01.08.2013 Views

Gevelsystemen: Grote elementen of stijl- en regelwerk - TU Delft

Gevelsystemen: Grote elementen of stijl- en regelwerk - TU Delft

Gevelsystemen: Grote elementen of stijl- en regelwerk - TU Delft

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Vliesgevels in aluminium<br />

E<strong>en</strong> vergelijking tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> de in het werk gefabriceerde gevel.<br />

Verslag behor<strong>en</strong>de bij het bouwtechnisch afstuder<strong>en</strong><br />

Studio SADD (A+BT) Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter<br />

Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Ir. Frank Schnater (ho<strong>of</strong>dm<strong>en</strong>tor)<br />

Ing. P. de Jong<br />

Datum: 28 januari 2011<br />

Naam: Robert Roz<strong>en</strong>dal<br />

Studi<strong>en</strong>r: 1169564


Inhoudsopgave<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Inleiding 5<br />

Summary in <strong>en</strong>glish 7<br />

Vraagstelling 11<br />

Aluminium vliesgevels 13<br />

<strong>Gevelsystem<strong>en</strong></strong> 19<br />

Onderzoekscriteria 27<br />

Omschrijving van de refer<strong>en</strong>tiegevel 33<br />

Ontwerp voor de in het werk gefabriceerde gevel 39<br />

Ontwerp voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel 45<br />

Bouwkundige aansluiting<strong>en</strong> 51<br />

Bouwkost<strong>en</strong> 69<br />

Bouwproces <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel 83<br />

Bouwproces in het werk gefabriceerde gevel 95<br />

Ontwerp <strong>en</strong> variatie 109<br />

Flexibiliteit <strong>en</strong> hergebruik 135<br />

Conclusies 147<br />

Evaluatie 161<br />

Refer<strong>en</strong>tielijst 165<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

3


4<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Inleiding<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bij het moderne bouwproces is de gevel één van de meest cruciale onderdel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gebouw. E<strong>en</strong> gevel<br />

is opgebouwd uit veel verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet e<strong>en</strong> aantal ess<strong>en</strong>tiele functies vervull<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

gebouw te lat<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gevel vervult e<strong>en</strong> scheid<strong>en</strong>de rol voor het klimaat, voor het zicht, voor<br />

de temperatuur <strong>en</strong> als bescherming teg<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Deze functies word<strong>en</strong> meestal door verschill<strong>en</strong>de<br />

material<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderdel<strong>en</strong> vervuld, die sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> totaal gevelpakket vorm<strong>en</strong>. Dit gevelpakket kan op<br />

de bouwplaats word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd, maar ontwikkeling<strong>en</strong> in de gevelbouw leid<strong>en</strong> er steeds meer toe<br />

dat e<strong>en</strong> gevel in e<strong>en</strong> fabriek wordt geprefabriceerd <strong>en</strong> als complete gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> naar de bouwplaats<br />

wordt vervoerd. Zo’n <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel hoeft alle<strong>en</strong> nog gemonteerd te word<strong>en</strong> op de bouwplaats.<br />

Zowel bij het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> op de bouwplaats als bij het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> in de fabriek is het resultaat e<strong>en</strong> gevel<br />

die aan e<strong>en</strong> scala van technische, fysische <strong>en</strong> functionele eis<strong>en</strong> moet voldo<strong>en</strong>. Toch zijn er signifi cante<br />

verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> beide manier<strong>en</strong> van gevelbouw. Beide vorm<strong>en</strong> van gevelbouw zijn door jar<strong>en</strong> van toepassing<br />

ontwikkeld tot system<strong>en</strong> die vanuit de uitgangspunt<strong>en</strong> van het systeem volledig geoptimaliseerd<br />

zijn. In dit onderzoek zal word<strong>en</strong> gepoogd door middel van e<strong>en</strong> ontwerpvergelijking de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />

deze twee gevelsysteem<strong>en</strong> te onderzoek<strong>en</strong>.<br />

Door middel van dit onderzoek wordt gepoogd inzicht te verschaff <strong>en</strong> in de overweging<strong>en</strong> die gemaakt<br />

word<strong>en</strong> bij de keuze voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>of</strong> e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel. Voor e<strong>en</strong> soepel<br />

verloop van het proces is het namelijk van belang om in e<strong>en</strong> zo vroeg mogelijk stadium van het ontwerp<br />

al rek<strong>en</strong>ing te kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> toekomstige systeemkeuze voor de bouw. Hierbij is de k<strong>en</strong>nis van<br />

de overweging<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwerpaspect<strong>en</strong> die meespel<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> systeemkeuze van ess<strong>en</strong>tieel belang. Dit<br />

onderzoek hoopt hiervoor de nodige k<strong>en</strong>nis aan te drag<strong>en</strong> <strong>en</strong> het nodige overzicht te gev<strong>en</strong>.<br />

De te onderzoek<strong>en</strong> gevelsystem<strong>en</strong> zijn de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> de in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel.<br />

E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is e<strong>en</strong> gevel die is opgebouwd uit grote geprefabriceerde <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, die op de<br />

bouwplaats slechts nog gemonteerd hoev<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Assemblage van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> gebeurt in de<br />

fabriek, de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> kant-<strong>en</strong>-klaar getransporteerd naar de bouwplaats. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn<br />

meestal verdiepingshoog <strong>en</strong> vervull<strong>en</strong> meerdere functies in één elem<strong>en</strong>t.<br />

E<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel is e<strong>en</strong> gevel die is opgebouwd uit losse onderdel<strong>en</strong>, die op de bouwplaats<br />

word<strong>en</strong> geassembleerd tot de uiteindelijke gevel. E<strong>en</strong> dergelijke gevel kan geprefabriceerde onderdel<strong>en</strong><br />

bevatt<strong>en</strong>, maar de verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> los aangeleverd <strong>en</strong> pas op de bouwplaats<br />

sam<strong>en</strong>gevoegd.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

5


6<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Summary in <strong>en</strong>glish<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

The scope <strong>of</strong> this research project is a comparison betwe<strong>en</strong> two façade systems, the unitized façade and<br />

the post- and rail façade. While a unitized façade is completely prefabricated and only needs assembly on<br />

the building site, a post and rail system consists <strong>of</strong> individual parts and is assembled <strong>en</strong>tirely on site. This<br />

basic diff er<strong>en</strong>ce betwe<strong>en</strong> these systems <strong>of</strong> façade design and construction leads to many specifi c advantages<br />

and disadvantages betwe<strong>en</strong> these systems. The main research question is as follows:<br />

Research question:<br />

“What are the specifi c advantages and disadvantages <strong>of</strong> a unitized façade system, compared to a traditional<br />

post- and-rail construction, wh<strong>en</strong> applied to a medium-scale public building with a mixed façade<br />

typology?”<br />

This research will be based upon a number <strong>of</strong> relevant criteria, which are buidling costs, construction<br />

process and constructon time, design and design adaptability and fl exibility and recycling options. These<br />

criteria are expected to deliver the most relevant data for the comparison.<br />

