameryce przed paru laty, a więc musiała pływać
po morzu, nie znała zupełnie sztuki pstrykania, co mnie bardzo dziwiło.
Co najmniej dwa razy na tydzień babcia opowiadała pani Bratkowskiej swoje sny oraz
sny ciotek i dziadka. Wysłuchawszy tego uważnie zadawała pytania w rodzaju „czy dziecko
zrobiło nieporządek na miękko, czy na twardo” albo czy woda była czysta, czy brudna.” Po
dłuższej chwili namysłu oświadczała: „to oznacza trzy, osiem i dziewięć, trzeba stawiać na
Linz.” Kiedy indziej wymieniała inne liczby, radziła stawiać solo, ambo lub terno na Graz
lub Berno. Linz, Graz, Berno były to austriackie miejscowości, w których odbywały się,
ciągnienia loterii liczbowej, a „solo, ambo, terno” – oznaczało stawianie na jeden, dwa lub
trzy numery.

24 DZIADZIOWY SAD
Nie pamiętam, czy babcia, idąc za wskazówkami naszej sadowniczki, wygrała kiedyś
cośkolwiek, nie traciła jednak nadziei i obiecywała pani Bratkowskiej kupić dwa funty
najlepszego tytoniu do żucia, jeśli wygra.
Objąwszy w lecie rządy w sadzie, żyła pani Bratkowska z nami, to jest z Karkasem i ze
mną, na jak najlepszej stopie. Była zadowolona z naszej obecności w sadzie, bo Karkas
szczekaniem, a ja samym swym widokiem odstraszaliśmy chłopaków, którzy skłonni byli
przeskoczyć parkan i rwać jabłka.
Pani Bratkowska nie była gadatliwa, ale gdy coś zaczęła opowiadać, warto było słuchać.
Przeplatała swą mowę żarcikami i wierszykami. Gdy mówiła o jakiejś niegościnnej kobiecie,
cytowała takie rymy: „zaprosiła na pierożki, a kluseczki dała, wybaczajcie mili goście, bo
sera nie miała.” Opowiadając o jednym ze swych sąsiadów, recytowała wierszyk, który
zaczynał się od słów „ożenił się stary z młodą”, potem mowa była o jego płocie, a na koniec
słowa . „co zagrodzą, – to rozgrodzą, bo do młodej żony chodzą”. O zadzierających nosa
żonach biednych bolechowskich urzędników mówiła „grojnes dames mit naktes dupes”,
a niedobrych ludzi określała słowem „szufragant”.
Próbowałem opowiadać pani Bratkowskiej tak jak babcia swoje sny, ale gdym ją pytał,
co mój sen znaczy, uśmiechała się tylko i mówiła: „znaczy, że dostaniesz jakiś specjał” i wtykała
mi w rękę gruszkę-cukrówkę, albo podawała jeden ze swych „bombli” przyniesionych
jej przez Polusię na obiad. Były to olbrzymie knedle z mąki i tartych kartofli, nadziewane
serem.
Przez drugą połowę lata i w jesieni buda sadowniczki pełna była owoców, zsypanych
w kosze lub leżących na podściółce z siana. Zaczynało się od wczesnych jabłek papierówek
i poprzez różne letnie odmiany kończyło na zimowych złotych i szarych renetach i funtówkach
oraz zimowych berach. Drzewa, choć przeważnie już stare, dawały moc owoców.
Starczyło dla sadowniczki, starczyło i dla nas, bo dziadzio rezerwował pewne drzewa na
nasze potrzeby.
Zaczynały opadać liście. Rzadziej wędrowała pani Bratkowska na targ z koszem owoców
na głowie, aż nadchodził dzień, gdy nie było już na drzewach ani jednego jabłka.
Sadowniczka opuszczała budę, która całą zimę i wiosnę pozostawała znów do dyspozycji
Karkasa i mojej.

BABCINA KUCHNIA
Babcina kuchnia był to lokal mający wiele przeznaczeń. Tu gotowało się śniadania,
obiady, kolacje. Była to również piekarnia, bo raz na tydzień pieczono tu w wielkim piecu
chleb i słynne rogale. Ze trzy razy w roku przemieniała się w masarnię, gdy zabijano
świnie. Była też pracownią cukierniczą, z której wychodziły dla nas wspaniałe pierniki,
kruche ciasta, torty, chrust i pączki. Załatwiano tu również interesy handlowe z dostawcami
artykułów żywnościowych.
Dziadziowi służyła za foyer, w którym palił swe ulubione, a przez babcię niecierpiane,
kręcone papierosy. Służąca miała tu sypialnię, sypiała mianowicie pod oknem na tapczanie,
który dniem wyglądał jak wysoka skrzynia na nóżkach, a w nocy rozsunięty, pełnił funkcję
łóżka.
Do gotowania i smażenia służyły dwa paleniska kuchenne, jedno, starsze, z okapem,
a drugie, dostawione później, bez okapu. Przy tym pierwszym stale urzędowała babcia,
przy drugim, podłożywszy pod blachę szczapek, czyli drzazg, warzył dziadzio strawę dla
swego Karkasa.
Przed Świętami Karkasowe palenisko zastawiano garnkami i rondlami na równi z tym
pierwszym.
W piecu piekarskim palono drewnem bukowym. Żar zgarniano i wygarniano półokrągłą
deseczką na długiej żerdzi, „kociuba”. Wyrośnięte należycie bochny chleba z kapuścianymi
liśćmi pod spodem wsuwano do pieca na długich łopatach. Po wypieku bochny
miały na spodzie odciski żył. Gdy wyciągnięto z pieca chleb, miejsce bochnów zajmowały
białe rogale, na zakończenie wypieku szły tam placki i ciastka.
Gdy słuchałem bajki o Jasiu i Małgosi, wyobrażałem sobie jak to dzieci wsuwały złą
czarownicę do żarem buchającego piekarskiego pieca na takiej właśnie łopacie. A jeśli
chodzi o diabła z „Pana Twardowskiego”, który wpadł do izby przez komin i okap, pewny
byłem, że to był taki sam komin i okap, jak w babcinej kuchni.
W czasie świniobicia urzędował w kuchni, prócz babci i służącej, rzeźnik Wikarski.
Na stole i szlabanie krajano mięso, przyprawiano masy do kiełbas różnymi ingrediencjami,
a na paleniskach gotowano kiszki, kiełbasy, salcesony i inne mięsiwo w dużych saganach.
Pachniało w takie dni w całym domu czosnkiem, liściem bobkowym, pieprzem i majerankiem.
Szynki i inne mięsiwa wędzono w wędzarni. Do tej komórki, o ścianach czarnych od
sadzy, prowadziły z sieni drzwi obok kuchni. Gdy zaczynano wędzenie, wszędzie czuć było
miły, jakby kadzidlany zapach jałowcowego dymu.
Ile razy słyszałem słowa „to można zapisać sadzą w kominie”, miałem przed oczyma
czarne ściany naszej wędzarni.
Po mięso rzadko chodziło się do jatek. Rzeźnicy je przynosili. Babcia kupowała całe
ćwiartki cielęciny, całe polędwice i szynki, a od czasu do czasu mózgi i ozory. Wspólnicy
kłusowników proponowali kupno zajęcy, szynek z dzika i sarniny. Z rytualnej żydowskiej
rzeźni przynosiły kobiety tuczony drób, który z powodu gwoździka, czy guzika w żołądku,
lub innego defektu, uznany został ze „trefny”. Baby wiejskie przychodziły z „kobelami”,
z dużymi kobiałkami poziomek, borówek, gogodzów, malin i ożyn – zależnie od pory roku.
Wiktuały trzymano w najchłodniejszym miejscu w domu, w piwnicy pod kuchnią.
Schodziło się tam po kilkunastu stromych schodkach, a trzeba było brać z sobą świecę

26 BABCINA KUCHNIA
w lichtarzu, bo piwnica miała tylko jedno maleńkie okienko w górze i zawsze w niej było
ciemno.
Kuchnia była domeną kobiet. Mężczyźni – - jak twierdziła kategorycznie babcia – nie
mają tam nic do roboty. Dziadzio ze swą psią mamałygą był zaledwie tolerowany, a ja
straszony różnymi wypadkami: oblanie wrzątkiem, pośliźnięcie się na obierzynach i złamanie
ręki lub nogi, upadkiem w czeluści piwnicy, gdy drzwi do niej były podniesione.
Twierdzono, że pętam się ludziom pod nogami i przeszkadzam w pracy. Ostrzeżenia te
przyjmowałem z pokorą do wiadomości… ale pętałem się… nadal.
Odbywało się smażenie pączków. Drzwi do sieni zamknięte były na klucz, aby nikt nie
wchodził, powodując przeciąg, grożący opadnięciem pączkowego ciasta. Drzwi do stołowego
były otwarte, bo tam na stole wyrabiano pączki z zawiniętą wewnątrz łyżeczką konfitur.
Służąca wyprawiona została na miasto, bo babcia, jak prawdziwa artystka, nie lubiła, by
ktokolwiek przeszkadzał jej w natchnionym nastroju koniecznym do tej twórczości. Była
sama. Tak jej się przynajmniej zdawało. Nie wiedziała ó tym, że ja, umierając z ciekawości,
usiadłem sobie w kuchni cichutko, wstrzymując oddech, w kąciku na kuferku służącej, za
jej chustkami i spódnicami wiszącymi nad kuferkiem, zasłonięty całkowicie przed ludzkim
okiem. Przez szparę między spódnicami patrzałem, jak babcia przynosi ze stołowego na
tacy gotowe do smażenia pączki i wrzuca je do smalcu wrzącego w wielkim saganie. Na
szlabanie rozpostarła babcia arkusze szarej bibuły. Oczy mi z ciekawości wyłaziły, gdy
widziałem, jak babcia wyciąga po chwili z sagana usmażone już pączki, przenosi je na
szlaban i tuż pod moim nosem układa na bibule równymi rzędami po sześć, by obeschły
z tłuszczu. Najbliższy rządek na skraju był kilkanaście centymetrów od moich ust. Znosiłem
męki Tantala. Cudowne, brązowe, cukrem posypane kule z białawą obrączką wokół
średnicy, z bijącym od nich prześlicznym zapachem… Nie mogłem się oprzeć pokusie. Gdy
babcia wyszła do stołowego, połknąłem jeden pączek, potem drugi i trzeci. Były jak puch…
Nim babcia wróciła, zniknął cały rządek. Pozostało tylko sześć plam tłuszczu. Drżąc ze
strachu, przeniosłem szybko na to miejsce pączki z najbardziej ode mnie odległego rządka,
gdzie smalec nie zdążył jeszcze ściec na bibułę.
Owa przeflancowana na moje sąsiedztwo szóstka poszła wkrótce śladem swych poprzedników.
Nie wiem, jak. długo uprawiałbym ten proceder, gdybym nagle potężnym kichnięciem
nie zdradził miejsca mego pobytu.
Skutki były żałosne. Nic to, że mi babcia przetrzepała skórę w pierwszej złości. Musiałem
wypić całą flaszkę wody „Hunyadi Janos”, przepisaną mi przez doktora. Woda ta
była bardzo gorzka i słona. Trzecim skutkiem była trwająca okrągły miesiąc odraza do
pączków.
Babcia, mając zamiar zabrać się do „natchnionych” prac w kuchni, zaczynała po tym
zdarzeniu zawsze dokładnie badać, czy nie kryje się ktoś za spódnicami w kącie.

TEBINKA
Nie straszono mnie nigdy kominiarzem, Babą Jagą, czy dziadkiem z rózgą. Moim postrachem
był ksiądz. A ten ksiądz nazywał się Tebinka; czasami miał długą brodę aż do
ziemi, czasami był wygolony, umiał wypędzać z ludzi złego ducha i… piszczeć.
Zaczęło się wszystko w klasztorze OO Bazylianów na wysokiej górze w Hoszowie. Ciocie
nieraz chodziły tam ze mną na spacer.
Z początku bardzo lubiłem te wycieczki. Tuż przy gościńcu wystrzela w niebo z równiny
wysoka góra… Pnie się po niej wysoko ścieżką wykutą w wąskiej skale. Z prawej
strony gęsty, bukowy las, z lewej przepaść i oddzielająca ścieżkę od przepaści drewniana
balustrada. W połowie drogi jakby pieczara, zamieniona w kapliczkę. Kapliczka jest raz
zamknięta, kiedy indziej otwarta, a wówczas widać w niej klęczącą postać z siwą brodą
sięgającą ziemi. W wychudłej twarzy goreją posępne oczy. Pytałem cioci jednej i drugiej,
kto to. „Posąg – mówiły – figura taka”. Nie powiedziały mi jednak, jak się nazywa. Może nie
chciały, może nie wiedziały jeszcze… A ja się tej figury trochę bałem.
Pod szczytem góry kończył się las, z półmroku wychodziło się na rozległą przestrzeń.
Stały tu zabudowania klasztorne, zajazd dla pielgrzymów i duża cerkiew, zbudowana, jak
mnie pouczyły ciocie, na wzór bazyliki św. Piotra w Rzymie. Bardzo mi się w tej cerkwi podobała
galeryjka pod kopułą i kazalnica w kształcie łodzi. W łodzi stał św. Piotr i zarzucał
sieć. W sieci było już kilka ryb. Gdy wyraziłem pytanie – widząc te same ryby przy trzeciej
z kolei wizycie – czy one się w taki upał nie zepsuły, wyjaśniono mi, że to nieprawdziwe
ryby, że one są z drewna. Św. Piotr też jest z drewna, nieprawdziwy. Świetna była akustyka
w tej cerkwi. Trzeba było porozumiewać się najcichszym szeptem, bo inaczej wszyscy
ludzie w cerkwi słyszeli, co mówiłem cioci do ucha. Zwykle przychodziliśmy tu o takiej
porze, kiedy nie odprawiano nabożeństwa, ale raz trafiliśmy na coś, co stało się dla mnie
przyczyną zmartwienia na długi czas. Oto wkrótce po nas weszła grupa chłopów i chłopek,
a w jej środku dziewczyna – blada, z przymknięty mi oczyma. Innymi drzwiami wkroczył
postawny bazylianin z pałamarzem. „To ksiądz Tebinka” – szepnęła ciocia. Ksiądz rozpoczął
swój obrzęd. Śpiewał tak grubym głosem i tak silnym wersety starosłowiańskie, aż witraże
drżały. Przy prowadzono ku niemu dziewczynę. Oparł jej na głowie Biblię i zaczął czytać,
kropił ją święconą wodą z drewnianej miseczki, a głos jego, potężny od samego początku,
brzmiał teraz jak grom. Trzęsła się ze strachu dziewczyna, drżeli chłopi, ciocie pobladły,
a ja złapałem ciocię za suknię, Przechodzący koło nas sługa klasztorny szepnął, zapytany
przez ciocię, że to wypędzają złego ducha z nawiedzonej.
Głos grzmiał straszliwym basem, dziewczyna dostała drgały wek. Zemdlała. „Zły duch
ją opuścił” – objaśnił sługa, spiesząc ku dziewczynie, by ją ocucić wodą.
Od tego dnia wystarczyło wymówić przy mnie nazwisko księdza Tebinki, abym w ferworze
największego rozbrykania stał się cichy jak trusia. Słowo „tebinka” wywoływało
u mnie stale wspomnienie niesamowitej sceny w bazyliańskiej cerkwi.
Do tego słowa przyłączyły się jeszcze inne skojarzenia. Gdy pewnego dnia szliśmy pod
górę, koło skalnej kapliczki, ujrzałem przez otwarte drzwi brodatą figurę na klęczkach
i zapytałem ciocię, jak już pytałem nieraz, kto to jest. Tym razem dostałem odpowiedź.
Ciocia Hala rzekła: Tebinka. Zdrętwiałem ze strachu. Po chwili przyszła refleksja: Przecież
Tebinka w cerkwi nie miał brody, a ten w kapliczce ma, jakże to jest? „On ma już taki
zwyczaj – odparła ciocia – zawsze zdejmuje sobie brodę w cerkwi, bo mu tam niewygodnie.”

28 TEBINKA
Ciotki zakaszlały, zaczęły manipulować koło ust chusteczkami, a ja wlokłem się za nimi
pod górę, myśląc czy ukaże się nam teraz w cerkwi Tebinka, bo może zdąży tam przed
nami na przełaj. Nie zdążył widocznie, bo go nie ujrzeliśmy, nie zdołałem więc stwierdzić
naocznie metamorfozy, ale w nią ślepo uwierzyłem. Odtąd zamiast jednego strachu miałem
dwa: z brodą i bez brody.
Nie koniec na tym. Wieczorami po dachu i poddaszu naszej „drewutni” biegało jakieś
stworzenie, piszcząc od czasu do czasu. Ponieważ nieraz w tym czasie przebywałem
w mieszczącej się koło komórki ubikacji – powiedzmy: toaletowej – piski te mocno mnie niepokoiły.
Gdy raz zapytałem ciocię Halę, co to tak piszczy, wypaliła bez namysłu: Tebinka.
To mnie dobiło. Wprawdzie w cerkwi słyszałem z jego ust najbardziej basowy bas,
a ten na dachu piszczy najcieńszym sopranem, ale… Tebinka może na poczekaniu zmieniać
brody, może chyba to samo robić z głosem.
Od tej pory wypraszałem się od spacerów do Hoszowa, jak tylko mogłem, a do ubikacji
nie poszedłbym wieczorem za nic w świecie.
W kilka miesięcy później musiałem jednak iść do Hoszowa, nie mogłem się w żaden
sposób wymówić od tego. Dzień był bardzo upalny. Gdyśmy doszli do podnóża góry, byliśmy
spoceni, a dalej, podczas „wspinaczki”, pot lał się z nas strumieniami. W cerkwi, pełnej
w tym dniu pielgrzymów, było niezmiernie duszno. Nic więc dziwnego, że cioci Hali zrobiło
się słabo. Powstało zamieszanie. Z konfesjonału wyszedł ksiądz… o Boże! Ksiądz Tebinka!
Podtrzymał ciocię i poprosił, byśmy z nim poszli do klasztoru, gdzie ciocia rozsznuruje się
(ach, te gorsety) i napije czegoś zimnego, a wszystko przejdzie.
Poszliśmy. Ksiądz Tebinka okazał się miłym gospodarzem, tak żartował z ciociami i ze
mną, tyle mi dał cukierków, że odważyłem się powiedzieć mu o jego metamorfozach i Zapytać,
jak on to robi. Ciocie były czerwone jak raki, zaniemówiły… Gościnny gospodarz
milczał chwilę, mrugał oczyma, poruszał bezgłośnie wargami… Wreszcie wybuchnął tak
basowym śmiechem, żeśmy omal z krzeseł nie pospadali.
„A niech cię, kawalerze, kule biją – powtarzał – to z brodą, powiadasz, to bez brody, ha,
ha, ha… i piszczy na dachu… ” – śmiejąc się, klepał mnie po kolanach i aż podskakiwał na
krześle.
Ciociom wróciła zdolność mówienia. Zabawiliśmy w refektarzu sporą godzinę, a usta
nam się nie zamykały. W rezultacie dowiedziałem się od księdza Tebinki, że ciocia Hala, to
„figlarz nielada”, że figura w kapliczce to św. Onufry, który nigdy i nigdzie stamtąd się nie
rusza, na dachu piszczały zapewne łasice, a zły duch w owej dziewczynie, to zapewne – jak
ciotek – choroba nerwowa, którą leczyć powinien psychiatra… „Ale gdzie tu, w miasteczku,
psychiatra czy inny specjalista… Więc ja muszę się brać do tego, gdy mnie proszą. Podobno
pomaga nawet nieźle. Sugestia może, może gorąca modlitwa. Kto wie… ”

DO CESARSKIEGO DĘBU
Nie wiem, co miało dla mnie większy urok na spacerach do Cesarskiego Dębu – dom
Bernala, piekielna kapliczka, czy sam Dąb. Szło się tam prawie przez całe miasteczko, mijało
się kościół, a zaraz za kościołem zaczynał się rząd domków z ogródkami. Jeden z nich, prawie
taki sam jak inne, nie wyróżniający się niczym szczególnym, chyba tylko zamkniętymi
stale drewnianymi okiennicami, to był dom, koło którego przechodziłem z uczuciem grozy
i lęku. Dom Bernala. Dawno temu – jak mi opowiadała Pelusia – kiedy mnie jeszcze nie
było na świecie, wpadli zbóje do tego domu, zamordowali Bernala, Bernalową i ich dzieci,
zrabowali złoto i srebro i uciekli. Sąsiedzi przywołali żandarmów, a ci tak długo szukali
zbójców, aż ich znaleźli i powiesili. W domu po Bernalach nikt nie chciał mieszkać, nikt go
nie chciał kupić. Stał tak samotny z zamkniętymi okiennicami, a ludzie opowiadali, że nocą
słychać tam jęki i płacze. Po południu, w słoneczne dni, kiedy mijaliśmy go w drodze do
Dębu, nie dochodziły stamtąd żadne odgłosy, choć nieraz zdawało mi się, że coś cichutko
zawodzi. Pewnie jednak były to – jak zapewniała ciocia – koniki polne.
Kilkadziesiąt kroków za tym domem zaczynał się gęsty żywopłot z tarniny, za nim stały
cztery bardzo wysokie stare lipy, a pomiędzy nimi przytulona do ich pni niewielka kapliczka.
Stała w niej figura św. Jana, u której stóp płonęły świeczki łojowe, kopcąc i smoląc tak
Św. Jana, jak i ściany z zawieszonymi na nich obrazami. Za każdym razem, gdym oglądał te
obrazki, przechodził mnie dreszcz przerażenia. Na jednym z nich brzuchaty grzesznik leżał
na łożu śmierci, przy nim stały wory ze złotem, flachy wina i jakieś dziwne owoce, może
ananasy. A z ciemnego kąta pokoju wyłaniał się diabeł z rogami, z ogniem buchającym
z paszczy i godził grzesznika trójzębem. Na innym obrazie, czerwonym jak krew, grzesznik
siedział po szyję w czymś, jakby wanna czy kocioł, woda w wannie była czarna. Szatani
pląsali wokół wanny i dorzucali drewna na ogień pod grzesznikiem.
Ciocie nie pozwalały mi za długo przebywać w kapliczce, choć udawałem, że się modlę.
Ruszaliśmy w dalszą drogę wspinając się na łagodne podgórze. Pogodne niebo nad nami.
Chciało się śpiewać. Śpiewaliśmy: „Ty pójdziesz górą”, „Za Niemen”, „Do kniei”, „Choć
burza huczy wkoło nas”, póki nie doszliśmy na szczyt przedgórza, gdzie niedaleko gościńca,
na polu Gieciowej stała ławeczka oparta o starą czereśnię.
Piękny był stąd widok na miasteczko. Wśród zieleni sadów białe ściany domów, szare
i czerwone dachy, wieże kościoła i cerkwi, połyskująca w słońcu wstążka górskiej rzeki
z prze rzuconym przez nią mostem i dwiema kładkami. A nad tym górował nasz dąb,
wspaniały dąb z dziadziowego sadu. „Najwyższy punkt” – stwierdzało któreś z nas i piersi
nasze rozsadzała duma. Naokoło miasteczka z trzech stron Wzgórza przechodzące w góry,
a z czwartej równina, przez którą biegł nasyp kolejowy.
Opuszczaliśmy po kilku minutach odpoczynku ławeczkę Gieciowej i szliśmy dalej cesarskim
gościńcem, to wspinającym się w górę, to opadającym w dół, by zaraz znów się
podnieść. Z jednej i drugiej strony ciągnął się gęsty las. Nasze piosenki budziły w nim echa.
Szły z niego ku nam pachnące grzybami, żywicą i kwiatami leśnymi powiewy. Z oddali,
spoza drzew i gór dochodził czasem stłumiony gwizd lokomotywy. Parę razy zdarzyło się,
że z jednej ściany lasu ku drugiej pomknął drogą zając, a raz mignęła wśród pni sarenka.
„Już niedaleko” – oznajmiła ciocia. Wchodziliśmy na garbek i rzeczywiście: na lewo od
gościńca, na wyciętej w lesie polanie ukazywał się czworobok otoczony kunsztownym ogrodzeniem
z drewnianych palików, pośrodku cel naszej wycieczki – Cesarski Dąb. Nie umył

30 DO CESARSKIEGO DĘBU
się nawet do dziadzi owego dębu, krępy, przysadzisty, ale rozłożysty. Otoczony girlandą
łańcucha z masywnych żelaznych ogniw, rozpiętą na kamiennych słupkach. Za łańcuchami
kamienna tablica, głosząca, że tu w tym a tym roku Franciszek Józef I ubił dzika. Fakt
ubicia dzika nie był w tych stronach niczym osobliwym, bo dzików było mnóstwo, Czymś
osobliwym była tylko wizyta cesarska w tych zabitych deskami okolicach. Ja wpadałem
jakby w nastrój bajki, bo przecie cesarz tu bywał, to coś jakby z opowieści: „Był sobie
król… ” Ale ciocie śmiały się. Żartowały, że dzik musiał być bardzo oswojony, jeśli dał się
zastrzelić parę kroków od gościńca. Ale czego nie robi się dla cesarza.
Przy zbitym z desek stole zjadaliśmy przyniesione ze sobą prowianty. Słońce przygrzewało
coraz słabiej, zapadał wieczór. Dałem sygnał do powrotu. Ciocie dziwiły się, że taki
mały, a nie chce dłużej odpoczywać. A sprawa była jasna.: nieprzyjemnie przechodzić zbyt
późno koło piekielnej kapliczki i domu Bernala.

ŚNI MI SIĘ MAMA
Mijał miesiąc za miesiącem, a ja wciąż przebywałem u dziadków. Babcia jeździła do
mamy prawie co tydzień, a po powrocie mówiła zawsze, że tatowi lepiej, więc mama
wkrótce przyjedzie, zabierze mnie z powrotem, bo bardzo się za mną stęskniła. Gdy mi to
babcia powiedziała raz i drugi, ogromnie się ucieszyłem. Gdy posłyszałem to po raz piąty
czy szósty, nie podnosiłem oczu na babcię, a gdy wreszcie podniosłem, wielkie niedowierzanie
biło widocznie z mych oczu, bo babcia raz po raz zaczęła powtarzać: „naprawdę,
naprawdę” i całowała mnie w głowę. Coraz żywiej widziałem w wyobraźni ten naprawdę
nasz dom, taki jaki był, gdy mnie babcia zabierała do siebie. Do tego obrazu domalowywałem
sobie nowe szczegóły na podstawie słów zasłyszanych z rozmów babci. Bardzo
często rozmawiano o mamie, ale tak, abym nie słyszał. Ja jednak podchwyciłem niejedno
zdanie z babcinych relacji. Widziałem też nieraz, jak babcia kładzie palec na ustach, gdy
Bratkowska, któraś ze znajomych, albo koleżanka mamy zaczyna żalić się na mamin los.
Moja mama była dla tych kobiet kochaną, małą Józuńcią, która tu w miasteczku urodziła
się, tu chodziła do szkoły i tu wyszła za mąż, by pojechać w „daleki świat”. Jej szkolne
koleżanki, młode jeszcze bardzo, ale już jak moja mama matki dzieciom, opowiadały mi
nieraz, jak przychodziły tu do moich dziadków bawić się z mamą w sadzie, jak robiły
babki z piasku, którego zawsze było dużo na podwórzu pod modrzewiem, jakie figle płatały
w szkole. „Jak to dziecko podobne do Józuńci – mawiały. – Będzie na pewno szczęśliwe. Ale
ona, biedna… ” Babcia zaczynała dawać paniom znaki.
Po jakimś czasie byłem już pewny, że mama popłakuje, gdy jej się zdaje, że nikt nie
widzi. Wchodząc do pokoju, w którym leży tato, uśmiecha się, opowiada o tym, co zdarzyło
się w domu i mieście. Tato wodzi za mamą oczyma, ale nic nie mówi. Nie może mówić,
ani ruszać się… jest sparaliżowany. Koledzy-profesorowie i uczniowie tata ustalili między
sobą dyżury i stale w dzień i w nocy jest ktoś z nich u nas w domu, by pomóc mamie
w pielęgnacji chorego. Bo tata bardzo lubią w gimnazjum.
Lekarze mówią, że elektryzowanie postawi tata na nogi. Masażysta zapewnia, że wkrótce
tato będzie mógł ruszać lewą ręką. Ostatnio tato zaczął trochę głosu wydobywać, jak małe
dziecko… Biedna mama wierzy, że tato jeszcze wróci do gimnazjum i znów będzie uczył.
Gdy tato czuje się gorzej, mama traci wiarę i płacze w kąciku.
Taki obraz powstał w mojej głowie z tych wszystkich słówek, półsłówek, zatajań, ubolewań
przerywanych na mój widok.
Śniła mi się mama często. Zawsze była zapłakana.

DZIADZIOWE KŁOPOTY
Dziadzio miał dwa biurka: jedno czarne, duże w magistracie, a drugie, o wiele mniejsze –
w domu, w dziadziowej kancelarii. Przy tym biurku załatwiał sprawy „Florianki”.
W jednej z szuflad biurka leżały metalowe miseczki. W jednej były centy i inne miedziaki,
a nawet srebrne guldeny, w trzeciej banknoty i złote monety. W dolnej szufladzie
na prawo leżały blaszane tabliczki z patronem asekuracyjnego towarzystwa, złotym św.
Florianem na czerwonym tle. Św. Florian we wspaniałej, błyszczącej zbroi gasił wodą
z wiadra ogień.
Oprócz biurka, stołu i szafy stało w tym pokoju dziadziowe, łóżko z rozścieloną przed
nim skórą dzika. Nad łóżkiem na dywaniku – dwie dubeltówki i różne myśliwskie przybory.
Tak niby miało być, że dziadzio urzęduje tu po południu. Ale nie zawsze o tej porze
bywał on w domu. Miał spraw bez. lik, to wyjeżdżał na wieś, by zbadać sprawę pożanru
zaaseku – rowanego gospodarstwa, albo kupić nasionai zboże do siewu, to szedł na swoje
pole, to wyruszał na jakieś bliskie polowanie, albo też zaszywał się w gąszczu sadu, by coś
szczepić, ciąć lub piłować.
W tym ostatnim wypadku niewiele było kłopotu, gdy przyszedł klient. Albo babcia,
stanąwszy na progu wołała w sad: „Józiu, Florianka”, albo klient wędrował do sadu na
poszukiwanie dziadzia. Nieraz wstawał dziadzio od kolacji, by Wydać polisę, zainkasować
ratę, albo spisać doniesienie o pożarze. Babcia sarkała, że w spokoju zjeść nie dają człowiekowi,
dziadzio uśmiechał się wyrozumiale, oświadczając, że cały dzień nie było go w domu,
a kiedyś musi urzędować.
Klienci, którzy polowali na dziadzia w czasie, gdy z magistratu przychodził do domu na
obiad, zastawali go nieraz – ku zgryzocie babci – z widłami w ręku. Dziadzio chciał, abyśmy
pili mleko od własnych krów, gdyż „w tym kupnym mleku Bóg raczy wiedzieć, co mogą
być za choroby”, lubił pomagać służącej oporządzającej wcale dobrze – krowy. Często brał
się do wyrzucania gnoju ze stajni. „Józuńciu – błagała babcia – daj temu spokój, to nie na
twój wiek robota. Chodź na obiad.” Dziadzio twierdził zwykle, że zaraz przyjdzie, ale – co
zaczął, musi skończyć. Gdy zasiadał do stołu, babcia i ciocia Maryńcia zaczynały kręcić
nosami, aż wreszcie babcia apelowała: „Zdejm chociaż tę twinkę, całą stajnię w tej twince
tu przyniosłeś”. Dziadzio był ustępliwy. Szedł do siebie, zmieniał marynarkę, zwaną twinką,
na surdut i spokojnie wracał do przerwanego obiadu.
Dziadzio bardzo lubił szczepić drzewa. Każdy członek rodziny miał drzewko poświęcone
mu przez dziadzia. Dziadzio mawiał: „Ta grusza – Paulińci, ta papierówka – Józuńci, ta
morela – Tadzuńcia.”
Dziadzio był namiętnym palaczem. Miał w szufladzie pudełka „Kajserów”, „Nilów”, „Damesów”,
„Pursitschanu”, a nawet cygar, ale to wszystko było dla gości. Dla dziadzia najsmakowitszą
była mieszanina „trzynastki” z „Krullem”, tanich, ale jak dziadzio twierdził –
zdrowych tytoni, które nie drapią w gardle i nie wysuszają języka. Z mieszanki tej kręcił
papierosy w bibułkach Dorobantul i palił je w własnoręcznie sporządzonych cygarniczkach.
Babcia i ciocia Marynia nie znosiły dymu tytoniowego w ogóle, ale do dziadziowej mieszanki
żywiły szczególną abominację. W rezultacie jedynym terenem, na którym dziadzio
mógł używać przyjemności palenia, stał się jego pokój i kuchnia.
We framudze okna dziadziowego pokoju wisiało coś, co mnie bardzo zaciekawiało,
ale czego nie wolno mi było dotykać. Dziadzio nazywał to „aneroid”. Z tego to aneroidu

34 DZIADZIOWE KŁOPOTY
przepowiadał pogodę. Przepowiednie były świetne, ale na opak. Gdy dziadzio mówił: „nie
idźcie dziś na spacer, bo was deszcz zmoczy”, myśmy wiedzieli, że słońce będzie nam
przyświecało pięknie całą drogę. Gdy dziadzio zachęcał nas do dalszej wycieczki, „bo
w aneroidzie pogoda jak złoto”, myśmy spuszczali nosy na kwintę i zostawaliśmy w domu.
I dobrze, bo nadciągała burza z piorunami, albo zaczynało lać jak z cebra. Dziadzio bywał
w takich wypadkach skonfundowany i mruczał, że chyba wyrzuci na śmieci aneroid, ale
my braliśmy zawsze w obronę ten przyrząd.

MAZURKI CIOCI HALI
Wiele ciekawych dla mnie rzeczy było w naszym salonie. Porcelanowe puzderko na
tytoń z wieczkiem, które podnosiło się za tkwiącą w jego środku porcelanową malinę.
Popielniczka w kształcie rzeźbionej z drzewa głowy buldoga, który w otwartej paszczy
trzymał metalową miseczkę. Muszle o przedziwnych kształtach i różnych wielkości – od
takich jak orzeszek, do takich jak główka kapusty. Jeziora, skały, owce, krowy i pasterki
na płótnach w solidnych złoconych ramach. Na stole przykrytym kapą, przetykaną złotym
szychem, albumy w skórzanych oprawach, wytłaczanych w ozdobne wzory, a w albumach
panie i panowie w dziwacznych strojach— i fryzurach. Było tam też w pewnym zakamarku
zrobione z masy cukrowej wielkie, jakby strusie jajo, pięknie przystrojone w czerwone
cukrzane esy-floresy, z okrągłą szybką wprawioną w cieńszy koniec. Przez szybkę widać
było różne dziwy we wnętrzu: koguta piejącego na płocie, żółciutkie kurczątka, baranka
z czerwoną chorągiewką i parę zajączków.
Niewiele wpuszczały światła szklane drzwi ganku, obrośniętego dzikim winem. Duże
weneckie okno od strony ulicy przysłonięte było gęstą firanką, a kwiaty w ustawionej pod
nim żardynierce wybujały prawie na całą wysokość okna. Za to potok światła wlewał się
przez okno z południowej strony, tej, gdzie pod ścianą rosły róże, a wśród nich śliczna
Marszanielka. W letnie dni, gdy okno było otwarte, wraz ze światłem wpływały do salonu
fale zapachu kwiatów.
W salonie przebywało się tylko wtedy, gdy zjawiali się goście. Nie bardzo tęskniłem
za tymi wizytami. Słyszałem nieraz od starszych: „dzieci i ryby nie mają głosu”, „dzieci są
po to, by je widzieć, a nie słyszeć”, uczono mnie, że tak jak te pięknie przystrojone dzieci
z kolorowych widokówek mam siedzieć cicho, nie wiercić się jak fryga i uważać na swą
piękną, długą bluzkę w kontrafałdy, aby jej nie poplamić, tak jak ten Staś z bajki Jachowicza,
co to na sukni zrobił plamę. Za dużo było tych wszystkich rygorów dla mnie. A poza tym
co ja miałem robić wśród pań i panów, z którymi nie mogłem rozmawiać ani o Karkasie,
ani o pani Bratkowskiej, ani o zakopanych skarbach, ani o smakowitych „bomblach”. Toteż,
dygnąwszy pięknie, wysuwałem się z salonu, gdy tylko nadeszła okazja, i wędrowałem
w swoje strony.
Dopiero wówczas, gdy przyjeżdżała do nas na święta czy wakacje ciocia Hala, salon
stawał się i dla mnie „swoją stroną”. Stawało się to dzięki cioci i temu, że musiała ćwiczyć
na fortepianie, a fortepian stał właśnie w salonie. Ćwiczyć musiała dlatego, bo chodziła
do szkoły, do seminarium we Lwowie. O tym seminarium opowiadała coś, co mi się nie
trzymało głowy. Interesowały mnie za to jej opowieści o stancji w pensjonacie nr. Bielskiej,
o czterech śledziach podawanych na srebrnym półmisku przez lokaja w białych rękawiczkach
dla piętnastu pensjonariuszek i o kromkach chleba cienkich jak opłatki. Ciocia Hala
była najmłodszą córką babci i liczyła zaledwie o jakieś dwanaście lat więcej niż ja. A może
różnica wieku była nawet jeszcze mniejsza. Nie śmiała się z moich fantazji o tajemniczych
skarbach pod dębem i o moich sukcesach myśliwskich, lubiła Karkasa, biegała z nami
po sadzie jak sarna, a nawet, gdy nikt nie widział – wdrapywała się na drzewa. Umiała
malować kredkami i akwarelą. Raz wymalowała mi bokobrody i wąsy, wsadziła na głowę
cylinder, narzuciła na mnie coś w rodzaju palta aż do ziemi i kazała przemawiać grubym
głosem. Babcia i dziadzio mieli z tego sto pociech.
Gdy zabierała się do ćwiczenia, wciskałem się w kąt salonowej kanapy i siedziałem

36 MAZURKI CIOCI HALI
tam, jak mi ciocia nakazywała, cicho jak myszka, bo mazurki Chopina są bardzo trudne
i gdybym cioci przeszkadzał, musiałaby grać je wciąż od początku i nigdy by nie doszła
do końca.
Gdy ćwiczyła na wakacjach, unosiła się w salonie woń róż i goździków, a wieczorem
rezedy lub matioli. Gdy grała na wielkanocnych feriach, pachniały biało-różowe i błękitne
hiacynty, a podczas świąt Bożego Narodzenia powietrze przesiąknięte było żywicznym
zapachem drzewka, wielkiej choinki, oraz zawieszonych na niej jabłek i słodyczy.
Ciocia Hala grała. Grając, wyglądała inaczej niż zwykle. Wydawało mi się, że to jakby
wróżka czy księżniczka. Spod jej palców płynęły tony perliste, kryształowe… Biło mi serce.
Stawało mi przed oczami wszystko, co najpiękniejsze j najwznioślejsze, o czym mi opowiadały
ciocia i babcia: dziewczynka z zapałkami, matka, która w zimową noc idzie szukać
zabranego jej przez śmierć dziecka, biedny Kopciuszek, którym starsze dzieci pomiatają.
Stawały mi przed oczyma cudowne wschody i zachody słońca. sad w kwieciu zalany światłem
księżyca… Chciało mi się śmiać z radości i płakać z żalu i tęsknoty. A ciocia Hala grała
i grała. Już nie ćwiczyła teraz, lecz naprawdę grała dla siebie i dla mnie.
Aż wreszcie, gdy utrudziły się cioci palce, a mnie od nieruchomego tkwienia na kanapie
zesztywniały nogi i ręce, wstawała ciocia od fortepianu, przecierała oczy, masowała palce –
zabierała mnie na spacer. Próbowałem jej po drodze powiedzieć, co czułem, gdy grała.
Nic z tego nie wychodziło. Całowała mnie w czoło i oświadczała: „O tym trudno mówić.
Mazurki tylko się gra, albo się ich słucha”.