Unitized façade system:<br />

The unitized façade consists <strong>of</strong> large, prefabricated elem<strong>en</strong>ts that usually span from fl oor to ceiling. The<br />

size <strong>of</strong> the elem<strong>en</strong>ts is optimized for transport and the elem<strong>en</strong>ts combine multiple functions <strong>of</strong> a façade.<br />

In case <strong>of</strong> a true unitized façade, the façade only consists <strong>of</strong> these large-scale elem<strong>en</strong>ts, and no additional<br />

construction is required on site. Construction <strong>of</strong> these façade elem<strong>en</strong>ts takes place in a factory, in a controlled<br />

<strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>t, and the elem<strong>en</strong>ts need only assembly wh<strong>en</strong> they are transported to the construction<br />

site. Usually, there will be no need for scaff olding in the assembly process. Due to the controlled <strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>t<br />

in the fabrication process and the use <strong>of</strong> highly specialized machinery, the technical quality <strong>of</strong> the<br />

unitized elem<strong>en</strong>ts can be very high. Dim<strong>en</strong>sional tolerances can be minimized due to automated production<br />

techniques. The costs <strong>of</strong> design and fabrication <strong>of</strong> unitized façade elem<strong>en</strong>ts are relatively high, while<br />

the costs <strong>of</strong> assembly can be kept low.<br />

Traditional post- and rail façade:<br />

The traditional post- and rail façade consisits <strong>of</strong> many individual parts that are assembled on site to form a<br />

complete façade. Prefabricated parts can be used, but most <strong>of</strong> the assembly will take place on the construction<br />

site. This means that more space and labour is used on the construction site. This type <strong>of</strong> construction<br />

also includes the use <strong>of</strong> scaff olding and diff er<strong>en</strong>t kinds <strong>of</strong> construction cranes. Because the assembly <strong>of</strong><br />

the façade takes place mainly on the construction site, there is less possibility for the use <strong>of</strong> advanced<br />

technical machinery. A traditional post- and rail façade has to take larger dim<strong>en</strong>sional tolerances into account,<br />

and a lower degree <strong>of</strong> technical complexity can be achieved. Building costs are g<strong>en</strong>erally low in the<br />

production and design phase, especially wh<strong>en</strong> standard parts can be used. The costs <strong>of</strong> construction on<br />

site, as well as manual labour on site amount to the greatest part <strong>of</strong> the cost <strong>of</strong> this system.<br />

Both façade systems were tested in a practical application on the design for the Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter.<br />

The most noticeable diff er<strong>en</strong>ce in this application is that the traditional post- and rail façade had signifi -<br />

cantly more repeting elem<strong>en</strong>ts compared to the unitized façade. It was possible to achieve a satisfactory<br />

façade design using either <strong>of</strong> these systems.<br />

Comparison and conclusions:<br />

The conclusions <strong>of</strong> the comparison can be divided in the previously m<strong>en</strong>tioned criteria. In terms <strong>of</strong> construction<br />

costs, a traditional post- and rail construction is signifi cantly less exp<strong>en</strong>sive than a unitary façade.<br />

These higher costs can however be comp<strong>en</strong>sated by cost reductions due to less delays and increased effi<br />

ci<strong>en</strong>cy in the unitized façade. The unitized façade also has a signifi cantly highter technical quality.<br />

Wh<strong>en</strong> the building process is observed, the main diff er<strong>en</strong>ce is the large amount <strong>of</strong> storage that is needed<br />

for the parts <strong>of</strong> the traditional post- and rail façade. In projects with a limited area for construction, the<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

7


8<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

unitized façade b<strong>en</strong>efi ts from its space-effi ci<strong>en</strong>t logistics. The traditional post- and rail system is easier to<br />

adapt to irregularities or exceptions that may occur during construction. The unitized façade has a more<br />

complex logistcs <strong>of</strong> transportation and on-time delivery, but it on the other hand it can b<strong>en</strong>efi t from a<br />

shorter construction time on site.<br />

Wh<strong>en</strong> examining the design possibilities, it proves to be possible for both systems to achieve nearly all<br />

desired variations and shapes in a giv<strong>en</strong> façade design. However, a unitized façade is better suited for very<br />

complex shapes and many unique elem<strong>en</strong>ts, due to a more accurate production technique. The traditional<br />

post- and rail façade is better adaptable for situations were more repetition occurs in a façade. In both<br />

façade systems the integration <strong>of</strong> functions and installations is possible, but the increase in complexity is<br />

much greater for the traditional post- and rail façade.<br />

In terms <strong>of</strong> recycling and re-use, it is easier to change or replace parts <strong>of</strong> a traditional post- and rail façade,<br />

because <strong>of</strong> the individual parts it consists <strong>of</strong>. A unitized façade is factory-assembled and therefore <strong>of</strong>f ers<br />

less options for later replacem<strong>en</strong>t or adaptations. On the other hand, if some degree <strong>of</strong> adaptability is anticipated,<br />

a unitized façade can b<strong>en</strong>efi t from an easy to adapt modular system.<br />

Concluding, it can be stated that a unitized façade system is more exp<strong>en</strong>sive and more complex to design<br />

and produce than a traditional post- and rail facade, but also <strong>of</strong>f ers some key b<strong>en</strong>efi ts in terms <strong>of</strong> construction<br />

space, construction time on site and highly automated production with great accuracy. It dep<strong>en</strong>ds<br />

on the conditions and situation <strong>of</strong> a design which system <strong>of</strong>f ers most b<strong>en</strong>efi ts and is best suited for the<br />

design.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

9


10<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Opbouw van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel Opbouw van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Vraagstelling<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Dit onderzoek is gericht op e<strong>en</strong> vergelijking tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> de traditionele, in het werk<br />

sam<strong>en</strong>gestelde gevel. Doel van dit onderzoek is om op grond van e<strong>en</strong> aantal relevante criteria e<strong>en</strong> vergelijking<br />

op te stell<strong>en</strong> van de prestaties van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> de meer traditionele, in het werk sam<strong>en</strong>gestelde<br />

gevel. Naar verwachting zal uit e<strong>en</strong> brede vergelijking op basis van meerdere criteria niet e<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>kel, e<strong>en</strong>duidig resultaat volg<strong>en</strong>, maar kan wel inzichtelijk word<strong>en</strong> gemaakt wat de specifi eke sterke <strong>en</strong><br />

zwakke punt<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn, in vergelijking met traditionele gevels <strong>en</strong> welke afweging<strong>en</strong><br />

gemaakt word<strong>en</strong> bij de keuze voor één van beide system<strong>en</strong>.<br />

Uit de opzet van het onderzoek komt de volg<strong>en</strong>de ho<strong>of</strong>dvraagstelling naar vor<strong>en</strong>:<br />

“ Wat zijn de specifi eke voor- <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, vergelek<strong>en</strong> met de traditionele gevel in<br />

<strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>, bij de toepassing op e<strong>en</strong> middelgroot publiek gebouw met gem<strong>en</strong>gde geveltypes? ”<br />

E<strong>en</strong> vergelijking tuss<strong>en</strong> deze beide gevelsystem<strong>en</strong> zal gemaakt word<strong>en</strong> op basis van e<strong>en</strong> aantal gevelontwerp<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiegebouw, gebaseerd op het architectonisch afstudeerontwerp.<br />

Op deze manier kan het architectonisch gevelontwerp word<strong>en</strong> gebruikt t<strong>en</strong> behoeve van de<br />

bouwtechnische vergelijking, <strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> van het bouwtechnisch onderzoek kunn<strong>en</strong> gebruikt word<strong>en</strong><br />

bij de architectonische evaluatie van de verschill<strong>en</strong>de ontwerpvariant<strong>en</strong> voor de gevel.<br />

Dit onderzoek begint met het stell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> defi nitie van beide gevelsystem<strong>en</strong>. Op die manier kunn<strong>en</strong><br />

de beide te onderzoek<strong>en</strong> gevelsystem<strong>en</strong> helder afgebak<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Omwille van de duidelijkheid<br />

zal gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om beide system<strong>en</strong> zoveel mogelijk te scheid<strong>en</strong>, zodat de verschill<strong>en</strong> het meest tot<br />

uiting kom<strong>en</strong>. In de praktijk vindt m<strong>en</strong> echter vele voorbeeld<strong>en</strong> van tuss<strong>en</strong>vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> combinaties van<br />

beide gevelsystem<strong>en</strong>. Op basis van die beide gevelsystem<strong>en</strong> kan dan e<strong>en</strong> gevelontwerp gemaakt word<strong>en</strong><br />

voor de gevels van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, het architectonisch afstudeerontwerp. Deze beide gevelontwerp<strong>en</strong><br />

zull<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s beide system<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong>, waarbij het gekoz<strong>en</strong> gevelsysteem zo<br />

consequ<strong>en</strong>t mogelijk zal word<strong>en</strong> toegepast.<br />

Om e<strong>en</strong> goede vergelijking te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> deze twee gevelsystem<strong>en</strong>, is het van belang om in<br />

e<strong>en</strong> voorstudie e<strong>en</strong> inschatting te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van criteria die relevante verschill<strong>en</strong> aan het licht kunn<strong>en</strong><br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> deze gevelsystem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vergelijking op bouwfysische prestaties heeft bijvoorbeeld<br />

minder nut, aangezi<strong>en</strong> beide gevelsystem<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> aan de str<strong>en</strong>ge eis<strong>en</strong> van het bouwbesluit.<br />

E<strong>en</strong> vergelijking van de logistiek op de bouwplaats <strong>en</strong> het transport van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> onderdel<strong>en</strong><br />

is veel relevanter, aangezi<strong>en</strong> het e<strong>en</strong> groot verschil is <strong>of</strong> alle onderdel<strong>en</strong> los word<strong>en</strong> aangevoerd <strong>of</strong><br />

in één keer als compleet wandelem<strong>en</strong>t.<br />

Na het vaststell<strong>en</strong> van de vergelijkingscriteria zal er per criterium e<strong>en</strong> vergelijking word<strong>en</strong> opgesteld <strong>en</strong><br />

vervolg<strong>en</strong>s zull<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> van deze vergelijking<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> totaaloverzicht gevat word<strong>en</strong>. Tot slot word<strong>en</strong><br />

de algem<strong>en</strong>e conclusies specifi eker toegepast op het ontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

11


12<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

De van Nelle fabriek (1930) in Rotterdam, e<strong>en</strong> van de voorbeeld<strong>en</strong> van modernisme in Nederland, met grote glasgevels met<br />

staalpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bteonskelet.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Het Seagram-gebouw in New York, van mies van der Rohe. Dit is e<strong>en</strong> van de<br />

meest beroemde gebouw<strong>en</strong> uit de tijd van het modernisme geword<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

heeft e<strong>en</strong> volledige vliesgevel van staal <strong>en</strong> glas.


Aluminium vliesgevels<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Overzicht van de ontwikkeling van aluminium vliesgevels in historisch perspectief.<br />

De meest oorspronkelijke typering van de gevel is e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> wand. In die wand kunn<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />

naar believ<strong>en</strong> op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht, zolang de sterkte <strong>en</strong> stabiliteit van de wand hierbij niet<br />

teveel word<strong>en</strong> aangetast. Bij traditionele bouwmethodes, met hout<strong>en</strong> <strong>of</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> wand<strong>en</strong>, is het maar beperkt<br />

mogelijk om grote glasvlakk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel op te nem<strong>en</strong>. Zowel de winddruk op grote glasvlakk<strong>en</strong><br />

als de afdracht van verticale belasting<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan de op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> traditionele gevel. Pas<br />

met de ontwikkeling van de staalpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> aan het eind van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw werd het technisch mogelijk<br />

om steeds grotere glasvlakk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel op te nem<strong>en</strong>. Zelfs hele gevels kond<strong>en</strong> uit glasvlakk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> staalpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> opgebouwd word<strong>en</strong>. In plaats van e<strong>en</strong> massieve wand was de moderne gevel nu e<strong>en</strong><br />

dun, glaz<strong>en</strong> vlies geword<strong>en</strong>; de vliesgevel.<br />

Met de komst van het modernisme in de eerste helft van de twintigste eeuw versch<strong>en</strong><strong>en</strong> de eerste kantoorgebouw<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> vliesgevel van staal <strong>en</strong> glas. <strong>Grote</strong> architect<strong>en</strong> uit deze periode, zoals Walter Gropius,<br />

Mies van der Rohe <strong>en</strong> Le Corbusier zocht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe architectuur, los van het zware classicisme<br />

van de voorgaande dec<strong>en</strong>nia. Hun modernistische drijfveer om zo op<strong>en</strong> <strong>en</strong> transparant mogelijke gebouw<strong>en</strong><br />

te mak<strong>en</strong> zorgde ervoor dat er in snel tempo gevelsystem<strong>en</strong> met slanke kozijnpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> <strong>en</strong> veel<br />

<strong>of</strong> grote ram<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> ontwikkeld. M<strong>en</strong> gebruikte stal<strong>en</strong> kozijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele, ongeïsoleerde beglazing.<br />

Door de borstwering<strong>en</strong> steeds kleiner te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de glasgevel van vloer tot vloer te lat<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>,<br />

ontstond de eerste versie van de vliesgevel. In plaats van e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gestelde constructie van e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>achtige<br />

wand met gat<strong>en</strong> erin voor de ram<strong>en</strong> <strong>en</strong> losse afwerking<strong>en</strong> voor de binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>zijde werd de<br />

gevel nu e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel, dun vlies, dat de hele gevel in één keer overspande.<br />