BOLECHOWSCY LEKARZE
Pewnego razu ciocia Hala przyjechała na święta blada, przygaszona i jakaś niemrawa.
Naszym domowym lekarzem był dr Podłuski, wychowanek wileńskiego uniwersytetu. Sam
wygląd tego konsyliarza budził zaufanie. Przysadzisty, z różowymi policzkami i mięsistym
nosem, miał kasztanową brodę. Kręcące się figlarnie jej włoski łączyły się na policzkach
w bokobrody, a na podbródku tworzyły coś w rodzaju jakby wachlarza. Ta broda miała
właściwości lecznicze. Gdy dr Podłuski przytykał ucho do mej piersi, włoski brody tak
mnie łaskotały, że zaczynałem chichotać. Domownicy, słysząc mój śmiech, chwalili Boga,
że choroba już przeszła, skoro mam taki dobry humor. Na wszystkie moje dolegliwości
aplikował tylko jedno lekarstwo: gorzką wodę Hunyadi Janos. I o dziwo woda zawsze
pomagała na wszystkie moje dolegliwości.
Zaproszono go do zbadania bladej cioci. Gdyśmy go otoczyli kołem po lekarskiej konsultacji,
rozłożył krótkie ręce, dmuchnął w rozłożystą brodę, zaśmiał się dobrodusznie i rzekł:
„Najlepsze lekarstwo dla Halusi byłoby ją wydać za mąż, to wspaniale leczy u panien
anemię”. A gdy ciocia Hala poczerwieniała jak rak, a dziadzio i babcia zaczęli chrząkać
i bąkać, że przecie musi seminarium skończyć, że za młoda… konsyliarz pokiwał głową
i zapowiedział, że w takim razie Halunia pić będzie codziennie porcję wody żelazistej. Ale,
że akurat zabrakło tej wody i w aptece, i nawet u Fuksa, trzeba będzie parę dni poczekać.
Pan konsyliarz przychodził często w odwiedziny wraz z panią Podłuską. Lubiłem te
wizyty, bo zawsze zasiadałem wówczas przy stole ze wszystkimi, pałaszowałem pieczeń
huzarską z duszonymi kartoflami, sarninę lub zająca, a potem babcine ciasteczka. Pan doktor
wszystkim się delektował, opowiadał anegdoty z czasów studiów w Wiedniu i ze swej lekarskiej
praktyki w miasteczku, śmiejąc się co chwila głębokim, jakby dudniącym śmiechem,
tak zaraźliwie wesołym, że z konsyliarzem śmialiśmy się wszyscy przy stole.
W Bolechowie był jeszcze dr Ikałowicz. Przybył do nas z Bułgarii, gdzie był nadwornym
lekarzem królewskim. Dochody miał tam nie najgorsze, bo mógł kupić sobie w naszym
miasteczku piękny dom z ogrodem. Mieszkał tam ze swą młodą, piękną gospodynią. Posiadłość
przytykała do muru kościelnego w tym miejscu, w którym na Wielkanoc strzelano
z „armaty”. Ustawiano tam drewnianą kolubrynę, wsadzano w nią stary karabin i strzelano
ślepymi nabojami. Rezonans był taki, jakby waliła artyleria. W willi dra Ikałowicza drżały
wszystkie szyby.
Dr Kleinberg miał willę nad brzegiem Sukielu. Nam, dzieciom, najbardziej się podobał
ogród kwiatowy, a w nim mieniące się tęczowymi barwami szklane kule na drążkach, do
których przywiązane były czerwone i białe róże.
Weterynarz miejski, dr Bornstein, choć pochodzenia żydowskiego, wyglądał ze swymi
regularnymi rysami i zawiesistym wąsem na polskiego szlachcica. Pochodził z zachodniej
Galicji, mówił po polsku bez żadnego akcentu. Ze wszystkimi żył w zgodzie, dla swego
synka Julka co roku urządzał choinkę nie tylko na polskie ale i ruskie Boże Narodzenie.
Pewnego razu Julek zapytał go: „A czemu ty mi nie urządzasz choinki na żydowskie Boże
Narodzenie?”

CIOCIA HALA IDZIE ZA MĄŻ
Gdy mieszkałem u babki, zanim przeniosła się do miasteczka mama z ojcem i rodzeństwem,
podziwiałem nieraz w karnawale obie ciocie, gdy wieczorem wybierały się na bal.
O tej porze powinienem był spać, gdy z sąsiedniego pokoju dolatywały podniecone, głosy,
wonie fiołków i konwalii, zapach kręconych żelazkiem włosów. Przez otwarte drzwi widziałem,
jak ciocie stają się coraz bardziej podobne do wróżek, czy księżniczek w powodzi
batystów, tiulów i falbanek, z bukiecikami kwiatów przy biuście i we włosach, w złocistych
pantofelkach, w cudownych rękawiczkach…
Pod oknami rozlegał się turkot kół, a do kuchni wchodził Malonka, oznajmiając, że już
można jechać. Babcia i dziadzio, wystrojeni w paradne szaty, strofowali ciocie że jeszcze nie
całkiem gotowe, a tu już przecież fiakier zajechał. Nadchodził na koniec moment, gdy ciocie,
szumiąc jedwabiami, rozsiewając zapachy perfum, wpadały do mego pokoju, całowały
w czoło, życzyły dobrej nocy i znikały wraz z dziadkiem, babcią i Malonką, a po chwili
rozlegał się trzask bata i odgłos końskich kopyt.
To wszystko było dla mnie czymś z bajki o Kopciuszku. Ciocie nie były wprawdzie
nigdy umorusane i oberwane jak kopciuszek, ale gdy wystroiły się na bal, wyglądały
zupełnie inaczej niż na codzień, nawet twarze miały całkiem inne… Tak la pewno wyglądał
Kopciuszek, gdy zjawiła się u niego wróżka z darami i dobrą nowiną. Nie byłem całkiem
pewny, czy znana mi dobrze landara Malonki nie zmieniała się w taką noc w pozłacaną
karetę, a sala drewnianego „Sokoła”, gdzie miał się odbyć bal, w balową salę królewskiego
pałacu.
Na drugi dzień po balu ciocie bywały zwykle trochę jakby rozmarzone, trochę jakby
niewyspane, szeptały coś między sobą, czasem cicho chichotały i nie miały ochoty do rozmowy
ani z babcią, ani z dziadziem, a o mnie to już nawet nie ma co mówić. Wieczorem
dziadzio, patrząc na nie, mruczał: „I znowu nic z tego wszystkiego, Jezus, Mario, Józefie
święty, znów straciłem całą noc, czysty kłopot z tymi babami”. – „Przecież wygrałeś w wista
czy preferansa, nie gderaj Józuńciu” – rzucała babka. – „E, ja wygrałem, ale dziewczęta znowu
przegrały, kręcą się koło nich tylko Łapotłuki ze szkoły ludowej, smarkacze ze szkoły
lasowej, szkoda czasu i, atłasu”…
Minęło kilka lat. Mieszkałem już od dawna w naszym domu na Kopernika, nosiłem
granatowy mundurek, gdy dowiedziałem się, że ciocia Hala idzie za mąż. Zaczęło się od
tego, że babcia sprowadziła hafciarkę ze Lwowa, panią Coppee. Miała wyhaftować cioci
całą wyprawę, wszystkiego ze dwanaście sztuk. Pani Coppee zamieszkała u nas i wzięła
się do roboty. Była bardzo szczupła, miała miły, smutny uśmiech, opowiadała nam cichym,
przyjemnym głosem ciekawe rzeczy. Dziwiła się, że mama wyciąga ją codziennie na spacer
i nie pozwala zbyt długo haftować przy świetle lampy. Wszędzie, gdzie pracowałam – mówiła
nieśmiało – pytali: „Pani już nie haftuje?”, a tu pani krzyczy na mnie: „O, pani jeszcze
haftuje”. Zżyła się z nami, a my z nią, stała się jakby członkiem naszej rodziny.
Drugim zwiastunem ciocinego zamążpójścia był stary Bodakowski, pisarz u pana rejenta.
Znał on daty wszystkich imienin, miał w ewidencji wszystkie ważne zdarzenia w rodzinach
i przy każdej takiej okazji chodził składać gratulacje, wręczając przy tym związany różową
wstążeczką rulonik papieru, na którym wykaligrafowane były życzenia jego układu.
Aby zawczasu przygotować sobie tekst, zaczął wypytywać naszych sąsiadów, kto zacz ten

40 CIOCIA HALA IDZIE ZA MĄŻ
narzeczony i kto go rodził. Pan Bodakowski otrzymywał zwykle po złożeniu życzeń parę
koron i uścisk ręki.
Razu jednego otrzymał coś więcej. Otóż przyszedł do naszych sąsiadów na chrzciny.
Sąsiedzi, dobrzy ludzie zaprosili go do stołu, mówiąc: „Świeżutkie ciasteczka, prosto z pieca,
bardzo prosimy”. Bodakowski wypraszał się chwilę „dla ceremonii”, potem… wciąż stojąc,
wyciągnął z poły szlusroka kraciastą, wielką chustkę, nakrył nią półmisek owych ciastek,
przewrócił półmisek na chustkę wśród ogólnej ciszy, związał chustkę z ciastkami, wśród
głębokich ukłonów i licznych „całuję rączki” i „padam do nóżek” wycofał się z pokoju. Od
tej pory nikt nie miał już odwagi prosić rejentowego pisarza do stołu, z czego zadowolone
były obie strony.
Mój przyszły wujek pochodził aż z Nowego Sącza. Gdym go zobaczył pierwszy raz,
byłem bardzo zdziwiony. Sądziłem, że ujrzę jakiegoś królewicza z bajki, który aż z drugiego
krańca Galicji pośpiesza do nas, by wywieźć stąd szóstką białych koni moją ciocię do swych
pałaców, a tymczasem… Postać raczej tęga niż szczupła, twarz raczej pociągła, oczy trochę
za wypukłe, wąsy zgięte końcami do góry, jak u cesarza Wilhelma, na głowie słomkowa
„marynarka”, w ręku laseczka z gałeczką. Takich kawalerów można było znaleźć i u nas
w miasteczku. Babcia i dziadzio cieszyli się jednak, że Ludek – bo tak się nazywał, – jest
z bardzo dobrej rodziny, trochę nasz kuzyn, że świetnie wychowany, nie ma kawalerskich
długów, bardzo gospodarny i nawet umie gotować. Ta ostatnia właściwość wcale mu mego
podziwu nie zjednała, bo cóż to za mężczyzna, który sam gotuje? Jak baba. Starałem się
unikać oczu cioci Hali, bo czułem do niej wielki żal, że wychodzi za mąż za królewicza nie
z bajki lecz z Nowego Sącza.
Babcia i krawczynie kończyły szyć wyprawę, pani Coppee haftowała ostatnie monogramy,
Bodakowski ułożył tekst gratulacji i nadszedł wreszcie dzień wesela. Znów jak za
czasów, gdy wybierała się za mąż moja mama, uruchomiono w kuchni drugie palenisko.
Zamiast mamałygi dla Karkasa gotowały się tam różne smakołyki dla weselnych gości.
Listonosz jeden i drugi znosili różne telegramy gratulacyjne, specjalnie zaangażowana kucharka
kręciła lody owocowe i śmietankowe i robiła torty. Malonka i jego koledzy po
fachu zwozili z dworca gości w dziadziowym domu zrobiło się tłoczno i gwarno, dzwoniły
kieliszki, buchały śmiechy, a ja pętałem się z pokoju do pokoju.
Nikt w tym domu nie zwracał na mnie uwagi. Nawet lody, taka rzadkość w owych
latach, mi nie smakowały. Babcia, zauważywszy to, zaniepokoiła się i zapytała, czy mnie
brzuszek nie boli. Nie brzuszek mnie jednak bolał ale serce i to naprawdę, nie tak jak
w lecie po gruszkach.
Ciocia stała się jakaś zupełnie inna, niż była codziennie i inna niż wtedy, gdy wybierała
się na bal. Goście bardzo prosili ciocię, by coś zagrała. Długo wymawiała się, wreszcie
siadła do fortepianu. Zagrała mazurka Chopina. Wszyscy zaczęli klaskać i wołać: świetnie,
cudownie, a wujko Ludek (bo był już od godziny moim wujkiem) prosił: „A teraz zagraj
coś do tańca, jakiegoś sztajerka lub polkę”. Ciocia powiedziała mu, że jej przykro, ale jest
zmęczona i boli ją głowa. Wtedy i wujkowi zrobiło się przykro.
Do fortepianu jednak zasiadł jakiś starszy gość i zaczęły się tańce. Przyszło mi na myśl,
że teraz już nigdy nie usłyszę ciocinych mazurków Chipina, bo ciocia pojedzie w świat.
I nigdy już nie będzie się bawiła ze mną i Karkasem w sadzie, ani nie pójdzie z nami do
Tebinki czy Kaiserwaldu. A potem zdałem sobie sprawę z tego, że za dzień i ja stąd pojadę
do szkoły. Zrobiło mi się bardzo smutno i zacząłem myśleć o znikomości wszech rzeczy.
Ach, dobre to były czasy, gdy ciocia tańczyła nie tutaj w salonie, na swoim weselu, ale
w „Sokole na balach „Łapotłuków” i „smarkaczy z lasowej” W pewnej chwili zbliżył się
do mnie świeżo upieczony wujek. „Ja cały dzień widzę – powiedział, głaszcząc mnie po
czuprynie – ze ty cos wilkiem na mnie patrzysz. Nie bój się, nie zjem twojej cioci. Poczekaj,
przyjdą wakacje – przyjedziesz do nas, do Sącza, zobaczysz, jak będzie miło. No, daj rękę na
zgodę, jak mężczyzna mężczyźnie i bądźmy przyjaciółmi”. Dałem rękę na zgodę. W dwa
lata potem pojechałem na wakacje do Sącza. Ale to już inna historia

NIESPODZIANKA
Będziesz miał dzisiaj niespodziankę – rzekł do mnie dziadzio pewnego dnia, zabierając
mnie i Karkasa na spacer. – Na pewno bardzo się ucieszysz”.
Na wszelkie moje pytania, jakie mu zadawałem, uśmiechał się tylko i mówił: „Zaczekaj,
zobaczysz”. Czekałem więc, choć umierałem z ciekawości. Gdzież ta niespodzianka – myślałem,
śledząc spod oka dziadzia. Ale dziadzio jak zwykle trenował od niechcenia Karkasa,
każąc mu iść za nogą, to aportować jakiś kamyczek czy drzazgę. Wszyscy przechodnie
kłaniali się dziadziowi, a ten i ów przystawał, by go o coś zapytać, czy prosić. Dziadzio
zatrzymywał się, wysłuchiwał, co mu miano do powiedzenia i sam zaczynał mówić. Mówiąc,łapał
rozmówcę za guzik marynarki czy płaszcza i kręcił to w lewo, to w prawo.
Czasem tak długo kręcił, aż guzik zostawał mu w ręku ku jego wielkiemu zdziwieniu
i zawstydzeniu. Ale rozmówca, który w czasie tej operacji z guzikiem pomyślnie załatwił
swą sprawę z dziadziem, uśmiechał się na dziadziowe przeprosiny, mówił, że to nic nie
szkodzi i spokojnie chował guzik do kieszeni.
Nie była to dla mnie żadna niespodzianka. Widywałem takie sceny zawsze, gdy chodziłem
z dziadziem na spacer.
Minęliśmy rynek, ulicę, przy której był sklep Fuchsa i mała cukierenka, przeszliśmy
drewniany most nad rzeką, przecinającą miasteczko i zaraz za mostem skręciliśmy w prawo,
w ulicę czy drogę, biegnącą między ubogimi drewnianymi zabudowaniami i zaroślami nadrzecznej
wikliny. Nigdy tu grzewało, w powietrzu unosiła się woń listowia wierzb i wikliny.
Droga skręcała w lewo, oddalając się od rzeki, stawała się Ulicą. Wśród sadów i ogrodów
stały białe domki. Na jednym ż pierwszych wisiała tabliczka z napisem Ulica Kopernika.
Uszliśmy kilkadziesiąt kroków. Dziadzio zapytał, wskazując na dom z ganeczkiem: „Jak ci
się podoba? Chciałbyś tutaj mieszkać?”
Biały, z ciemnym gontowym dachem, stał bokiem do ulicy, od której dzielił go mały
ogródek kwiatowy za sztachetkami. Tuż przy furtce podwórzowej – studnia z żurawiem.
W oknach domu kwitnące fuksje. Wejście do wnętrza przez ganek o drewnianych filarkach,
a o dwa kroki dalej drugie drzwi, pewnie od kuchni. W głębi podwórza stodoła. Za
budynkami duży sad.
„Podoba mi się – odrzekłem – bardzo tu ładnie”. Dziadzio zmienił temat rozmowy. Przechadzając
się ze mną i Karkasem po ulicy tam i z powrotem, opowiadał, co pisała niedawno
mama: „Tatowi lepiej, ale lekarze każą mu przez dłuższy czas odpocząć w spokoju i ciszy.
Trzebaby wynająć jakiś ładny domek przy zacisznej uliczce. Napisałem już, aby przyjeżdżali.
Co byś powiedział, gdyby i mama, i tato, i Stasio przyjechali tu za parę dni i gdybyś
zamieszkał z nimi w tym domku? Już go wynająłem, a może go kupię?”
Nic nie powiedziałem, bo mi odjęło mowę z radości. Nareszcie wracałem do mamy.

DOM
Dom był stary. Dziadzio kupił go dla nas od Spiessa, potomka niemieckich kolonistów,
osadzonych – jak nam opowiadała ciocia – na skraju miasteczka przez austriackiego cesarza
Józefa II. Ta ich osada zwała się dziwnie, bo „Nowy Babilon”, a szła przez nią droga do
drugiej miejskiej osady, która też nosiła biblijną nazwę „Salomonowa Górka”. Nie wszyscy
koloniści – szwabi, jak ich powszechnie nazywano, pomieścić się mogli z biegiem czasu
w swym „Nowym Babilonie”, kupowali więc grunta i budowali się w innych częściach miasteczka.
Zrobiła tak i rodzina Spiessów – nie szedł jakoś interes – a był Spiess ponoć niezłym
stolarzem. Wyemigrował więc do krewnych w Ameryce, a dom sprzedał dziadziowi.
Dom był niski ale rozłożysty. Wysoki dach był kryty gontami. Prawie połowa domu
stanowiła za „szwabskich” czasów warsztat stolarski z osobnym wejściem ze dworu i z sieni,
dziś to był najobszerniejszy, najwygodniejszy pokój mieszkalny Prawie zawsze było w nim
słońce, okna wychodziły na sad i ogródek. Po drugiej stronie sieni – kuchnia z dobudowaną
od północy spiżarnią, w której panował chłód nawet w upały – z kuchni wejście do dwóch
pokoi – sypialni i salonu. Z salonu przez przedpokoik wychodziło się na ganek.
W owym przedpokoju stała w kącie wielka szafa ze skryptami i książkami ojca. W skryptach
mowa była o sanskrycie, o języku starosłowiańskim i innych rzeczach, które nie interesowały
ucznia trzeciej klasy ludowej. Za to „Don Kichot” w czerwonej oprawie Biblioteki
Dzieł Wyborowych z ilustracjami Dore’go sam napraszał się w ręce. Zaczynałem od ilustracji,
przypatrywałem się im tyle razy, że na pamięć nauczyłem się wizerunku Rycerza
Posępnego Oblicza i Sancho Pansy, i Rozendrata, a Mariternes z oberży, wiatraki, mulnicy,
więźniowie, orszak czarodzieja Merlino stały się dla mnie tak swojskie jak nasz dom, sad
i ulica.
W upalne, letnie dni najlepiej było przeglądać książki w przedpokoju, leżąc na brzuchu,
na chłodnej, lakierowanej podłodze. Nie broniono mi tego. Mama zerknęła czasem z góry
na leżącą przede mną książkę, zapytała, czy mi się podobają obrazki, uśmiechnęła się i szła
dalej.
Ale pewnego razu była niezadowolona. Odebrała mi grubą książkę z pięknymi drzeworytami
ptaszków, ryb, małp i innych ciekawych stworzeń, oświadczyła stanowczo, że to nie
dla mnie i zabroniła wyciągać z szafy. Owoc zakazany tak kusił, że korzystałem z każdej
nieobecności mamy, by zabrać się do owej książki. Ale nadeszła pora szkolnej spowiedzi.
W rachunku sumienia było pytanie: czy czytałeś książki zakazane? Przy konfesjonale
supłałem swój wielki grzech. Ksiądz zainteresował się tym grzechem ucznia trzeciej klasy,
spojrzał na mnie uważnie przez kratę. „A jaka to książka?” – zapytał. „Teoria Darwina – wyjąkałem
– miała śliczne obrazki”. Ksiądz odwrócił głowę i wydał dziwny głos. Kaszlał, kichał,
czy prychał. Kazał tylko odmówić za Darwina trzy razy Ojcze Nasz, Zdrowaś i Wieczne
Odpoczywanie.
W lecie drzwi z przedpokoju na ganek zawsze bywały otwarte. Zamiast leżeć z książką
na chłodnej podłodze, siadało się na ławeczce na ganku. Można było czytać, od czasu
do czasu spozierać na płot z nasturcją, na naszego psa Hektora, na ulicę, którą z rzadka
przechodzili sąsiedzi lub ludzie z przedmieścia do centrum miasteczka nie przez most, lecz
kładką – skracając drogę.
Od ulicy dom był oddzielony wąskim pasem kwiatowego ogródka. Rosły tam obramowane
barwinkiem dwie róże, dwa krzaki bzu i duży krzak michałków. Za sztachetami – na

44 DOM
podwórzu – znajdowała się studnia z żurawiem. W upalne letnie dni widok żurawia zwabiał
na nasze podwórko pielgrzymów wędrujących naszą ulicą na odpust do Hoszowa. Stawialiśmy
w taki dzień na cembrowinie studni pełną konewkę wody, a przy niej garnuszek, by
każdy z uznojonych wędrowców mógł się sam obsłużyć.
Strych był wysoki i przestronny. Było dość miejsca i na suszenie bielizny i na przechowywanie
jabłek i gruszek; na kufry, kosze i stare meble. Z jednej strony od ogrodu były
drzwiczki przez które zapewne stary Spiess ładował na strych siano, może deski, by dobrze
przeschły zanim będą zdatne na meble.
Przez te drzwiczki Stasio i ja postanowiliśmy robić skoki spadochronowe. Za spadochron
miał posłużyć stary, znaleziony na strychu parasol. Na komendę Stasia: raz, dwa,
trzy wyskoczyłem z otwartym parasolem w ręku. Skok nie był z wysoka, dom był niski,
lądowanie odbyło się w bujnej trawie, więc skończyło się tylko na siniakach i zadrapaniach,
na krzyku moim i Stasia a potern mamy która nieźle prze trzepała nam skórę.
Dom zbudowany był z grubych desek, obrzuconych z zewnątrz i z wewnątrz warstwami
gliny mieszanej z plewą. Niejedna deska zaczynała próchnieć i trzeba ją było wymienić.
Stare to było nasze domisko, wydawało nam się jakby granitową twierdzą, do której było
można uciec przed wszystkimi przeciwnościami, gdzie czuliśmy się bezpiecznie.

SPACERY Z MAMĄ
W dwa tygodnie po naszej wilii, gdy nadchodziła ruska wilia, greko-katolicka, zabierała
się mama znów do pracy przy naszej choince. Uzupełniała bibułkowe łańcuszki, zawieszała
jabłka i rożki, jak nazywaliśmy chleb świętojański, owijała staniolą orzechy i cukierki, by
je artystycznie rozwieszać na podniszczonym w ciągu kilkunastu dni Bożym drzewku.
Gdy się ściemniło, brała tę obwieszoną słodyczami choinkę w swoje ręce jak jakąś
wielką monstrancję i wraz ze mną i Stasiem wymykała się cichaczem z domu, by nie
płakały młodsze dzieci – Janek i Wandzia, które zostawały pod opieką Kasi.
Szliśmy do Dołżki, podmiejskiej wioski, gdzie w jednej z pierwszych chat mieszkała
nasza dawna służąca Hania, która wyszła za mąż i miała już dwoje dzieci. Przechodnie,
widząc dziwną procesję, przystawali chwilę, wpatrywali się w maszerującą w mroku mamę,
całą naszą trójkę, a poznawszy życzyli z uśmiechem dobrej nocy. Mijaliśmy prawie pusty
o tej porze rynek, podążaliśmy ulicą, Kilińskiego, bardzo „niewonną” w lecie, (było tam
kilka garbarni) ale o tej porze roku taką jak wszystkie inne, mijaliśmy nad rzeczką mały
młyn, spoczywający w ciszy po paromiesięcznej pracy mielenia na miazgę dębowej kory na
garbnik i wchodziliśmy do wsi. Odprowadzaliśmy mamę do Haninej chaty, lecz nie szliśmy
z nią do środka, by widokiem tylu obcych nie przestraszyć dzieci. Staliśmy na drodze,
wsłuchując się w ruskie kolędy dolatujące z chałup, w szczekanie psów zaniepokojonych
śpiewami.
Mama obiecywała wrócić prędko i słowo dotrzymywała. Słyszeliśmy, jak Hania żegnała
się z mamą w swoim obejściu i jak dziękowała za choinkę.
Na wiosnę i w lecie chodziła mama z nami na spacery w podmiejskie okolice. Śpiewaliśmy
razem, zbierali kwiaty, mama opowiadała nam ciekawe historie. Gdy wracaliśmy z.
bukietami polnych i leśnych kwiatów, żydowskie dzieci patrzały na nie pożądliwie, a czasem
któreś z nich prosiło o kwiatek. Mama nigdy nie odmawiała, rozdawała kwiatki i bez
proszenia. „Niech mają, biedactwa – mówiła – cały dzień bawią się na szarej, brudnej ulicy,
nawet porządnej trawy nie widzą, nie tylko kwiatków.”
Ile razy mijaliśmy w piątkowy wieczór żydowskie domki przy drodze, mama zerkała
przez niezasłonięte okna na stoły zastawione szabasową ucztą i oświetlone świecznikami.
Przy tej okazji dowiadywaliśmy się czegoś z Meira Ezofowicza czy Gedalego, albo z jakiejś
innej nowelki. Orzeszkowa, Rodziewiczówna, Konopnicka stworzyły mamie świat, którego
fragmenty odnajdywała w naszym miasteczku wśród umorusanych dzieci, brodatych
i pejsatych Żydów, Żydówek w perukach, chłopów w zgrzebnych koszulach wypuszczanych
na spodnie i przepasanych rzemieniem lub krajką, chłopek w barwnych zapaskach
i mieszczan, od święta odzianych w czamarki, a na codzień w kapoty.
Prócz naszych autorek miała mama jeszcze jedną ulubioną: Selmę Lagerl ´ ’of, której „Gostę
Berlinga” i „Tętniące serca” czytała po parę razy. W lesie, w otaczających miasteczko
górach, nad rzeczką czy w jarze przypominał się mamie zawsze jakiś krajobraz z „Dewajtisa”
i „Nad Niemnem” lub coś ze skandynawskiej scenerii. W Bubniszczu opowiadała
o „Starej Baśni”, o świątyniach pogańskich Słowian i o warowniach wśród takich skał jak
w Bubniszczu.
Gdy słuchaliśmy maminych opowieści, wszystko w naszym mieszkańców innymi oczyma.

KAJZERFEST
W trzeciej i czwartej ludowej nienawidziłem Moskali i… Szwedów. Zdecydowaną antypatię
żywiłem do Prusaków, w stosunku do Austriaków uczucia nie były wyraźne. Wszystko
to miało swoje przyczyny. Co do Moskali, to nie na darmo czytałem darowaną mi przez ojca
na imieniny książkę o Kościuszce. Często mówiło się w domu o powstaniu 63-go roku, nieraz
oglądaliśmy kartony Grottgera, wiadomo było, że wuj Marunowicz był ranny w powstaniu,
a dziadzio często powtarzał wzdychając, że też byłby poszedł do powstania, gdyby „nie
tylne kółka”. Co oznaczały te kółka, nie bardzo rozumiałem, ale uważałem dziadzia za
rodzaj powstańca.
Nienawiść do Szwedów powstała we mnie na plebanii. Nasz proboszcz zorganizował
koło T.S.L. dla chłopców, zapraszał nas w niedzielę do siebie i czytał nam „obronę Częstochowy”
i inne fragmenty „Potopu”. Ogromnie się wtedy pogniewałem na Szwedów dlatego,
że śmeli atakować Jasną Górę. Nienawiść do Szwedów nie trwała jednak długo i zniknęła
pod wpływem maminej Selmy Lagerloff i tłumaczeń, że od „Potopu” minęło prawie 300 lat,
że w tym czasie Szwedzi bardzo się zmienili na korzyść.
Gdy myślałem o Prusakach, stawał mi zawsze przed oczyma oślepiony przez ich przodków
Jurand ze Spychowa i zamęczona przez nich Danusia.
Z Austriakami miałem kłopot. O Franciszku Józefie, którego portret znałem świetnie
z czytanek szkolnych i z podobizn na „koronach” i „grajcarach”, mówiono u nas „nasz
cesarz”. I ja. miałem do mego słabość od tego dnia, w którym rozeszła się wiadomość,
że anarchista Luccheni zamordował jego żonę Elżbietę. Była to młoda, piękna pani. Gdy
przyglądałem się jej portretom, byłem pewny, że tak musiała wyglądać królewna Śnieżka.
Mama poszła z sąsiadką i ze mną do kościoła na nabożeństwo żałobne za jej duszę. Gdy
zobaczyłem na środku kościoła trumnę i usłyszałem requiem, zacząłem z wielkiego żalu
głośno płakać. Nie chodziłem wówczas do szkoły i nie nauczyłem się opanowywać swoich
uczuć, toteż ryczałem coraz głośniej, tak że mama musiała mnie wyprowadzić z kościoła
i długo uspokajać. Moja sympatia dla nieszczęsnej cesarzowej przelała się częściowo
na Franciszka Józefa, tym bardziej że nie ożenił się po raz drugi, a więc – jak wówczas
sądziłem – nie mógł nigdy przeboleć straty swej „królewny Śnieżki”.
Jeszcze nie wiedziałem wtedy o bombardowaniu przez Austriaków Lwowa, o sprowokowaniu
przez nich rzezi galicyjskiej, o Kufsteinie… Miałem się o tym dowiedzieć trochę
później, gdy na kołnierzu mego mundurka błyszczały trzy lub cztery srebrne paski. Na
razie nic mi nie przeszkadzało robić tego samego co inni, to jest śpiewać: „Boże wspieraj,
Boże ochroń nam cesarza i nasz kraj”, w kościele i szkole, gdy nadszedł dzień cesarskich
imienin lub podczas innej galówki.
W takie dni w kolatorskiej ławce w kościele zasiadali panowie w świetnych, złotem,
zdobionych mundurach, ze szpadami u boku, trzymający z gracją stosowne kapelusze „pirogi”.
Na chórze zjawiała się orkiestra solinarna z grającymi na trąbach i innych dętych
instrumentach z takim zapałem, że aż szyby drżały. Cała sala wypełniała się w ten dzień
nami, to jest chłopcami i dziewczętami ze szkoły ludowej.
W wigilię uroczystości maszerował po ulicach miasteczka „fakelcug”, na przedzie i po
bokach pochodu górnicy z salin w swoich mundurach i czakach z pióropuszami, nieśli
pochodnie, z których kapała od czasu do czasu smoła, a w górę wzbijał się smolisty dym.
Orkiestra, również w solinarnych mundurach, przygrywała dziarskie marsze, za orkiestrą

48 KAJZERFEST
szli dostojnicy w pirogach, za nimi zaś ciągnęło mieszczaństwo i dzieci. Tego wieczora we
frontowych oknach wszystkich domów gorzały dziesiątki świec – iluminacja. Było to dla
nas, dzieci, coś wspaniałego, pełnego splendoru, w żaden inny dzień ulice nie były tak
oświetlone.
Kulminacyjnym punktem „Kajserfestu” były jednak dla nas fajerwerki, ognie sztuczne,
puszczane w ogrodzie miejskim przy dźwiękach orkiestry i wśród wrzasków zachwytu.
Cesarz, dobrotliwie uśmiechnięty starszy pan z bokobrodami i wydatną dolną wargą,
dzięki któremu mieliśmy dzień wolny od szkoły, fakelcugi, chadzał w naszej wyobraźni po
swoim pałacu w mundurze sto razy wspanialszym niż te, które nosili panowie w pirogach
i muzykanci z salin. Na głowie jego widniał zawsze wieniec laurowy jak na „koronach”
i „guldenach”, albo złota korona. Jeździł złotą karocą zaprzężoną w czwórkę białych koni
lub na ognistym rumaku. Piechotą chodził tylko tam, dokąd – jak mówiła babcia – nawet
cesarz piechotą chodzi.