Deze eerste versie van de vliesgevel werd door verschill<strong>en</strong>de technische ontwikkeling<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> ‘50<br />

verder verfi jnd. Onder andere door de komst van de airconditioning, kunstlicht <strong>en</strong> isoler<strong>en</strong>de beglazing<br />

werd de vliesgevel beter toepasbaar in de architectuur. De to<strong>en</strong>ame van industriële massaproductie <strong>en</strong> de<br />

ontwikkeling van kunstrubbers <strong>en</strong> -kitt<strong>en</strong> zorgde ervoor dat de vliesgevel in technisch opzicht ook beter<br />

uitgevoerd kon word<strong>en</strong>. Deze ontwikkeling<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> e<strong>en</strong> extra stimulans aan het verdere gebruik van de<br />

toch al populaire vliesgevel. De gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> werd<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> in warmgewalsde staalpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong><br />

uitgevoerd, maar inmiddels werd ook al geëxperim<strong>en</strong>teerd met andere material<strong>en</strong>, zoals aluminium, messing<br />

<strong>en</strong> zelfs brons.<br />

Aluminium is e<strong>en</strong> relatief nieuw metaal, waarvan het raffi nageproces pas in 1827 is ontwikkeld door de<br />

Duitse Friedrich Wöhler. Dit was nog e<strong>en</strong> zeer omslachtig chemisch proces, <strong>en</strong> pas met de ontwikkeling<br />

van de electrolyse kon aluminium als metaal in massaproductie worde gemaakt. In eerste instantie war<strong>en</strong><br />

de toepassing<strong>en</strong> van aluminium in de bouw vooral decoratief, als bekleding <strong>of</strong> ornam<strong>en</strong>t. Pas geleidelijk<br />

werd<strong>en</strong> de constructieve toepassing<strong>en</strong> ontdekt. In de Tweede Wereldoorlog kwam in de toepassing van<br />

aluminium e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme ontwikkeling door het gebruik van aluminium in de vliegtuigbouw. Hier werd<br />

ontdekt dat de combinatie van sterkte <strong>en</strong> licht gewicht aluminium tot e<strong>en</strong> uiterst geschikt constructiemateriaal<br />

maakt.<br />

Na de Tweede Wereldoorlog bleek door de toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> expertise in de aluminiumverwerking dat de<br />

prijs/kwaliteitsverhouding van aluminium inmiddels gunstiger was geword<strong>en</strong> dan van staal. Met de ontwikkeling<br />

van het extrusieproces bleek het mogelijk te zijn om complexe pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> laag eig<strong>en</strong><br />

gewicht <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoge vormvrijheid te producer<strong>en</strong> in grote aantall<strong>en</strong>. De corrosiebest<strong>en</strong>digheid van aluminium<br />

maakte het e<strong>en</strong> ideaal materiaal voor bouwtoepassing<strong>en</strong>.<br />

Vanaf de jar<strong>en</strong> ‘50 werd de eerste g<strong>en</strong>eratie aluminium vliesgevelsystem<strong>en</strong> ontwikkeld. De constructie <strong>en</strong><br />

detaillering war<strong>en</strong> in eerste instantie afgeleid van de vorm<strong>en</strong> in staal, maar al snel werd<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> beter<br />

afgestemd op het extrusieproces <strong>en</strong> de specifi eke mogelijkhed<strong>en</strong> van aluminium. Vanaf dat mom<strong>en</strong>t<br />

nam de productie van warmgewalsde staalpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> geleidelijk af, om uiteindelijk halverwege de jar<strong>en</strong><br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

13


14<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Het Alcoa-gebouw (1953) in Pittsburg. Dit is e<strong>en</strong> van de eerste<br />

gebouw<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aluminium <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

‘70 geheel te stopp<strong>en</strong>. Vanaf dat mom<strong>en</strong>t werd er vrijwel alle<strong>en</strong> nog maar aluminium gebruikt voor de<br />

productie van vliesgevels.<br />

Rond 1975 werd de wereld getr<strong>of</strong>f <strong>en</strong> door de eerste <strong>en</strong>ergiecrisis <strong>en</strong> kwam er door de gesteg<strong>en</strong> olieprijz<strong>en</strong><br />

meer bewustzijn voor de <strong>en</strong>ergieprestatie van de gevel. Ook grote problem<strong>en</strong> als het broeikaseffect<br />

zorgd<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> ontwikkeling in de richting van beter geïsoleerde gevelsystem<strong>en</strong>. Dit leidde tot de<br />

ontwikkeling van de zog<strong>en</strong>aamde tweede g<strong>en</strong>eratie aluminium vliesgevels. Er werd vanaf dat mom<strong>en</strong>t<br />

consequ<strong>en</strong>t gebruik gemaakt van koudebrugonderbreking<strong>en</strong> in de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>, dubbelglas <strong>en</strong> geïsoleerde<br />

sandwichpanel<strong>en</strong> voor de dichte del<strong>en</strong> van de vliesgevel.<br />

Vooral de koudebrugonderbreking<strong>en</strong> in de gevel zorgd<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> verandering in de bouw <strong>en</strong> detaillering<br />

van de vliesgevel. Door de pr<strong>of</strong>i elisolatie, die in de fabriek in e<strong>en</strong> pr<strong>of</strong>i el werd aangebracht, bleek het<br />

niet meer mogelijk te zijn om de hoekverbinding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> in het werk te lass<strong>en</strong>. De in verstek<br />

gezaagde hoekverbinding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> dus niet meer toegepast. In plaats daarvan werd<br />

gekoz<strong>en</strong> voor stompe hoekaansluiting<strong>en</strong> waarbij de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>of</strong> regels doorliep<strong>en</strong> <strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> in de<br />

andere richting recht beëindigd werd<strong>en</strong>. Ook gecontramalde verbindingsstukk<strong>en</strong>, waabij het <strong>en</strong>e pr<strong>of</strong>i el<br />

over e<strong>en</strong> aangelast inzetstuk op het andere pr<strong>of</strong>i el schuift, werd<strong>en</strong> vaker toegepast.<br />

E<strong>en</strong> verdere verbetering in de aluminium pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> was de koudebrugonderbreking, die in de fabriek als<br />

onderbreking van het gehele pr<strong>of</strong>i el kan word<strong>en</strong> aangebracht. Door de ontwikkeling van speciale kunstst<strong>of</strong>f<br />

<strong>en</strong> is de sterkte van deze pr<strong>of</strong>i elisolator steeds verder toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> is de afname in sterkte <strong>en</strong> stijfheid<br />

door de onderbreking van e<strong>en</strong> aluminium gevelpr<strong>of</strong>i el steeds minder.<br />

De aluminium vliesgevelsystem<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> steeds meer gestandaardiseerd, <strong>en</strong> steeds vaker werd er gebruik<br />

gemaakt van in hoge mate geïndustrialiseerde <strong>en</strong> massageproduceerde pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> specifi<br />

eke gevel te ontwerp<strong>en</strong>. Op termijn werd de toepassing van standaardpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudiger dan het<br />

ontwikkel<strong>en</strong> van conv<strong>en</strong>tionele raamconstructies in e<strong>en</strong> gevel. Door de massaproductie op voorraad kon<br />

na het ontwerp heel snel word<strong>en</strong> overgegaan tot de constructie van de vliesgevel. Alle<strong>en</strong> voor de montage<br />

bleek nog wel e<strong>en</strong> gespecialiseerd montageteam nodig te zijn, omdat de uiteindelijke montage van<br />

e<strong>en</strong> vliesgevel e<strong>en</strong> complex proces is, wat zorgvuldig moet word<strong>en</strong> uitgevoerd om lekkages <strong>en</strong> fout<strong>en</strong> te<br />

voorkom<strong>en</strong>.<br />

De volg<strong>en</strong>de ontwikkeling in de vliesgevelindustrie was de toepassing van structurele beglazing, waarbij<br />

het glas zonder klemlijst<strong>en</strong> op de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> werd gelijmd. Hierdoor werd het uiterlijk van de vliesgevel<br />

aan de buit<strong>en</strong>zijde volkom<strong>en</strong> glad <strong>en</strong> was er vrijwel alle<strong>en</strong> nog glas <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele dunne nad<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> in het<br />

gevelbeeld. In de jar<strong>en</strong> ‘80 war<strong>en</strong> deze kantoorgebouw<strong>en</strong> met spiegel<strong>en</strong>de glasgevels bijzonder populair.<br />

In de afgelop<strong>en</strong> 20 jaar is het bouwproces zelf in hoge mate geïndustrialiseerd <strong>en</strong> gestandaardiseerd.<br />

Door stijg<strong>en</strong>de lon<strong>en</strong> is handwerk steeds duurder geword<strong>en</strong> <strong>en</strong> is de productie van gevels steeds meer<br />

geautomatiseerd. De in het werk sam<strong>en</strong>gestelde vliesgevel met <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> wordt steeds minder<br />

toegepast, <strong>en</strong> steeds vaker wordt gebruik gemaakt van <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouw. Door het toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> gebruik<br />

van de computer in het ontwerpproces is het steeds beter mogelijk geword<strong>en</strong> om complexe ontwerp<strong>en</strong><br />

snel <strong>en</strong> doelmatig te ontwerp<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel waarin elk elem<strong>en</strong>t uniek van vorm <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong><br />

is, kan hierdoor nu concurrer<strong>en</strong>d zijn met e<strong>en</strong> standaard vliesgevel.<br />

Daarbij komt dat sinds de jar<strong>en</strong> ‘90 de vliesgevel met spiegel<strong>en</strong>de huid uit de mode is geraakt voor kantoorgebouw<strong>en</strong>.<br />

De huidige tr<strong>en</strong>d is richting de toepassing van natuurste<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere massieve material<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> verkleining van de glasoppervlaktes. Voor e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde vliesgevel is ste<strong>en</strong>achtig<br />

plaatmateriaal al snel te zwaar. E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan beter met dergelijke zwaardere material<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

uitgevoerd.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

15


16<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

De meest rec<strong>en</strong>te ontwikkeling in de vliesgevels is de dubbele huidgevel. Door twee vliesgevels achter<br />

elkaar te plaats<strong>en</strong> kan de ontstane tuss<strong>en</strong>ruimte gebruikt word<strong>en</strong> voor de klimatisering van het achterligg<strong>en</strong>de<br />

kantoorgebouw, ev<strong>en</strong>als voor het onderbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> als zonwering, v<strong>en</strong>tilatie <strong>en</strong><br />

verwarmigsinstallaies. E<strong>en</strong> dubbele huidgevel met geïntegreerde installaties is erg complex, zowel om te<br />

ontwerp<strong>en</strong> als om te bouw<strong>en</strong>. Er wordt daarom vaak voor gekoz<strong>en</strong> deze als geprefabriceerde <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

uit te voer<strong>en</strong>, zodat de complexe productie van <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in e<strong>en</strong> fabriek kan gebeur<strong>en</strong>. 1<br />

1 R<strong>en</strong>ck<strong>en</strong>s, J. , Gevels & Architectuur; Façades in glas <strong>en</strong> aluminium, pp. 13-33<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

17


18<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

E<strong>en</strong> geprefabriceerde <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, opgebouwd uit grote, verdiepingshoge <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> inclusief beglazing.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


<strong>Gevelsystem<strong>en</strong></strong><br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

In dit ho<strong>of</strong>dstuk zal e<strong>en</strong> defi nitie gegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> de in het werk sam<strong>en</strong>gestelde<br />

gevel, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> onderscheid gemaakt word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de beide gevelsystem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> eerste inv<strong>en</strong>tarisatie<br />

van de relevante onderzoekscriteria volgt ook uit de defi niering van de beide gevelsystem<strong>en</strong>.<br />

Bij de defi niëring van beide gevelsystem<strong>en</strong> is gebruik gemaakt van van de analyse van Dhr. Oesterle, in<br />

zijn boek ‘Doppelschalige fassad<strong>en</strong>’. Oesterle geeft in zijn boek e<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>zetting van zowel de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouwwijze<br />

als de in het werk gefabriceerde bouwwijze, waarbij hij zich richt op dubbele huidfacades.<br />

Tot slot zal de keuze voor aluminium vliesgevelsystem<strong>en</strong> voor dit onderzoek onderbouwd word<strong>en</strong>.<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is opgebouwd uit grote <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, die op de bouwplaats word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd.<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> in zijn geheel geprefabriceerd <strong>en</strong> in de fabriek sam<strong>en</strong>gesteld, onder gecontroleerde<br />

omstandighed<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan zowel bestaan uit e<strong>en</strong> <strong>stijl</strong>-<strong>en</strong>-regel constructie als e<strong>en</strong> raamconstructie.<br />

Voor e<strong>en</strong> dubbele huidfacade is de raamconstructie voor de hand ligg<strong>en</strong>der, gezi<strong>en</strong> de complexiteit<br />

van de gevel. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> kant <strong>en</strong> klaar vervoerd <strong>en</strong> op de bouwplaats geassembleerd<br />

tot de uiteindelijke gevel. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn verdiepingshoog <strong>en</strong> word<strong>en</strong> door middel van ophangpunt<strong>en</strong><br />

aan de rand<strong>en</strong> van de vloer aan de draagconstructie van het gebouw bevestigd. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> vervull<strong>en</strong><br />

meerdere functies van de gevel in één elem<strong>en</strong>t. In het gevelelem<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> geïntegreerde installaties <strong>en</strong><br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In dat geval heeft het elem<strong>en</strong>t vaak e<strong>en</strong> grotere dikte om deze installaties<br />

te kunn<strong>en</strong> opnem<strong>en</strong>.<br />

Cruciaal detail bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is de naad van de elem<strong>en</strong>tscheiding. Deze naad doet vaak di<strong>en</strong>st<br />

als zowel dilatatievoeg, waterdichting, luchtdichting <strong>en</strong> montagepunt. Deze naad bestaat meestal uit e<strong>en</strong><br />

aantal rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> achter elkaar, die sam<strong>en</strong> de gevel geheel dicht<strong>en</strong>. De eerste lijn van rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong><br />

verzorgt de primaire waterkering. Doorslaand water wordt opgevang<strong>en</strong> in de tuss<strong>en</strong>ruimte tuss<strong>en</strong> de<br />