OJCIEC
Do największego pokoju w domu, oddzielonego sienią od innych pokoi i od kuchni,
nie wolno było nam – dzieciom, wchodzić bez mamy. Był to pokój ojca. Leżał tam, chory,
na łóżku w zacisznym kącie, dokąd dochodziło najmniej hałasu. Przyprowadzała nas tutaj
mama, gdy ojciec czuł się lepiej, by pozdrowić go na dzień dobry, a wieczorem powiedzieć:
dobranoc. Mijały jednak czasem tygodnie, a myśmy nie byli tam zapraszani, bo ojcu było
gorzej.
Ojciec wymieniał z nami zwykle tylko parę słów i to z trudnością. Pół leżąc, pół siedząc,
patrzał na nas smutnymi oczami i z lekka kiwał głową, gdy mama zdawała sprawozdanie
z dziejów naszych w danym dniu. Gdyby wierzyć w każde jej słowo, byliśmy zazwyczaj cały
dzień grzeczni jak anioły. Nie chciała martwić ojca niepotrzebnie. Raz jeden tylko rozmawiał
ojciec ze mną nieco dłużej. Było to na moje imieniny, na św. Tadeusza. Gdy mama mnie
wprowadziła, pogłaskał mnie swą ina wpół bezwładną ręką i oczyma poprosił mamę, by
podała mi leżącą obok na stoliku książkę. Na okładce był znak orła białego na czerwonym
polu i napis „Tadeusz Kościuszko’ñ. „Abyś szedł, dziecko, w ślady tego wielkiego Tadeusza,
ale abyś był szczęśliwszy od niego” – powiedział powoli, rozdzielając zgłoski, dał znak, bym
się przybliżyli pocałował mnie w czoło.
Gdy dzień był ciepły i pogodny, a ojciec czuł się dobrze, przyjeżdżał fiakier Malonka
parą koni, mama i służąca przeprowadzały ojca do powozu, troskliwie go tam usadawiały,
mama siadała obok niego, jeden z nas obok Malonki, drugi na ławeczce naprzeciw
rodziców – jechaliśmy na spacer do lasu świerkowego na Dołżce, gdzie drzewa rozgrzane
słońcem pachniały żywicą, na Salomonową Górkę, by nacieszyć oczy sadami kwitnących
czereśni, albo – gdy kwitły konwalie – do Cesarskiego Dębu, gdzie na polankach rosły całe
ich łany. My, malcy, biegaliśmy po lesie czy łączce, a mama stojąc obok powozu, zapewniała
ojca, że za par§ miesięcy będzie mógł wysiąść z fiakra i przechadzać się. Ojciec uśmiechał
się.
Bardzo rzadko zdarzały się takie przejażdżki. Coraz rzadziej. Ojciec umarł, gdy ja, najstarszy
z czworga dzieci, miałem dziewiąty rok.
Na pogrzeb zjechali koledzy ojca, profesorowie i jego uczniowie, rodzina, było gwarno.
Nie zdawałem sobie zupełnie sprawy z tego, co się stało. To była pierwsza śmierć, z jaką
zetknęło mnie życie. Po pogrzebie goście odjechali, zostaliśmy sami w domu. Mama zaczęła
chodzić z nami, starszymi dziećmi, na cmentarz. Mieliśmy z sobą kwiaty, mama wyjmowała
z tkwiącego w ziemi słoika zwiędły bukiet, zmieniała wodę i wstawiała świeży. Wszyscy
klęcząc odmawialiśmy modlitwy, mama zostawała na klęczkach najdłużej, my siadaliśmy
na ławeczce i patrzyli na mamę, na grób ojca i sąsiednie groby. Na jednym z nich był napis:
Hier rhut in Gott Johann Jakob Drummer. Od tej pory minęło pół wieku, zapomniałem
wiele ważnych rzeczy, a nazwisko Niemca–kolonisty, spoczywającego na cmentarzu koło
ojca, tkwi wciąż w mojej pamięci.
Po drodze na cmentarz i z cmentarza mama opowiadała nam o ojcu. Zaczęliśmy go
poznawać, tworzyliśmy powoli jego obraz z czasów przed tym dniem, kiedy zamieszkał na
łóżku w zacisznym kącie pokoju, do którego nie wolno nam było wchodzić.
Dowiedzieliśmy się, jak walczył z biedą jako student, jak profesorowie i koledzy cenili
jego zdolności i przepowiadali mu świetną przyszłość. Jak dobrym był Polakiem, jak
wraz z takimi jak on zapaleńcami zakładał Towarzystwo Szkoły Ludowej. Mówiła mama,

50 OJCIEC
że dumna zawsze była z naszego ojca, gdy widziała, jak wszyscy go lubią, gdy słyszała,
jak przemawiał na zebraniach i w gronie gości, którzy często do nas przybywali. Mówiła
o ciężkiej jego chorobie, która zwaliła go z nóg nagle, w chwili, gdy sądził, że pokonał już
największe trudności i że będzie mógł spokojnie pracować, by nam było dobrze. O tym,
jak leżąc bezsilnie, martwił się o przyszłość nas, dzieci, i rozpaczał, że nie damy sobie bez
niego rady, gdy zaczniemy podrastać.
Słuchaliśmy z wielką uwagą. Serce nam się ściskało z żalu i z miłości dla ojca.
I dopiero teraz zaczęliśmy rozumieć słowa: umrzeć i śmierć.

PANI SZEDIWY
Pani Maria Szediwy pojednała mnie ze światem, gdy w wieku lat dziesięciu życie mi
obrzydło. Z Bolechowa przywieziono mnie do Stryja i umieszczono w bursie. Dotychczas żyłem
wśród swoich, w małym domku schowanym w sadzie, a teraz znalazłem się w piętrowej
kamienicy i miałem sypiać w dużej sali wraz z dziesięciu chłopakami, których zobaczyłem
po raz pierwszy przed kilku godzinami…
Nadeszła sobota. Do bursy przyszła drobna, wątła pani, porozmawiała z prefektem,
prof. Walczakiem, a potem przywołała mnie i zaprosiła do siebie na niedzielę po kościele.
Zaznaczyła, że zaprasza mnie w ogóle na wszystkie niedziele aż do matury.
Już sama droga, którą szło się do pani Szediwy, odmieniała trochę mój posępny nastrój.
Na rogu ulicy widniała tabliczka „Ulica Bolechowska”. Więc ulica ta prowadzi do mojego
miasteczka, krainy szczęścia, którą niedawno opuściłem. Z tej drogi skręcało się na lewo
na ulicę Krzywą.
Tu, przy Krzywej stał domek pani Marii, bardzo podobny do naszego, z gankiem obrośniętym
fasolą o białych i czerwonych kwiatach. W ogródku na kilku grządkach rosły
jarzyny, na podwórzu – studnia o drewnianym ocembrowaniu i pniak, na którym rąbało się
trzaski.
Za wysokim parkanem z poczerniałych desek widniał sąsiedni dom, który był mi jakby
znajomy. „Tak – rzekła pani Szediwy – znasz ten dom, tam mieszkaliście, póki pan profesor,
to jest twój tatuś, ciężko się nie rozchorował i póki mamusia nie przeniosła się z wami do
Bolechowa”.
Ciągnęła opowieść o tym, jak dobrą sąsiadką była moja mama, jak życzliwy był mój
ojciec dla jej synów, których uczył w gimnazjum. Gdy tak opowiadała, odżył mi we wspomnieniach
ów smutny dzień, kiedy to tato, wybierając się do gimnazjum, padł nagle bezwładny
na ziemię, posłyszałem rozpaczliwy płacz mamy, poczułem zapach lekarstw i octu,
którym go nacierała. Coraz wyraźniej wyłaniały się z pamięci te dawne wydarzenia, jak
pani Maria, chcąc ulżyć mamie, zabierała mnie do siebie, jak bawiłem się z jej synami na
tym właśnie podwórku, na którym teraz się znalazłem. Łagodny głos małej pani, przypominający
najwcześniejsze dzieciństwo, pogodził mnie ze światem.
W pewnej chwili uśmiechnęła się z zażenowaniem: „Ja tu gadu-gadu, a ty pewnie
umierasz z głodu”. Wzięła mnie za rękę i poprowadziła do wnętrza domu. Po chwili zaczęły
dochodzić z kuchni smakowite zapachy.

DROGA DO SALKI
Z historii biblijnej z Nowego Zakonu wiedziałem coś niecoś o Salome. Piękne to imię
i piękna była ta okrutna dziewica, która zażądała głowy św. Jana. Nasza Salome, u której
kupowaliśmy wiktuały, nie była okrutną, nie była też piękną, a nazywała się na codzień
Salka. Salomeą była tylko od święta.
Miała sklep we własnym starym domku z gankiem naprzeciw plebanii. Prócz sklepu
miała męża Lejzora, którego nigdy prawie nie było widać w sklepie, i córeczkę, która czasem
tam przychodziła. Mama próbowała nieraz porozmawiać z Salką o jej rodakach, Meirze
Ezofowiczu, o starym zegarmistrzu i innych postaciach z Orzeszkowej, ale ta uśmiechała
się z zażenowaniem, oświadczając, że się na książkach nie bardzo rozumie.
Najrozmaitsze wiktuały i nie-wiktuały można było dostać w sklepie Salki. Mama kupowała
tam głównie kukurydzianą kaszę, grysik, kawę kneipowską, śledzie, chleb i bułki.
Były to rzeczy tanie, ale że nas, dzieci, było czworo, a naszym apetytom dorównywał apetyt
służącej, kupowało się tego sporo. Załatwiała sprawunki służąca „na książeczkę”. Po
„pierwszym” mama składała Salce wizytę w sklepie, zazwyczaj w moim towarzystwie. Po
przedyskutowaniu poszczególnych pozycji, nieraz bardzo ożywionym, bo czasem widniały
w książeczce rzeczy, których z zasady nie kupowaliśmy, na przykład margaryna, następowało
podsumowanie należności. Wynik zapierał mamie dech w piersi. Nigdy się nie
spodziewała, że suma będzie tak pokaźna. Przyniesione pieniądze dawała a conto, a resztę
dopisywała Salcia do maminego długu.
– Kiedyż ja to spłacę? – martwiła się mama, ale Salka obtarłszy palcami kąciki ust, w których
od długiego gadania nagromadziła się ślina, pocieszała mamę: – A czy ja coś mówię,
że już trzeba płacić? Niech te moje pieniądze leżą u pani dobrodziejki. One są u pani jak
w banku, nawet jeszcze lepiej, bo pani jest córką pana Bielawskiego, a pan Bielawski, ho-ho,
jakby chciał, to by kupił cały mój sklep i jeszcze dwa takie. Co pani się martwi?
Mama martwiła się jednak i to bardzo. Salka tak przecież mamę uspokajała, iż mama
odzyskiwała dobry humor, a nawet dawała się namówić na „luksus”, mianowicie na kupno
tabliczki czekolady Sucharda. Czekolada ta, twarda, kuchenna, zawijana w papier z podobizną
medali, jakie podobno zdobyła na wystawach, bardzo nam, dzieciom, smakowała.
Mimo, że kuchenna, traktowaliśmy ją jak deserową. Nie mieliśmy jeszcze wydelikaconego
podniebienia.
Przed Bożym Narodzeniem pokazywała nam Salka pudła. „prosto z Wiednia, z samego
Wiednia”. Czego tam nie było! Czekoladki, pomadki, cukierki w różnokolorowych
bibułkach z nalepionymi główkami aniołków, gwiazdkami i kwiatami – podłużne pudełka
z „włosami aniołków”, gwiazdkami i kwiatami świeczki czerwone, żółte, niebieskie, betlejemskie
gwiazdy do umieszczenia na szczycie drzewka, różnobarwne, szklane dzwoneczki…
Oczy wyłaziły nam na wierzch, gdy pani kupcowa otwierała przed nami te pudła i zachwalała
ich zawartość z taką fachowością, jakby od dziecka co rok stroiła choinkę i święciła
Narodzenie Pańskie.
Czasem zamiast Kasi posyłała mama na codzienne zakupy do Salki mnie i Stasia. Lubiliśmy
tam chodzić, ale gdy nastały zimowe, ciemne wieczory, nie bardzo rwaliśmy się jednak
do tych wędrówek. Droga do Salki wiodła koło Kajciowei stodoły, a chodziły łuchy, że na
dachu stodoły przesiaduje diabeł, pali ogromne cygaro, żarzące się jak ogniste koło, i śmieje

54 DROGA DO SALKI
się szatańskim śmiechem. Gdy nie udało się nam wykręcić od wizyty u Salki, mijaliśmy
stodołę pędem, z głowami zwróconymi w przeciwną stronę i wpadaliśmy do sklepu prawie
bez tchu. Ta piekielna stodoła była na szczęście jedynym niesamowitym fragmentem drogi
do Salki. Mieszkali przy tej ulicy ludzie spokojni, a nawet bogobojni… Przy tej ulicy mieszkali
państwo Kolasińscy. Pan domu był to emerytowany sędzia, siwy, różowy, jowialny, a żona –
o usposobieniu raczej melancholijnym – była zawołaną gospodynią. W domu było tylko ich
dwoje i służąca, ale pani Kolasińska miała zawsze pełne ręce roboty.
Gdy pewnego dnia po dłuższym deszczu mama wybrała się na spacer, by skorzystać
z pogody, wstąpiliśmy po panią sędzinę. Ale ona nie mogła pójść z nami. – Naprzód obowiązek,
a potem przyjemność – powiedziała ze smutkiem. Ciekawi byliśmy, co to za ważny
obowiązek. – Muszę pościerać prochy w salonie – - wyjaśniła – bo nie można zdać się na
służącą.
Od tej pory do naszego języka rodzinnego weszło na stałe nowe powiedzonko „naprzód
obowiązek, a potem przyjemność”. Wywoływało ono zawsze dużo wesołości.
Droga do Salki była równocześnie drogą do kościoła, który stał o kilkadziesiąt kroków
od jej sklepu. Do kościoła chodziliśmy jednak tylko raz na tydzień, a do Salki codziennie,
stąd też mówiło się, gdy chodziło o wskazanie drogi: Pójdziesz naprzód tą drogą, co do
Salki, a potem, gdy miniesz kościół…
I my, i pół miasteczka codziennie odwiedzaliśmy Salkę. Dobrze na tym wyszła. Wystawiła
sobie kamieniczkę nielichą, jedyną w tej połowie miasteczka.

JANEK UKRAINIEC
Janek-Iwan był kolegą Stasia ze szkoły ludowej, brał udział w naszych przygotowaniach
do podróży tratwą nad Morze Czarne razem ze mną, Stasiem, najmłodszym z nas Jańciem
i naszym wakacyjnym gościem, krewniakiem Jankiem Merunowiczem.
Na kołnierzu Janka Merunowicza widniały cztery złote paski, co oznaczało, że jest
w ósmej, ostatniej klasie i za rok może być akademikiem. Ja byłem od niego młodszy o trzy
lata, Stasio o pięć, co w tym wieku znaczy bardzo wiele, lecz nasz kuzyn nie zadzierał nosa,
był nie tylko świetnym partnerem do dyskusji z mamą i innymi, ale i dobrym towarzyszem
naszych zabaw, a nieraz ich inicjatorem.
Tak na przykład z jego to inicjatywy wzięliśmy się do przygotowywania Jańcia do
gimnazjum, Jańcio ogromnie chciał być studentem i prosił o to. Oświadczyliśmy mu, że
najważniejszą rzeczą w szkole i bursie jest cierpliwe znoszenie tatarowania skóry. Wobec
tego ja i Stasio zwinęliśmy ręczniki w rodzaj grubych powrozów, Janek przytrzymywał
głowę Jańcia na swoich kolanach, a my zaczęliśmy młócić kandydata na studenta w wyprężoną
część ciała. Codziennie zwiększaliśmy porcję o dwa ręczniki. Jańcio znosił operację
po spartańsku, ale gdy doszliśmy do dwudziestu ręczników, nie wytrzymał biedak i ryknął
wielkim głosem. Nadbiegła mama, wrzepiła po parę placków mnie i Stasiowi, a Jankowi
wyczytała reprymendę. Zawstydził się najwięcej z nas wszystkich, bo chciał w oczach
mamy uchodzić za filozofa, miał przecież wąsy, a tu złapano go na takich sztubackich
figlach.
Brał udział w przygotowaniach do podróży tratwą na Morze Czarne. Sukiel, nasza górska
rzeczka wezbrała po ulewnych deszczach i zalała przybrzeżne sady i łąki. Przemieniła
się w oczach: była to już Wisła czy Wołga. Postanowiliśmy wykorzystać tę nowonarodzoną
„arterię wodną” do wędrówki w świat szeroki, naprzód Sukielą do Świcy, potem Świcą do
Dniestru, a Dniestrem do Czarnego Morza.
Śpieszyliśmy się z przygotowaniami, by wyruszyć w drogę, zanim Sukiel opadnie i stanie
się znów górską rzeczułką. Pracowaliśmy w czwórkę: my trzej i Iwan, kolega Stasia. Górną
platformę miały stanowić stare drzwi stodoły, która spłonęła przed dwoma laty, dolną –
deski z jej niedopalonych ścian. Wolną przestrzeń między tymi dwiema płaszczyznami wypełnić
miały wióry uszczelnione smołą, jak nakazują wszystkie przepisy nawigacji dookoła
świata.
Ze swoją pracą schroniliśmy się w najdalszym zakątku sadu poza szopą, aby mama nie
poczuła swądu smoły i nie wpadła na trop naszej wyprawy.
Gdy już tratwa była gotowa, ściągnęliśmy ze strychu sznur do suszenia bielizny, który
miał nam posłużyć do holowania naszego statku. Wczesnym rankiem, kiedy wszyscy spali,
ponieśliśmy tratwę na swych barkach na brzeg Sukiela. Iwan uparł się, że próbnej jazdy
dokona on, tylko on, bo on najlepiej zna rzekę. Musieliśmy się zgodzić, choć każdego kusiło,
by zostać pierwszym marynarzem na naszym statku.
Do skobla wbitego w tratwę przywiązaliśmy sznur, spuściliśmy tratwę na wodę, ujęli
mocno sznur w cztery ręce… Iwan stanął rozkraczony na deskach pokładu, przeżegnał
się, dał komendę: jazda! I tratwa przytrzymywana przez nas sznurem ruszyła wolno przy
brzegu rzeki. Wszystko szło dobrze, tratwa zachowała równowagę. Wydaliśmy okrzyk:
triumfu. Iwan próbował kierować tratwą za pomocą długiej tyczki, a my coraz szybciej
biegliśmy brzegiem, trzymając z całych sił sznur do bielizny.

56 JANEK UKRAINIEC
Nagle tratwę porwał prąd, wyrwał nam sznur i tratwę, jak szalona pomknęła naprzód.
Z przerażenia nie mogliśmy wydobyć głosu – tratwa pędziła na tamę z faszyny, a przez
tamę przelewała się spieniona woda – lada chwila nastąpi katastrofa…
Iwan legł plackiem na pokładzie, w ułamku sekundy zsunął się z niego do rzeki, a tratwa
uderzyła o tamę, okręciła się i popłynęła z głównym prądem środkiem Sukielu.
Iwana nie było widać. Z krzykiem pędziliśmy ku tamie co tchu w piersiach. Pod tamą
wynurzyła się głowa Iwana, potem ręce, które chwyciły pędy wikliny porastające tamę.
Krzyknęliśmy radośnie: Iwan, wiwat! A Iwan pełzł po tamie ku brzegowi, walcząc z wodą
szturmującą tamę.
Pierwszy marynarz na Sukielu wyszedł z tej przygody tylko z kilku szramami na rękach
i twarzy. Twierdził, że nic się nie bał i zaczął nucić jakąś piosenkę, prychając przy tym, bo
trochę się opił wody.
Tratwa zniknęła w oddali na falach Sukielu. Popłynęła bez nas do Czarnego Morza.
Z bohaterem niedoszłej do skutku wyprawy, Iwanem – nasz gość Janek koniecznie
chciał rozmawiać po rusku, ale Iwanowi nie było to w smak. Albo odpowiadał po polsku,
albo gdzieś znikał… „Co tu u was za Ukraińcy, że wstydzą się swojej mowy” – stwierdził
Janek.
Matka Janka była Polką, ojciec – gente Rutenus, natione Polonus, jak o sobie mówił, powstaniec
z 1863 roku, poseł do wiedeńskiego parlamentu, gdzie należał do Koła Polskiego,
redaktor polskiego dziennika, złożył aż nadto dużo dowodów polskości. Był jednak nie
rzymskim, ale greckim katolikiem, a zdaniem Janka każdy greko-katolik musi być Ukraińcem.
A więc i on, Janek, jest Ukraińcem – mimo że rodzice i siostra są Polakami.
Mama oświadczyła stanowczo, że nie chce mieć kłótni na temat Polaków i Rusinów
czy Ukraińców i że Janek nie po to przyjechał do nas na wakacje, aby się sierdzić, ale
dobrze zjeść, spać, śmiać się i nabrać sił. Janek, który mamę ogromnie lubił, pocałował ją
serdecznie w rękę, powiedział, że choć mama jest zatwardziałą Laszką, zawsze ją będzie
słuchał i nigdy nie będzie mówił o Ukraińcach, prosił tylko, by mu wolno było śpiewać
ukraińskie piosenki. Umowy dotrzymał. W obecności mamy i starszych nigdy o drażliwych
tematach nie rozmawiał. Zamiast tych woleliśmy ukraińskie piosenki. Wiele z nich znaliśmy
od wczesnego dzieciństwa. Śpiewała je babcia, która wzrosła na Podolu w małym dworku,
śpiewały służące Rusinki. Janek nauczył nas wielu nowych, a że miał bardzo dobry
słuch i głos, a myśmy też nienajgorzej śpiewali, więc stworzyliśmy improwizowany chór,
do którego nieraz przyłączała się też mama. Do repertuaru wchodziły piosenki polskiej
ukraińskie imitacje żargonowych, a nawet… łacińskie i greckie, jak np. ta o pięknej córce
pastora „quae voluptas in amore”.
Janek nie był przystojnym chłopcem, miał jednak piękne oczy i ogromnie miły uśmiech.
Jego „ukrainizm” traktowaliśmy prawie na równi z jego udziałem w garbowaniu skóry Jańciowi-studentowi
i wodnej wyprawie na Czarne Morze, czy w naszym wakacyjnym chórze.
Nie przychodziło nawet na myśl, że to, co uważaliśmy za Jankowe figle, dziwactwo, czy może
pozowanie na oryginalność, jest czymś poważnym, co rozrośnie się tak w ciągu niewielu
lat, że rozdzieli rodziny, doprowadzi do morza łez i krwi po naszej i ukraińskiej stronie.
Janek na pewno też tego nie przeczuwał, gdy na wakacjach „oświecał nasz sztubaków”.

WESELE
Ciotka Sobolewska była ciocią dla wszystkich, którzy spędzili jakiś czas w jej domu. Tak
swojsko i domowo wyglądała, tak opiekuńczy i serdeczny miała sposób bycia, że wprost
niegrzecznie byłoby zwracać się do niej słowem „pani”. Tego zdania byli prawie wszyscy
jej lokatorzy i liczne dziesiątki akademików, którzy zasiadali w ciągu lat u jej stołu. Była
spokrewniona ze swymi „siostrzeńcami” i „bratankami” wielką, z gorącego serca płynącą
życzliwością dla ludzi..
Z nami, naszą mamą i babcią spokrewniona była nie tylko sercem. Była rzeczywiście
naszą krewną, nie mogłem jednak nigdy dociec, jaką i w jakim stopniu. Z opowiadań
rodzinnych wynikało, że jest krewną podwójną i że ze strony matki wypada dla mnie
babką, a ze strony ojca – ciotką. W tym charakterze podwójnej kuzynki skojarzyła ongiś
małżeństwo naszej mamy z naszym ojcem. Do kojarzenia małżeństw miała ciotka w ogóle
wielkie zamiłowanie i odnosiła duże sukcesy.
Złośliwi twierdzili, że swata młodych dlatego, bo pasjami lubi wesela, a szczególnie stałą
swą rolę starościny weselnej. W każdym dowcipie jest – jak powiadają – połowa prawdy i nie
można zaprzeczyć, że ciotka rolę tę odgrywała wspaniale. Nie w tym jednak tkwiło sedno
sprawy. Ciotka naprawdę kochała młodych i całym sercem wżywała się w ich miłosne
perypetie, pomagała usuwać przeszkody, godziła ich, gdy się na siebie dąsali, pertraktowała
z rodzicami – a gdy wreszcie doszło do ślubu i do wesela, czuła się tak jak wódz po wygranej
bitwie lub artysta po stworzeniu dzieła sztuki.
Tych swoich „dzieł sztuki rozsiała sporo po rodzinnym Podolu, we Lwowie i w połowie
Galicji.
Nieraz na tych weselach używać musiała różnych forteli, by ratować sytuację. Gdy
przyjechała do pewnej wioski, zabitej deskami od świata, zastała w dworku zrozpaczone
kobiety zalewające się łzami. Powodem łez były nie sprawy sercowe czy posagowe, jakby
można przypuszczać, ale… gastronomiczne. Oto wszystko mięso, przywiezione przed dwoma
dniami z miasteczka, zepsuło się w lipcowym upale. Ale ciotka nie na darmo ćwiczyła się
u siebie w domu w sztuce masowego żywienia. Otarła łzy płaczącym i zarządziła pobór
ptactwa domowego w całej wsi, zlikwidowała wszystkie króliki, a oglądnąwszy dokładnie
i obwąchawszy połcie miasteczkowej wołowiny i wieprzowiny, wybrała kilka sztuk jej zdaniem
zdatnych do użytku. Przy hojnym szafowaniu pieprzem, papryką, chrzanem i octem,
użyciu całej kuchennej pomysłowości, przyrządziła ciotka tak wspaniałe dania, że mówiono
o nich w całej okolicy jeszcze kilka lat po weselu. Szczególnie zachwycano się rzadką w tych
stronach dziczyzną.
Na jedno z takich celebrowanych przez ciotkę wesel zostałem i ja przez nią zaproszony
jako przedstawiciel młodszej linii naszego rodu. Byłem wtedy w szóstej gimnazjalnej. Wesele
było dla mnie atrakcyjne dlatego, że wychodziła za mąż moja babka, wprawdzie cioteczno-stryjeczna,
ale babka. Takie fenomeny zdarzały się w naszej rodzinie – jak twierdziła
ciotka – z tego powodu, że jeden z naszych protoplastów ożenił się po raz pierwszy, gdy
miał lat dwadzieścia, a drugi raz – gdy mu stuknęła sześćdziesiątka. Z obu jego małżeństw
były dzieci, a że różnica wieku między mmi dochodziła do czterdziestu lat, nasze drzewo
genealogiczne wzrastało w taki sposób, że ja mogłem być drużbą na weselu swej babki.
Babka Mania Ruszczycka była starsza ode mnie o cztery, a może pięć lat. Wesele odbywało
się w podsamborskiej leśniczówce we wsi Rajtarowice. Trwało trzy dni, a przez cały

58 WESELE
ten czas ciotka Sobolewska dwoiła się i troiła, by zastąpić pannie młodej jej zmarłą matkę,
pełnić obowiązki starościny oraz kierować pracą dwóch na ten czas najętych kucharek.
Bez ciotki nic się tam nie działo, ciotka decydowała, kto na jakim wozie ma jechać do
ślubu, ciotka błogosławiła młodą parę, ciotka wyznaczała im pokój na noc poślubną, ciotka
rozsadzała nas przy stole, rozmieszczała na noclegi w domu, w stodole lub na stogu, ciotka
wznosiła toasty i prawiła oracje – i przy tym wszystkim znajdowała czas, by robić papierosy
z „trzynastki” i tutek „Promień” dla wszystkich, którzy przyjechali nie zaopatrzywszy się we
własne papierosy. Paliła od rana do wieczora, strzepując popiół w roztargnieniu na podłogę,
na obrus, a czasem do swojej zupy. Poczciwy mój pradziadek, ojciec Mani, spełniał
posłusznie wszystkie jej polecenia, zadowolony, że dzięki niej może spokojnie pograć wieczorem
w karty, panna młoda była szczęśliwa, że dzięki ciotce wesele nabrało splendoru,
a goście cieszyli się, że wszystko idzie ładnie i składnie, że jest co zjeść, wypić, że można
z ciotką wesoło pogadać i posłyszeć od niej niejedno mądre słowo i że w stworzonej przez
nią atmosferze miło jest tańczyć, flirtować i płatać figle.

SZYSZKI CIOTKI SOBOLEWSKIEJ
W swej starej skołatanej głowie miała ciotka całe biuro ewidencyjne, całą kartotekę
naszej rodziny. Nasze drzewo genealogiczne znane było jedynie ciotce. Pielęgnowała je,
chuchała serdecznym tchem, najmniejsza gałązka nie uszła jej uwadze, znała każdy owoc,
każdy listek. Tkwiło to drzewo korzeniami gdzieś w okolicy podolskiej wsi Toki, a gałązki
rozprzestrzeniły się po całym kraju. Ród ciotki – to byli głównie dzierżawcy folwarków,
leśniczowie, nauczyciele, sekretarze samorządowi, urzędnicy średniej rangi, ale były na
tym drzewie i większe szyszki…
O tych szyszkach mówiła ciotka z dumą i odcieniem tajemniczości. Z pokrewieństwa
z szyszkami korzystała tylko w nadzwyczajnych wypadkach, bardzo rzadko i to nie dla
siebie. Był na przykład profesor uniwersytetu stryj Józef, jak go ciotka nazywała, chociaż
nosił inne imię. Wyspecjalizował się we wszystkim, co dotyczy pszczół, i znał tajemnicę
przodków mojego ojca. Jeśli chodzi o pszczoły, to dokonał odkrycia historycznej wagi,
stwierdził mianowicie w sposób naukowy, co pszczoły robią, by się rodziły dzieci płci
żeńskiej i jak postępują, by płodzić samców. Stwierdził też, że tych wszelkich sposobów
używać mogą ludzie. Odkrycia zapisał dokładnie wynalezionym przez siebie szyfrem i nie
chciał z nikim podzielić się odkryciem.
Co do przodków ojca, to on jeden w całym rodzie – jak mówiła ciotka – wiedział, skąd
oni przybyli do naszego kraju. Ciotka obiecywała nam, że któregoś dnia wybierze się do
niego i wyświetli tajemnicę, nie wybrała się jednak nigdy.
I tak stryj Józef zabrał tę tajemnicę z sobą do grobu.
Wielką szyszką był też stryj Julian, profesor Politechniki, człowiek bogaty. Wiele nam
ciotka o nim opowiadała, o jego zdolnościach, szlachetności, no i o majątku, o jego rodzicach
i o rodzicach rodziców, ale jakoś nigdy nie zdradzała ochoty zawrzeć z nim bliższej znajomości.
Mijały lata, aż wreszcie po pierwszej wojnie światowej postanowiła ciotka wysłać
do tego stryja Juliana naszego młodego krewniaka, zdemobilizowanego porucznika, który
po wyjściu z wojska pragnął kończyć studia politechniczne, a nie miał na to środków. „Stryj
Julian poradzi – mówiła ciotka – a może nawet materialnie pomoże, przecie to człowiek zamożny,
a z naszej rodziny nikt jeszcze nie korzystał z jego pomocy”. Eks-porucznik poszedł
i niebawem wrócił. „Poradził mi stryj Julian – oświadczył nam – abym nikogo o pomoc nie
prosił, ale szedł o własnych siłach, jak to robiło wielu ludzi w Ameryce, którzy dorobili się
milionów. Potraktował mnie tez cukierkami i prosił, bym go odwiedził, gdy się dorobię”.
Ciotka, skonsternowana, otworzyła usta, jakby chciała coś rzec, ale nic nie powiedziała.
Zawszeć to członek rodu, stryj Julian, a nie godzi się kalać własnego gniazda.
Wuj Teofil był człowiekiem innego autoramentu. Dziennikarz, poseł na Sejm Krajowy,
poseł do Wiedeńskiego Parlamentu – wysoki, nieco przygarbiony, o twarzy z siwawym
wąsem i krzaczastymi brwiami, jakby wzięty z obrazu Matejki, był dla wszystkich życzliwy
i uprzejmy. Jego grzeczność i miły sposób bycia jednały mu ogólną sympatię. Ta grzeczność,
rzadka nawet w owych czasach, bywała nieraz powodem komicznych nieporozumień. Tak
na przykład pewnego dnia wszedł do Towarzystwa Powstańców 63 roku już po godzinach
urzędowych. Nowy sekretarz, który go jeszcze nie znał, obrzucił go surowym okiem, a gdy
wuj Teofil zaczął grzecznie się sumitować i przepraszać cichym głosem za naruszenie owych
godzin, sekretarz burknął na niego gniewnie: „I tak nie ma pan po co przychodzić, bo pan
nic nie dostanie. Fundusz zasiłkowy dawno wyczerpany”. A na to wuj skromnie: „Właśnie,

60 SZYSZKI CIOTKI SOBOLEWSKIEJ
właśnie wyczerpany, a ja tylko chciałem zawiadomić, że udało mi się wykołatać w Sejmie
nowe fundusze. Pan pozwoli, że się przedstawię” – i wymienił nazwisko. Burczący sekretarz
oniemiał z nagłej konfuzji.
Wujowi Teofilowi składała ciotka wizyty kilka razy do roku. Przed wizytą kręciła rozgrzanymi
nad lampą rurkami loczki swej z roku na rok rzednącej fryzury, pudrowała obficie
twarz i szyję, wdziewała czarną jedwabną suknię z dżetami, przypinała wspaniałą broszkę
z granatów, spryskiwała się ulubioną staroświecką perfumą z lawendy i lustrując swój
wygląd w popstrzonym przez muchy zwierciadle, nakładała kapelusz ze strusim piórem.
Upewniwszy się, że wyglądem nie przynosi ujmy swemu rodowi, wyruszała w radosnym
podnieceniu na ulicę Mochnackiego, gdzie mieszkał wuj Teofil.
W równie radosnym podnieceniu wracała do domu. Nigdy się nie zdarzało, aby stary
dżentelmen zawiódł jej nadzieje. Rezultatem wizyty bywała zawsze obietnica wyjednania
stypendium dla któregoś z ciotczynych akademików, przyjęcia do bursy któregoś z jej
sztubaków, czy też posady dla jednej z jej krewniaczek. A obietnice te – jak ciotka dobrze
wiedziała – nie były rzucane na wiatr. Dzięki ciotce i wujowi Teofilowi dziesiątki biedaków
mogły studiować lub zarabiać na chleb.
Na ciotczynym drzewie była też jedyna szyszka niewielka, ale bardzo przez ciotkę ceniona.
Gdy ciotka mówiła o moim dziadku Bielawskim, twarz jej się rozjaśniała. „To zacny
człowiek – mawiała – ludzie nawet nie wiedzą, ile on dobrego robi”.
Trochę jednak wiedzieliśmy. Wiedzieliśmy, że pracuje jak wół, że w miasteczku wszyscy
go szanują, bo prawie każdemu gdzieś, kiedyś pomógł w ten czy inny sposób. Nie lubił mówić
o tych „bagatelkach”, jak to nazywał. Nie mówił też o pomocy dla, ciotki Sobolewskiej.
Powiedziała nam o tym dopiero sama, gdy dziadzia nie było już na tym świecie.

WE LWOWIE NA ROGU ŁYCZAKOWSKIEJ
U CIOCI SOBOLEWSKIEJ
Ciotka Sobolewska mieszkała w dużej kamienicy na rogu Łyczakowskiej i św. Antoniego.
Od strony Łyczakowskiej, która w tym punkcie szła pod górę, dochodził zgrzyt kół
i hamulców tramwajowych oraz przenikliwe brzęczenie tramwajowych dzwonków, turkot
chłopskich furmanek i miejskich wozów ciężarowych podskakujących na nierównym bruku.
W lecie przez otwarte okna wdzierała się do mieszkania woń piwa, wódki i świetlnego
gazu. Biła w górę ze znajdującego się na parterze szynku Wintera, gdzie zawsze było rojno
i gwarno.
Przeciwieństwem ruchliwej, hałaśliwej Łyczakowskiej była cicha uliczka św. Antoniego,
na którą wychodziły okna drugiej połowy mieszkania. Wzrok padał tu na stare drzewa
ocieniające piękny kościółek św. Antoniego, skąd rankami i wieczorami rozlegało się granie
organów, śpiew i dźwięk dzwonów.
Tu, w tym kościele przed osiemnastu laty proboszcz ks. Hićkiewicz ochrzcił mnie. Niedaleko
stąd, bo przy Łyczakowskiej 24 mieszkali moi rodzice i ja. Nie pamiętam oczywiście
owych czasów, znałem je tylko z opowiadania, przyjemnie jednak było pomyśleć, że znalazłem
się na swoich śmieciach, że te ulice są moje i kościół jest mój. Proboszcza, który mnie
chrzcił, nie było już, niestety, pozostał tylko jego podpis na mojej metryce. Ale pieczątka
parafii była ta sama, co wówczas i kościół ten sam, drzewa też, choć w tamtych czasach
musiały być mniejsze, nie tak rozrośnięte. A ten hałaśliwy tramwaj to chyba mój rówieśnik,
bo elektryczne tramwaje wprowadzono we Lwowie w tym samym roku, w którym ks.
Hićkiewicz wprowadził mnie w grono członków swojej parafii. Mieszkanie było sześciopokojowe.
Cztery pokoje ciotka wynajmowała wraz z całym utrzymaniem, dwa największe
miała dla siebie i czterech swoich przybranych córek. Wśród lokatorów był urzędnik banku,
urzędniczka, praktykant dentystyczny ze znanej ormiańskiej rodziny i żelazny student,
zubożały ziemianin. W pokoju, którego okno wychodziło na ulicę św. Antoniego, mieszkało
nas dwóch krewniaków: mój dziadek Ruszczycki, starszy o rok ode mnie brat Mani Ruszczyckiej,
na której weselu byłem z ciotką przed kilku laty, i ja, jego wnuk. Wielki był z niego
flegmatyk, na wszelkie docinki i studenckie żarty reagował tylko poczciwym uśmiechem.
Pokój stołowy zajmowała ciotka z Janką, a w balkonowym sypiały trzy panny Kucharskie,
zdane ongiś pod opiekę ciotki przez umierającą matkę, przyjaciółkę, zatrwożonej losem
małych córeczek.
Z dziewczętami tymi zżyłem się od dawna. Przyjeżdżały do nas, do Bolechowa, raz czy
dwa na wakacje, razem zwiedzaliśmy Borysław, gdy płonął Oil City, a z dwiema starszymi
byłem na weselu w Rajtarowicach. Najstarsza Marysia, starsza ode mnie o jakieś dwa
miesiące, bardzo ładna brunetka, wzbudzała we mnie zawsze respekt, bo przyzwyczajona
do komenderowania młodszym rodzeństwem, wciąż zdradzała ochotę do wzięcia mnie pod
swą komendę.
Młodsza ode mnie Jadźka nie umywała się pod względem urody do Marysi, miała
jednak tyle wdzięku, że chłopcy szaleli za nią. Z nią łączyło mnie najwięcej. Zwierzaliśmy
się sobie, rozumieli w pół słowa, pokpiwaliśmy jedno z drugiego, często kłóciliśmy się
i często przepraszali. Moja rodzona siostra Wandzia była ode mnie tyle lat młodsza, że
zawsze uważałem ją za małe dziecko i nie umiałem mówić z nią serio. Miejsce siostry
zajęła Jadźka.
Najmłodsza z trójki, Zosia, rozpieszczona przez stanie siostry, odgrywała rolę benia-

62 WE LWOWIE NA ROGU ŁYCZAKOWSKIEJ U CIOCI SOBOLEWSKIEJ
minka rodziny. Wiedziała o tym, że jest ładna i starała się, by wszyscy o tym wiedzieli.
Moja mama miała wprawdzie zwyczaj nakłaniania jej do gruntownego mycia szyi i uszu,
ale mama i nas nakłaniała do tego, gdyśmy byli mali.
Wszystkie trzy panny rosły w warunkach prawie takich jak w rodzinnym domu. Uczyły
się dobrze, Marysia była już po maturze i zaczynała zarabiać na posadzie w magistracie,
Jadźka kończyła liceum, a Zosia była na tej samej drodze ku temu samemu.
Z adoptowanej córki Jańci nie miała ciotka wiele pociechy. Dobre z niej było dziecko,
nie odznaczała się jednak urodą ani inteligencją. Miała trudności z mówieniem, tak na
przykład przez bardzo długi czas nie mogła wymówić swego imienia inaczej jak Czianczia.
W szkole wciąż były z nią kłopoty, bo nauka zupełnie nie szła jej do głowy. Ciotka bardzo
ją kochała, ale czasem, gdy Jańcia palnęła jakieś rekordowe głupstwo, mawiała biedaczka:
„Tego chyba Jańcia po mnie nie odziedziczyła, ani po moim mężu też – skąd się to dziecko
wzięło?”
Śniadanie dostawał każdy do swego pokoju. Była to szklanka kawy i dwie bułki z masłem.
W kawie więcej było cykorii niż kawy, ale zwykle pływał w niej kożuszek z mleka.
Skąd brała ciotka tyle kożuszków – to jej tajemnica.
Obiady jadaliśmy w stołowym. Najczęstszym daniem były sznycle. Potrawa ta odznacza
się dużą indywidualnością, sznycęl do sznycla nie podobny. inne sznycle bywały u nas
w domu i kowala w Borysławiu – wysmażone i zarumienione na brunatno, o konsystencji
zwartej – a inne w bursie: miękkie i bladawe z zewnątrz i wewnątrz, a za to o połowę
większe od tamtych. U ciotki sznycle zmieniały wygląd jak kameleon. Po „pierwszym”
przypominały nieco nasze sznycle domowe, a w miarę zbliżania się końca miesiąca bladły
i miękły. Mniejszą zawartość mięsa rekompensowały większe dawki moczonej bułki, cebuli,
pieprzu – jak mi w tajemnicy mówiła Jadźka, która nieraz pomagała ciotce w przygotowaniu
obiadu.
Do sznycli i innych siekanin tyle jednak było kartofli, kaszy, sosu i jarzyn, a do zup
tyle kromek chleba, że nikt nigdy nie bywał głodny, chyba że należał do żarłoków, jak
ów żelazny student z ziemiańskiej rodziny, który do porannej kawy zjadał parę płatków
słoniny, a na drugie śniadanie pół funta salcesonu.
Gotowanie, sprzątanie sześciu pokoi, zakupy żywności i inne zajęcia gospodarskie nie
dawały ciotce próżnować. Była na nogach od wczesnego rana do późnego wieczora. Dopiero
wieczorem pozwalała sobie na odpoczynek… i na ukochaną „Trylogię”.
Nad „Trylogią” roniła łzy, pozwalała sobie na rozrzewnienie, na chwilę słabości – był to
jedyny moment dnia, kiedy mogła podumać nad swoim losem. Kiedyś, za dawnych lat, gdy
była młodą szlachcianeczką na wydaniu, miała swoich Kmiciców i Wołodyjowskich. Dworek
był jednak mizerny, podolska ziemia, choć żyzna, nie mogła wyżywić licznej rodziny,
a cóż dopiero mówić o posagu, więc Kmicice odchodzili w świat szeroki, Wołodyjowscy
rozpływali się we mgle, a jej się dostał za męża Zagłoba. Niestety, był to Zagłoba tylko
z cyrkuferencji i ze skłonności do napitków, a nie dowcipów i forteli. Toteż wkrótce po
ślubie zostawił ja we Lwowie, a sam wędrował z posadki na posadkę po całej ziemi lwowskiej
i drohobyckiej. Nigdzie miejsca nie zagrzał, czasem coś żonie posłał, czasem nie, więc
ciocia Józia sama musiała myśleć o sobie i o tych, których do siebie przytuliła.
Aby wyżywić siebie i czworo tego drobiazgu, zaczęła wynajmować „pokoje z całym
utrzymaniem”.