eerste <strong>en</strong> tweede rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt van daar afgevoerd. Vaak wordt deze naad met e<strong>en</strong> <strong>of</strong> meerdere<br />

knikk<strong>en</strong> uitgevoerd, zodat het doordring<strong>en</strong>de water beter kan word<strong>en</strong> opgevang<strong>en</strong> <strong>en</strong> de winddruk<br />

kan word<strong>en</strong> weerstaan. E<strong>en</strong> derde <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel vierde rubberpr<strong>of</strong>i el garander<strong>en</strong> de volledige water- <strong>en</strong><br />

luchtdichting van de gevel. 1<br />

Bouwtijd:<br />

De bouwtijd is onder te verdel<strong>en</strong> in de ontwerpfase, de productiefase <strong>en</strong> de transport- <strong>en</strong> bouwfase. Bij<br />

e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn de transportfase, maar vooral ook de bouwfase op de locatie relatief kort. De<br />

ontwerpfase <strong>en</strong> de productiefase beslaan de meeste tijd in het bouwproces. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> per<br />

variant geheel word<strong>en</strong> uitgetek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> geproduceerd in e<strong>en</strong> fabriek. Zeker als er meerdere functies <strong>en</strong><br />

onderdel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd, kost<strong>en</strong> het ontwerp <strong>en</strong> de productie relatief veel tijd.<br />

Doordat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> volledig word<strong>en</strong> geprefabriceerd, zijn op de bouwplaats ge<strong>en</strong> verdere handeling<strong>en</strong><br />

nodig dan alle<strong>en</strong> het monter<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Bouwprocedures <strong>en</strong> contract<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> over het<br />

algeme<strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t waarop de gevel bouwkundig geslot<strong>en</strong> is als contractuele termijn vast voor e<strong>en</strong><br />

gevelbouwer. Hierdoor is de geveldichting e<strong>en</strong> belangrijk punt in e<strong>en</strong> bouwproces, <strong>en</strong> zal e<strong>en</strong> gevebouwer<br />

er altijd naar strev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gevel zo snel mogelijk bouwkundig geslot<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>. 2<br />

Bouwproces:<br />

De gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> zonder steigers om het gebouw he<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemonteerd. De montage van<br />

gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> gebeurt met e<strong>en</strong> hijskraan, vanaf de buit<strong>en</strong>zijde van het gebouw. E<strong>en</strong> montageploeg in<br />

het gebouw kan dan van binn<strong>en</strong>uit de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> op de juiste plek geleid<strong>en</strong> <strong>en</strong> de montage verzorg<strong>en</strong>.<br />

Aan de buit<strong>en</strong>zijde van de gevel hoev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> werkzaamhed<strong>en</strong> te gebeur<strong>en</strong>, <strong>en</strong> er zijn bij de montage van<br />

e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel dan ook ge<strong>en</strong> gevelsteigers nodig. Voor het inhijs<strong>en</strong> van de grote gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> is<br />

e<strong>en</strong> bouwkraan met voldo<strong>en</strong>de capaciteit nodig. Vaak ligt het voor de hand om de kraan die gebruikt is<br />

voor de bouw van de draagconstructie ook in te zett<strong>en</strong> voor de montage van de grote gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>.<br />

1 Oesterle e.a.; Doppelschalige fassad<strong>en</strong>, pp. 134<br />

2 Oesterle e.a.; Doppelschalige fassad<strong>en</strong>, pp. 136<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

19


20<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

E<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel, opgebouwd uit <strong>stijl</strong><strong>en</strong>, regels <strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong> <strong>of</strong> dichte panel<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

De logistiek van de bouwplaats kan door de snelle montage word<strong>en</strong> georganiseerd volg<strong>en</strong>s ‘just in time’<br />

levering. Hierbij is nauwelijks opslag nodig op de bouwplaats <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aangeleverde <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> mete<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gemonteerd. Dit soort logistiek vereist echter wel e<strong>en</strong> ingewikkelde planning, omdat verstoring<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele schakel de hele logistieke ket<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vertrag<strong>en</strong>. Enkelschalige prefab <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

kunn<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>tijds kort word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong> op de bouwplaats, <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> ingehes<strong>en</strong> in het<br />

gebouw. Meerschalige <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> door hun complexere vorm <strong>en</strong> kwetsbaarheid in e<strong>en</strong> keer word<strong>en</strong><br />

aangeleverd <strong>en</strong> mete<strong>en</strong> gemonteerd. 3<br />

De montage van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet gebeur<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> specialistisch team <strong>en</strong> vereist veel k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong><br />

deskundigheid. Het transport van grote, geprefabriceerde onderdel<strong>en</strong> is dooe het formaat van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

soms problematisch <strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong>, zeker inclusief beglazing <strong>en</strong> rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> goed<br />

word<strong>en</strong> beschermd. Beschadiging<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s transport <strong>en</strong> montage zijn heel moeilijk achteraf te herstell<strong>en</strong><br />

<strong>of</strong> slechts teg<strong>en</strong> hoge kost<strong>en</strong>.<br />

Ontwerp:<br />

Bij e<strong>en</strong> geprefabriceerde <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan e<strong>en</strong> hoge productkwaliteit <strong>en</strong> detaillering bereikt word<strong>en</strong><br />

door prefabricage onder gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong>, met gebruik van specialistische machines.<br />

Complexe elem<strong>en</strong>topbouw is goed mogelijk, er zijn in e<strong>en</strong> fabriek veel <strong>en</strong> uitgebreide mogelijkhed<strong>en</strong><br />

voor kwaliteitsbewaking <strong>en</strong> er kan hoog gekwalifi ceerd <strong>en</strong> hoogopgeleid personeel word<strong>en</strong> ingezet.<br />

Voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel word<strong>en</strong> vaak unieke pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong>, vooral voor de specifi eke aansluiting<strong>en</strong><br />

in de rand<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoek<strong>en</strong>. Zeker de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad tuss<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> is cruciaal voor<br />

de uiteindelijke prestaties van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> die zal dus bijna altijd bestaan uit e<strong>en</strong> op maat<br />

gemaakt pr<strong>of</strong>i el. Aantall<strong>en</strong> van 20 tot 30 unieke pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> per gevelontwerp zijn ge<strong>en</strong> uitzondering voor<br />

e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel van e<strong>en</strong> groot gebouw. Met moderne computergestuurde productieprocess<strong>en</strong> is dit<br />

maatwerk goed te realiser<strong>en</strong>. 4<br />

Bouwkost<strong>en</strong>:<br />

Net als bij de bouwtijd zijn de bouwkost<strong>en</strong> ook te verdel<strong>en</strong> over ontwerp, productie <strong>en</strong> bouwfase. Bij e<strong>en</strong><br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel hebb<strong>en</strong> de planningskost<strong>en</strong> het grootste aandeel in de kost<strong>en</strong>, zowel voor de architect,<br />

de constructeur als de aannemer. E<strong>en</strong> geprefabriceerde gevel betek<strong>en</strong>t relatief veel ontwerp- <strong>en</strong> tek<strong>en</strong>werk,<br />

omdat alle mogelijke problem<strong>en</strong> in de ontwerpfase voorzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> opgelost di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. De<br />

montagekost<strong>en</strong> zijn door de hoge mate van prefabricage echter relatief laag. Per project zal e<strong>en</strong> afweging<br />

gemaakt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de hogere ontwerp- <strong>en</strong> voorbereidingskost<strong>en</strong> <strong>en</strong> de lagere kost<strong>en</strong> van<br />

de montage.<br />

De in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel<br />

In het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevelbouw maakt gebruik van montage uit <strong>en</strong>kelvoudige onderdel<strong>en</strong>, die<br />

op de bouwplaats word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd tot e<strong>en</strong> volledig gebouw. Bij in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevelbouw<br />

zijn alle vorm<strong>en</strong> van constructie in principe mogelijk, met de nadruk op e<strong>en</strong> grote mogelijkheid<br />

tot maatwerk. Dubbele huidgevels kunn<strong>en</strong> ook in het werk word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gesteld, al is dit minder gebruikelijk.<br />

Als het binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>blad van e<strong>en</strong> dubbele huidgevel van verschill<strong>en</strong>d materiaal word<strong>en</strong><br />

gemaakt, wordt vaak gekoz<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> dergelijke gevel in het werk te fabricer<strong>en</strong>.<br />

In het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevelbouw kan gebruik mak<strong>en</strong> van geprefabriceerde onderdel<strong>en</strong>, maar de<br />

sam<strong>en</strong>stelling van de losse onderdel<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> defi nitieve gevelconstructie gebeurt uiteindelijk op de<br />

bouwplaats. De inrichting van de bouwplaats <strong>en</strong> het bouwproces moet<strong>en</strong> e<strong>en</strong> complexe aan- <strong>en</strong> afvoerstroom<br />

van onderdel<strong>en</strong> voor de gevel op de bouwplaats kunn<strong>en</strong> opvang<strong>en</strong>. 5<br />

3 Doran, D.; Site <strong>en</strong>gineers manual , pp. 357-372<br />

4 Oesterle e.a.; Doppelschalige fassad<strong>en</strong>, pp. 139-140<br />

5 Oesterle e.a.; Doppelschalige fassad<strong>en</strong>, pp. 141-12<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

21


22<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bouwtijd:<br />

E<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel heeft e<strong>en</strong> relatief korte ontwerp- <strong>en</strong> constructiefase <strong>en</strong> e<strong>en</strong> langere<br />

bouwtijd op de bouwplaats. Bij het ontwerp van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel maakt m<strong>en</strong> vaak gebruik<br />

van standaard onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijk ontwerp is daardoor e<strong>en</strong>voudig <strong>en</strong> snel te producer<strong>en</strong>.<br />

Op de bouwplaats moet<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s alle aansluiting<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> onderdel<strong>en</strong> in het werk gemaakt word<strong>en</strong><br />

door e<strong>en</strong> montageploeg. Deze montageploeg hoeft niet uiterst deskundig <strong>of</strong> hoogopgeleid te zijn, maar<br />

moet wel over voldo<strong>en</strong>de productiecapaciteit beschikk<strong>en</strong>.<br />

Bouwproces:<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel word<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> van de gevel los aangeleverd, op de bouwplaats<br />

opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt de gevel op de bouwplaats geassembleerd. Er is op de bouwplaats dus behoefte<br />

aan opslagruimte <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s aan werkruimte, waar m<strong>en</strong> de gevel kan assembler<strong>en</strong>. Dit ruimtebeslag<br />

op de bouwplaats kan e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk oppervlak innem<strong>en</strong>, zeker bij e<strong>en</strong> groot bouwproject met veel<br />

verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>, die allemaal afzonderlijk moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong>. 6<br />

E<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel wordt vanaf de buit<strong>en</strong>zijde van het gebouw sam<strong>en</strong>gesteld <strong>en</strong> de<br />

gevel in aanbouw moet daarnaast aan de buit<strong>en</strong>zijde ook bereikbaar zijn voor e<strong>en</strong> kraan om onderdel<strong>en</strong><br />

in de gevel te hijs<strong>en</strong>. Vaak wordt er gebruik gemaakt van gevelhoogwerkers, hefsteigers <strong>of</strong> hefplateau’s<br />

om de gevel te monter<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vaste gevelsteiger is minder voor de hand ligg<strong>en</strong>d, aangezi<strong>en</strong> m<strong>en</strong> dan<br />

niet meer met de hijskraan bij de gevel kan. Mobiele steigers <strong>of</strong> hefvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn door hun mobiliteit<br />

fl exibel in te zett<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zo kan m<strong>en</strong> aan alle kant<strong>en</strong> van het gebouw tegelijk de gevel monter<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aantal<br />

kleinere onderdel<strong>en</strong> van de gevel kan met de hand naar bov<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getransporteerd <strong>en</strong> gemonteerd.<br />

<strong>Grote</strong>re onderdel<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> echter met e<strong>en</strong> kraan moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vervoerd <strong>en</strong> gemonteerd. Er zijn relatief<br />

veel kraanbeweging<strong>en</strong> met relatief lage kraancapaciteit nodig voor de montage van alle onderdel<strong>en</strong>. De<br />

tor<strong>en</strong>kraan die voor de ruwbouw wordt gebruikt heeft daardoor niet altijd de juiste capaciteit voor het<br />

hijs<strong>en</strong> van de gevelonderdel<strong>en</strong>. In dat geval moet e<strong>en</strong> aparte mobiele kraan word<strong>en</strong> ingehuurd voor de<br />

gevelconstructie. 7<br />

Ontwerp:<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel word<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderdel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek geproduceerd<br />

<strong>en</strong> op de bouwplaats geassembleerd. E<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel kan zodo<strong>en</strong>de geprefabriceerde<br />

onderdel<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong>, terwijl de gevel zelf in het werk wordt sam<strong>en</strong>gesteld. Zeker de koppelstukk<strong>en</strong><br />

voor de aansluiting<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels <strong>en</strong> de boorgat<strong>en</strong> in de verschill<strong>en</strong>de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

in de fabriek al aangebracht word<strong>en</strong>. Er wordt in de praktijk e<strong>en</strong> optimum gezocht tuss<strong>en</strong> prefabricage <strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>stelling in het werk. In het ideale geval werkt m<strong>en</strong> met massageproduceerde standaardonderdel<strong>en</strong><br />

die in de fabriek <strong>of</strong> in de bouwplaats word<strong>en</strong> aangepast voor het specifi eke ontwerp <strong>en</strong> op de bouwplaats<br />

word<strong>en</strong> geassembleerd.<br />

Veel montagewerk voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel gebeurt in de buit<strong>en</strong>lucht, met minder gecontroleerde<br />

omstandighed<strong>en</strong>, er is op de bouwplaats ge<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid om uiterst specialistische machines<br />