DWA TELEGRAMY
Gdy wezwani telegramem przyjechaliśmy z gimnazjum, świat nam się zawalił. Babcia
nie żyła. Telegram zawiadamiał, że ciężko chora, a skorośmy przyjechali, nie było już jej
na tym świecie. Ta babcia, taka ruchliwa, taka pogodnie uśmiechnięta, leżała bez ruchu,
bez uśmiechu na twarzy, martwa. Przed kilkunastu dniami, gdy odjeżdżaliśmy do szkoły,
wciskała każdemu z nas po parę koron do ręki, abyśmy mieli na precle i cukierki, całowała
nas w czoło i gładziła po czuprynach, prosiła byśmy się nie przemęczali nauką i jak
najprędzej przyjeżdżali, bo jej bez nas będzie bardzo smutno…
A teraz – przyjechaliśmy do niej, a jej już nie ma. Świat nam się zawalił, bo babcia
była jednym z filarów, na których nasz świat się opierał. Jakże ten świat będzie bez niej
wyglądał? I czy w ogóle będzie istniał? Przecież to, co się stało, stało się wbrew naturze. Naturalnym
stanem jest dla babci pielęgnować róże i układać z nich bukiety, gotować smaczne
zupy i przyrządzać huzarską pieczeń, spierać się z dziadziem o Karkasa i o Hohenberga, a po
południu zasiąść na rogu kanapy z „Gazetą Lwowską” w ręku, czytać o procesie Dreyfusa
i po pięciu minutach czytania smacznie zachrapać. A potem zerwać się z okrzykiem: „Boże,
tyle mam do roboty, a ja gazety czytam” i śpiesznie podreptać do kuchni, spiżarni, czy do
ogrodu. A teraz…
Chodziliśmy oszołomieni, osowiali z kąta w kąt i nigdzie nie mogliśmy znaleźć sobie
miejsca. To samo działo się z mamą i ciociami. Najgorzej było z dziadziem. Nie słyszał, co
do niego mówiliśmy, patrzał na nas, jakbyśmy byli ze szkła, i jakby chciał coś zobaczyć
poza nami. Karkas skomlał żałośnie zamknięty w komórce i od czasu do czasu przejmująco
zawył, a dziadzio jakby tego nie słyszał. Milczał, a z jego starych oczu kapały łzy.
Jedyną osobą, która działała, jakby to miało sens żyć na świecie, w którym nie istniała
już babcia, była ciotka Sobolewska. Przyjechała tu ze Lwowa prawie równocześnie z nami,
a już zdążyła zaprowadzić jaki taki ład w ogólnym zamieszaniu. Z oczyma czerwonymi
od płaczu nad stratą Paulińci, z którą spędziła młodość, z którą przeżyła niejedną radość
i niejeden smutek, zaglądała do pokoju, gdzie ułożyła ją na katafalku i kręciła się żywo po
całym domu, pocieszając nas, pomagając przygotować żałobne suknie i opaski, doglądając
obiadu, który gotowano dla gości przybyłych na pogrzeb, nie zapominała nawet o Karkasie
i o jego codziennej strawie. Głaskała po siwych włosach dziadzia, prosiła by był dzielnym,
przypominała, że nie został sam, że ma przecież córki i wnuczęta, które potrzebują jego
serca i pomocy. A potem skrywała się w jakimś kąciku i dawała folgę własnym łzom.
Śmierć babci stała się początkiem smutnego okresu w życiu naszej rodziny. Z dziadziem
było źle.
Dziadzio już od roku był na emeryturze. Nie dlatego, żeby czuł się chory, lecz ponieważ
wysłużył w magistracie pełną emeryturę i mógł sobie pozwolić na odpoczynek.
Z sekretariatu w magistracie zrezygnował, ale prowadził nadal „Floriankę”. Część gospodarczego
budynku w podwórzu dał przerobić na biurowy pokój z małym przedpokojem,
na zewnętrznej ścianie koło drzwi przybił dużą tablicę „Florianki”, a do pokoju wstawił swe
słynne czarne biurko z dziesiątkami półeczek, które mu ofiarowała Rada Miejska w dowód
uznania za długoletnią pracę.
Tam przyjmował interesantów, tam czytał spokojnie „Lembergerkę”, tam temperował
gęsie pióra i robił cygarniczki.
Babcia nazywała ten pokoik wędzarnią, bo i dziadzio palił tam papierosy, ile dusza za-

64 DWA TELEGRAMY
pragnęła, i klienci sobie nie żałowali. Gdy w powietrzu „można już było siekierę zawiesić” –
jak mawiała babcia, Karkas, który leżał spokojnie na dziczej skórze i tylko od czasu do czasu
merdał ogonem, zaczynał kichać i prychać, trącał nosem przymknięte drzwi i wychodził
na podwórze, by odetchnąć świeżym powietrzem.
Na polowania już dziadzio nie chadzał, ale odbywał z Karkasem krótsze i dłuższe spacery,
z których wracał wprawdzie nieco zmęczony, ale za to z dobrym apetytem. Częściej
niż dawniej grywał teraz w wista czy taroka z doktorem i weterynarzem, bo miał więcej
czasu. Taki żywot emeryta wiódł dziadzio aż do śmierci babki, w miarę go sobie chwaląc
i w miarę narzekając. Tak jak i dawniej nie było dnia, by para staruszków nie sprzeczała
się o Karkasa, Buńcię, o to, które z wnucząt najlepiej się udało, czy też na temat mądrości
Mahometa, który stworzył haremy i zabronił kobietom dużo mówić.
Z chwilą, gdy głos babci nie rozlegał się już w domu, gdy nikt już nie przypominał
dziadziowi, że papierosa z własnej mieszanki nie może palić przy stole, bo się wszyscy
uduszą, z dziadzia jakby dusza uleciała. Chodził po domu i sadzie jak błędny, zatrzymywał
się chwilkę przy klombach róż, które babcia z takim zamiłowaniem pielęgnowała, wracał
do domu, zaglądał do spiżarni, do kuchni, czegoś nadsłuchiwał, wreszcie – zgarbiony,
powłócząc nogami – szedł do swego pokoju w oficynach, zasiadał przy czarnym biurku
i siedział tam bez ruchu, utkwiwszy wzrok w jeden punkt, dopóki ktoś nie przyszedł, by
zaprowadzić go na obiad czy kolację.
W kilka miesięcy po pogrzebie babci dostaliśmy znów telegram: „Dziadzio ciężko chory,
przyjeżdżajcie” Tym razem wiedzieliśmy już, co to znaczy. Zastaliśmy dziadzia na katafalku.
Leżał wyprostowany, z zamkniętymi oczami, w czarnym ubraniu. Wyglądał tak uroczyście
jak nigdy za życia, lecz wyraz twarzy miał taki, jaki nieraz widziałem, gdy babcia donośnym
głosem odwoływała go od jakiegoś ulubionego zajęcia w sadzie czy stodole. Zdawał się
mówić jak wtedy: „Jezus, Maryja, Józefie święty! No, dobrze już, Paulińciu, nie gderaj, idę
już, idę”.
Ciotka Sobolewska, jak przed kilku miesiącami tak i teraz, zajęła się zorganizowaniem
pogrzebu, nie pocieszała już jednak nikogo. Ją samą trzeba było pocieszać.
My, chłopcy, straciliśmy poczucie rzeczywistości. Po babci – dziadzio, druga główna
osoba naszego znanego, dobrego świata opuszcza nas, znika na zawsze. Zachwiały się
ustalone wartości, świat przestał być takim dobrym, pewnym, bezpiecznym, jakim był
dotychczas. Zaczął ogarniać nas strach.
Na pogrzebie dziadzia były tysiące ludzi. Przyszli z miasteczka i podmiejskich, a nawet
dalszych wsi. Przez kilkadziesiąt lat widywali go, rozmawiali z nim, niejeden doznał od niego
pomocy, nikt nie mógł powiedzieć, że go dziadek skrzywdził, Teraz wszyscy odprowadzali
go drogą, którą chadzał tysiące razy, od kościoła, koło Salki, koło domu Bernala ku kapliczce
na rozdrożu pod starymi lipami. Lecz tym razem nie doszedł do kapliczki, a parę kroków
przed nią skręcił na lewo, na dróżkę między łanami zboża, a za nim szli wszyscy, którzy
go znali i chcieli być z nim aż do ostatniej chwili.
Dróżka wiodła tam, gdzie spoczywała już dziadziowa Paulińcia a nasza babcia i gdzie
niebawem spocząć miała inna kochana osoba z naszej zmniejszającej się wciąż rodziny.

PO DZIESIĘCIU LATACH
Po śmierci dziadzia przenieśliśmy się do dziadziowego domu z naszego domu przy ulicy
Kopernika. Tam zostawialiśmy drogie nam kąty, starą gruszę, rabaty narcyzów i serduszek,
płot obrośnięty nasturcją, studnię ze skrzypiącym żurawiem i mnóstwo wspomnień. Tu
czekał na nas rozległy sad, o wiele większy od tego, któryśmy opuszczali i obszerniejsze
od dawnego mieszkanie. Prócz tego na mamę i na mnie czekały tu wspomnienia. Mama
tutaj się urodziła, tu bawiła się pod modrzewiem na podwórzu i w sadzie z koleżankami
i sąsiadeczkami. Stąd wyruszała codziennie do szkoły. Tu odbyło się jej wesele, po którym
wyjechała za siódmą górę, za siódmą rzekę – do Lwowa.
Ja, mając pięć lat, przywieziony tu zostałem przez babcię, gdy ojciec został sparaliżowany,
a mamie trudno było dać sobie radę z pielęgnowaniem chorego męża i dwojga
małych dzieci. Tutaj pod opieką babci, dziadzia, cioci Maryni i cioci Hali, w towarzystwie
Karkasa i Buńci spędziłem prawie dwa lata. Znałem tu każde drzewo w sadzie, każdy mebel
w domu. Wszystko było tu niby takie samo jak dawniej, a jednak nie takie samo. Brakło
duszy tego domu: babci i dziadzia. Brakło też cioci Hali, która wyszła za mąż i wyjechała
do Nowego Sącza. Wraz z nią pojechał tam fortepian, na którym tak pięknie grała Chopina.
Z dawnych mieszkańców została tu tylko ciocia Marynia, starsza o lat dziesięć, ale tak samo
jak przed laty narzekająca na swoje szkolne dzieci, bez których w rzeczywistości żyć by
nie mogła i skrzętnie wyławiająca z rosołu wszelkie pływające w nim brunatne cząsteczki
mięsa, by jako „brud” złożyć je na skraju talerza ku zgryzocie mamy, która odziedziczyła
po babci funkcje żywienia całego domu.
W ogródku kwiatowym kwitło, jak dawniej, śliczna Marszanielka i inne róże, wiśnia
japońska, lilie, goździki i georginie. W sadzie królował nad wszystkimi drzewami stary
dąb, zasadzony tu przed setkami lat, a w drewnianej budzie stara Bratkowska gromadziła
ze swą córką Polusią jabłka, gruszki i śliwki. Tak samo żuła tytoń, tak samo przyrządzała
olbrzymie knedle i tak samo tłumaczyła sny na użytek liczbowej loterii. Byłem wyższy niż
przed dziesięciu laty, toteż sad nie wydawał mi się tak wielki jak dawniej, szybciej można
go było przemierzyć z końca w koniec dłuższymi niż wówczas nogami. Kwitły w nim
jednakże na wiosnę takie same śnieżyczki i sasanki, w lecie zaś wronie oczka, cykoria
i jaskry. W zimie zmieniał się w tło powieści Londona z dalekiej północy. Iluzję tę mącił
jednak fakt, że ponad zbitym z solidnych desek ogrodzeniem sadu widziałem teraz dachy
sąsiednich domów, które wówczas były dla mnie niewidoczne.
Ja i Stasio zamieszkaliśmy w pokoju, który służył dziadziowi ostatnio jako kancelaria.
Ściany ozdobiliśmy kolorowym fryzem własnego pomysłu, porozwieszaliśmy na nich obrazki
i byliśmy dumni z tego, że mamy swój własny, „kawalerski” pokój. Mijały miesiące,
zaczęliśmy czuć się dobrze w nowym otoczeniu, strata dwojga drogich staruszków stawała
się lżejszą do zniesienia, świat wracał do normy, gdy zły los znów sobie o nas przypomniał.
Zaczęło szwankować zdrowie Stasia.

STASIO
Stasio był o dwa lata młodszy ode mnie. Miał duże zdolności, z nauką dawał sobie radę
jeszcze lepiej niż ja. Miał wyśmienitą pamięć, dzięki czemu wystarczyło mu raz przeczytać
lekcję, by zapamiętać ją ze wszystkimi szczegółami. Wesoły, dowcipny, uczynny – bardzo
był lubiany przez kolegów. W okresie, kiedy przenosiliśmy się na nowe mieszkanie, stał się
osowiały, zaczął skarżyć się na zmęczenie, bóle głowy, przestał płatać figle, dowcipkować.
Przypisywaliśmy to smutkowi po śmierci dziadzia i babci, ale gdy czas mijał, a stan Stasia
zamiast się poprawiać, pogarszał się, zawezwaliśmy naszego konsyliarza. Tym razem nie
miał po zbadaniu takiej miny jak zwykle: niestrawność, przejedzenie się gruszkami – gdy
wypowiadał najczęstszą diagnozę o naszych dziecinnych chorobach i zapisywał gorzką
wodę. Dłuższy czas zwlekał z orzeczeniem, wreszcie po kilku badaniach oświadczył, że to
na pewno reumatyzm i zalecił Stasiowi kąpiele w Lubieniu. Pojechaliśmy tam we dwójkę.
Niestety, po każdej kąpieli Stasio czuł się gorzej i ubywało mu sił. Poprosiliśmy lekarza
zakładowego, by go dokładnie zbadał, a ten długo kręcił głową, wreszcie postanowił wysłać
go na klinikę.
Dzięki znajomościom ciotki Sobolewskiej przyjęto go tam bardzo szybko. Zaczęły się
badania kliniczne, obserwacje, eksperymentowanie. Okazało się, że choroba Stasia to leukemia,
zanik czerwonych ciałek krwi. Po dwóch tygodniach lekarze dali do zrozumienia,
że medycyna jest wobec tej choroby bezsilna i radzili zabrać Stasia do domu. Zawieźliśmy
go do ciotki. Tu, po naradzie, postanowiliśmy spróbować jako ostatniej deski ratunku
konsultacji u doktora Polończyka.
O doktorze tym słyszeliśmy, że wyleczył wielu chorych, których oficjalna medycyna
skazała na śmierć. Podobno przebywał dłuższy czas na Wschodzie, zapoznał się z nauką
jogów, po powrocie do kraju zaczął leczyć ich metodą. Wyniki miał dobre i zdobywał
sobie coraz większą popularność.
Stasio, którego zawiódł już nasz domowy lekarz, kąpiele w Lubieniu i uczeni medycy
z kliniki, obojętnie przyjął wiadomość o Polończyku. Popatrzył na ciotkę i na mnie
smutnymi oczami, uśmiechnął się cieniem dawnego uśmiechu i skinął ręką ni to na znak
zgody, ni to jakby chciał powiedzieć: mnie już nic nie pomoże. Dziwnemu lekarzowi nie
była koniecznie potrzebna osobista wizyta chorego, wystarczyło przyniesienie mu pasemka
włosów i flaszeczki moczu, co śmiertelnie choremu Stasiowi było na rękę.
Poszliśmy z ciocią do „cudownego” lekarza. W poczekalni leżał album, w którym
widniały setki podziękowań za uzdrowienie, a wśród nich wiele od znanych osobistości.
Czekaliśmy dość długo, wreszcie otworzyły się drzwi gabinetu i ukazał się dr Polończyk,
mężczyzna w średnim wieku, z włosami w nieładzie, o dziwnych, jakby nieprzytomnych
oczach. Z roztargnieniem słuchał, cośmy mu mówili. Przerywając nam w połowie naszej
opowieści, wziął od nas włosy Stasiowe i mocz i wrócił do gabinetu. Wkrótce dochodzić
stamtąd zaczął dziwny dwugłos: męski, zadający pytania, i kobiecy, odpowiadający powoli,
sennie, zamierający czasem w szepcie. Trwało to dość długo, czekaliśmy w zdenerwowaniu,
próbując złowić jakieś zrozumiałe zdanie, ale dochodziły nas tylko poszczególne słowa.
Gdy głosy w końcu ucichły, wyszedł do nas znowu dr Polończyk. Ku naszemu największemu
zdziwieniu sam dokończył naszą przeraną opowieść o Stasiu. Od swojego medium
dowiedział się i o kuracji w Lubieniu, i wyroku wydanym na Stasia przez lekarzy klinicz-

68 STASIO
nych. „Ale oni nic nie wiedzą – powiedział. – Chory wyzdrowieje, musi tylko niezachwianie
wierzyć w to, że ja go wyleczę i robić to, co ja polecę”.
Dał nam dwie flaszki wody, nad którą odprawiał ze swym medium jakieś obrzędy,
kazał pić codziennie po trzy kieliszki tej wody, myśląc przy tym intensywnie, że każdy łyk
przywraca zdrowie. Ponadto przepisał mu dietę jarską i jak największy spokój.
Jak tonący brzytwy się chwyta, tak my chwyciliśmy się wiary w „cudowną kurację”.
Stasio też zaczął wyglądać, jakby uwierzył. Poweselał trochę, zaczął interesować się tym
i owym, nawet leciutko się uśmiechał. Zawieźliśmy 20 do domu. Mama stała się również
wierną wyznawczynią jogów, widząc poprawę.
Zamieszkał Stasio w dawnym dziadziowym pokoju, z którego jedne drzwi prowadziły do
salonu, a drugie do sieni. Cicho tu było i spokojnie. Stasio leżał przeważnie, czasem wstawał
i przechadzał się zwolna po pokoju, przystając przy oknie wychodzącym na sad, gdzie na
pierwszym planie widział młode czeresienki, zasadzone i szczepione przez dziadzia, dla
każdego z nas, jego wnuków. Była tam i czeresienka „Stasiunia”, która rozrosła się już
w pokaźne drzewko. Co myślał, patrząc na to drzewko, które miało tyle lat co on, które
miało róść i rozwijać się równocześnie z nim? Było zdrowe, kąpało się w słońcu, wietrzyk
poruszał łagodnie jego liśćmi, na gałązkach odpoczywały szpaki. Może i on będzie zdrów,
wszak pilnie stosuje się do zaleceń niesamowitego lekarza, pije rano, w południe i wieczór
jego zaczarowaną wodę. Wypił już dwie wręczone przez lekarza flaszki, ciotka Sobolewska
przysłała nam drugie dwie.
Pewnego dnia ze Stasiem coś dziwnego się stało. W nocy nie mógł spać. Rankiem
otworzył okno i wyrzucił flaszki do sadu.
Nam oświadczył, że ma już dość całej tej szarlatanerii, że nie wierzy, by kiedykolwiek
wyzdrowiał i prosi, aby go zostawić w spokoju. Zacząłem mu perswadować, że przecież
poczuł się lepiej po wizycie naszej u tego – jak go nazywa – szarlatana, że parę tygodni
picia Polończykowej wody przywróciło mu apetyt i dobre samopoczucie, dlaczegóż więc
wyrzucił to lekarstwo za okno i dlaczego wmawia w siebie, że nic mu ono nie pomoże.
Stasio odparł na to, że musi umrzeć, że w nocy zdał sobie z tego sprawę zupełnie jasno i że
czuje, jak śmierć się zbliża. Gdy w dalszym ciągu robiłem mu wymówki, Stasio rozgniewał
się i po raz pierwszy w życiu zwymyślał mnie. Od tej pory nie miałem już odwagi nakłaniać
go do kontynuowania kuracji. Próbowała to robić nasza mama, ale również bez skutku.
Nasz konsyliarz oraz jego kolega, którzy przez dłuższy czas z niedowierzaniem obserwowali
poprawę w stanie Stasiowego zdrowia, teraz – gdy zakończyły się już gusła i czary
znachora, jak to nazywali, i choroba znów zaczęła się rozwijać w myśl wskazań medycyny
o chorobach nieuleczalnych, pocieszali nas, jak mogli i starali się ulżyć cierpieniom Stasia.
Dobrzy to byli ludzie i życzyli nam jak najlepiej, ale nie na wiele się te ich pocieszenia
i narkotyki zdały. Stasio niknął w oczach. Nie patrzał już na swoją czeresienkę w sadzie.
W pewien deszczowy dzień mama, czuwająca przy Stasiu, posłyszała pukanie w okno.
Ujrzał dwa czarne ptaki, trzepoczące skrzydłami, jakby chciały wlecieć do pokoju. Bardzo
się przelękła.
W nocy Stasio umarł.

WIZYTA BRONI
Schodnicką praktykę zakończyłem wcześniej, niż zamierzałem. Mama zawezwała mnie
do powrotu, bo przyjechała ciocia Bronia.
Broni nigdy jeszcze nie widziałem, chociaż wiele słyszałem o niej od ciotek Maryni
i Hali, które kilka razy jeździły na wakacje w jej strony. Te jej strony to była od czasu
rozbiorów Rosja, kraj dla nas, „Galicjaków”, bardzo egzotyczny, choć leżał tuż za miedzą.
Część rodziny Ruszczyckich i Kunickich znalazła się po rozbiorach po jednej, a część po
drugiej stronie kordonu. Babka i matka Broni miały małą wioskę w pobliżu Wiśniowca,
niedaleko Poczajowa.
Po powrocie z wakacji ciotki opowiadały przedziwne historie o tych Onyszkowcach
i o sąsiednim ziemiaństwie, o Radzimińskich i Berchmanach. Jeden z młodych sąsiadów
rozbierał się czasem do naga, właził do beczki dziegciu, a potem brązowy i goły jak fakir
ganiał po polach, zaczajał się w przydrożnych krzakach, a gdy nadchodziły dziewczęta,
wyskakiwał z wrzaskiem, siejąc nieopisany popłoch swym szatańskim wyglądem, skokami
i wyciem.
Gospodarkę prowadził w Onyszkowcach stary, kulawy totumfacki, który tak znał się
na gospodarowaniu jak obie „dziedziczki”, babka i prababka. Toteż w domu nigdy prawie
nie było pieniędzy, jajka pożyczało się u chłopów, a mięso było rarytasem. Z jednej strony
dworku rósł bujnie maliniak, z okien można było wyciągnąć ręce po maliny. Ale prócz
malin można tam było znaleźć też co innego, bo Bronia miała dziwny zwyczaj wyrzucania
brudnej bielizny przez okno.
Ciotki zachwycały się kilimami, jakie wiejskie kobiety tkały na swych prymitywnych
warsztatach. Jedna z tkaczek zaproponowała, by jej przysłać „z zagranicy” jakikolwiek wzór,
a ona według niego coś zrobi dla ciotek. Ciotki spełniły jej życzenie, a na drugie wakacje
dostały od niej piękny kilim-arras z miejscowej, we wsi farbowanej wełny. Na czerwonym
tle czarne, stylizowane kwiaty, pąki i liście. Znawcy podziwiali artyzm, z jakim ten kilim
został wykonany i nie chcieli uwierzyć, że utkała go chłopka z podolskiej wioski.
Matka Broni, siostra naszej rodzonej babki Pauliny, wyszła była swego czasu za mąż
za rotmistrza Wilczyńskiego. Pochodził z polskiej, ziemiańskiej rodziny, ale był oficerem
W rosyjskiej armii. Wkrótce po ślubie małżeństwo rozeszło się. Gdy Bronia nieco podrosła,
umieszczono ją w „Instytucie dla dobrze urodzonych panien” w Kijowie. Ze względu na to,
że była córką oficera i zubożałej ziemianki, miała tam naukę i utrzymanie prawie bezpłatnie.
Po ukończeniu instytutu, dzięki nawiązaniu znajomości z rodzinami swoich zamożnych koleżanek,
zarabiała jako guwernantka wcale nieźle, miała jednak wysokie aspiracje i dręczył
ją dystans istniejący między nią i jej chlebodawcami.
Gdy zobaczyłem ją po raz pierwszy, zrobiła na mnie wielkie wrażenie. Miałem wówczas
dziewiętnaście lat, a ona była o osiem lub dziewięć lat starsza. Posiadała wiele wrodzonego
wdzięku, maniery nabyte wśród „dobrze urodzonych”, śpiewny akcent kresowy i wesołe
usposobienie. Oczarowała nie tylko mnie, ale i wszystkich w domu.
Przywiozła nam z Kijowa grecką chałwę w blaszanych puszkach, kijowskie owoce kandyzowane
i piękny, cieniutko krajany, jasny tytoń w drewnianym pudełku, wyścielonym
bibułkami jak pudełka pomadek.
Rosja w opowiadaniach Broni wyglądała trochę inaczej niż sobie wyobrażaliśmy. „Fiołki”,
osławieni żandarmi z „ochrany”, byli dla Broni uprzedzająco grzeczni na granicy, pró-

70 WIZYTA BRONI
bowali nawet flirtować, celnicy też jej nadskakiwali. A w ogóle – kto jej nie nadskakiwał?
Profesor w instytucie, stary sąsiad-ziemianin, który oświadczył się jej o rękę, synowie rosyjskich
rodzin, u których uczyła, jednym słowem wszyscy, z którymi ją los zetknął.
Jej Rosja była dla nas dziwnie niesamowita. Murawiewy Wieszatiele i czarujący żandarmi,
rzeź Pragi i zakochani, sentymentalni oficerowie… Trudno nam to było z sobą pogodzić.
Dla Broni podróż do Galicji była czymś w rodzaju wyjazdu do Paryża. Wszyscy jej
tam zazdrościli, że jedzie za granicę, wzdychali, że i oni chcieliby pojechać „w Awstriu”,
posłuchać prawdziwych „awstryjskich” walców.
Pojechałem z Bronią do Lwowa, do cioci Sobolewskiej. Była to pora ferii akademickich,
więc na św. Antoniego studentów jeszcze nie było. Płeć męską reprezentował podstarzały
radca i garbaty dentysta, a na drugi czy trzeci dzień pojawił się ściągnięty przez panny
Kucharskie ich stryjeczny brat Piotr, Z zawodu celnik, czyli jak się w tych czasach po
austriacku mówiło: finans terebilulka. Biedaczek! Miał nadzieję, że „zrobi partię”, bo panna
ładna, ziemianka… Niestety, źle reprezentował zagranicznych kawalerów, do których wzdychały
panny po tamtej stronie kordonu i Bronia wykreśliła go wkrótce z listy adoratorów.
Cioci Sobolewskiej – ku jej zmartwieniu – nie udały się tym razem plany matrymonialne.
Bronia wróciła z wycieczki do Lwowa nieco rozczarowana. Kawalerów przyzwoitych nie
ma – mówiła – a miasto wprawdzie ładne, ale Kijów ładniejszy, bo co Dniepr, to nie Pełtew.
Broniąc honoru domu, napomknąłem jej w powrotnej drodze, że po wakacjach zjadą do
Lwowa, tysiące eleganckich studentów i setki bogatych ziemian. Bronia prosiła, bym jej
dokładnie, szczegółowo opowiedział, jak to jest u nas w tym prawdziwym sezonie, bo musi
koleżankom i sąsiadkom zdać taką relację, aby im oko zbielało. Prośbę jej spełniłem. Sądzę,
że oczy zbielały.
Pod koniec pobytu Broni w naszym domu dowiedzieliśmy się od mej, ze tłumaczy
na język rosyjski „Trędowatą”, a może weźmie się też do „Ordynata Michorowskiego”.
Rosjanki, którym opowiadała fragmenty tych powieści, żyć jej po prostu me dają i błagają,
by przetłumaczyła całą Mniszkównę.
Po odjeździe Broni pozostał w naszych głowach zamęt. Jak właściwie jest w tej Rosii?
Czy tak jak pisał Gogol, Gorkij, Dostojewski, czy też tak jak opowiada Bronia? Orzekliśmy,
że trzebaby samemu tam pojechać, by sobie wyrobić zdanie na podstawie własnych
spostrzeżeń.
Nie przeczuwałem, że tak rychło zrealizuję to, o czym wówczas mówiliśmy.

OIL CITY
W Borysławiu wybuchł olbrzymi pożar w szybie „Oil City”. Z całej monarchii austro-węgierskiej
zjeżdżali ludzie, by ujrzeć ten niezwykły widok. Pewnego dnia na gorące zaproszenie ciotki
Sobolewskiej i jej męża, który wówczas piastował intratną godność sekretarza gminy Wolanka,
przedmieścia borysławskiego, wybraliśmy się tam i my. Od nas pojechała mama
z dwoma gimnazjalistami, a ciotka z czworgiem swoich dziewcząt – Marysią, Jadźką, Zosią
i Jańcią. Obie panie wraz z panienkami zakwaterował wuj w hotelu „Mamci”, jedynym – jak
mówił – przyzwoitym hotelu na całe Zagłębie, a nas, chłopców, ulokował na nocleg u siebie
w urzędzie gminnym.
Pierwsze nasze wrażenia z Borysławia to specyficzny zapach ropy, unoszący się wszędzie
w powietrzu, chodniki nie kamienne, ani żwirowane, ale drewniane, biegnące o jakiś
metr nad ziemią, pokrytą grubą warstwą jakby tłustego kurzu, rozrzucone po pagórkach
i dolinach drewniane wieże szybów, syk pary z kopalnianych motorów.
Do tych krajobrazowych osobliwości dołączyła „pycha z sosem” – specialite de la maison,
którą potraktowała nas właścicielka hotelu, słynna Mamcia. Było to coś z mięsa,
bardzo smacznego i nigdy dotychczas nie widzianego.
To, po co przyjechaliśmy, zobaczyliśmy dopiero wieczorem, gdy się ściemniło. Już
z dużej odległości widzieliśmy potężny słup ognia i dymu i słyszeliśmy głuche dudnienie.
W miarę, jak się zbliżaliśmy, ciekawość zamieniała się w podziw, w uczucie, że grunt pod
nogami staje się niepewny, że lada chwila utworzyć się może pod nami ziemia i buchnąć
takim samym strasznym płomieniem jak ten, który mieliśmy przed oczami. Robiło się coraz
goręcej. Na tle słupa, raczej ściany ognia uwijać się zaczęły czarne figurki zlewane strumieniami
wody z sikawek. Niosły jakiś niezwykły, wielki klosz czy dzwon, starając się dotrzeć
z nim do ognia. Atakowały i cofały się, potem znów szły do ataku. „Próbują zaszpuntować
otwór szybu, aby stłumić pożar” – wyjaśniał nam wujko. Długo trwała ta walka. Nie doczekaliśmy
się jej zakończenia. Poszliśmy dalej tam, gdzie płonąca ropa, buchająca z szybu,
wlewała się do rzeczki i płynęła na jej falach daleko w ciemność nocy.
Wuj, otrzaskany z pożarami szybów, nawet z tym obecnym, który już od kilkunastu dni
ściągał rzesze turystów, wyliczał monotonnym głosem, ile tysięcy koron idzie tu codziennie
z dymem i ile tysięcy spływa z ogniem do rzeczki. Ciotka delektowała się naszym podziwem,
była szczęśliwa. Mieliśmy wrażenie, że zorganizowała nie tylko naszą wycieczkę, ale i ten
pożar, aby sprawić przyjemność swoim przybranym córkom i nam, członkom jej klanu.
Od pożaru Oil City mijały miesiące i lata, a jednak wciąż myślałem i o nim, i o borysławskiej
ropie. Z zaciekawieniem – czytałem wszystko, co o naszej galicyjskiej ropie pisał
Stanisław Szczepanowski, dziennikarze i ekonomiści. W ósmej klasie postanowiłem zostać
inżynierem górniczym i wziąć się do wierceń w zagłębiu naftowym.
Zainteresowałem swoimi planami wuja Teofila (Merunowi-cza). Ucieszył się, że myślę
o takiej, a nie urzędniczej karierze i obiecał wystarać się dla mnie o stypendium do Akademii
Górniczej w Leoben, jedynej tego rodzaju uczelni w Austrii. Słowo wuja było święte – jak
wiedziałem, zacząłem więc uważać się już prawie za leobeńczyka.
Los jednak spłatał mi figla, a nawet dwa figle.
Na kilka miesięcy przed maturą zachorowałem poważnie, podobno wskutek przemęczenia,
tak że groziło mi zrezygnowanie z matury w danym roku. Po drugie: przyszły z Leoben
wiadomości o szerzącej się tam modzie amerykańskich pojedynków, których ofiarą padło

72 OIL CITY
czterech czy pięciu studentów w jednym roku. Mama zdecydowała, że mnie tam nie puści
i mimo wszystkich perswazji stała jak mur przy swoim postanowieniu. Zaczęła wywierać
nacisk na wuja Teofila, by cofnął swą obietnicę.
Pierwszy figiel losu skończył się tym, że mimo wszystko zdałem maturę i to z odznaczeniem.
W drugim musiałem zgodzić się na kompromis. Oto wuj, nie chcąc łamać
słowa, a zarazem pragnąc uspokoić przerażoną mamę, postanowił poddać mnie próbie,
a równocześnie zagrać na zwłokę.
Jako poseł, który gorliwie zabiegał o utworzenie Akademii Górniczej w Krakowie,
oświadczył, że zamiast w Leoben będę mógł – wprawdzie nieco później, bo za jakiś rok
lub dwa – udać się na studia do Krakowa. Tymczasem mogę studiować prawo, co mi się
przyda, jeśli zechcę jako inżynier pracować w c.k. urzędzie górniczym. Aby zaś w ogóle
przekonać i jego, i siebie, że moje zamiłowanie do górnictwa nie jest słomianym ogniem – zaproponował
mi, by zaraz po maturze pójść na praktykę do kopalni w charakterze zwykłego
robotnika na czas wakacji.
Zgodziłem się. Dostałem od wuja adres firmy, do której miałem się zgłosić, wziąłem
z sobą stary, zniszczony mundurek, stare buty sportowe, wysłużony kapelusz filcowy cioci
Maryni z szerokim rondem, wszystko to jako ubranie do brudnej roboty w szybie, i pojechałem.
Mama żegnała mnie z uśmiechem, bo była pewna, że nie wytrzymam fizycznej
pracy i najwyżej za tydzień wrócę pod mamine skrzydła.
Na kopalni patrzono na mnie jak na raroga. Kierownik, któremu złożyłem „list uwierzytelniający”
od wuja, patrzał z mieszaniną politowania i ironii na mój paradny mundur
i cztery złote paski na kołnierzu, na mój cwikier na nosie, i z niedowierzaniem przyjmował
odpowiedzi na pytanie, co mnie skłoniło do mego kroku. Kręcił głową: „Tu u nas trzeba
robić, paprać się w ropie, mundureczek się zaplami, cwikierek się zbije… ”
Wiertacze, maszyniści, palacze, pomocnicy, z którymi zawsze grzecznie się witałem,
odpowiadali grzecznie, ale za plecami, gdy się odwróciłem, słyszałem szepty i chichoty.
Dziwnym zrządzeniem losu kowal kopalniany, u którego się wiktowałem, pochodził
z mojego miasteczka i bardzo dobrze znał dziadzia. Dzięki temu miał dla mnie pewien
respekt, jako dla członka szanowanej rodziny, i właśnie dlatego nie mógł zrozumieć, co
mnie tutaj zagnało. „Bo do Borysławia przyjeżdżają tylko huncfoty, co nigdzie miejsca nie
mogą zagrzać. A pan ma maturę i może być pan urzędnikiem… ” Mimo moich długich
wyjaśnień, aż do końca mego pobytu na kopalni uważał mnie za pomylonego.
Początkowo chodziłem po kopalni jak błędna owca. Jedynym stałym zajęciem była
godzina lekcyjna matematyki u kierownika, który miał zdawać wkrótce egzamin w szkole
wiertniczej i prosił, bym go trochę przygotował. Malowałem też szyldy na budynki kopalniane,
dymałem miechem kowalowi, zaglądałem we wszystkie zakamarki kopalni i wypytywałem,
co i jak się tu robi. Ta ostatnia funkcja była najmniej miła, bo czułem, że wszyscy
uważają mnie za intruza.
Pewnego dnia, gdy zaszedłem do szybu, gdzie właśnie odbywało się wpuszczanie świdra,
zapytał mnie wiertacz: „Panie praktykant, a może by pan sztangi docinał?” Co to są
sztangi, wiedziałem. To długie metalowe żerdzie względnie drążki, które przykręcało się
jeden do drugiego, by na nich wpuścić do otworu o kilkusetmetrowej głębokości świder czy
„łyżkę”. Co to jest docinanie sztang – tego nie wiedziałem. Przemknęło mi przez myśl, że to
ma coś wspólnego z nożyczkami. Odpowiedziałem: dobrze. Wiertacz wskazał mi miejsce
przy „bance”, to jest przy czymś w rodzaju stołu nad otworem wiertniczym. Dał mi do
ręki nie nożyczki ale potężny, ciężki klucz francuski i drugi, trochę mniejszy. Pokazał, jak
się sztangi przykręca kluczem jednym i drugim. Spróbowałem. Poszło. Nie święci garnki
lepią, a praktykanci też mogą dać sobie radę ze sztangami. Nogi ślizgały mi się wprawdzie
w ropie, na filcowy kapelusz cioci Maryni kapały ze szczytu wieży krople ropy i smarów.
Wkrótce cały byłem umazany ropą, ale robota szła. Wiertacz obserwował mnie ze złośliwym
uśmiechem, ale udawałem, że tego nie widzę. Ze szczytu wieży rozlegał się co

chwila okrzyk pomocnika: „Goootów”; na ten sygnał wiertacz puszczał w ruch maszynę,
a ja docinałem i docinałem.
Bolały mnie ręce, ramiona, całe ciało, a sztang jakby nie ubywało. Od czasu do czasu
miałem wrażenie, że krew zalewa mi oczy. Wiertacz już parę razy pytał, czy mam dość.
Odkrzykiwałem, że nie. Postanowiłem wytrwać do końca i modliłem się, by mi się coś
przedtem nie stało. Gdy pozostało do „docięcia” już tylko pięć czy sześć sztang, ledwie
trzymałem się na nogach, a w głowie huczało jak w ulu. Wiertacz, orientując się widocznie,
co się ze mną dzieje, krzyknął, bym ustąpił miejsca drugiemu pomocnikowi, ale ja się
uparłem. Gdy wypuściłem spod klucza ostatnią sztangę, wybiegłem szybko przez drzwiczki
w wieży, wołając, że idę na papierosa. Rzuciłem się na murawę i straszliwie zmęczony
momentalnie zasnąłem. Później się dowiedziałem, że wiertacz i chłopcy kilka razy biegali
do mnie, by się przekonać, czy mi się coś złego nie stało, ale ja spałem jak suseł.
Od tego dnia wszystko się zmieniło. Nie było juz szeptów za mną i chichotów za plecami
praktykanta.
W kilka dni potem szedłem główną ulicą Borysławia. Jezdnią płynęła rzeka błota zmieszanego
z ropą, bo ostatnio padał rzęsisty deszcz. Nie daj Boże spaść z drewnianego, stosunkowo
suchego chodnika w tę obrzydliwą ciecz. Nagle zostałem silnie potrącony, tak że
znalazłem się na skraju chodnika i omal nie spadłem. Spojrzałem z wściekłością na tego,
kto mnie potrącił. Rudy, z czerwonym nosem, szramami na twarzy, zwichrzoną brodą,
typowy zbójca z „Powrotu taty”. Patrzał mi bezczelnie w oczy i śmiał się kpiąco. Ziała
od niego wódka. Przechodzący właśnie policjant krzyknął na pijaka, by zmykał. Poszedł,
bełkocząc coś do siebie.
Opowiedziałem o tym w szybie. Towarzysze pracy wypytali mnie, jak wyglądał „zbójca”
i orzekli, że to na pewno „Czerwony baraba”. Za trzy dni oświadczył nam wiertacz: „Czerwony
baraba nie będzie już potrącał naszych praktykantów”. Z dalszej rozmowy okazało
się, że moja kompania z szybu sprawiła mu takie lanie, iż poszedł do szpitala. Teraz nie
miałem wątpliwości, że koledzy nafciarze uznali mnie za swego. Nie byłem już intruzem.
Praca na kopalni wyleczyła mnie z pozostałości nerwowej choroby, która mi zatruła
życie przed maturą. Zapomniałem tu o mesjaniźmie, o psychologii, o greckich i łacińskich
heksa-metrach, o dyskusjach z kolegami na temat życia pozagrobowego i teorii ewolucji.
Tutaj wszystko to stało się nieważne. Ważne były mięśnie, fizyczne zmęczenie i odpoczynek,
zadowolenie z pracy w szybie wykonanej tak, jakby się przygotowywało do niej parę lat,
a nie parę tygodni, zażyłe stosunki koleżeńskie z wiertaczami, palaczami i resztą załogi.
Żyłem w jakimś egzotycznym świecie. Trudno było uwierzyć, że leży on zaledwie o kilka
kwadransów jazdy koleją od mego miasteczka i od mego gimnazjum. Ceniło się tutaj to, co
tam nie miało wartości, a to, co tam przesłaniało świat, tutaj wydawało się śmieszne.
W tym egzotycznym kraju interesowało mnie głównie, ile metrów wywierciliśmy ostatnio
w naszym pogłębianym szybie, jaka była zawartość „łyżki”, czerpiącej szlam z dna
wierconego otworu, czy są już w niej ślady wskazujące na bliską obecność obfitych źródeł
ropy, no i ile koron znajdzie się przy najbliższej wypłacie w przeznaczonej dla mnie
kopercie.
Z początku płacono mi za „szychtę”, czyli dniówkę, 2 korony 60 groszy, potem podniesiono
stawkę do 3 koron 20 groszy. Z dodatkiem na mieszkanie i wynagrodzeniem
za dodatkowe prace wynosiło to około 90 koron miesięcznie. W gimnazjum zarabiałem
lekcjami najwyżej 30 koron, więc obecny mój zarobek wydawał mi się czymś w rodzaju
królewskich apanaży.
Mieszkałem na terenie kopalni w drewnianym baraku, gdzie dano mi niewielki, ale
ładny pokoik. Na śniadania, obiady i kolacje chodziłem do sąsiedniego domku, w którym
mieszkał kowal, ów znajomy mojego dziadka. Jego żona gotowała wyśmienicie, prawie tak,
jak gotowało się w naszym domu Przy robocie bywałem nieraz umorusany jak kominiarz
albo borysławski „baraba”. Smary brudziły nie tylko ręce ale i twarz, a ropę miewałem
i we włosach, i za kołnierzem, i w buciorach. Musiałem zużywać wiele pakuł do wycierania
73

74 OIL CITY
z grubsza rąk i twarzy, i wiele gorącej wody w kopalnianym prysznicu, aby solidnie się
umyć i przybyć do państwa kowalo-stwa w stanie nakazanym przez nasz miasteczkowy
savoir vivre.
W ciągu dwumiesięcznej pracy polubiłem Borysław. Przeciągłe okrzyki „goootów” ze
szczytów wież wiertniczych, syk pary z „hasplów”, żałosny głos setek kopalnianych syren,
alarmujących Zagłębie, gdy zbliżała się burza, a pioruny wzniecić mogły katastrofalne pożary,
zapach ropy, rozmowy z nafciarzami, ongiś chłopami spod Gorlic i Jasła, a dziś pierwszorzędnymi
fachowcami w wierceniu szybów – wszystko to zapadło mi głęboko w pamięć
i serce.
Utwierdziłem się w przekonaniu, że moim powołaniem jest zawód górnika.
Na razie musiałem czekać na Akademię Górniczą w Krakowie. Aby nie tracić czasu,
zapisałem się na prawo, co wedle zapewnień wuja Teofila miało mi się przydać kiedyś
w przyszłości i zamieszkałem u ciotki Sobolewskiej we Lwowie moim rodzinnym mieście,
z którego wyfrunąłem, gdy miałem trzeci rok życia.

SPRAWIAM SOBIE MUNDUR
Gdy zaczęło się lato, mój rower nie zatrzymywał się pod Cesarskim Dębem, lecz wiózł
mnie kilkanaście kilometrów dalej, do Stryja, na ćwiczenia strzeleckie. Z początku jeździłem
w sportowym ubraniu, lecz wkrótce, dzięki austriackiej intendenturze i panu Piwodzie, dosiadałem
roweru w mundurze strzeleckim i w strzeleckiej maciejówce, buciki tylko miałem
cywilne.
Intendentura sprzedawała drużynom strzeleckim sukno wojskowe na kredyt, który spłacaliśmy
w drobnych ratach. Muszę się przyznać, że uiściłem tylko jedną ratę, może dwie,
a reszty nie było kiedy spłacać, bo poszedłem na wojnę. Panu Piwodzie, kochanemu krawcowi
stryjskiemu, który mi swego czasu szył mundurki gimnazjalne, po maturze pierwsze
ubranie cywilne, a teraz mundur strzelecki, też za ten mundur jestem dłużny do dziś, bo
zdążyłem zapłacić tylko zadatek.
Do tej drużyny, do której jeździłem na ćwiczenia, należeli głównie gimnazjaliści i studenci,
którzy przed paru laty kształcili się na tajnych kółkach samokształceniowych. Tajność
była ściśle przestrzegana, dodawała posmaku ryzyka i przygody naszym zebraniom. Krążyła
wieść, że swego czasu w kilku galicyjskich gimnazjach wydalono ze szkoły wielu uczniów
za to samokształcenie, a prowodyrom wytaczano procesy polityczne. Mając to stale w pamięci,
nasze kółko, zbierając się na przedmieściu Łany, w domu starszego naszego kolegi
Genia Ruppa, stawiało zawsze przy furtce wejściowej posterunek obserwacyjny na którego
znak mieliśmy się rozpraszać. Na szczęście nigdy, przez cały czas istnienia kółka, nie potrzebowaliśmy
się „rozpraszać” i mogliśmy spokojnie wkuwać Bolesława Limanowskiego.
Mieliśmy o czym marzyć i do czego dążyć. Marzyliśmy o Polsce, dążyliśmy ku Polsce.
Na Łanach u Genia Ruppa zdawało się nam, że jesteśmy Filaretami, Filomatami, Wolnomularzami,
teraz w Piwodowych mundurach czuliśmy się powstańcami, ale pełnymi nadziei,
nie tak jak tamci z 31 i 63 roku. Czy może być większe szczęście dla chłopaków? Żyliśmy
w epoce „Złotego rogu” z „Wesela”, szklanych domów Żeromskiego, czytaliśmy o Polsce,
„Chrystusie narodów” i modliliśmy się o wojnę powszechną, która nam przyniesie wolność.
Było czym żyć.
W lecie 1914 roku ci „Filomaci” i powstańcy przysięgali, że przekują słowo w czynów
stal, ale nie było jeszcze czym kuć tej stali. Nie mieliśmy karabinów, ani żadnej innej broni.
W oczekiwaniu na karabiny uczyliśmy się musztry, zaprawiali w marszach, delektowali
tyralierą i innymi wymyślnymi sposobami użytymi ponoć po raz pierwszy w historii wojen
przez Japończyków w 1905 roku. Ćwiczenia nasze odbywały się w łęgach wiklinowych
nad Stryjem i na łąkach za rzeką. W dni pogodne jeździłem na ćwiczenia rowerem, a gdy
pogoda była brzydka – koleją. Nocowałem w Stryju u kolegi gimnazjalnego i „samokształceniowego”
Mietka, z którym w ordynku bojowym maszerowałem teraz w jednej czwórce.
W miarę tego, jak mijały dni i wojna stawała się coraz bardziej prawdopodobna, wietrzały
mi z głowy sprawy mojego egzaminu. Coraz bardziej czułem się w domu gościem.
Mama nie bardzo wierzyła, że pójdę na wojnę. Straciła już Stasia, mnie – jak święcie była
przekonana – uratowała od samobójstwa w Leoben, a to co się teraz zbliżało. straszniejsze
było dla niej od leobeńskich tragedii i mogło mnie jej zabrać jak Stasia. Wmawiała więc
w siebie, że do niczego nie dojdzie, a moje niedawne wyjazdy na ćwiczenia starała się
traktować tak, jak moje niedawne wyprawy na praktykę górniczą.
Nadszedł dzień mobilizacji drużyny. Gdy żegnałem się z naszym opiekunem sądowym,

76 SPRAWIAM SOBIE MUNDUR
sędzią Donichtem, starym Sokołem, działaczem TSL-u, robił mi wymówki, że nie idę do
austriackiego wojska, że lekkomyślnie rezygnuję ze złotego paska na rękawie, który przysługiwałby
mi tam jako jednorocznemu ochotnikowi, że wyrzekam się prawa do szkoły
oficerskiej i że wybieram się na wojnę wraz z szaleńcami, którym zielono w głowie.
Przyjaciel naszej rodziny, fotograf Kron, zrobił mi fotografię w strzeleckim mundurze
na tle leśnej dekoracji i skały z masy papierowej, a ponieważ nie miałem czasu przedtem
się ogolić, zapewnił, że ogoli mnie na kliszy retuszem. I ogolił.
Dr Sołtysik, rudy chirurg, którego dawniej bardzo się bałem jako lekarza, a z którym
później się zaprzyjaźniłem, gdy dawałem korepetycje jego synowi, miał łzy w oczach przy
pożegnaniu i radził, bym się jeszcze w ostatniej chwili namyślił, bo moje serce nie wytrzyma
tarapatów wojennych, a on jako lekarz dobrze wie.
Po swej mobilizacji stryjska 22-ga drużyna Uczyła sporo ludu. Żegnani kwiatami i łzami
ruszyliśmy do Lwowa. Zakwaterowano nas w Bursie Grunwaldzkiej przy ulicy Zielonej.
Rozpoczęły się ćwiczenia w większych formacjach. Marzenia zaczęły się realizować w szybkim
tempie. Gdyśmy się jednak rozejrzeli w swojej gromadzie, zauważyliśmy brak naszych
kierowników, literatów, historyków z tajnych kółek. No, cóż, tak już bywa. Przecież żaden
z trzech wieszczów nie wziął udziału w powstaniu – mówiliśmy sobie. Sprawa wyglądała
jednak, zdaje się, tak, że wszyscy oni, jako starsi od nas wiekiem, wzięci zostali z poboru
do wojska austriackiego.
Zamiast naszych uduchowionych wodzów dostaliśmy instruktora, który obiecywał, że
musi zrobić z nas kompanię infanterii. Był to feldfebel z austriackiego pułku, Pawluk, murarz
z zawodu. Na mustrze ganiał nas, aż nam języki zwisały do brody, a jego słownik zawierał
wyrazy, jakich nikt z nas nigdy nie słyszał nawet od pijaków. Gdyśmy się dziwili, że ta
Pawlukowa rzeczywistość tak bardzo odbiega od podniosłych snów o szpadzie, powiedział
jeden z nawróconych przez Pawluka intelektualistów: „A ja dopiero teraz, przy Pawlaku,
poczułem się prawdziwym żołnierzem. W wojsku musi się kląć i być ordynarnym”.
Jeżeli wartość żołnierza zależy od stopnia ordynarności i od ilości przekleństw, to Pawluk
był najlepszym żołnierzem w całej monarchii austro-węgierskiej.
Języki zwisały nam na brody, od przysiadów spodnie pękały w kroku, Pawluk szalał.
Ale gdy wracaliśmy z ćwiczeń, lwowianki rzucały nam z balkonów kwiaty. Do bursackiej
kuchni panie z miasta przynosiły dla nas różne smakołyki, starsi panowie przysyłali nam
papierosy, ale karabinów nikt nam nie dawał. Austriacy dawno powinni byli je dostarczyć,
byliśmy już przecież nie tylko drużyną strzelecką, ale i Legionem Wschodnim, lecz oni
wciąż się namyślali.
Dostarczyli wreszcie, ale w nieoczekiwany przez nikogo sposób.
Związek Strzelecki, Drużyny Bartoszowe i my, drużyniacy, mieliśmy w śliczny sierpniowy
dzień wspólną defiladę i pokazowe ćwiczenia na boisku Sokoła-Macierzy na Łyczakowie.
Nagle na wale boiska ukazał się dragon austriacki na spienionym konny wrzasnął
wielkim głosem: „Ratuj się, kto w Boga wierzy, Moskale już na rogatce!” i pogalopował
dalej. Wszczął się zamęt, uroń była w posiadaniu tylko niewielkiego oddziału, reszta była
bez broni. Ktoś poddał myśl, by biec do pobliskich austriackich koszar przy ulicy św.
Piotra i Pawła. Pogoniliśmy pędem. Na olbrzymim dziedzińcu cały pułk na kolanach, widocznie
przed chwilą padła komenda „Zum Gebet” (do modlitwy). Pod ścianami karabiny
w kozłach, całe mrowie. Ktoś z naszych podbiegł do austriackiego dowódcy, wypalił naszą
prośbę. Ten chwilę się wahał, potem zdecydowanie wskazał na kozły i pozwolił nam wziąć
po karabinie i po jednym chlebaku pełnym nabojów. W mgnieniu oka karabiny znalazły
się w naszych rękach, a naboje u pasa.
Ruszyliśmy biegiem na drugą stronę ulicy, na cmentarz Łyczakowski, przeszliśmy tyralierą
przez cmentarz i zajęliśmy pozycje w pobliżu gościńca Łyczakowskiego. Zapadł zmrok.
Huczało w głowie. Skąd tak nagle, jak piorun z jasnego nieba, spadli na Lwów Morale? Jak
do nich strzelać, jeśli zdobyłem wprawdzie karabin, ale nie wiem, jak się z nim obchodzić?

W ciemności huknęły z przeciwnej strony strzały, a nad naszymi głowami świsnęły kule.
Rozlega się komenda: „Nie strzelać, bezpiecznik”. I znów coś nad nami świsnęło raz i drugi.
Po godzinie czy dwóch ściągnięto nas z pozycji. Wróciliśmy do Bursy. Ci, którzy „zdobyli”
karabiny i brali udział w potyczce, dostali przepustki do godziny 12-tej w nocy. Ukryłem
swój drogocenny karabin w łóżku i wraz z paru kolegami poszedłem do kawiarni święcić
nasz „chrzest bojowy”. Do dziś dnia nie wiem, czy w tej potyczce na Łyczakowie mieliśmy
naprzeciwko siebie Moskali, czy też – jak niektórzy twierdzili – tyrolskich strzelców
cesarskich, którzy też, tak jak my, chcieli bronić Lwowa, a że w ciemności wszystkie koty
czarne, dali do nas parę strzałów. Ale nie to było dla mnie ważne. Ważne było to, że
miałem wreszcie karabin i amunicję.
Wkrótce, bo już 29 sierpnia, musieliśmy śię wycofać ze Lwowa. Rozpoczęła się wędrówka
Legionu Wschodniego na zachód Małopolski. Potem – Druga Brygada, Pantyr, prawdziwe
już potyczki i bitwy pod Rafajłową, Zieloną, Pasieczną, Nadworną, Hwozdem, Mołotkowem…
77

PIOSENKA Z DAWNYCH LAT
Szli czwórka za czwórką po gościńcach i drogach. Sierpniowe słońce prażyło spocone
twarze, pył wzbijany setkami nóg wdzierał się do nosów i ust. Znużone głowy poczęły
opadać na piersi, garbiły się plecy, a tempo marszu, tak raźne jeszcze rankiem, gdy usta
wdychały powietrze nasiąknięte zapachem operlonych rosą ziół i kwiatów, stawało się
coraz wolniejsze.
Nagle zrywały się spośród szeregów pierwsze takty piosenki. Podejmował je jeden,
drugi i trzeci – i za chwilę już cała kolumna kroczyła dziarsko, śpiewając piękną, strzelecką
pieśń „Naprzód drużyno strzelecka”, tak dobrze znaną z czasów ćwiczeń w drużynach.
Dobre to były czasy! Ćwiczyło w cywilnych ubraniach, bo mundury krawiec szył dopiero –
na kredyt oczywiście. Zaśmiał się teraz niejeden śpiewający legun, bo oczyma ujrzał tego
krawca, jak szczerze się modli on teraz, by jego klienci powrócili z wojny i zapłacili za
robotę mundurów.
Po chwili spoważniały twarze na wspomnienie tych niedawnych, a przecież tak dawnych
chwil górnych i chmurnych, gdy we Lwowie marzyło się o marszu wprost na Warszawę,
o wyrąbaniu wolności bagnetem od jednego zamachu.
Jakoś się na to nie zanosi. Niedawno złożyli przysięgę, idą tam, gdzie im starszyzna każe,
a ta nie ku Warszawie ich wiedzie, ale na Węgry. Nogi idą jeszcze raźno w takt drużyniackiej
pieśni, lecz czoło zasępia już natrętna, ciągle pracująca myśl, że coś tu w nieporządku, że
rzeczywistość daleko odbiega od marzeń. I piękna pieśń rwie się, i kona.
Minęły miesiące. Niejeden kilometr zmierzyły nogi legionisty. Drużyniak przebył dawno
chrzest bojowy pierwszej bitwy, umie już zdobywać u kucharza większe, protekcyjne
porcje, nauczył się onucami tak owijać stopy, by fałdy nie uwierały, na kwaterach bierze
szturmem lepsze legowiska, klnie – jak stary wiarus. Strzelec-marzyciel przedzierzgnął się
w legionistę-żołnierza. Wie, że trudno jest przeniknąć zamysły starszyzny i przestał się
martwić tym, że dziwnie długa i bardzo okrężna jest ta droga do Warszawy i wolności.
Trzynasta kompania trzeciego pułku – jak ten kot w utworze Kiplinga – chodzi sobie
własnymi drogami. Osobno działa i odrębne gromadzi wspomnienia. Na słynny Pantyr
pierwsza wkroczyła „trzynastka” i dzień potem sama stoczyła pierwszą bitwę w Rafajłowej.
A potem przyszła Pasieczna, Zielona, Pniów i wreszcie Nadworna i Mołotków. Do łańcucha
wspomnień przybywają coraz to nowe ogniwa. Marsz na Huculszczyznę turystycznymi
ścieżkami, lecz w ekwipunku trochę cięższym od turystycznego, Żabie, Sokołówka…
Tyle mitręgi i taka zmiana wrażeń, że śpiewać nie ma nawet kiedy. Zresztą stare pieśni
się znudziły, nie odpowiadają nastrojom, a nowych jeszcze nie ma. Muza żołnierska śpi. Są
wśród wiary poeci, którzy wieczorami – zamiast, jak wszyscy, z insektów czyścić mundury,
włażą w ustronne kąty, głęboko myślą i piszą coś w notesach. Tak – utwory będą może
kiedyś drukowane, ale na razie pożytku z nich niewiele. Piosenka żołnierska rodzi się gdzie
indziej.
Pewnego dnia wybucha nagle awantura. Przeskrobały coś leguny w Dorna Watora,
pokrajali zielone sukno bilardowe na kawałeczki i poprzyszywali sobie do kołnierzy. Chcieli
ładnie wyglądać. Ale właściciel bilardu nie znał się na żartach i pobiegł na skargę do
batalionowego. Ten – że to jeszcze inne grzeszki swych chłopców sobie przypomniał, zabrał
ich i wypalił kazanie o zielonym suknie i o smutnych skutkach amorów z węgierskimi
dziewojami. Gadał po żołniersku, aż uszy więdły.

80 PIOSENKA Z DAWNYCH LAT
I oto w dwa dni potem podczas marszu rozlega się ni stąd, ni zowąd zupełnie niespodzianie
piosenka o kazaniu batalionowego. Niedługa – wszystkiego dwie zwrotki – cztery
wiersze zaledwie, lecz z tego przytoczyć można wiersz tylko jeden: „Hej, wy, moi chłopcy,
przestańcie swawolić”. Reszta, najciekawsza, niestety, jest niecenzuralna. Co słowo, to mocniejsze,
co wiersz, to lepiej posolony. Nigdy nie wejdzie ta piosenka do zbiorków poezyj,
czy pieśni legionowych, chyba że trzy czwarte piosenki składałoby się z samych kropek.
A szkoda, bo trzynastce bardzo się ona podobała.
Z tą piosenką zawędrowali nad rumuńską granicę. Tu, w Kalineszti, małej, w śniegu
zagrzebanej bukowińskiej wioszczynie zakwaterowali się na kilkudniowy postój.
Nudno żołnierzowi w chacie. Jeden rozmawia na migi z gospodynią i uczy się rumuńskiego
języka metodą poglądową, drugi guziki sobie przyszywa do bluzy, a reszta gapi
się przez maleńkie szybki na wysoki częstokół. Ktoś nucić zaczyna modną od kilku dni
piosenkę, reszta przyłącza się do śpiewu! Nawet baba, nie wiedząc, co za zberezeństwa
wyśpiewują jej goście, jak papuga powtarzać zaczyna słowa śpiewki.
– Wiecie co – przerwał nagle przyszywacz guzików – wartoby ułożyć na tę nutę jakieś
wiersze o naszej kompanii, albo i o całym batalionie. Mamy przecież czas.
Wniosek przeszedł jednogłośnie. Czterej żołnierze zaczęli fabrykować skrót dziejów
batalionu ku niezadowoleniu gospodyni. która siedziała jak na tureckim kazaniu. Choć
wszyscy bez wyjątku to porządne chłopy i chociaż chęci mieli jak najlepsze, na rymotwórstwie
żaden z nich, niestety, się nie znał. Stąd też wspólnego ich utworu żadną miarą
nie możnaby nazwać perłą poezji legionowej. A że melodia, pod którą podkładali słowa,
niosła reminiscencje wyrazów grubych, a sprośnych, nic dziwnego, że i te nasze zwrotki tu
i ówdzie były nieprzyzwoite.
W jakiś czas potem ruszyła trzynastka w długi pościg za Moskalami i szła przez Bukowinę,
przyśpiewując piosenkę o kazaniu batalionowego, nasza czwórka pewnego dnia
po skończeniu tradycyjnych dwóch zwrotek zaintonowała nowe stro�i własnego wyrobu.
Ogólne zdziwienie – potem śmiech, a w końcu wszyscy, jak jeden mąż ryknęli pieśń, którą
tu dziś podaję w delikatnej transkrypcji.
W naszym trzecim pułku jest batalion czwarty, Morowy, choć mówią, że jest diabła
warty Na przykład trzynastka, kompanija morowa, A najlepszym poświadczeniem choćby
Rafajłowa.
Ta trzynastka – to był wyjątek, bo każdej następnej kompanii przypięto jakąś łatkę, a w
każdej zwrotce, jak rodzynki w babce tkwiły słóweczka nieliterackie lecz ucieszne.
Razu pewnego, gdy zmęczeni całodziennym marszem wlekli nogi po ubitym śniegu
bukowińskiego gościńca, zahuczał motor wojskowego auta. „Nasz generał” – poszedł szept
z czwórki do czwórki, wyprostowały się plecy, nogi zaczęły iść w takt, a z piersi żołnierskich
gruchnęła pieśń – nie żaden hymn lub coś innego, godnego dostojnych uszu – lecz
właśnie śpiewka o czterech kompaniach i o żałosnych skutkach amorów z Węgierkami.
Generał, mijając kolumnę czwórek, zmarszczył surowo brwi, lecz po chwili rozpogodził
oblicze. Niewybredny, lecz szczery humor żołnierski, nazywający rzeczy po imieniu, trafił
do generalskiego serca.
I znów minęło sporo miesięcy. Choć droga długa była i okrężna, doszli jednak wreszcie
strzelcy-legioniści do Warszawy – do wolnej Polski i w tryumfie zaśpiewali znów swe
stare piękne drużyniackie pieśni. Piosenka, zrodzona na Bukowinie, pozostała jednak w ich
sercach jako wspomnienie twardego, lecz pełnego wrażeń i humoru żołnierskiego żywota.

KOBIETA WSZETECZNA
Jeszcze tak niedawno uczyłem się do egzaminu prawniczego, jeszcze przed paru tygodniami
byłem żołnierzem, a teraz jako jeniec wlokę się w długiej kolumnie, która z Kazania
przez zawołżańskie ziemie wędruje na wschód…
Byli w tej kolumnie Chorwaci, Czesi, Rusini, Węgrzy, było też kilkunastu Polaków.
Człapało to jenieckie wojsko w błocie komiśnymi butami, które zaczynały się już rozłazić,
skrobało się, gdy wszy dawały znać o sobie. Jedni ruszali szczękami, żując chleb pozostały
ze śniadania, inni kurzyli machorkę, do której zdążyli się już przyzwyczaić. Ten i ów zapalał
nawet papierosa „Kuźma Kriuczkow”, jeśli był oszczędny i zdołał wygospodarować parę
groszy z dwudziestu trzech kopiejek, które nam wypłacano jako dzienne relutum.
Po bokach szli równie ciężko jak my konwojenci, starzy sołdaci ze starymi karabinami
przewieszonymi na sznurkach przez ramię i „carskim okiem” na kaszkietach. Poganiali nas
okrzykami, od czasu do czasu rzucając komplementy pod adresem naszych matek, ale tak
dobrodusznie, jakby mówili: ej, chłopcy, chłopcy!
Na dłuższych postojach rozdawano im „tielegramki”, jed-nokartkowe biuletyny o sytuacji
na froncie, cóż z tego, skoro żaden z nich nie umiał czytać. Nie wiem, jakim sposobem
dowiedzieli się, że jestem studentem, bo od tej pory nie miałem spokoju, musiałem im odczytywać
te komunikaty, minio że nie znałem rosyjskiego języka. Znałem tylko słowiański
alfabet, jakim były drukowane, taki sam jak ten, którym Taras Szewczenko pisał wiersze,
jakie czytałem w stryjskim gimnazjum na lekcjach ruskiego. Tam za recytacje wierszy dostawałem
pochwały, ale tu, recytując wiadomości z frontu, wywoływałem zamiast pochwał
wiele wesołości. Wielkorusów ogromnie śmieszył mój galicyjsko-ruski sposób wymawiania
rosyjskich słów. Prosiłem, by mnie poprawiali – i tak pod koniec wspólnego marszu sołdaci
dowiedzieli się coś niecoś o sytuacji na froncie, a ja nauczyłem się trochę mówić po rosyjsku.
Szliśmy bezleśną równiną, która – zdawało się – końca nie miała. Pola, łąki, ugory i tylko
z rzadka jakaś wioska. W wioskach zamiast drzew sterczały przy chatach wysokie drągi ze
skrzynkami na gniazda dla ptaków. Przez jakiś czas, gdy nasza droga prowadziła traktem
szerszym i lepiej utrzymanym, przechodziliśmy przez wsie większe i zamożniejsze. Dodano
nam na ten odcinek drogi eskortę Kozaków. Gdy wkraczaliśmy do jakiejś wsi, z chat
wybiegały baby i dzieci, ukradkiem wtykały nam w ręce bubliki, bułki czy machorkę
i uciekały co tchu. Kozacy, cwałujący na koniach wzdłuż kolumny, odpędzali je krzykiem
i przekleństwami, a często gęsto prali nahajkami, przy czym i nam się obrywało. Jak nam
powiedziano na jednym z noclegów, szliśmy drogą zesłańców, których od wieków tędy
właśnie pędzono na Sybir. Miejscowa ludność, która od dawien dawna przywykła litować
się nad dolą tych nieszczęśników, okazywała to samo uczucie i nam, choć byliśmy obcymi.
Codziennie nocowaliśmy w chłopskich chatach. Pijaliśmy czaj przy wspólnym stole z rodziną
gospodarzy. Chłopi byli ciekawi, jak się żyje w Austrii, jak się nam w domu powodziło,
a my wypytywaliśmy o ich życie. Dowiadywaliśmy się od naszych gospodarzy wielu rzeczy,
o jakich na pewno nie mówili „naczalstwu”. W pewnej wsi natknęliśmy się nawet na robotnika,
który brał udział w demonstracjach 1905 roku. Nie ukrywał przed nami nienawiści
do żandarmów i policji. Do dzisiejszego dnia nie wiem, jaki był sens w odpędzaniu od nas
chłopów, gdy maszerowaliśmy przez wieś, skoro z tymi chłopami stykaliśmy się codziennie
w ich chatach.
Jeden z naszych noclegów wypadł we wsi tatarskiej. I we wsi, i w chacie było bardzo

82 KOBIETA WSZETECZNA
czysto. Zazwyczaj krzątała się koło nas gospodyni, tu czynności te spełniał gospodarz,
kobiet nie było widać.
Kilku Bośniaków, mahometan, którzy znajdowali się wśród nas, poszło na modły do
meczetu. Wrócili pokrzepieni nie tylko na duchu, ale i na ciele, bo współwyznawcy nie
puścili ich z pustymi rękami. Dopiero w tej tatarskiej wsi zdałem sobie sprawę, że od
Kazania i Wołgi idziemy wciąż po ziemiach, którymi przez kilkaset lat władała Złota Orda.
Zostały z niej tylko żałosne szczątki. O dawnych dziejach świadczą tylko nieliczne wsie
tatarskie i nazwy niektórych miast. Szybko uporano się z dawnymi mieszkańcami tego
kraju.
Pewnego dnia dotarliśmy pod wieczór do wielkiej wsi koło Jałabugi. Na bramach częstokołów,
otaczających chaty, widniały – jak to zawsze bywało – wypisane kredą cyfry, wskazujące
ilu ludzi może tu się pomieścić. Nasza czwórka szła prawie na końcu kolumny, toteż
zanim na nią nadeszła kolej zakwaterowania, zapadał już zmierzch.
Brodaty sołdat, ujrzawszy cyfrę cztery, zawołał do nas: ot, to będzie coś dla was – zastukał
do bramy. Długo stukał, ale nikt nie otwierał. Klnąc poszedł do sąsiadów, dowiedzieć
się, kto mieszka w tej chacie. Wrócił klnąc jeszcze soczyściej. – Powiedzieli – zawołał – że tu
mieszka… – i tu wypowiedział rosyjskie słowo, które zdążyliśmy już poznać, a które dałoby
się przetłumaczyć na język ks. Wujka jako kobieta wszeteczna albo ladacznica.
Teraz już nie pięścią walił w bramę ale kolbą karabinu i wrzeszczał, aż wszystkie psy
w sąsiedztwie podniosły alarm. Ale brama ani drgnęła. Gdy sołdat już zachrypł z krzyku,
spojrzał na nas i ze skargą w głosie powiedział: „Widzicie chłopcy, jaka ta kobieta niedobra,
biednych jeńców nie chce wpuścić do chaty!”
W tej chwili otworzyła się brama, a tęga, przystojna kobieta, która się w niej ukazała,
obrzuciła ciekawym spojrzeniem naszą gromadkę i krzyknęła do sołdata: „A czemuś ty,
stary chrzanie, capie brodaty, od razu nie wołał, że to jeńcy… Myślałam, że znowu jakichś
pijanych rekrutów chcecie mi wsadzić. Chodźcie, biedacy – zwróciła się do nas – wybaczcie,
że tak długo czekaliście”.
W chacie migiem zagrzała sagan wody, byśmy mogli gruntownie się umyć, i zabrała
się do przygotowywania wieczerzy. Takiego przyjęcia nie mieliśmy jeszcze w czasie swej
podróży. Chyba całą swą spiżarnię ogołociła z zapasów nasza gospodyni, aby nas ugościć.
Były tam bliny kapiące od masła, mięsiwo, bułki i placki, a potem mocna herbata. Po tej
uczcie przyniosła słomy, rozścieliła pod piecem i przykryła czyściutkim płótnem, a gdy
zabieraliśmy się do spania, poleciła oddać sobie do uprania naszą bieliznę, nie zmienianą
od wielu tygodni. Wyciągnęła z kufra kobiece nocne koszule i, śmiejąc się, kazała się nam
w to ubrać, byśmy nie spali, jak nas Pan Bóg stworzył. Zasypiając pod ciepłym przykryciem
słyszeliśmy, jak w kuchni krząta się przy balii, wzdychając nad naszymi brudami i naszym
jenieckim losem.
Gdyśmy się obudzili, leżała już koło nas bielizna, uprana i wysuszona, na stole stał
kipiący samowar, a gospodyni stawiała koło niego chleb, masło i różne przysmaki.
Zaledwie zjedliśmy śniadanie i pogawędzili z gospodynią, która wstydliwie opędzała
się przed podziękowaniami, doszedł nas z ulicy głos sołdata, nawołującego, by wychodzić
z kwater, bo czas maszerować dalej. Zebrałem od kolegów kopiejki, by zapłacić za nocleg,
jak to zawsze czyniliśmy. Dziękując tak serdecznie, jak mi na to pozwalał mój rosyjski język,
podałem gospodyni pieniądze. Zbladła i załamując ręce zawołała:
– To wy myślicie, że ja to za pieniądze… Dlaczego mnie krzywdzicie?
Zmieszaliśmy się okrutnie. Na darmo tłumaczyliśmy, że to zapłata wyznaczona i nakazana
przez „naczalstwo”. Kobieta płakała. Pocałowałem ją w rękę i raz jeszcze wyjąkałem,
że nigdy me zapomnimy jej dobroci. Za moim przykładem poszli koledzy.
Z ulicy dochodził już gwar ustawiającej się do marszu kolumny. Kobieta otarła łzy,
jak matka pocałowała każdego w czoło i pogładziła po ramionach, a gdyśmy wychodzi-

li, pobłogosławiła nas potrójnym znakiem krzyża i słowami: – Aby wam, biedakom, Bóg
miłosierny dał szybko wrócić do waszego kraju.
83

GORZKOW
Po miesięcznym marszu przybyliśmy do kraju Wotiaków, lesistego i pagórkowatego. Początki
pobytu były nienajgorsze. Przez kilkanaście dni odpoczywaliśmy w Sarapulu, cichym
miasteczku o drewnianych domach i drewnianych chodnikach. Spaliśmy na piętrowych
pryczach w zabudowaniach nieczynnej fabryczki, dostaliśmy sołdackie, wystarczające nam
wyżywienie, mogliśmy czasem wychodzić grupami i pod eskortą do miasta, słowem – jeniecka
idylla.
Pewnego dnia podzielono nas na oddziały. Ten, w którym się ja znalazłem, wyruszył
w dalszą drogę. Szliśmy jak na wycieczkę dróżkami wijącymi się wśród lasów, słońce
przygrzewało, z rozgrzanych sosen unosił się żywiczny zapach. Obeszliśmy kołem Iżewsk,
miasto rozłożone koło huty i fabryki broni i na promie przedostaliśmy się na drugi brzeg
rzeki. Weszliśmy tam w gęste lasy i wędrując ścieżkami wydeptanymi wśród leśnego poszycia,
przybyliśmy pod wieczór do ukrytego w gęstwinie baraku z grubych bierwion, tak
zlewającego się z tłem, że na kilkadziesiąt kroków trudno go było zauważyć. Jak się później
dowiedzieliśmy, ostatnimi jego mieszkańcami byli Japończycy w czasie wojny rosyjsko-japońskiej.
Tu, w tym baraku miał być kres naszego marszu ku wschodowi.
Był słoneczny ranek. Po dobrze przespanej nocy czekaliśmy w pogodnym nastroju,
co nam przyniesie ten pierwszy dzień poduralskiej puszczy. Sołdaci zapowiedzieli wizytę
pułkownika Babuszkina, komendanta leśnictwa, w którym mieliśmy pracować. Bardzo się
denerwowali, ustawiając nas na polance pod barakiem.
Gdy zapowiedziany dygnitarz wyłonił się z lasu w asyście kilku wojskowych i leśników,
zdawało się nam, że to idzie święty Mikołaj. Czerstwa, rumiana twarz w obramowaniu
białych bokobrodów i mikołajowskiej bródki tchnęła dobrotliwością. Zdawało się, że z jego
ust lada chwilą popłynie ku nam wezwanie do grzecznego odmówienia paciorka. Powiódł
po nas oczami… i ryknął jak feldfebel: smirno! Znieruchomieliśmy. A Babuszkin zaczął
krzyczeć, że jesteśmy odwiecznymi wrogami, że nie będzie się z nami pieścił, że musimy
ciężko pracować w lesie, aby choć w części odpokutować swe zbrodnie, bo krew przelana
przez nas woła o pomstę…
Zapędzono nas do rąbania lasu. Każda trójka, zaopatrzona w piłę, topór i siekierę, miała
codziennie wykonać normę, inaczej biada jej. Norma pracy była niebylejaka, a wyznaczona
przez Babuszkina norma wyżywieniowa graniczyła z głodem. Moja trójka nie wykonała
wyznaczonej normy pracy ani pierwszego, ani drugiego, ani trzeciego dnia…
Po dwóch tygodniach syzyfowej pracy ledwie się dowlec mogłem na wyrąb. Było gorąco
i duszno, pot zalewał oczy przy każdym ruchu. Z mokradeł leśnych wzbijały się w górę
chmary komarów i cięły tak, że krew spływała po twarzach i rękach. Żywica ze świeżo
zrąbanych sosen oblepiała ręce. Oganiając się od komarów i ocierając pot, rozmazywaliśmy
po twarzy żywicę, krew i komary. W pewnej chwili tak osłabłem, że było mi już wszystko
jedno. Nie zważając na pokrzykiwania nastawnika, siadłem na pieńku i zwiesiłem głowę,
która ciążyła jak ołów.
Nagle rozległ się ostry głos: Ratnik do mnie! Pilnujący nas sołdat pomknął chyżo do
człowieka w mundurze, który zjawił się niespodzianie u wylotu wyciętej przez nas dróżki.
To Gorzkow, prawa ręka Babuszkina. Nie słychać było, co mówił do żołnierzy, ale zmiarkowałem,
że o mnie tu chodzi, bo co chwila spozierał w moim kierunku. – Będę się miał

86 GORZKOW
z pyszna – pomyślałem z rezygnacją. Po chwili Gorzkow poszedł dalej, a sołdat zmierzał ku
mnie wielkimi krokami.
– Miasz diabelskie szczęście – wołał już z daleka – Gorzkow powiedział, aby studenta, to
jest ciebie, zwolnić z tej roboty i dać do pomocy kaszowarowi. I to zaraz!
W drodze do kuchni rozważaliśmy, czemu zawdzięczam tę nagłą odmianę losu. Sołdat
twierdził, że Gorzkow dlatego ulitował się, bo sam był studentem. – Ma słabość do ciebie –
tłumaczył mi – bo ty też student. Swój swojego zawsze znajdzie. Dzięki Bogu, że serce go
ruszyło, bo byłbyś zdechł przy tej robocie.
Kaszowarem był Hucuł w czerwonych dragońskich spodniach i niebieskiej kurtce. Do
niego należały funkcje niejako reprezentacyjne, to jest wydawanie strawy i kontakty z władzami.
Ja i drugi pomocnik mieliśmy za zadanie przynosić na plecach prowiant z oddalonego
o dwa kilometry magazynu, rąbać drzewo na opał i gotować w trzech kotłach strawę
dla stu jeńców w naszym baraku. Trzeba było ścinać drzewa w lesie, piłować i rąbać,
a potem znosić do kuchni. Wszystko to podobne było do tego, od czego mnie zwolniono,
jednakże z tą wielką różnicą, że rąbaliśmy wprawdzie w pocie czoła, ale tylko tyle, ile nam
trzeba było, nie wedle zabójczej normy.
Pewnego dnia przeszedł obok kuchni Gorzkow. Zdawało mi się, że z daleka uśmiechnął
się do mnie, jakby mi chciał dodać odwagi.
Otrzymywaliśmy stale połowę żołnierskiej racji, jak to można było wywnioskować z ilości
otrzymywanych dla kuchni prowiantów, a chleb wypiekany w leśnej piekarni był ponadto
gliniasty, bo piekarze na polecenie z góry dawali do ciasta coraz mniej mąki. a coraz
więcej wody. Chociaż pracowaliśmy dla kuchni, byliśmy tak samo głodni jak wszyscy inni.
Po pewnym czasie wystąpiły nam na całym ciele wrzodzianki wielkie jak pięciokoronówki,
a zęby zaczęły się chwiać i kruszyć.
Tym jeńcom, którzy – jak ja dawniej – stawiali w lesie sągi, było jednak gorzej. Jeżeli nie
wykonali normy, zamykano ich o głodzie w więziennym baraku lub bito. Babuszikin zlecił
funkcję siepacza krępemu osobnikowi, którego nazwaliśmy Kapelusznikiem, bo chyba tylko
on jeden w całej puszczy nosił kapelusz. Kapelusz był stary, z obwisłym rondem i dodawał
mu zbójeckiego wyglądu.
Byliśmy zupełnie odcięci od świata. Nigdy nie widywaliśmy ludzi spoza obrębu lasów,
nie przychodziły gazety. Nawet „tielegramki” sołdackie, z których mimo wszystko można
było cośkolwiek się dowiedzieć, zlikwidowane zostały przez Babuszkina. W zamian za to
rozsiewał on przez swoich zauszników wieści o niebywałych sukcesach rosyjskiej armii,
która docierała już niemal do Renu i Dardaneli.
– Po wojnie nie warto wam będzie wracać do domu – zapewniał nas Kapelusznik – zostaniecie
u nas, wszystko jedno przecie czy tu, czy tam, bo wszędzie będzie Rosja.
Nieraz staraliśmy się dowiedzieć, co jest przyczyną tej niezwykłej wrogości wobec nas.
Z półsłówek, rzucanych czasem przez sołdatów, którzy nienawidzili Babuszkina tak jak
my, bo za byle co prał ich po twarzy, wytworzyliśmy sobie taki obraz sytuacji: pułkownik
Babuszkin, Wotiak z pochodzenia, mści się na nas, jeńcach, za śmierć dwóch swoich
synów, których stracił na wojnie. Gorzkow, zawodowy leśnik, dobry ale miękki człowiek,
boi się, by go nie wysłano na front, spełnia więc posłusznie wszystko, co mu Babuszkin
każe. Kapelusznik wierny jest jak pies panom, którym służy, i jak pies gotów rozszarpać
człowieka, gdy mu każą.
Przyszła zima, a z nią tęgie mrozy. Nad kotłami, które dotychczas zwisały na drągach
pod gołym niebem, skleciliśmy szałas, który chronił nas od zimna i wiatrów, ale dym, który
kłębił się w szałasie, gryzł niemiłosiernie w oczy i wyciskał łzy. Racje żywnościowe, od
samego początku małe, znów się skurczyły. Ludzie słaniali się z głodu. Chorych ściągano
z prycz i wypychano z baraku do roboty, ale tuż za drzwiami jeden po drugim walił się
bezsilnie w śnieg i leżał tam mimo poszturchiwań i krzyków. Śmierć stała się częstym

gościem. Zmarłych chowano na pagórku w lesie. Do trupów dobierały się nocą wilki,
o czym świadczyły poogryzane ludzkie kości rozrzucone po stokach.
Na wiosnę oświadczono nam raz w magazynie, że dostawca nic prawie nie przywiózł
i nie wiadomo kiedy przywiezie, bo pokłócił się z Babuszkinem. Głód skręcał kiszki. Rzuciliśmy
się na podpieńki, które pokazały się w lesie, i gotowaliśmy je bez soli, bo i soli już nie
było. Kilku jeńców zabiło jałówkę, która zabłąkała się w lesie, poćwiartowało ją i ukryło
mięso w strumyku. Nocą przynosili je po kawałku, po kryjomu piekli i nie czekając, by się
upiekło, łykali na wpół surowe kęsy… Szerzyć się zaczęła krwawa biegunka.
Nadeszła prawosławna Wielkanoc, dzień wolny od pracy, Rozłożyliśmy się koło baraku
na murawie, by wygrzać się do słońca. Twarze u wszystkich wychudłe, sczerniałe, oczy
zapadłe, na głowach tatarskie mycki, na nogach rosyjskie łapcie, a na resztkach mundurów
chińskie watowane fufajki. Jedni modlili się, inni próbowali nucić wielkanocne pieśni, ale
im nie szło, nostalgia, przygnębienie, brak wszelkiej nadziei – wisiały nad wszystkimi jak
czarna chmura.
Rozległ się odgłos szybkich kroków na dróżce. To wracał sołdat, który rankiem odszedł
po dyspozycje do komendy. Biegł prawie. – Dzieci! – wołał w podnieceniu – Koniec biedy
waszej i naszej! Babuszkin aresztowany, Gorzkow i Kapelusznik także! Przyjechała komisja
z Petersburga!
Omal nie oszaleliśmy po tej niespodziewanej nowinie. Pobiegliśmy sprawdzić słowa
sołdata, w które trudno nam było uwierzyć. – Wszystko prawda – powiedziano nam. Dowiedzieliśmy
się więcej. Babuszkin był nie tyle krwawym duchem puszczy i mścicielem –
ile złodziejem, który okradał nas z naszych racji, a skarbowi państwa wciąż wliczał do
rachunku żywnościowych racji martwe dusze jeńców, którzy już dawno umarli z głodu
i wycieńczenia. Uchodziło to jakiś czas, ale skoro bezczelność jego przebrała miarę, skoro
okradać zaczął także i dostawcę, ten zrobił donos do Petersburga.
Rządowa komisja nakazała aresztowanie wszystkich władz leśnictwa, a nas przesłuchała
i poddała oględzinom lekarskim. Najbardziej wycieńczonych wysłano do szpitali, a innych,
a w tej liczbie i mnie, postanowiono przenieść na Ukrainę do robót w polu.
Ruszyliśmy w drogę. Na kilka dni zatrzymano nas w Sarpulu, znanym już nam wotiackim
miasteczku. Tym razem ulokowano nas w skrzydle koszar wojskowych, których środkową
część zajmowało wojsko, a drugie skrzydło wojskowe więzienie .Na dziedzińcu stał barak
kuchenny. Wydawanie posiłków odbywało się szybko, bo równocześnie dla dwóch partii,
które wchodziły z jednego i drugiego boku baraku. Delegaci „dziesiątek” nieśli przed sobą
baki, blaszane naczynia w kształcie małych wanienek, które mogły pomieścić racje dla
dziesięciu ludzi. Jeden kucharz napełniał bak jednej dziesiątki, drugi – drugiej.
Pewnego dnia, gdy na mnie przyszła kolej, poszedłem i ja po zupę i kaszę. Dochodząc do
kotła, spostrzegłem, że z przeciwnej strony zbliża się do kotła z bakiem w rękach… Gorzkow.
Przed paru dniami pan lasu i jeńców, dziś aresztant w tych samych koszarach co my,
przyszedł z takim samym bakiem, po taką samą strawę. Zgarbiona postawa i spuszczone
oczy świadczyły o tym, jak się czuje. Sołdat-kucharz zaczął z niego pokpiwać.
Zrobiło mi się żal Gorzkowa. Przecie gdyby nie on… Patrząc mu w oczy, powiedziałem
głośno, z uśmiechem, może takim samym, jakim on mnie swego czasu obdarzył: „dzień
dobry”. Drgnął, ze zdziwienia podniósł głowę, leciutko się uśmiechnął, jakby do wspomnień
i odpowiedział: „zdrastwujtie studient”.
Gdy opuszczał kuchenny barak, nie garbił się, szedł, jakby bak pełny teraz zupy, mniej
mu ciążył niż przedtem, gdy był pusty.
Dopisek odręczny:
Z opublikowanych po wojnie oficjalnych danych wynika, że do obozu pod Iżewskiem
weszło 500 jeńców, wyszło zaś z niego po roku 200. Trzystu poniosło śmierć.
87

POD ZŁOTONOSZĄ
Znaleźliśmy się na Sienkiewiczowskiej ziemi, nad Dnieprem, na przedpolu Dzikich Pól.
O kilkanaście kilometrów dalej od nas – Złotonosza, za nią Czerkasy, a trochę dalej Czehryń.
Złotonosza nie przypomniała nam „Ogniem i mieczem”. Było tam raczej coś z „Chaty
wuja Toma”.
Gdy przybyliśmy do tego miasta z poduralskich lasów, ulokowano nas w zabudowaniach
Ziemstwa, a rankiem ustawiono na obszernym dziedzińcu. Ekonomowie i dziedzice, którzy
już na nas czekali, zaczęli werbować nas na robotę. Grupę Polaków i mnie wśród nich
skupiła przy sobie córka właściciela Bogoduchówki, która przemówiła do nas po polsku
i zaproponowała robotę w polskim dworze. Z radością przyjęliśmy propozycję. Radość nasza
wzmogła się jeszcze, gdy przyjechaliśmy na miejsce: za bramą na oścież otwartą bielał
wśród zieleni staropolski dworek jakby z „Pana Tadeusza”. Niedługo jednak radowaliśmy
się, bo na ganku takim jak w Soplicowie ukazał się oficer policji, prystaw, w towarzystwie
właścicielki i wygłosił pouczenie o naszych obowiązkach, grożąc surowymi karami,
gdybyśmy ich nie spełniali.
Nową swoją karierę zacząłem od pasania świń, potem przerzucono mnie do krów,
a następnie do koni. Funkcja koniucha zaczęła mi się nawet podobać, bo zasmakowałem
w konnej jeździe, ale i tu długo miejsca nie zagrzałem, bo potrzeba było robotnika do orki,
siewu i młocki. Na koniec z powodu pobrania do wojska klucznika, zostałem mianowany
jego następcą ze względu na umiejętności rachowania oraz czytania i pisania po rosyjsku.
Właścicielką Bogoduchówki i dwóch innych wsi była pani Jadwiga Ablowa, wdowa
po niemieckim koloniście, który dorobił się na Ukrainie majątku. W domu mówiono po
polsku. Kilka razy wożono nas do katolickiego kościoła w Złotonoszy. Stosunek rodziny
Ablów do nas nacechowany był życzliwością, ale i dużą rezerwą. Byliśmy wprawdzie ich
rodakami, ale równocześnie wrogami ich państwa, a na drabinie społecznej my staliśmy na
samym dole, a oni, jako nasi pracodawcy, wysoko na górze. Spotykali się z nami na ogół
tylko w obrębie zabudowań folwarcznych, do dworu nas nie zapraszali, a myśmy się tam
nie napraszali.
Z naszej jenieckiej roboty byli widocznie zadowoleni, bo sprowadzili niebawem z Ziemstwa
nową partię jeńców, tym razem austriackich Niemców i węgierskich Żydów, ponieważ
Polaków już nie było.
Wyżywienie mieliśmy dobre, takie jak miejscowi parobcy, mieszkaliśmy w dwóch izbach
obszernego domu ekonoma, praca nie była ciężka. Zacząłem przychodzić do siebie po leśnej
mordędze, ale wciąż dawał mi się we znaki brak książek i niemożność pomówienia
o czymś, co wykraczało poza sprawy folwarcznego życia. Tu, na wsi, nie byliśmy już jednak
izolowani od świata tak jak w lasach, zaczęły przychodzić z domu kartki przez Czerwony
Krzyż, a czasem wpadała nam w ręce gazeta.
Razu pewnego, w jesieni, zawezwano mnie do prystawa. Szedłem tam z biciem serca,
ale prystaw, ten sam, który we dworze wygłaszał do nas powitalne przemówienie, przyjął
mnie nadspodziewanie łaskawie. Podał mi paczkę, pogratulował i grzecznie poprosił, bym
mu pokąsał, co jest wewnątrz, bo „dawno nie widział zagranicznych rzeczy”. Ręce mi
drżały ze wzruszenia, gdym otwierał paczkę, bo zdążyłem już rozpoznać pismo mamy na
adresie. Nalepki i stemple świadczyły, że paczka szła z Bolechowa przez austriacką cenzurę
i szwedzki Czerwony Krzyż. Wydobyłem z niej ciepłą czapkę, kurtkę sportową i czekoladę

90 POD ZŁOTONOSZĄ
Sucharda. Po jakimś czasie, gdy pękła raz podszewka w rękawie, wysypał się stamtąd żółty
jak złoto, choć wyschnięty na proch tytoń „Pursitschan”.
W kurtce i czapce zachodniego fasonu począłem się jakby bardziej zachodnio.
Gdy raz w towarzystwie węgierskiego Żyda Rydygiera kupowałem coś w jednym z bogoduchowskich
sklepów, Rydygier zapoznał mnie z właścicielem sklepu i jego córką, którzy
zaprosili nas do domu na herbatę. Od tej herbatki zaczęła się moja znajomość z Dackowskimi,
która wkrótce miała przemieniać się w przyjaźń. Po kilku dniach naszej znajomości
stwierdziłem prawdziwość aforyzmu, który kiedyś utkwił mi w pamięci: „Mózg ludzki jest
jak nóż. Aby nóż był ostry, trzeba go szlifować. Dla mózgu taką osełką do ostrzenia jest
inny mózg”. Właśnie tu, u Dackowskich znalazłem osełki, których brak mi było od trzech
lat.
O czym tu nie dyskutowaliśmy, o co nie spieraliśmy się! Dla nich Polska była narodem
panów, bo jedynymi Polakami, jakich znali, byli Ablowie i inni dziedzice z sąsiedztwa, we
mnie kołatały się jakieś reminiscencje z „protokołów Mędrców Syjonu”. Dużo się nagadaliśmy,
zanim wypłynęliśmy z tego na czyste wody.
Młodsza Dackowska, Buma, miała konika, którego dosiadała przy każdej okazji: problem
prostytucji. Miała uraz na tym tle, rzucała klątwy na wszystkich mężczyzn, a w pierwszym
rzędzie na mnie, bo byłem pod ręką. Z trudem zdołałem ją przekonać, że nie ja stworzyłem
ten problem, bo powstał on tysiąc lat przed moim urodzeniem.
Starsza Dackowska najchętniej rozmawiała o literaturze. Pożyczała mi dzieła Tołstoja,
Dostojewskiego, Gorkiego, Gogola. Niektóre znałem już z polskich wydań, ale dopiero tutaj,
gdy czytałem je w języku, w którym zostały napisane i w kraju, w którym je napisano,
zrozumiałem to, co dawniej było mi w nich niezrozumiałe. Tak na przykład dopiero tu,
w Rosji stały mi się jasne słowa jednego z wielkich rosyjskich pisarzy: „rosyjski człowiek
jest jak dziecko – jednego dnia odda głodnemu swoją jedyną kromkę chleba, a na drugi
dzień patrzysz, dziecko podrzyna kotkowi gardło tępym nożem i śmieje się”. Zdążyłem już
na własnej skórze sprawdzić trafność tej charakterystyki, a Dina Dackowska uzupełniła ją
przykładami z życia Żydów w Rosji.
Dackowscy, jak wszyscy ukraińscy Żydzi, mieli w żywej pamięci pogromy w Kiszyniowie,
Kijowie i innych miastach. Boleśnie czuli stałe swe upośledzenie, nie mieli przecie
dostępu do szkół, wykluczeni byli z wielu zawodów, nie mogli się nawet osiedlać poza
wyznaczoną im strefą. Byli obywatelami najgorszej klasy. My, jako jeńcy, też znaleźliśmy
się w Rosji na samym spodzie. Wspólna niedola łączy i pozwala szybko znaleźć wspólny
język, toteż zrozumieliśmy się bardzo dobrze.
Gdy po latach wpadła mi w ręce pewna książka, odniosłam wrażenie, że znam osobiście
osoby, które w niej występują. Był to „Tewie mleczarz” Szołem Alejchema. Dackowscy, tak
jak Tewie i sam Szołem Alejchem, pochodzili z tej samej połtawskiej guberni. Język Tewiego
był językiem Dackowskich, jego zmartwienia ich zmartwieniami. Od Kasrilówki Szołema
niedaleko było do Boguduchówki. Kto wie, może w swych wędrówkach po połtawszczyźnie
także i o to skupisko Żydów zawadził piewca ich nielekkiego życia.
Ojciec Dackowski był od Tewiego zamożniejszy, sklep w dużej wsi, prawie miasteczku,
przynosił większe dochody. Jego dwie córki były bardziej wykształcone, bo uczyły się
na prywatnych kursach gimnazjalnych, utrzymywanych przez miejscowych Żydów. Prócz
córek miał syna, piętnastoletniego urwisa, który zaczynał się już interesować sprawami nie
tylko boguduchowskimi.
Ojciec Dackowski przysłuchiwał się uważnie naszym dyskusjom i od czasu do czasu
wtrącał jakieś zdanie, zaczerpnięte ze starych ksiąg czy z własnego doświadczenia, co
wywoływało zawsze wybuchy śmiechu. Najczęściej to się zdarzało, gdy w rozmowie brał
udział jego syn.
Gdy wybuchła rewolucja, ta pierwsza, Kiereńskiego, młody Dackowski szalał z radości,
a sekundowały mu siostry. – Nie ma już cara – radowali siłę młodzi – nie będzie już czarnej
sotni, nie będzie pogromów.

Ale miny im zrzedły, gdy wkrótce po wybuchu rewolucji pojawiać się zaczęli we wsi
żołnierze, którzy uciekli z frontu. Dniem i nocą rozlegały się strzały, dochodziło do krwawych
awantur o byle co. Kiereński objeżdżał front, wygłaszał płomienne mowy, ale front
rozłaził się jak stara podszewka. Żołnierze uciekali do domów już nie tylko w pojedynkę, ale
całymi oddziałami, ze sprzętem bojowym. Pewnego dnia artylerzyści, którzy popasali we
wsi, próbowali sprzedawać nie tylko konie, ale i ciężkie działa. W Złotonoszy dezerterzy
rozbili skład monopolowy, zamknięty jak wszędzie w Rosji przez cały czas wojny. Kto
żył, ruszył do ataku na wódkę. Nasi jeńcy też się tam wybrali, tylko za późno, bo nic już
nie zastali, tylko trochę spirytusu denaturowanego. Nie bojąc się już policji, chłopi zaczęli
masowo pędzić samogon, we wsi zaroiło się od pijaków.
Młody Dackowski jakby tego nie widział. Entuzjazmował się rewolucyjną literaturą,
przynosił do domu stosy programowych odezw różnych partii. Partie mnożyły się jak grzyby
po deszczu. Chłopak po kolei przekonywał nas do każdej, zależnie od tego, jaką w danej
chwili dostał odezwę. Raz był esdekiem, drugi raz anarchistą, kiedy indziej eserem, godził
się na niektóre punkty programu liberałów, choć był on dla niego za mdły, jednego
dnia dowodził, że rację mają mieńszewicy, a w dwa dni potem kruszył kopie w obronie
bolszewików. Tylko z ukraińskimi nacjonalistami jakoś nie sympatyzował.
Gdy tak perorował, ojciec patrzył na niego jak na błazenka i rzucał o programach
zwalczających się partii różne uwagi w rodzaju „wiele hałasu o nic”, czy „gdzie się dwóch
bije, tam trzeci korzysta”. Przy tym ostatnim przysłowiu dodawał, że owym trzecim będzie
na pewno Żyd, a skorzysta… pałką po głowie, jak to zwykle z Żydami bywało.
Tak to rozmawialiśmy u Dackowskich o rewolucji, o żydowskiej doli oraz innych rzeczach.
Wiele się od nich dowiedziałem, a oni ode mnie usłyszeli trochę o „Meiru Ezofowiczu”,
o noweli „Daj kwiatek”, o Berku Joselewiczu, o rabinie Meiselsie i o Żydach, którzy
walczyli w Legionach. Omawialiśmy książki, grali w warcaby i popijali herbatę.
Tymczasem chaos w Bogoduchówce rozszerzał się. Rządy na folwarku objęły władze
rewolucyjne, Ablowie przenieśli się do swego domu w Złotonoszy, pozostawiając na miejscu
starą pokojową, ekonoma i nas, jeńców, byśmy doglądali gospodarstwa. Coraz mniej było
tam jednak do doglądania, bo raz ta, raz inna władza czegoś potrzebowała, w związku
z czym w stodołach, stajniach i magazynach robiło się coraz przestronniej. W jesieni nadeszła
z Piotrogradu wiadomość o drugiej rewolucji, bolszewickiej. Zanim jednak ta rewolucja
dotarła nad Dniepr, dotarły tam wojska niemieckie i austriackie.
Nadeszła chwila, gdy mogliśmy opuścić kraj, w którym tak długo byliśmy przymusowymi
gośćmi. Gdy żegnaliśmy się z rodziną Dackowskich, obiecywaliśmy przy najbliższej
sposobności znów do nich zagościć, tym razem z nieprzymuszonej woli, by dowiedzieć się,
jak im się żyje w czasach pokoju, gdy ludzie zapomną już o wojnie. Kto z nas mógł wówczas
przewidzieć, ze to nie koniec wojny i innych nieszczęść, lecz dopiero początek i że nad ich
i naszymi głowami zawisł niekończący się łańcuch tragicznych wydarzeń.
91

WUJ TEOFIL
Z wujem Teofilem byłem w dobrej komitywie od najmłodszych lat. Gdy byłem mały,
zanudzałem go prośbami, by opowiadał o powstaniu, w którym został ranny. Po ranie
została mu dziwna blizna, widoczna, gdy chodziliśmy się kąpać. Gdy wuj, robiąc krok,
podnosił nogę, tworzyła się na udzie jamka, gdy nogę opuścił, jamka się wypełniała. Od
wuja dostałem swój pierwszy aparat fotograficzny i swój pierwszy zegarek. To on zrealizował
moje marzenia, posyłając mnie po maturze na wakacyjną praktykę do borysławskiej
kopalni. To on pocieszał mnie, gdy nie mogąc się dostać do Akademii Górniczej w Leoben,
musiałem tymczasem zapisać się na prawo.
W ciągu czterech lat wojny nic prawie o sobie nie wiedzieliśmy. Dopiero na wiosnę
1918 roku, gdy znalazłem się na granicy w Brodach, zawiadomiłem wuja kartką, że jadę
do Lwowa w transporcie jeńców powracających z Rosji. Gdy w owych Brodach wstąpiłem
po tylu latach znowu na galicyjską ziemię, pierwszą rzeczą, z jaką się spotkałem, było
przesłuchanie na placówce granicznej. Skoro wymieniłem numer i nazwę mego pułku,
przesłuchujący nas feldfebel podniósł nagle głowę znad papierów i bardzo ciekawie mi się
przyjrzał. Zwróciło to uwagę nie tylko moją, ale i moich towarzyszy. Sprawa wyjaśniła się
dopiero za parę dni.
We Lwowie wysadzono nas na dworcu podzamcze i po noclegu w halach „Gafoty”
poprowadzono pod bagnetami na Janowskie. Tam zamknięto nas w wojskowych barakach
w pobliżu żydowskiego cmentarza. Znów prycze, znów jedzenie z kotła, znów warty ze
wszystkich stron baraków i… znów pędzą na roboty. Ze mnie nie mieli jednak Austriacy
pociechy. Gdy zbliżył się do mnie, leżącego na pryczy, krzykliwy „zugs-f ´ ’uhrer”, pokazałem
mu naszywkę na rękawie. Zostawił mnie w spokoju. Naszywkę dał mi wczoraj, mówiąc że
się przyda, siczowy strzelec, z którym się zaznajomiłem w czasie podróży. Była to oznaka
ochotnika z cenzusem, do której wedle austriackich przepisów obaj mieliśmy prawo, ale
której w naszych formacjach nikt nie nosił. Tu bardzo nam się przydała. Zamiast iść do
kopania dołów na śmieci, siedzieliśmy obaj koło okna i śpiewali piosenki przywiezione
z Ukrainy.
Zwabiony śpiewem zajrzał do nas młody sanitariusz, inteligent, i upewniwszy się, że
nikt nie podsłuchuje, zaczął nas wtajemniczać w to, co się w Austrii dzieje: „Rozlatuje
się wszystko. W wojsku bunty. Niedawno Haller ze swymi legionistami przedarł się pod
Rarańczą za granicę, do Rosji… po krwawej bitwie”.
Jakby we mnie piorun trząsł! Cóż ja najlepszego zrobiłem, mój pułk bije się z Austriakami
i idzie do Rosji, a ja w tym czasie z Rosji jadę do Austrii… Gdybym ja to był wiedział w czasie
podróży … Teraz juz wiem, dlaczego feldfebel w Brodach spojrzał na mnie jak na wariata…
Zły na siebie, osowiały siedziałem pod barakiem, gdy żołnierz z wartowni wykrzykiwać
zaczął moje nazwisko. Podbiegłem do bramy i ujrzałem ciocię Dolcię, żonę wuja Teofila.
Wręczyła mi kopertę z listem od wuja, który nie mógł przyjść, bo leżał chory na influenzę.
W liście przysyłał mi słowa powitania i otuchy oraz dwadzieścia pięć czerwonych
papierowych koron. Ten dar miał odegrać wkrótce ważną rolę.
Po kilku dniach sformowano z kilkunastu byłych jeńców mały oddział, do którego
i mnie włączono. Pod eskortą pomaszerowaliśmy do Cytadeli. – Pe-fau? – pytał po drodze
jeden drugiego. – Pe-fau – odpowiadano, robiąc perskie oko. Okazało się, że wszyscy jesteśmy
„politisch verdachtig”, politycznie podejrzani.

94 WUJ TEOFIL
Na dobrze mi znanym wzgórzu Cytadeli widniał wśród majowej zieleni nie znany mi
jeszcze z bliska kamienny bastion. Po zwodzonym mostku nad wyłożoną kamieniami fosą
wprowadzono nas do masywnej budowli i pozostawiono w wielkiej sklepionej izbie, w której
byli już lokatorzy, prawie sami legioniści. Poczułem się jak Monte Christo, bo nasze
pomieszczenie przypominało potężnym sklepieniem i małymi okienkami w grubych murach
te lochy, w których był więziony ów dumasowski bohater. Ale gdy „pe-fau” legioniści
zaczęli opowiadać o swych przygodach z ostatnich tygodni, Dumas został zdystansowany
o głowę. Gdzież ci nasi koledzy nie bywali po Rarańczy! Jednego przytrzymała żandarmeria
w Bułgarii, drugiego pod Konstantynopolem, trzeci ukrywał się w paszczy lwa, bo w samym
Wiedniu. Ten zaszył się w hrabiowskich dobrach jako leśniczy, tamten był już w drodze
do Szwecji. Mimo że ich schwytano, nie stracili rezonu, planując nową ucieczkę.
Dowiedziałem się od nich szczegółów o bitwie pod Rarańczą. Okazało się, że wszystko
zaczęło się w moim poczciwym Bolechowie, który był ostatnio centrum legionowego życia.
Ci, którym się nie udało przejść granicy i którzy wpadli w ręce Austriaków, siedzą w Huszcie
i czekają na proces przed sądem wojskowym. Nas też chcą tam posłać.
Opowiadaniom nie było końca. Gadamy, pękamy ze śmiechu i śpiewamy przez całą
noc, zasypiamy dopiero nad ranem.
Po południu wywołują mnie nad fosę. Po drugiej stronie mostku stoi ciocia Dolcia.
Rozmawiała już o mnie w kancelarii wojskowej i dowiedziała się, że do Brodów wysłano
zapytanie, czy rzeczywiście zameldowałem się dnia tego a tego. Jeśli okaże się, że mówiłem
prawdę, nie wyślą mnie do Huszt.
Niebawem nadeszła odpowiedź z Brodów. Nie ma powodów do trzymania mnie w areszcie,
ale… Wraz z trzema kolegami pomaszerowałem, jak zwykle pod bagnetami, a tym razem
w eskorcie tyrolskich strzelców cesarskich do koszar przy ul. św. Piotra i Pawła. Już po
raz trzeci wędruję, przez Lwów z taką paradą. W koszarach gwarno. Spotykam dawno
nie widzianego kolegę z legionów. Jest w austriackim mundurze. Idzie jutro w marszowym
batalionie na włoski front, nad Piave.
— Ty też tam pomaszerujesz – powiada.
— Bić Włochów? Czy nie można stąd zwiać?
— Można, jeśli masz choć dwadzieścia koron, Felfebel da ci przepustkę, a co dalej to już
twoja głowa. Czy masz forsę?
O, bądź błogosławiony, wuju Teofilu! Czerwone banknoty, jakie dostałem na Janowskim,
są jeszcze w mojej kieszeni. Otrzymawszy jeszcze parę wskazówek od kolegi, pukam
do kancelarii. Przy stole siedzi tylko wąsaty feldfebel.
— Taki a taki melduje się po powrocie z Rosji – powiadam – i prosi o należny urlop.
— Należny? Wam, od Hallera, nic się tu nie należy.
— No, to proszę o przepustkę choćby na 48 godzin. Muszę się zobaczyć z rodziną.
— Z rodziną? Znam to, na dziewczynki wam się zachciewa. Hm… no cóż, jak się da, to się
zrobi.
Kładę na stół banknoty. Feldfebel chwyta za pióro. Po chwili wręcza mi przepustkę
i przysuwa sobie pieniądze.
– Gotowe, macie – mówi – ale abyście mi tu się punktualnie po 48 godzinach zameldowali,
bo spod ziemi was wytrzasnę i gorzka będzie wasza godzina.
Z przepustką w ręce wybiegam na dziedzinie, pokazując ją wartownikowi. Z radości
mąci mi się w głowie, pędzę jak nieprzytomny przez Piotra i Pawła, przez Kochanowskiego
i dopiero tam zaczynam myśleć, gdzie wylądować. Gonię do ciotki Sobolewskiej. Na mój
widok ogólna radość. Powitanie entuzjastyczne. Po raz pierwszy tej wiosny czuję się we
Lwowie jak wolny człowiek.
Z dwóch dni urlopu robi się pięć, siedem… Staję się dezerterem. Żandarmeria łapie
codziennie na ulicach i w mieszkaniach po kilkunastu takich jak ja. Władek Dobrzaniecki,
młody student, który od paru dni też ukrywa się u ciotki, ma przynajmniej sfałszowane

papiery, że niby jest telegrafistą, ja nie mam nic. Radzi mi, aby na parę miesięcy, póki
Austria się nie rozleci, schować się na teologii. Dobry wuj Teofil daje mi przez posłów
znać, że gotów jest w tej sprawie pójść do swego przyjaciela arcybiskupa Bilczewskiego,
o ile – co go bardzo dziwi – naprawdę odkryłem w sobie powołanie do stanu duchownego.
Najstarsza z panien Kucharskich, bardzo pobożna, zaklina mnie na wszystkie świętości,
bym nie żartował z poważnych rzeczy. Obiecuje znaleźć inne wyjście. Przynosi wiadomość,
że pewien urzędnik kolejowy pomaga w przerzucaniu legionistów w bezpieczne miejsce.
Rozmawia z nim. Trzeba się przebrać za cywila i popalić wszystkie dokumenty, aby zależnie
od potrzeby odpowiednio bujać. Zgłosić się u niego należy wieczorem na dworcu głównym.
Naradzamy się, skąd wziąć ubranie. Spodnie i marynarkę przysłała mi mama, ale reszta?
I znowu wypływa na arenę wuj Teofil. Mimo dopiero co przebytej influenzy przychodzi
piechotą spod uniwersytetu na Łyczaków ze sporą paczką pod ramieniem.
– Przyniosłem ci coś – mówi, uśmiechając się pod wąsem – za to, że zrezygnowałeś z pomysłu,
by mnie i arcybiskupa wystrychnąć na dudka. Wystrychnij tylko Austrię, a to, co ci
przyniosłem, niech ci w tym pomoże. – Rozwinął paczkę i wyciągnął swoje poselskie palto,
buciki „Goodyeary” i wiedeński swój kapelusz. – A wracaj do nas prędko zdrów i cały –
rzekł, całując mnie na pożegnanie.
Wróciłem po dwóch latach. Buciki się zdarły i kapelusz się zniszczył, ale palto było
jeszcze w dobrym stanie. Niestety, nie mogłem go oddać wujowi. Nie żył już od roku.
95

GOŁĘBNIK
Trudno było we Lwowie o mieszkanie, a nawet o pokój w 1921 roku. Trzeba było płacić
pokaźne odstępne w dolarach, a ja, który wróciłem po latach wszelkich złych przygód, nie
tylko dolarów nie miałem, ale nawet polskich marek.
Miałem za to dwie ciotki. Jedna, Sobolewska, mogła mnie tylko, niestety, przyjąć „na
wikt”, bo bardzo było u niej ciasno. Na spanie przyjęła mnie druga ciotka, ciocia Dolcia.
Znalazła się u niej dla mnie ceratowa kanapa, na której mogłem w dzień siedzieć, a w nocy
sypiać. Miałem nocną pracę, z której wracałem nad ranem. Po dwóch-trzech godzinach
budził mnie stale płacz Wiesi, ciocinej wnuczki, która przy talerzu kukurydzianki z mlekiem,
niecierpianej przez nią, ryczała. A że ryczała przy stole, o metr od mojej kanapy, nic
dziwnego, że przez cały dzień chodziłem niewyspany.
Razu pewnego przyszło dla mnie wybawienie z tej mordęgi. Gdy pomagałem wynosić
jakieś rupiecie na strych, odkryłem, tam coś w rodzaju mansardy. Była to izdebka o nietynkowanych
ścianach, bez sufitu i pieca, miała jednak drzwi i małe okienka. Poprosiłem
ciotkę, by pozwoliła mi chwilowo tam zamieszkać, a ciocia Dolcia, chociaż wysuwała moc
różnych obiekcji, zgodziła się w końcu. Wziąłem się do pracy. Sufit sporządziłem z kilkunastu
arkuszy pakunkowego papieru, które przytwierdziłem pluskiewkami do strychowych
belek. Ściągnąłem z dalszych zakątków mieszkania stare łóżko, stolik i krzesło, ciotka dała
pościel i lokal był gotów. Wielu rzeczy w nim brakło, istniało jednak coś, czego gdzie indziej
nie było: tuż za oknami rozpościerała się gęstwina liści starego, rozłożystego drzewa
rosnącego na podwórku kamienicy.
Przez okienka dochodził do mnie świergot ptaków, gnieżdżących się wśród gałęzi, i zapach
nagrzanych słońcem liści. Wieczorami do światła mojej naftowej lampy zlatywały się
ćmy, a spoza liści przezierał księżyc…
Można było zapomnieć, że o parę kroków stąd, po drugiej stronie ulicy wznosi się na
wzgórzu stary uniwersytet i kościół św. Mikołaja. Mój pokoik był jakby wiejską enklawą
w centrum wielkiego miasta.
Śniadanie cioci Dolci stawiane na progu za mymi drzwiami zjadałem dopiero wtedy,
gdym się dobrze wyspał. Na obiady i kolacje chodziłem do cioci Sobolewskiej.
Prawie całą wojnę spędziła ciotka Sobolewska na włoskim froncie, jako siostra Czerwonego
Krzyża, ale wyglądała tak jak przed wojną, tyle tylko, że ubyło jej włosów i – aby
ukryć ten defekt – musiała bardzo kunsztownie kręcić papiloty. Jej dwór po staremu składał
się z czterech jej dziewcząt, służącej Nastki i suczki Lali, przybyło tylko kilka panienek
przyjętych na „stancję”. Jak dawniej, tak i teraz dwór powiększał się w porze obiadów i kolacji
o cały zastęp młodych stołowników. -Ciotka, jak dawniej kredytowała stołownikom,
sprzyjała zakochanym.
Grono mężczyzn, którzy zasiadali przy jej stole, młode było wiekiem, ale bogate w doświadczenie
jednej lub dwu wojen, lub rewolucje. Połowa panien należała do rodzaju zwanego
„podfruwajkami”, a druga, choć trochę starsza – też wchodziła dopiero w życie.
Dom ciotki stwarzał idealne warunki do rozkwitu życia towarzyskiego. Toteż takie życie
zakwitło. Po kolacji siadał zazwyczaj ktoś do fortepianu, a przy dźwiękach walców i fokstrotów,
kto żyw, szedł w tany. Mistrzem w tańcach był młody medyk Władek Dobrzaniecki.
Przystojny, pewny siebie, miał ogromne powodzenie wśród naszych podfruwajek. Na nasze
zabawy przychodził zwykle w towarzystwie swych – jak my ich nazywaliśmy – adiutantów.

98 GOŁĘBNIK
Byli to: Tadzik Tabkowski, prawnik i łaknący krwi burżujskiej socjalista o gołębim sercu,
oraz medyk-dentysta Romcio Janiszewski, który, choć cieszył się dobrym zdrowiem,
wyglądał zawsze jak z krzyża zdjęty i chudy był jak szczapa. Najstarszym z nas był poeta
Artur Ćwikowski, dawniej profesor gimnazjalny w Samborze, zakochany po uszy w gorliwej
katoliczce Marysi Kucharskiej.
Życie towarzyskie nie ograniczało się do potańcówek. Wspólnymi siłami improwizowaliśmy
dialogi, skecze, a raz porwaliśmy się na wystawienie „Grubych ryb”.
Dom ciotki Sobolewskiej miał własny organ prasowy. Był to „Gołębnik”, czasopismo
pisane ręcznie, ukazujące się w jednym egzemplarzu raz na tydzień. Redaktorem byłem ja,
a moimi współpracownikami – czasem Red, jak nazywaliśmy redaktora Ćwikowskiego, czasem
Władek Dobrzaniecki oraz panny Kucharskie, z których jedna, Marysia, przepisywała
moje gryzmoły, a druga, Jadźka, odczytywała w sobotę wieczorem domownikom i gościom
ciotki tekst jedynego egzemplarza.
Wszystko w „Gołębniku” dotyczyło spraw lokalnych. Omawiane tu były uroczystości
domowe, stan zdrowia kwękającego Kwasika, cudowne wyzdrowienie Lali, którą ciotka
przekarmiała do niestrawności, a potem nad nią płakała… i przeróżne wydarzenia.
Red obdarzył raz pismo serią zagadek pt. „kto to”. W misternych czterowierszach scharakteryzowana
była każda osoba naszego grona. Oto jedna z zagadek: Włoski jak len złociutkie,
Oczy jak niezabudki, Zda się, że rosę wciąż pije. I wciąż połyka smutki.
Wszyscy z miejsca odgadli, o kogo chodzi. Był to wierny portret młodziutkiej seminarzystki,
która cieszyła się ogólną sympatią, a nazwana była przez nas panną Mańcią.

TELEPATIA
Janek Zahradnik był w redakcji „Słowa Polskiego przez jakiś czas częstym gościem,
a później jednym ze współpracowników.
Młody poeta, do którego przylgnęła etykieta „poeta Smutku”, pisywał w istocie wiersze
owiane smętkiem i melancholią, ale miał też zacięcie satyryka, a skoro zdrowie mu
pozwalało, co niestety zdarzało się coraz rzadziej, błyskał ciętym dowcipem.
Między nim a mną nawiązała się nić szczerej sympatii w chwili, gdy pewnego dnia
zaczęliśmy rozmowę, o jednym z jego pięknych wierszy. Była w nim mowa o cichej ulicy
w dużym mieście. Czytając ów wiersz widziałem przez cały czas – nie wiem dlaczego – ulicę
Piekarską. Powiedziałem to Zahradnikowi. Ogromnie się zdziwił. Okazało się, że tworząc
wiersz, rzeczywiście tę ulicę miał na myśli. Od tej pory żartował, że między nami istnieje
telepatia i że jesteśmy bratnimi duszami.
Na razie poezja nie przynosiła mu wiele, nie przynosiła mu zwłaszcza pieniędzy… Ubrany
był byle jak, odżywiał się byle jak, chudziutki był jak Piotrowin, zdawało się, że lada
mocniejszy wiatr go przewróci. Złe warunki sprzyjały rozwojowi choroby płuc, która czyniła
szybkie postępy.
Janek był pod pewnym względem moją maskotką czy fetyszem. Przynajmniej raz na
kilkanaście dni zapytywał mnie nieśmiało, czy mógłbym mu pożyczyć forsy. Chodziło zawsze
o bardzo małe kwoty. Nigdy mu nie odmawiałem, co więcej – gdy mijał dłuższy czas,
a on nie zgłaszał się po pożyczkę, sam się z nią ofiarowywałem. Poza sympatią dla chudego
poety miałem po temu i inny powód.
Oto jakimś dziwnym zrządzeniem losu – ile razy pożyczyłem mu parę złotych, tyle razy
spadało mi coś jak z nieba: honorarium za nadprogramowy felietonik czy reportaż, płatne
zastępstwo lub nawet nieoczekiwana podwyżka gaży. Ten nadprzyrodzony procent od
przysługi oddanej poecie wynosił zawsze kilkanaście, albo nawet kilkadziesiąt razy więcej
niż pożyczka. Nie raz i nie dwa sumitował się mój dłużnik, że nie oddaje w terminie
i zawsze się dziwił, gdy za każdym razem oświadczałem mu, że już dawno spłacił mi dług
i to z procentami. Nie mógł sobie przypomnieć, kiedy to się stało, a ja nie zdradzałem
tajemnicy.
Rozmawiałem z Jankiem nie tylko o pożyczkach czy Piekarskiej ulicy. Czasem dyskutowaliśmy
także o literaturze. Przez kilka lat nie było mnie w Polsce, z wielką przyjemnością
Słuchałem Zahradnika, gdy wtajemniczał mnie w to, co jego zdaniem wartościowe w wojennej
i powojennej literaturze. Od niego dowiedziałem się, jaki sukces odniósł mój kolega
ze stryjeńskiego gimnazjum, Kazimierz Wierzyński. Ogromnie się ucieszyłem – nikt nie jest
prorokiem we własnej ojczyźnie – a w naszych sztubackich czasach Wierzyński niczym
szczególnym się nie odznaczał, chyba wielką liczbą piegów, co zyskało mu zawołanie „piegowata
Zosia”. Dlaczego piegowata to zrozumiałe, ale Zosia? Chyba dlatego, że było w nim
coś dziewczęcego i subtelnego. Zahradnik wysoko cenił poezje Wierzyńskiego i przepowiadał
mu wielką sławę. Zupełnie inne zdanie miał o autorze „Połowu gwiazd” Kornelu
Makuszyńskim. Twierdził, że ubóstwiany przez nas przed wojną Makuszyński zaniknął się
obecnie w ciasnym kręgu kilku wyświechtanych tematów – o literatach, malarzach i aktorach
– zawsze kochanych wariatach, którzy umierają na suchoty.
Najdziwniejsze zdarzenie, w którym Janek Zahradnik odegrał główną rolę, zaszło raz
w przededniu św. Katarzyny. Byłem w ciężkich tarapatach. Na drugi dzień mój ślub, a ja

100 TELEPATIA
dotychczas nie mogłem się zdobyć na kupno obrączek ślubnych. Św. Katarzyna figuruje
w kalendarzu pod sam koniec miesiąca, kiedy nikt już nie ma pieniędzy. Ostatnią deską
ratunku była nadzieja zaliczki, którą mi obiecał wyskrobać z kasy nasz administrator. Liczyłem
na niego jak na Zawiszę, niestety – na godzinę przed zamknięciem kasy oświadczył
mi boleściwym głosem, że nic nie wpłynęło ani z ogłoszeń, ani za druk klepsydr, że jest
goły jak święty turecki i że idzie szukać pożyczki dla samego siebie.
Ogarnęła mnie wściekłość. Za kilka godzin ślub, a jakże ja ten ślub wezmę bez obrączek!
Kląłem kasę, administratora, całe „Słowo” i swój marny los, który kazał mi pracować
w takiej dziadowskiej instytucji.
Gdy tak piorunowałem w swym redakcyjnym pokoiku, bijąc przy tym pięścią w stół
i waląc krzesłem o podłogę, stanął w drzwiach Janek Zahradnik i zapytał: – Co się stało?
Czy mogę panu pomóc? Może przypadkiem o pieniądze chodzi?
Mówiąc to, sięgnął do kieszeni i wyłożył na stół paczkę banknotów. Zamieniłem się
w słup soli. Jak błyskawice przemknęły mi przez myśl niesamowite historie z powieści Dostojewskiego:
Raskolnikow, trup staruszki… Rzuciłem na Zahradnika przerażone spojrzenie.
Nie darmo powiedział mi on swego czasu, że łączy nas telepatia. Od razu zgadł, co mi
przyszło do głowy. Zaczął się szalenie śmiać.
– Nikogo nie zamordowałem – powiedział, krztusząc się od śmiechu. – Przed dwiema godzinami
razem z bratem podjąłem spadek po babce, niech spoczywa w spokoju.
I dokończvł już poważnym tonem – Pan się jutro żeni, trzeba panu pieniędzy, służę, czym
mogę.
Pocałował mnie w oba policzki i podając banknoty powiedział z uśmiechem: – A widzi
pan, czasem i Zahradnikowi się zdarzy, jak ślepej kurze ziarno.
Byłem uratowany.

TATUŃCIO I HANECZKA
Haneczka urodziła się w romantycznym otoczeniu – na stryszku, do którego przez okno
zaglądały gałęzie wielkiego klonu i gnieżdżące się tam ptaszki. Poród odbył się na klinice
pod opieką mego przyjaciela ze Stryja, dr Binka Garbienia. Trzymał ją w kaplicy klinicznej
do chrztu razem z Tosią, siostrą Marysi… Po tym dalej przebywała Hanka na stryszku. Było
to we Lwowie przy ul. Mochnackiego 4 naprzeciw starego uniwersytetu. Pięknie u nas
było, ale w lecie piekielnie gorąco, a w zimie bardzo zimno… W żelaznym piecyku paliło
się cały dzień, ale gdy wracałem z redakcji nad ranem, piecyk był wystygły, a wodę
w miednicy pokrywała warstewka lodu. Lepsze warunki miała, gdy uzyskałem dla niej
i Marysi „łazienkę” tuż pod naszym stryszkiem. Wanny tam nigdy nie było, ale podłoga
była cementowa. Dałem podłogę drewnianą, postawiło się piecyk, a że okno było duże,
miała tam Hanka więcej światła. A stare drzewo też zaglądało przez okno.
Chudziutka była i mała. Nóżki miała jak piszczałki. Zaczęła się rozwijać na dobre, gdy
dostaliśmy komfortowe mieszkanie w nowo budowanym gmachu PKO przy Piłsudskiego
23.
Senior dziennikarzy „Słowa”, Władysław Szenderowicz był z nami wszystkimi na ty,
przy czym do tego „ty” dodawał zawsze „tatuńciu”. Powiedz mi, tatuńciu – mówił – proszę
cię, tatuńciu, daj mi, tatuńciu, całuję rączki tatuńciu.
Opowiadał nam nieraz, kiedy to naczelnym redaktorem był w „Słowie” Wasilewski,
kiedy Makuszyński pisywał „michałki”, siedząc za tym samym stolikiem, który obecnie
mnie służył, i kiedy – jak nam, młokosom, prawił – pracowali tu w ogóle redaktorzy całą
gębą, a nie takie mikrusy jak teraz.
Do redakcji wpadał Tatuńcio jak po ogień, przysiadał na krześle boczkiem, wręczał
temu, kogo zastał plik wąskich pasków papieru, pyknął ze dwa razy z fajeczki i rzuciwszy
pożegnanie w słowach: „bardzo się śpieszę, całuję rączki, tatuńciu”, znikał na parę godzin.
Na owych paskach pisywał swym charakterystycznym pismem sprawozdania z Rady
Miejskiej i z sali sądowej, albo reklamy balów i wieczornic.
Wieczorami pracował Tatuńcio w Polskiej Agencji Telegraficznej jako stenograf.
Nie było we Lwowie człowieka, którego by Tatuńcio nie znał. Gdy się z nim szło przez
miasto, ręka bolała od zdejmowania kapelusza przy ukłonach, co kilka minut odbywać
się musiały postoje, gdy Tatuńcio łapał spotkanego za guzik i wszczynał z nim dyskusję
na temat jednego z niezliczonych interesów. Interesy te załatwiał nie dla siebie, lecz dla
całej rzeszy przyjaciół i znajomych. Temu trzeba było znaleźć odpowiedzialnego żyranta
na pożyczkę, tamtemu wystarać się o prolongatę weksla, owemu załatwić przyjęcie córki do
państwowego gimnazjum, co nie było rzeczą łatwą, jeden z kolegów prosił go o protekcję
dla syna, mającego zdawać u profesora, z którym Tatuńcio grywał dawniej w kręgle za
rogatką, drugi molestował go o interwencję w magistracie… Trzeba ludziom pomagać –
mawiał Tatuńcio.
Mnie także pomógł i to bardzo.
Dowiedział się od kolegów, jak w zimie wygląda poddasze, na którym mieszkam z żoną
i małym dzieckiem. Powiedzieli mu, że nocą, gdy się przestaje palić w żelaznym piecyku,
woda w wiadrze zamarza, że dziecko wciąż kaszle i kicha. Tatuńcio zaczął biegać po mieście
w poszukiwaniu mieszkania dla nas, ale sprawa wszędzie rozbijała się o dolary, których
ani on, ani nikt z nas nie posiadał. Wreszcie pewnego dnia wziął mnie za guzik i rzekł:

102 TATUŃCIO I HANECZKA
— Słuchaj, tatuńciu, kiedyś wspominałeś, że twój ojciec kolegował w Czytelni Akademickiej
z Hubertem Lindem.
— Tak, wspominałem, ale dlaczego mnie pytacie o to?
— Bo Linde zaczyna budować we Lwowie blok PKO, możeby ci tam dał mieszkanie.
Podziękowałem za dobrą radę i napisałem do Lindego. Odpowiedzi nie było.
Machnąłem już ręką na wszystko, gdy raz jak bomba wpadł Tatuńcio do redakcji i kazał
pędem gonić na Pańską, do kamienicy Szumana, gdzie w wielkiej tajemnicy odbywa się
właśnie konferencja pod przewodnictwem Lindego, który niespodzianie przyjechał z Warszawy.
Nie miałem nadziei, że uda mi się tam coś wskórać, zacząłem się ociągać, ale Tatuńcio
prawie przemocą wysłał mnie w drogę. Idąc wraz ze mną, udzielał mi wskazówek,
co i jak mam robić.
Woźny na pytanie o Lindego oświadczył z godnością, że pan minister przewodniczy
na ważnej konferencji i nikogo nie przyjmuje. Powiedziałem mu na to stanowczym tonem,
że minister specjalnie mnie wezwał, podałem mu bilet wizytowy i zażądałem, by zaraz
wręczył go Lindemu. Zbity z tropu woźny zawahał się przez moment, ale poszedł.
Chwila ciszy. Umilkły głosy w sali konferencyjnej. Umieram ze zdenerwowania. Wyrzucą
mnie za moją bezczelność, czy nie wyrzucą? Słychać kroki, drzwi się otwierają i wchodzi
Linde… uśmiechnięty uprzejmie. Wita się, przeprasza za zwłokę w odpowiedzi i pyta… czy
na dwa pokoje reflektuję, czy na trzy, bo mieszkanie w zasadzie już przyznane.
Jeżeli nie upadłem wówczas zemdlony z emocji, to chyba dlatego, że Linde, ująwszy
moją rękę na powitanie, wciąż jeszcze ją trzymał. Tak więc w jakiś czas potem dostaliśmy
duże, komfortowe mieszkanie – trzypokojowe w bloku PKO. Duże pokoje, morze światła,
olbrzymi przedpokój, w którym Hanka mogła hasać do woli, przepiękna łazienka, winda,
towarzystwo dzieci z sąsiedztwa, bliskość dzikiego parku na Pohulance… Wszystko to sprawiło,
że zaczęła róść i wyglądać lepiej, choć nóżki nadal miała jak patyczki. Bardzo lubiliśmy
spacery na Pohulankę. Zwykle chodziliśmy tam we troje, ale pewnego zimowego dnia, gdy
była już nieco starszą dziewczynką, mama nie mogła nam towarzyszyć. Powędrowaliśmy
we dwójkę. W nocy spadł śnieg i pokrył gałęzie i gałązki drzew. Gdy weszliśmy w ulubioną
naszą dziką alejkę, byliśmy jakby w zaczarowanym pałacu. Kryształki śniegu i lodu
mieniły się jak tęcza w blasku słońca. Gdzie słońce nie docierało – cudowna, puszysta biel,
nie dotknięta jeszcze przez nikogo. Stanęliśmy, popatrzyli na siebie. – To królestwo królowej
Zimy – powiedziała zachwycona Haneczka.
Moja córka Haneczka podobna jest do mnie i do mojej mamy. Przede wszystkim z rysów
twarzy. Sypia tak samo niespokojnie jak ja, przewraca się z boku na bok, że pościel rano
tak wymięta „jak psu z gardła wyjęta” – tak mówi Marysia. Podobnie jak ja do niedawna,
często się przeziębia. Oboje jesteśmy na pozór spokojni, ale od czasu do czasu podnosi się
klapa bezpieczeństwa i wówczas bucha z nas para, i gotowiśmy wówczas nabić kogoś. Na
szczęście zdarza się to raz na parę miesięcy lub jeszcze rzadziej. Gdyby nie te wybuchy,
oszalelibyśmy w danym momencie… Oboje lubimy pisać. Napisała mi opowiadanie do tygodnika
TSL-u, a do Anglii już jako studentka agronomii przysłała mi swoje bardzo ładne
wiersze. Podobał mi się zwłaszcza jeden z nich – tęsknota do dziecka, które kiedyś się jej
urodzi.
Gdy się skończyło „Słowo Polskie”, musieliśmy zrezygnować z mieszkania w PKO.
W niedługim czasie otrzymałem posadę w lwowskiej rozgłośni radiowej, mogliśmy wynająć
nowe mieszkanie – tym razem w blokach ZUS-u na Wólce. Nasze pokoje sąsiadowały z sobą.
Widziała, że po normalnej pracy zasiadam do pisania artykułów, wybierania ilustracji do
wydawnictwa i że idę spać dopiero późno w nocy, Sama z własnej inicjatywy zaczęła mi
pomagać. Idąc do szkoły, nosiła do drukarni skrypty, korekty, a wracając po nauce, wstępowała
do drukarni po szczotkowe odbitki dla mnie. Znają ją drukarze z tych czasów. Po
latach, tu w Krakowie spotkał mnie na ulicy chłopak drukarski, który wówczas codziennie
widywał Haneczkę. Zasmucił się, gdy mu powiedziałem, że jest inżynierem i jest zaręczona.
Od pomocy w noszeniu materiału redakcyjnego przeszła Haneczka do pomocy redakcyjnej.

Wyszukiwała mi ilustracje, które nadawałyby się w reprodukcji w wydawnictwie. A miała
wówczas, o ile się nie mylę, czternaście lat. Bardzo sobie ceniłem jej zainteresowanie moją
pracą.
Wybiegłem sporo lat naprzód od cudownej chwili skutecznej pomocy Tatuńcia: jego
rady zwrócenia się do kolegi mego ojca – Huberta Lindego.
W lecie 1927 roku postanowiliśmy urządzić Tatuńciowi jubileusz trzydziestolecia pracy.
Program przewidywał bankiet w Hotelu Francuskim, szereg przemówień okolicznościowych
i wręczenie jubilatowi złotej papierośnicy z naszymi podpisami. Nasze mizerne składki
nie starczyły. Zamiast kupować papierośnicę, postanowiliśmy wydać specjalny numer
„Słowa Polskiego” z jubileuszowymi artykułami wszystkich członków redakcji.
Numer „tatuńciowy” ukazał się 2 lipca w ilości kilkudziesięciu egzemplarzy. Pod nagłówkiem
„Słowa” takim samym jak codziennie rozciągał się na całą szerokość kolumny tytuł:
Wydanie nadzwyczajne, poświęcone Kochanemu I Czcigodnemu Jubilatowi Władysławowi
Szenderowiczowi w dniu 30-lecia Jego pracy w dziennikarstwie i w „Słowie Polskim”.
Pod tym długim i poważnym tytułem figurowały nieco mniej poważne rzeczy. Irena
Łozińska własnoręcznym podpisem stwierdziła, że „Tatuńcio nigdy nie odmawia Białogłowie”.
Profesor Władysław Kozicki pisał o jubilacie jako o wiecznym, młodzieńcu, który
tę młodość zawdzięcza wielkiej dobroci serca i serdecznej życzliwości dla wszystkiego, co
żyje pod słońcem. Profesor Rudolf Wacek gratulował Tatuńciowi, że coraz lepiej rozumie
się na sporcie i że już coraz rzadziej myli Wacka Kuchara z „Pogoni” z Rudolfem Wackiem
ze „Słowa Polskiego”. Znany taternik i ceniony ekonomista dr Roman Kordys poświęcił
Tatuńciowi felieton humorystyczny, reporter od specjalnych poruczeń Klaudiusz Hrabyk
dał wywiad z jubilatem, a Wacław Mejbaum nakreślił jego sylwetkę jako dziennikarza, który
nigdy sądów swoich nie zmienia zależnie od kierunku wiatru i widoków kariery, który
jest wolnym człowiekiem i sam sobie panem. Profesor Aleksander Medyński dał migawkę
z okresu służby „LIEUTNANTa won Szenderowicza” w cesarsko-królewskim wojsku,
Stefan Mękarski odsłonił rąbek donżuańskich wyczynów Tatuńcia, Stanisław Kupczyński
dziękował mu za protekcję przy egzaminach prawniczych, długoletni prezes Bratniaka
na Politechnice Stanisław Starzewski życzył mu 50-tej rocznicy ślubu ze „Słowem”, a ja
przypomniałem, jak się Tatuńcio dorabiał, zastawiając co jakiś czas w lombardzie swój
pamiątkowy zegarek z łańcuszkiem, swoje pierścionki i kolczyki żony.
Numer ozdobiony był portretem Szenderowicza, wykonanym przez Kamierza Sichulskiego,
a na tytułowej stronie widniał wiersz Jana Zahradnika pt. „Skandal Tatuńciu”. Ten
skandal to fakt, że Tatuńcio, który przez trzydzieści lat trzymał rękę na pulsie aktualnych
wydarzeń, zapomniał o tak aktualnej sprawie jak jubileusz… Szenderowicza. Oto dwie stro�i
tego wiersza:
Usłysz więc, bo wiesz wszystko i słyszysz Tatuńciu,
Jak bąk Neuman grzmi w trzcinie, a w Warszawie piszczy,
Jak Stahl bruki rozbija i kosztownie niszczy,
Jak Włodzimirski robi analizę ciuńciu…
Usłysz więc, bo wiesz wszystko i słyszysz Tatuńciu,
Usłysz: pewien daennikarz z fajką w środku twarzy,
Od lat notuje cnotę wszelką i występek:
Przy opisie cnót znacznych fajka mu się żarzy,
Przy zbrodni – fajka opada na pępek.
Jeden egzemplarz jubileuszowego numeru odbity został dla Tatuńcia na specjalnym,
pięknym papierze. Wręczyliśmy mu go w ozdobnej teczce podczas bankietu. Był głęboko
wzruszony. Wzruszony był też toastami wznoszonymi przez starych towarzyszy dziennikarskich
bojów na pióra i przez młody narybek, wchodzący dopiero w szranki. Przy toastach
początkowo wychylał, tak jak wszyscy, kielichy wina, ale pod koniec uczty przeszedł na
103

104 TATUŃCIO I HANECZKA
literatki piwa, bo najmilszymi rzeczami na świecie były dla niego – jak wiadomo wszystkim,
co go znali – nie kobieta, wino i śpiew, lecz kobieta, piwo i śpiew.
Nasłuchawszy się komplementów, Szenderowicz wstał, ujął za rękę siedzącą obok niego
żonę i wskazując na nią zwrócił się do nas z przemówieniem:
– Jeżeli choć połowa tego, co mówiliście, kochani, pod moim adresem, jest prawdą, to
trzeba to przeadresować. Należą się te pochwały nie mnie, ale tej pani…
Tu zwrócił się do żony. – Tobie, tobie się należą, nie wstydź się, mamuńciu – i ciągnął
dalej przemówienie:
– Bo to ona zrobiła ze mnie człowieka. Bez niej byłbym może karciarzem, pijakiem,
jednym słowem batiarygą, ale ona, daj jej Boże zdrowie, wzięła mnie w krypy jeszcze za
młodych lat i dzięki niej doczekałem się, że razem z nią i synami siedzę tu na honorowym
miejscu w tak miłym i kochanym gronie. Wiwat, mamuńciu, piję na twoje zdrowie, bo to
nie tylko mój, ale i twój jubileusz. A wam wszystkim serdecznie dziękuję, tatuńciu, za tę
radość, którąście nam sprawili.

ZEMSTA PETRY’EGO
Jeżeli dyrektor Petry witał się ze mną z rana słowami: „Dzień dobry, panie redaktorze”,
wiedziałem z pewnością, że źle spał w nocy, że śniadanie mu nie smakowało, albo że przy
kawie wynikła różnica zdań z panią Petry’ową. Jeżeli jednak, witając się, rzekł: „Jak się
macie, ojcze”, mógłbym przysiąc, że wszystko mu z rana dobrze poszło.
Nigdy się nie zdarzało, aby – jak to często z szefami bywa – burknął coś tylko na powitanie
i przeszedł jak Zeus gromowładny na swój Olimp w dyrektorskim gabinecie. Ze
wszystkimi witał się jak z dobrymi znajomymi, woźnym i sprzątaczkom podawał rękę tak
jak kierownikom, dla wszystkich był jednakowo grzeczny.
Petry był jednym z tych ludzi, o których Anglicy mówią: właściwy człowiek na właściwym
miejscu. Zaczął kierować rozgłośnią, gdy radio dopiero się tworzyło, nie miał
wzorów do naśladowania, nie istniały jeszcze metody, wedle których mógłby postępować,
do wszystkiego musiał dochodzić własną głową.
Przyjechał raz do nas z Warszawy szef mojego działu, pułkownik Karaffa-Kr ´ ’auerkraft.
Wieczorem w towarzystwie Petry’ego i jednego z kolegów poszliśmy do Atlasa. Po którejś
z rzędu atlasówce, gdy już wszyscy się rozkrochmalili, a Petry z ożywieniem rozmawiał
z Tadeuszem Hollendrem, który przysiadł się do naszego stolika, Karaffa, patrząc na niego,
powiedział mi:
– Ach, gdybyśmy to mieli więcej takich dyrektorów! Wasz Petry to dyrektor z prawdziwego
zdarzenia… wszyscy go wam zazdroszczą.
Takie słowa z ust nieskorego do pochwał warszawskiego dygnitarza mają swoją wagę.
Jadąc na urlop, przejeżdżałem pewnego lata przez Poznań i wstąpiłem do tamtejszej
rozgłośni. Dyrektor Kosidowski, który zaczynał w owym czasie przy pomocy Jerzego Gerżabka
montować wesołą audycję poznańską na wzór lwowskiej Wesołej Fali, zapytał mnie,
jak Petry to robi, że Fala utrzymywana jest stale na poziomie. Odpowiedziałem: robią to
wspaniali lwowscy ludzie.
Coś jednak jeszcze musiało być poza tą atmosferą i tymi ludźmi, jeśli Fala zdobywała
sobie coraz większą popularność. Przecie gdzie indziej też bywała dobra atmosfera i ludzie
niezgorsi, a jednak… Nie dorównywał Fali ani łódzki „Wesoły dymek z komina”, ani
„Uśmiech Poznania”, ani „Kukułka wileńska”, ani nawet warszawska „Syrena”.
Nie tylko zresztą Fala przynosiła chlubę naszej rozgłośni. Co najmniej taką samą popularnością,
choć u innej nieco kategorii słuchaczy, cieszyły się Rękasowe „Rozmowy z chorymi”,
transmitowane w każdy piątek przez wszystkie rozgłośnie.
Poza tymi dwiema audycjami był cały bogaty program: teatr wyobraźni realizowany
przez Kazimierza Brończyka, Andrzeja Rybickiego, Jerzego Tepę, J. Petry’ego, Małgorzatę
Sterbównę oraz innych autorów. Prelekcje wygłaszali wybitni uczeni: Juliusz Kleiner, Kazimierz
Ajdukiewicz, Stanisław Głąbiński, Stanisław Łempicki, Rudolf Weigel, Stefan Banach,
Szymon Wierdak i inni. Rozgłośnia nadawała reportaże z najrozmaitszych dziedzin,
organizowała Dni Regionalne, wielkie transmisje z Przemyśla, Stanisławowa, Tarnopola,
Brzeżan i innych miast leżących w zasięgu lwowskiej rozgłośni. We Lwowie stworzony
został najwcześniej ze wszystkich w Polsce zespół muzyki lekkiej, dział muzyki poważnej
był prowadzony przez Adama Sołtysa, dział sportowy przez seniora polskiego sportu prof.
Wacka.

106 ZEMSTA PETRY’EGO
Wszystko to stworzył Petry przy pomocy – jak głosił – wspaniałych ludzi, których wyszukiwał,
zarażał swoim entuzjazmem. Przyciągnął do mikrofonu cały zastęp młodych poetów,
literatów, publicystów, próbujących dopiero swych sił, dodawał im odwagi do śmiałego
rozwinięcia skrzydeł.
Miał rację Karaffa: takiego dyrektora mogła nam pozazdrościć każda rozgłośnia.
Zdawało się, że Petry tak zrósł się z rozgłośnią, że nie było siły, która by ich rozłączyła.
Niestety, zdarzyła się katastrofa, Nieszczęsna „holenderska krowa” Budzyńskiego narobiła
tyle wrzawy i zamętu, że ktoś musiał za to zapłacić. Zapłacił Petry, musiał opuścić Lwów.
Nie było chyba lwowianina, który by nie żałował, nie było w rozgłośni radiowca, który
by Petry’emu nie życzył szybkiego powrotu z wygnania. Tak nam się przynajmniej zdawało.
Okazało się jednak, że był kolega, który sobie tego nie życzył. Młody ów radiowiec – Jurek,
zawdzięczał Petry’emu przyjęcie do radia i innych wiele rzeczy. Był bardzo zdolny, lecz
chorobliwie ambitny, zawsze mu było mało tego, co osiągał, i za wszelką cenę starał się piąć
w górę. Jak długo rozgłośnią kierował Petry, Jurek trzymał swą ambicję na wodzy, bo czuł,
że może się narazić na śmieszność. Sytuacja zmieniła się radykalnie, kiedy kierownictwo
objął major Żuławski, pochodzący z artystycznej rodziny o artystycznych zdolnościach.
Z radiem nie miał dotychczas nic do czynienia. Jurkowi nadarzyła się gratka: narzucił się
Żuławskiemu na doradcę. Dyrektor początkowo korzystał chętnie z jego rad, ale pewna
dominująca w nich nuta budzić zaczęła z czasem jego nieufność. Oto Jurek przy każdej
sposobności zaznaczał, że Petry nie robił dobrze tego i owego, że na tym i owym się nie
znał i że w ogóle najwyższy czas skończyć z mitami. Dawał do zrozumienia, że dopiero on,
Jurek wraz z Żuławskim postawi rozgłośnię na nogi, oczywiście jeżeli dostanie odpowiednie
stanowisko.
Jak tokujący głuszec przestał widzieć, co się koło niego dzieje. Koledzy, słysząc jak
lekceważąco mówi on o drogim dla nich człowieku, jeden po drugim odsuwali się od
niego. Żuławski w miarę zapoznawania się z lwowską rozgłośnią nabierać zaczął coraz
większego podziwu i szacunku dla pracy jego poprzednika. Pewnego dnia, gdy Jurek znów
zaczął mówić o Petrym, Żuławski ostro go ofuknął, tak że ten opuścił gabinet dyrektora
z bardzo niewyraźną miną.
Wszystko mija, minęła też w końcu banicja Petry’ego. Witaliśmy go gorącym sercem,
ściskaliśmy się z nim i całowali, a niejeden miał łzy w oczach. Tylko Jurek, któremu na jego
powitanie odpowiedział Petry chłodnym skinieniem głowy, stał z boku blady jak ściana.
Odkąd rozgłośnia rozgłośnią nigdy jeszcze Petry nikogo tak nie powitał.
Wiedzieliśmy, że Petry nie będzie mógł pracować z człowiekiem, który zawiódła jego
zaufanie i czekaliśmy, jak się rozwiną wypadki. Jurek nie miał złudzeń co do swego losu,
wiedział, że nadszedł czas pokuty. Usuwał się wszystkim z oczu, zmizerniał, wyglądał jak
z krzyża zdjęty. W napięciu nerwowym, pozbawiony doszczętnie pewności siebie, czekał,
jaką zemstę obmyśla dla niego dyrektor, którego on nigdy nie spodziewał się zobaczyć we
Lwowie.
Petry był bardzo rozżalony. Nie spodziewał się, że jego pupil tak go zawiedzie.
– Tego chłopaka rozpiera ambicja – mówił o Jurku. – Dla jej zaspokojenie gotów iść po
trupach. Straciłem dla liego serce, straciłem i nigdy nic odzyskam. A taki smarkacz zdolny…
szkoda, że ma taki charakter… – tu zamyślił się Petry na chwilę. – No, coż – rzekł, potrząsnąwszy
głową – trudna rada, nie ma dla niego miejsca w naszej rozgłośni… O! On już zobaczy!
Gdy wymawiał te ostatnie słowa, miał jakąś taką minę, że ciarki nas przeszły na myśl,
co czeka Jurka. Jedni mówili: wyrzuci go na bruk, inni twierdzili: tak mu obrzydzi życie,
że Jurek sam ucieknie.
Pewnego dnia wybrał się Petry do Warszawy. Wrócił. Zamarliśmy w oczekiwaniu na
to, co powie. A Petry rzekł: Sprawa załatwiona. Wystarałem się mu o kierownictwo działu
nowej rozgłośni w Katowicach. Bóg z nim. Niech ma awans, o którym marzy, ale niech
idzie na cudze ręce. Tam pokaże, co umie.

Tak to mścił się dyrektor Petry.
107

DRODZY CHORZY
Petry kochał ludzi, którzy czynili dobrze, chociaż każdy z nich robił to na swój sposób.
Mieli swój kąt w jego sercu i jego programie radiowym „Błękitni” Górskiej i „Drodzy chorzy”
ks. Rękasa.
Ks. Rękas przemawiał przez radio co tydzień, w piątki. Prowadziłem przez jakiś czas
w rozgłośni Biuro Studiów, więc stwierdzić mogłem, jak żywy oddźwięk audycje te wywołują
wśród słuchaczy. Ceniłem je bardzo, ale raczej z radiowego punktu widzenia. Byłem
młody, silny, zdrowy, więc zdawało mi się, że słowa ks. Rękasa o wartości cierpienia,
o pomocy dla chorych i nieszczęśliwych nie do mnie się odnoszą. Nie bardzo się nad nimi
zastanawiałem i w gruncie rzeczy nie bardzo wiedziałem, gdzie leży sedno sprawy.
Aż pewnego dnia, czytając korespondencję do „Akcji Radio – chorym”, natrafiłem na
pewien list. Oto kilka zdań tego listu:
Nie wiem, czy ksiądz zna film „Ben Hur”. W filmie tym jest jeden przepiękny
fragment: zmaltretowany fizycznie i moralnie, konający wprost z pragnienia Ben Hur
blaga swych prześladowców o kroplę wody. Ci nie tylko odmawiają, ale jeszcze dla
spotęgowania jego męczarni sami piją i poją swoje zwierzęta..: I wtedy to, w najkoszmarniejszej
chwili ukazuje się dłoń Chrystusa, która, zaczerpnąwszy wody, podaje ją
cierpiącemu. Otóż te piątkowe audycje, każde niemal słowo, płynące nam na falach
eteru, są dla wszystkich chorych ową Ben Hurową wodą, która spływa do naszych
spragnionych serc nieraz w najkoszmarniejszej chwili życia. Szukam odpowiednich
słów, aby za to podziękować, ale wszystkie wydają mi się za słabe.
Teraz zrozumiałem, co jest jądrem i rdzeniem całej sprawy: pociecha dla nieszczęśliwych,
pozbawionych nadziei, bliskich rozpaczy. Aby ich pocieszać, trzeba z tą pociechą
do nich dotrzeć. Ksiądz Rękas, podobnie jak Petry, zdał sobie sprawę ze znaczenia radia
już w chwili jego narodzin. W okresie, kiedy jedni bagatelizowali tę nowość, a inni – jak na
przykład wydawcy – obawiali się konkurencji radia, ks. Rękas zrozumiał, że stać się może
ono potężnym sojusznikiem i przy pomocy Petry’ego zaprzągł radio w służbę miłosierdzia…
Przed mikrofonem zaapelował do dobrych ludzi, by pomogli mu zradiofonizować szpitale
i przytułki oraz ofiarowanie ludziom przykutym do łóżka w swych domach odbiorników
radiowych. Okazało się, że dobrych ludzi jest w Polsce niemało. Oprócz słów pociechy
trzeba ubogim lekarstw, żywności, opału, odzieży. Znów przemawia ks. Rękas. Bywają
okresy, gdy na jego ręce napływa do rozgłośni po pięćdziesiąt przekazów dziennie. Dzięki
w ten sposób zebranym funduszom chore dziecko jedzie do Zakopanego, przymierająca
z głodu i chłodu rodzina więźnia dostaje żywność, opał i zasiłki pieniężne, częściowo
sparaliżowany chłopak dostaje z Akcji specjalny wózek, a setka biedaków zapomogi.
Czasem wśród ludzi, którzy przybywają do ks. Rękasa z prośbą o pomoc, zjawia się
ktoś, kto nie zwróciłby się z tym do nikogo innego.
Przychodzi razu pewnego bardzo zdenerwowana młoda kobieta.
— Proszę siadać – powiada ksiądz.
— Ale ja jestem prostytutka…
— To cóż z tego? Niech-że pani usiądzie i powie mi, w czym mogę pani pomóc.
Kobieta uspokaja się i po chwili opowiada, jak to niedawno przyszedł do niej gość, jak
dostał krwotoku z płuc, jak jej żal się go zrobiło.

110 DRODZY CHORZY
– Zaopiekowałam się nim, proszę księdza – mówi – bo taki biedny, chory, no i pokochaliśmy
się. Teraz wydałam wszystkie pieniądze, co miałam, na dawny zarobek przecież nie
pójdę, no i chciałabym, wziąć ślub, bo jakże bez ślubu… Głowa mi pęka, nie wiem, co robić.
Ksiądz Rękas po spokojnym i życzliwym wypytywaniu o to i owo nabiera przekonania,
że dziewczyna, jeśli poda się jej rękę, może wejść znów na normalną drogę. W rezultacie
umożliwia skuteczne leczenie chorego, a gdy stan jego zdrowia się poprawił, wyjednuje
obojgu kredyt u bułgarskich ogrodników na Łyczakowie i załatwia kupno konika z wózkiem,
którym codziennie wozić będą jarzyny na targ.
Po tygodniu pracy rozpromieniona kobieta zwraca pierwszą ratę długu i dziękuje księdzu
w swoim imieniu i narzeczonego.
Pewnego dnia wpada do księdza i mówi ze spuszczoną głową:
– Na nic wszystko, niech mi ksiądz wybaczy. Nie da rady. Konia i wózek sprzedałam,
proszę, tu są pieniądze. Ślubu nie będzie. Kiedy wyzdrowiał i podpasł się, zaczął pić. Wrócił
raz do domu całkiem pijany i dalej że bić mnie i wyzywać od ostatnich. Wyrzuciłam batiara
za drzwi. Widać, że nie pisane mi porządne życie… Zapłakała, nieoczekiwanie pocałowała
księdza w rękę i uciekła.
Przebolawszy niepowodzenie, zabierał się ksiądz na nowo do niesienia pomocy. Radiowa
rodzina chorych doszła do 20 000 osób. W rozgłośni bardzo lubiliśmy go jako kolegę.
Zachował pogodne usposobienie, chociaż stale przebywał w atmosferze smutku, chorób
i nędzy.
Pewnego dnia w lecie zaproponował mi, abyśmy wybrali się razem na Żelazną Wodę.
Poszliśmy. Po rozebraniu się w kabinie czekam w umówionym miejscu na księdza, nie
ma go – cóż się z nim stało – myślę. W tym momencie rozległ się śmiech. Śmiał się jakiś
przystojny nagus w kąpielowych spodenkach, który już od chwili przechadzał się koło
mnie. Był to ksiądz Rękas. Po wyścigach w pływaniu, pryskaniu na siebie wodą pobiegł
do kabiny po aparat fotograficzny i zrobił parę zdjęć. Mam je do dzisiaj.
Ostatni raz przed opuszczeniem Lwowa rozmawiałem z księdzem Rękasem we wrześniu
1939 roku. Próbowaliśmy na podstawie nasłuchu stacji klecić własne komunikaty. Niewiele
pocieszającego można było wyłowić w eterze, nikt się nie kwapił do przyjścia z pomocą
Polsce. Gdy odczytywałem sobie jeden z takich skleconych przeze mnie komunikatów,
dobrze wiedząc, że więcej w nim jest moich pobożnych życzeń niż rzetelnych informacji,
nadszedł ksiądz Rękas.
Przeczytałem mu swój komunikat. Zapytałem, czy godzi się gwoli pocieszenia pisać, że
już lada dzień sojusznicy pospieszą nam z pomocą, kiedy w istocie o żadnej pomocy nie
słychać
Nie zapomnę udręczonego wyrazu oczu, gdy na mnie spojrzał. Po raz pierwszy nie dał
mi odpowiedzi.
– Módlmy się – rzekł cicho – o pomoc Boską.

POSŁOWIE
Przez lata marzyłem o odwiedzeniu moich bolechowskich stron rodzinnych. Marzenia
mogły się spełnić dopiero po zmianie ustroju na Ukrainie. Nawiązałem kontakt
z burmistrzem Bolechowa „hołowy miasta” panią Olgą Melnikowicz. Otrzymałem
od niej oficjalne zaproszenie.
Pojechałem samochodem, granicę w Hrebennem przekroczyłem w czerwcu 1994
roku, przy sobie miałem rękopis mojego wujka Tadeusza Fabiańskiego, w którym
opisał dzieje rodziny i samego Bolechowa.
Od Stryja jechałem drogą do Bolechowa wśród lasów, którą wujek niejednokrotnie
przebywał w towarzystwie braci Stasia, Janka lub sam. Dawny cesarski gościniec po
ostatniej wojnie został zmodernizowany, poszerzony, pokryty smołówką, a w uzdrowisku
Morszyn zatoczył łuk, aby za sanatoriami połączyć się z miejską ulicą. Niedaleko
stąd widnieją nowe zabudowania wsi Lisawice, a dalej w stronę Bolechowa
cesarski dąb – cel dawnych pieszych wycieczek babci Józi, mojej mamy Wandy, całej
rodziny – ostatnio i moich. Dąb jak dawniej jest ogrodzony kamiennymi słupkami
z żelaznym łańcuchem. Drzewo zostało posadzone w 1852 r. na pamiątkę upolowania
olbrzymiego dzika przez Franciszka Józefa I. Obecnie za ogrodzeniem usytuowany
został symboliczny cmentarz „strzelców siczowych”, którzy zginęli podczas pierwszej
wojny światowej.
W Bolechowie przy ulicy Stryjskiej była leśniczówka, w której przed ostatnią wojną
gospodarzyli teściowie wujka Janka – Medweccy. Za Sowietów zostali wywiezieni
na Sybir. W 60. latach mieściła się tam szkoła powszechna rozebrana w 1992 roku.
Na rogu ulicy Stryjskiej i Salinowej stała w otoczeniu lip kapliczka św. Jana. Została
usunięta, a na jej miejscu postawiono kaplicę o charakterystycznej prawosławnej
architekturze. Pola uprawne w otoczeniu zostały zabudowane jednorodzinnymi
domkami.
Cmentarz. Aleja do cmentarza wysadzona drzewami z czasów polskich. Bez trudu
odnalazłem grobowiec pradziadków Józefa i Pauliny z Ruszczyckich-Bielawskich,
a obok z napisami nie do odczytania na pomnikach – rodziny Bielawskich. Prawdopodobnie
w tym grobie została pochowana Maria Bielawska – ciocia Marynia – w 1952
roku, o czym świadczy przesunięcie kamienia sprzed grobu.
Przy głównej alei, tuż przy kaplicy Hoszowskich jest rodzinny grób Fabiańskich:
dziadka Jana, babci Józefy i wujka Stasia. Po drugiej stronie alei znajduje się grób
Stanisława Medweckiego. Oba groby zostały podczas mego pobytu wymurowane, zaopatrzone
w informacyjne płyty kosztem Fabiańskich z Krakowa, Batkowskich z Radomia
i Krystyny Dymowskiej z domu Medweckiej z Wrocławia.
Za cmentarzem rozciągają się uprawne pola kolonistów niemieckich, których potomkowie
na początku lat 40. powrócili do Niemiec i Austrii. Niedaleko cmentarza
w latach 70. ubiegłego wieku założono park dendrologiczny, a obok wybudowano piętrową
szkołę lasową. Szkoła była znana z wysokiego poziomu naukowego. Wykładali
w niej profesorowie ze Lwowa. Obecnie w budynku szkoły mieszczą się wojskowe koszary.
Park botaniczny przetrwał do dzisiaj. w stojącym obok kościele ewangelickim
Sowieci umieścili magazyn amunicji, a za drugim przyjściem pozbawili wieży, tak
jak i stojący przy głównej ulicy kościół rzymsko-katolicki.

112 POSŁOWIE
Park miejski jest zaniedbany. Międzywojenne pomniki – marmurowe popiersia
króla Jana III i Adama Mickiewicza – zastąpili Sowieci popiersiami Stalina i Lenina;
obecnie jest pusto, zniknęły nawet gipsowe cokoły.
Roman Skworyj, autor monografii Bolechowa pisze, że terenem Szlachetczyzny
objęty był zamek i pałac Joachima Potockiego. Przed ostatnią wojną mieścił się
w nim areszt, sąd powiatowy i grodzki oraz poczta, w której zapamiętałem zawsze
zachrypniętą Zofię Topolnicką. Chronicznej chrypce sprzyjała niedoskonała
jakość ówczesnych obsługiwanych przez nią telefonów. Dużo zawdzięczał jej mój
ojciec, Mieczysław Batkowski, którym po zwolnieniu z lagrów zajęła się serdecznie
w obozie przejściowym II korpusu Gen. Andersa. Obecnie zamek i jego otoczenie są
niedostępne dla zwiedzania, zajęte przez wojsko.
Idąc w stronę dzielnicy zwanej Wołowską Wsią mija się szkołę powszechną, w której
uczyła moja mama Wanda Batkowska. Obecnie szkoła jest rozbudowywana. Po
przeciwnej stronie willi, dawniej własności lekarza Ikałowicza, byłego lekarza Ferdynanda
I – króla bułgarskiego. Willa jest z 1921 r. Do jej murów dochodzi parcela
kościoła rzymsko-katolickiego Św. Marii Panny. Kościół pochodzi z 1607 r. Został przebudowany
w 1838 r. Do czasów wojny był otoczony murem. W 1951 r.,jak twierdzą
naoczni świadkowie, zostały z niego wyniesione sprzęty kościelne, sam kościół zmieniono
w kotłownię ogrzewającą przyległe do niego sklepy. W 1993 r. kościół zaczął
ponownie spełniać swą funkcję. W tej chwili trwa żmudny remont zewnętrzny i wewnętrzny.
W murze przy prezbiterium zachowało się epitafium Mikołaja z Gedyni
Gedzińskiego, pochodzącego z płockiego województwa
Obecnym proboszczem jest ks. Krzysztof Panasonic.
Zamek Szlachetczyzna i kościół moim zdaniem stanowiły rdzeń polskości na tym
terenie. To tutaj w 1603 r. król Zygmunt III Waza nadał Bolechowowi prawa miejskie
(magdeburskie), miasto otrzymało prawo używania herbu, składającego się z 1/3
herbu Chodorowskich, 1/3 herbu Gedzińskiego, 1/3 herbu z trzema białymi liliami
Burbonów.
Idąc dalej wzdłuż kościelnej parceli przecina się ulicę Strzelców Siczowych (dawniej
A. Mickiewicza) i wchodzi w ulicę Tarasa Szewczenki. Przy niej znajduje się dom
rodzinny Fabiańskich, sprzedany pod koniec lat dwudziestych. Przy tej samej ulicy
został wybudowany w latach 30. dom katolicki, w którym organizowano poranki, zabawy
i Mikołaje dla dzieci. W okresie okupacji sowieckiej użytkowano go jako dom
kultury – zewnętrzne ściany pokryto olbrzymimi portretami Stalina, Woroszyłowa
i Marksa.
W budynku piętrowym przy Kopernika 10 w czasie okupacji mieszkała ciocia
Marynia wraz ze mną, moją mamą i babcią Józefą. Jest to ten dom – podarowany
przez mego pradziadka babci i dziadkowi jako oaza, spokoju i ciszy. Obecnie ogród
i sad, wokół domu podzielono na budowlane działki. Byłem w obu tych domach przy
Kopernika i Szewczenki. Przyjmowano mnie bardzo serdecznie, choć gospodarze nie
zdawali sobie sprawy, że goszczą potomka dawnych właścicieli.
Idąc od kościoła główną ulicą w stronę „miasta”, mija się willę Natalii Kobryńskiej
– ukraińskiej poetki wspominanej w pamiętnikach Tadeusza Fabiańskiego. Obecnie
mieści się w niej muzeum regionalne i biblioteka. Długoletnim jego dyrektorem
był wspomniany już przeze mnie Roman Skworyj, postać nietuzinkowa na tle
znanych mi etnografów. Napisał pierwszą historię Bolechowa oraz naukową pracę
o badaniach historycznych Bubniszcza z rysunkami i objaśnieniami.
Koło mostu zniknęły dawne zabudowania oraz wierzby rosnące kiedyś wzdłuż
brzegów rzeki Sukiel. Nowy most żelbetowy zastąpił dawny drewniany, często uszkadzany
przez rwące wody nawet przy niezbyt intensywnych opadach. Pamiętam ulice
zmieniające się w rwące potoki. W 1924 roku woda powodziowa uszkodziła tzw.
mały, drewniany mostek, który łączył dzielnicę Szlachetczyzny z rynkiem miasta.

Przed wojną przy biegu rzeki Żydzi trzymali w skrzyniach zanurzonych w wodzie
ryby – kupowane przez katolików, a w piątki przez Żydów.
Sukiel jest ciągle piękną, czystą rzeką. Droga do mostku zarosła, a ryb już nikt
nie sprzedaje.
Rynek jest pusty, zniknęły pierzeje dawnej zabudowy, stoją tylko jak dwa dziwolągi
dwa bloki. Jeden z nich to mieszkalny blok, w drugim jest restauracja i pseudokawiarnia.
Na szczęście zachował się charakterystyczny ratusz z hełmem i iglicą.
Odbudowano cerkiew w stylu moskiewsko-bizantyńskim.
Przez ponad 50 lat nie odbudowano miasta. Dopiero teraz na terenie ruin dawnych
żydowskich budynków w pierzei wschodniej wybudowano szkołę plastyczną
i muzyczną. W tym miejscu przed wojną przy pracach ziemnych natrafiono na cmentarzysko.
Były dom pradziadka Bielawskiego przy ulicy Szewczenki jest w ruinie, a z
sadu prowadzonego przez Polusię Bratkowską zostały tylko fragmenty.
Kolejówka. Na rogu był dom Lewandowskich – teraz jest w tym miejscu pusty niezabudowany
plac. Ulica wysadzana drzewami kasztanowymi zamknięta odbudowanym
po zniszczeniach wojennych w 1941 roku dworcem kolejowym. Wydaje mi się,
że jest on repliką dawnego dworca, ale… przed nim nie czekają na podróżnych, jak
dawniej, konne dorożki.
Między dworcem, a fabryką beczek zachowała się łąka, na której przed wojną
przed świętami wielkanocnymi razem z cioteczną siostrą Haneczką zbieraliśmy
śnieżyczki (przebiśniegi). Za łąką, rafinerią i beczkarnią stoi dawny państwowy tartak.
Teraz jest to duży kombinat przerabiający drewno. Na terenie dawnej stacji
leśnej kolejki stoją brzydkie mieszkalne zabudowania. Kolejka zniknęła stosunkowo
niedawno. Niegdyś wożono nią drewno do tartaku, które było używane nie tylko
w kraju, ale również w Holandii, Belgii i Anglii. Kolejka spełniała również funkcję
turystyczną. Dzięki niej bez problemów można było dostać się w głąb gór. Łączyła
miejscowości w górach: Polanicę, Bubniszcze, Brzazy i Użek otoczone wspaniałymi
puszczami.
Najciekawszym terenem jest Bubniszcze, góry nazywane hałdami. W skałach,
w okresie prehistorycznym, były jaskinie zamieszkane przez ludzi, były więc zasiedlone
w odległych czasach. W późniejszym okresie dostosowano je do potrzeb obronnych,
również jako kryjówki zbójeckie. Za czasów Potockich na obszarze bałdów
mieścił się dwór myśliwski, a w późniejszych czasach było tam schronisko ukraińskiej
partyzantki. Obecnie jest pod ścisłą ochroną. Wraz z niedalekim Owruczem stanowi
swoisty rezerwat przyrody i historii. Bubniszcze do dziś nie doczekało się kompleksowych
naukowych badań przyrodniczych, archeologicznych i historycznych oprócz
pewnych prób dyrektora muzeum regionalnego Romana Skworyja, który podarował
mi wydrukowaną pracę, wydaną w 1994 r., pt. „Rozhadka Bubniszcza”.
Dorodne lasy-puszcze porastały okolice Bubniszcza, Brzozy i Polanicy jeszcze w latach
40., obecnie doliny i szczyty gór są „łyse”.
Teraz do Bubniszcza i Polanicy jedzie się dość dobrą drogą. Dawniej, jadąc koleją,
trzeba było się zatrzymać na szóstym kilometrze od Bolechowa, tu wysłużona
lokomotywa nabierała wodę, a maszynista uzupełniał zapasy drewna. Jadąc drogą
zatrzymałem się w Cisowie, aby odwiedzić swoją nianię, Hanię Budżerin. Nie mogła
uwierzyć, że stoi przed nią Januś. Było dużo radości i wspomnień z moich dziecinnych
lat.
Tuż przed wyjazdem do Radomia w 1944 r. byłem z mamą w Bubniszczach, a potem
w Polanicy u państwa Wiszów. Pani Wiszowa dała koncert muzyki fortepianowej.
Niestety, było to nasze ostatnie spotkanie.
Starej leśniczówki już nie ma. W drodze do Bolechowa zatrzymaliśmy się na
Salomonowej Górce, kolebce Bolechowa. Wg Michała Bobrzyńskiego („Dzieje Polski
w zarysie” PIW Warszawa 1988) nazwa prawdopodobnie pochodzi od księcia Salomo-
113

114 POSŁOWIE
na Arpeda, pretendenta do tronu węgierskiego. Na wzgórzu w 1076 r. został wybudowany
kościół. Późniejsze ślady po kościele widoczne są w kamiennych fundamentach
pochodzących z czasów budowy, jak również remontu kaplicy postawionej na tym
samym miejscu co kościół. Są również ślady cegieł gotyckich tzw. palcówek. Kilka
cegieł przechowuje się w muzeum.
Kapliczkę postawiono po reformie Józefińskiej, po rozebraniu kościoła św. Krzyża.
Rozpościera się stąd piękny widok na dolinę rzeki Sukiel. Na święto Bożego Ciała
idą pielgrzymki do tej kapliczki. W czasie mojego ostatniego pobytu w Bolechowie
wziąłem udział w takiej procesji. Na przestrzeni 6 kilometrów z Bolechowa do kapliczki
ustawiono cztery ołtarze. Wykonali je Polacy i Ukraińcy. Procesja zrobiła na
mnie ogromne wrażenie.
Wyjechałem z Bolechowa jako dziecko, po pięćdziesięciu latach zobaczyłem moje
najukochańsze rodzinne strony, przepełniała mnie radość, mimo że nie ma tam moich
bliskich – tylko kwatery na cmentarzu, że tak mało odbudowano po zawierusze
wojennej, że mało się zmieniło na korzyść.
Radom styczeń 1997 Jan Batkowski

POSTSCRIPTUM WIZYTY W BOLECHOWIE
W moim pamiętniku pisałem 23.12.1938 r. we Lwowie:
„Naokoło naszego domu leży czysty, biały śnieg. Jutro o tej porze będę w moim Bolechowie
z Babcią, Ciocią Wandzią i małym chłopczykiem Janusiem, synkiem cioci.
Tego roku nie będę z rodzicami – zostają we Lwowie. Do Bolechowa jadę z radością,
jest mi tam przyjemnie, spokojnie i miło.”
Bolechów we wspomnieniach to przede wszystkim drogie mi osoby. Od najmłodszych
łat spędzałam dłuższy lub krótszy czas w Bolechowie u Babci Józefy. Gdy
byłam starsza, rodzice wsadzali mnie do stryjskiego pociągu, a w Stryju czekała już
ciocia Wanda, wsiadałyśmy razem do bolechowskiego. Musiała w tym dniu bardzo
wcześnie wstawać.
Obie z babcią dbały, abym dobrze się u nich czuła. Bawiłam się w sadzie koło
domu, pluskałam w Sukielu. Pamiętam – musiałam być bardzo mała – któraś z nich
wzięła mnie na ręce, patrząc przez okno powtarzałam: „słońca nie ma, deszczyk
pada. Hanka kąpać nie..”
W lecie były jazdy leśną kolejką, w zimie jazdy saniami z dzwoneczkami, a gdy
byłam podlotkiem, na łyżwach z ciocią, w białej włóczkowej czapie na naturalnym
lodowisku w Salinach.
Podziwiałam ciocię Wandę grającą ze znajomymi w amatorskich sztukach. Było
dużo śmiechu, zawsze ktoś ukrywał się w szafie. Ciocia chodziła na bale. Zachwycałam
się ślicznymi kotylionami. Odwiedzałyśmy koleżankę cioci, nauczycielkę w Gieryni
– Stasię Staszyszynównę. Opowiadała o swoich ubogich uczennicach. Ktoś wpadł
na pomysł, aby moja klasa we Lwowie zebrała dla tych uczennic prezenty i przysłała
im z listami. Moja pani Maria Huthówna przyklasnęła temu. Ileż było radości
w Gieryni i u nas!
Jedzenie u babci i cioci było pyszne. Przed moim wyjazdem do Bolechowa mama
i tato mówili: „u babci nie można grymasić, musisz wszystko, co poda, jeść.” Razu
pewnego bezgłośnie płakałam nad talerzem mleka z ryżem; zapytały zdziwione, dlaczego
płaczę? Opowiedziałam o ostrzeżeniach rodziców i o tym, że nie znoszę ryżu.
Śmiejąc się oznajmiły mi, że od teraz będą tylko te potrawy, które lubię.
Byłam zmarzluchem. Ciocia poszła ze mną do modniarki, która uszyła mi bardzo
ciepły zarękawek. Wyglądał jak niebieska pisanka.
W nocy krzyczałam przez sen. Babcia według rady pana Fiszera budziła mnie
nad ranem, nacierała letnią wodą z octem, zawijała w koce i pościel – mogłam spać
dalej. Pan Fiszer i babcia pomogli też mamie. Mama po moim urodzeniu była bardzo
słaba. We Lwowie lekarze kazali jej odpoczywać. Było to niemożliwe, gdyż musiała
robić wszystko sama i nieraz mnie dźwigać. W Bolechowie była przez babcię budzona
i polewana wodą „prosto ze studni”, potem kładła się dalej do snu. Pomogło.
Kim był pan Fiszer? Zapytałam o to mieszkającą we Wrocławiu 88-letnią moją
ciocię Ludwinę Głowacką, córkę „cioci Hali”, której wesele opisał Tadeusz Fabiański.
Odpowiedziała: „Był to Węgier potężnej postury, który jako chłopiec jeździł z matką
na leczenie do zakładu Knaipa. Tam podpatrywał leczenie. Kiedy dorósł, zajął się
tym poważnie i leczył. Z zawodu inż. rolnik. Mnie też leczył. Go robił w Bolechowie,
nie wiem. Później dzięki moim rodzicom mieszkającym w Nowym Sączu przeniósł

116 POSTSCRIPTUM WIZYTY W BOLECHOWIE
się do Szczawnicy, wynajął willę i leczył. Przyjeżdżali do niego nawet z Warszawy
z rządu. Mam fotografię jego córki, z którą, się przyjaźniła ciocia Wanda.”
Przed Bożym Narodzeniem podziwiałam na półkach spiżarni gotowe wypieki
z ulubionym tortem, a przed wigilią w kuchni rozciąganie na „bibułkę” strudlowego
ciasta. We Święta przychodziła pełna humoru ciocia Marynia, przyjeżdżali
moi rodzice. Wujkowie Jankowie zajeżdżali z młodszą ode mnie Danusią i jeszcze
młodszym Jędrusiem do teściów Medweckich ale przychodzili też do babci. Choinka
z robionymi w domu ozdobami, oświetlona świeczkami stała w salonie. Pod nią
leżały zapakowane przeważnie w biały papier, zawiązane kolorowymi wstążkami
prezenty. Wszyscy kolędowali z zapałem. Babcia najbardziej lubiła „podnieś rączkę,
małe Dziecię, błogosław ojczyznę miłą… ”
Gdy ciocia Wanda brała ślub, szukałyśmy z mamą we Lwowie na Placu Halickim
indyka. Były trudności z kupnem. Ciocia wychodziła za mąż za absolwenta szkoły
leśniczej, Miecia Batkowskiego. Obie z Danusią byłyśmy drużkami – jedna w niebieskiej,
druga w różowej sukience. Wszystkim mijanym osobom oznajmiałam z dumą,
że panną młodą jest nasza ciocia.
Gdy miałam 7 lat, urodził się Janus. Mogłam go pilnować i zabawiać, a w miarę
upływu lat chodzić z nim na spacery, wozić sankami… Na święta w 1938 roku nie
przyjechał przeniesiony do Zubrzycy wujek Mietek Batkowski, natomiast na Sylwestra
przyjechała Danusia Fabiańska. Wyszłyśmy z ciocią Wandzią i gosposią Hanią
na dworzec po Danusię. Obie z Danusią byłyśmy w wybornych humorach. Postanowiłyśmy
udawać razem z Hanią kolędników i wyjść w nocy kolędować.
Ciocia Wanda poczuła się chora, położyła się i kazała nam z babcią grać w karty.
O północy zgasło światło. Wujek Mietek opowiadał, że o tej godzinie nagle zobaczył
nas wszystkich, gdzie kto był. Dziwne, ale tak było, jak widział.
Ciocia Wandzia w następnych dniach leżała, przy niej siedzieli Januś z Danką,
a ja rozmawiałam z babcią. Pokazywała mi sprawozdania z działalności bursy,
w której mieszkali wszyscy jej synowie. Nazwiska i imiona taty i wujka Stasia
wydrukowano tłustym drukiem, bo byli celującymi uczniami. Tato jako najstarszy
z braci był w bursie opiekunem wujka Janka. Wujek uskarżał się, że tato nadużywał
swego stanowiska, biorąc z przesyłek mamy większe kąski, że poszturchiwał
go, Janek nie dawał sobie w kaszę dmuchać – tatowi nie oddawał szturchańców, ale
innych grzmocił. Na jego ogolonej głowie i na rękach było pełno blizn. Blizny były
po obu stronach. Jako dziecko miał większe zamiłowanie do praktycznych zajęć niż
do książki. U szewca, Bronka Dudzińskiego, nauczył się naprawiania butów, lubił
majstrować przy rowerze. Gdy w 1920 roku tato wrócił z Kijowa do Warszawy, wujek
zaopiekował się nim. Jako oficer w służbie był w lepszej sytuacji niż tato po rosyjskiej
niewoli. Różnica wieku między nimi wskutek wojennych przejść zatarła się –
rozmawiali jak bracia na równej stopie.
Babcia opowiadała, jak niepokoiła się, szukając w czasie wojny miejsca pobytu
taty. Opowiadała też o śmierci wujka Stasia, pokazywała mi jego bardzo ładne rysunki
wykonane przed śmiercią. Była bardzo wzruszona. Miała dużo listów i kartek.
Mówiła: „Musiałabym mieć osobny pokój, gdybym chowała wszystkie papiery.”
Babcia jest bardzo dobra – powiedziała raz idąc ze mną ciocia Wanda. – Przyszła
do nas biedna Żydówka, ubrana tylko w szal, nie miała nawet koszuli. Sprzedawała
jakieś książeczki dla dzieci – po 10 groszy. Babcia zapytała, czemu nie idzie do Żydów.
Żydówka zaklęła – wszystko dla siebie chowają. Babcia kupiła 10 książeczek, dała jej
jedzenie i kilka starychbutów. Żebraczka dziękowała ze łzami w oczach. Babcia
zawsze pomaga, niezależnie od tego, kto jest potrzebującym.
Gdy babcia owdowiała, miała czworo dzieci. Starał się o jej rękę zacny i mądry
pan Merunowicz, ale babcia odmówiła, gdyż „dzieci miałyby żal”. Wkrótce straciła
rodziców, potem syna Stasia, ucznia 6-ej gimnazjalnej. Gdy dzieci już były samo-

dzielne, zachorowała na zapalenie opon mózgowych. Była wyleczona, ale już nie
taka energiczna jak przed chorobą. Stała się bardzo cicha, nie zajmowała się jak
dawniej domem, jej obowiązki przejęła ciocia Wanda – nauczycielka – przy pomocy
Hani. W dalszym ciągu interesowała się wieloma sprawami, słuchała radia, przeglądała
drogie „papiery”, korespondencję, dokumenty itd.
Przed odjazdem poszłyśmy z Danusią pożegnać się z ciocią Marynią. Ciocia, po
długoletnim uczeniu, była na emeryturze. Mieszkała w trzech pokojach, miała służącą,
dobrze jej się powodziło. Nie była ładna – gruba, o dużym nosie i małych oczach,
ale była bardzo miła, serdeczna, dowcipna. Mój tato bardzo ją lubił, my też. Ciocia
powróżyła z ręki Danusi i mnie. Danusia będzie miała dużo konkurentów, a ja nie.
Danusia będzie świetną gospodynią, a ja nie – prawdopodobnie – powiedziała, obiorę
-drogę nauki, obie wyjdziemy za mąż.
Kraków, marzec 1997 Anna Fabiańska
117

FOTOGRAFIE
Fot. 1. Paulina i Józef Bielawscy z córkami: Marynią, Halą i Józią w ok. 1885 r.

120 FOTOGRAFIE
Fot. 2. Józefa! Jan Fabiańscy w 1893 r.

Fot. 3. Dzieci Józefy i Jana Fabiańskich: Jan, Wanda, Tadeusz i Stanisław.
Fot. 4. W sadzie w Bolechowie. U góry: Marysia i Jaga Kucharskie. Siedzą; ciotka J. Sobolewska,
matka Józefa, sąsiadka Pietrzycka, U dołu: Tadeusz Fabiański, Zosia Kucharska, Janek Fabiański
i Stasio Fabiański. Obok pies Hektor.
121

122 FOTOGRAFIE
Fot. 5. „Sprawiam sobie mundur” Tadeusz Fabiański w 1914 r.
Fot. 6. Książka robotnicza Tadeusza Fabiańskiego z praktyki w Spółce Naftowej Schodnica-Drohobycz
w 1913 r.

Fot. 7. Po powrocie i Rosji: Tadeusz, siostra Wanda, matka Józefa Fabiańscy.
Fot. 8. Tadeusz z żoną Marią w roku 1936.
123

124 FOTOGRAFIE
Fot. 9. Tadeusz z córką Anną w Hrebenowie w 1938 r.

Fot. 10. Zakończenie kursu instruktorów Radiofonizacji Kraju we Lwowie w 1937 r. Siedzą od lewej:
1. red. Majewski, 3. sekretarz T. Fabiański, 5. ks. Rękas, 9. prezes TSL I Kom, Radiofonizacji dr.
Uhma, 10. dyr. Rozgłośni J. Petry, 12. W. Majewska, 13. J. Wieszczek.
125