in te zett<strong>en</strong> bij de gevelbouw <strong>en</strong> bepaalde techniek<strong>en</strong> zijn niet op de bouwplaats toepasbaar. Hierdoor<br />

moet het gevelontwerp voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel e<strong>en</strong>voudig gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De<br />

technische kwaliteit van het eindproduct is bij e<strong>en</strong> conv<strong>en</strong>tionele bouwwijze relatief laag, ook doordat de<br />

detaillering van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel e<strong>en</strong>voudig gehoud<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong>. Bij in het werk<br />

gefabriceerde gevelbouw is e<strong>en</strong> zorgvuldige <strong>en</strong> uitgebreide kwaliteitsinspectie nodig om te garander<strong>en</strong><br />

dat de gevel volledig volg<strong>en</strong>s ontwerp gebouwd wordt. 8<br />

Bouwkost<strong>en</strong>:<br />

E<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig gevelsysteem <strong>en</strong> daardoor zijn de kost<strong>en</strong> voor de<br />

ontwerp- <strong>en</strong> productiefase relatief laag. Zeker wanneer m<strong>en</strong> gebruik kan mak<strong>en</strong> van standaardpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong><br />

6 Oesterle e.a.; Doppelschalige fassad<strong>en</strong>, pp. 143-144<br />

7 Doran, D. ; Site Engineers Manual, pp. 378-392<br />

8 Brock, L. , Designing the exterior wall., pp. 92-93<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

23


24<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

voor de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels, is e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel goedkoop te ontwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> producer<strong>en</strong>.<br />

De meeste kost<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn in de uitvoeringsfase, door de relatief<br />

lange bouwtijd op de bouwplaats <strong>en</strong> de inzet van veel materieel <strong>en</strong> personeel bij de gevelbouw.<br />

Aluminium gevelsystem<strong>en</strong><br />

Voor dit onderzoek is e<strong>en</strong> keuze gemaakt voor de bestudering van aluminium vliesgevelsystem<strong>en</strong>, zowel<br />

voor de in het werk gefabriceerde gevelbouw als voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouw. Er is gekoz<strong>en</strong> voor aluminium,<br />

omdat dit het meest gebruikelijke materiaal is voor vliesgevelsystem<strong>en</strong>. Zeker in de utiliteitsbouw wordt<br />

veel gebruik gemaakt van aluminium gevels, <strong>en</strong> in aluminium zijn zowel de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouw als de in het<br />

werk gefabriceerde gevelbouw gebruikelijk. Beide system<strong>en</strong> word<strong>en</strong> veelvuldig toegepast <strong>en</strong> zijn gebruikelijke<br />

oplossing<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> gevel.<br />

Daarbij komt dat voor de toepassing in het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter aluminium de meest geschikte optie<br />

is. De kans is het grootst dat in het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter op zijn minst e<strong>en</strong> deel van de gevel met e<strong>en</strong><br />

aluminium gevelsysteem wordt uitgevoerd. Bij het ontwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> detailler<strong>en</strong> van deze gevel kan dan gebruik<br />

gemaakt word<strong>en</strong> van de k<strong>en</strong>nis, vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> informatie die zijn opgedaan aan de hand van dit<br />

onderzoek, Aangezi<strong>en</strong> in het kader van het dubbel afstuder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> integratie tuss<strong>en</strong> het architectonisch<br />

<strong>en</strong> bouwtechnisch afstuder<strong>en</strong> vereist is, levert e<strong>en</strong> onderzoek naar aluminium gevelsystem<strong>en</strong> de meeste<br />

k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> bruikbare onderzoeksresultat<strong>en</strong> op.<br />

Vergelijkbare gevelsystem<strong>en</strong> in andere material<strong>en</strong> zijn ook overwog<strong>en</strong> voor dit onderzoek, maar het bleek<br />

nuttiger om het onderzoek te richt<strong>en</strong> op één materiaal <strong>en</strong> te kiez<strong>en</strong> voor de diepte. System<strong>en</strong> met andere<br />

material<strong>en</strong> blek<strong>en</strong> voor dit onderzoek ook minder geschikt. Zo is beton weliswaar goed geschikt voor het<br />

mak<strong>en</strong> van grote, geprefabriceerde sandwich<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, maar de in het werk gefabriceerde gevelbouw<br />

in beton is veel minder breed toegepast. Daarnaast word<strong>en</strong> betonn<strong>en</strong> geprefabriceerde gevels vaak drag<strong>en</strong>d<br />

toegepast <strong>en</strong> in series met grote repetitie. Maatwerk in beton is veel bewerkelijker dan in aluminium,<br />

aangezi<strong>en</strong> het aanpass<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bekisting veel werk is. E<strong>en</strong> betonn<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel voor het Sci<strong>en</strong>ce<br />

Business C<strong>en</strong>ter is om die red<strong>en</strong><strong>en</strong> minder te verwacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> dergelijk onderzoek<br />

zijn dan ook minder relevant.<br />

Ook hout<strong>en</strong> gevelsystem<strong>en</strong> zijn overwog<strong>en</strong>, maar voor utiliteitsbouw is hout, zeker in Nederland, ge<strong>en</strong><br />

gebruikelijk constructiemateriaal. Zeker bij het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter zal e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> gevel bijvoorbeeld<br />

niet voldo<strong>en</strong>de massa hebb<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> goed akoestisch binn<strong>en</strong>klimaat in de confer<strong>en</strong>tiezal<strong>en</strong>.<br />

<strong>Gevelsystem<strong>en</strong></strong> van composietmaterial<strong>en</strong> zijn ook overwog<strong>en</strong>, maar hoewel daar erg interessante ontwikkeling<strong>en</strong><br />

in plaatsvind<strong>en</strong>, zijn er nog ge<strong>en</strong> complete gevelsystem<strong>en</strong> in composiet<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong>. Het<br />

blijft voorlopig bij losse onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. In het kader van e<strong>en</strong> vergelijking tuss<strong>en</strong> grote <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevels is dit niet relevant.<br />

Uiteindelijk is bij dit onderzoek dus gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> vergelijking tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aluminium <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel. Bepaalde conclusies over de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouw <strong>en</strong> in het werk<br />

sam<strong>en</strong>gestelde gevelbouw zijn ook breder geldig dan alle<strong>en</strong> voor aluminium, hierdoor zal dit onderzoek<br />

ook breder nut hebb<strong>en</strong> dan alle<strong>en</strong> voor aluminium gevelsystem<strong>en</strong>. Op die manier kan dit onderzoek ook<br />

relevantie verkrijg<strong>en</strong> voor de algem<strong>en</strong>e afweging tuss<strong>en</strong> grote <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>of</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde<br />

gevelbouw.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

25


26<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Onderzoekscriteria<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Om twee gevelsystem<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de gebied<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong>, is het noodzakelijk om e<strong>en</strong><br />

afbak<strong>en</strong>ing te mak<strong>en</strong> van de te vergelijk<strong>en</strong> criteria. Niet alle eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van de gevelsystem<strong>en</strong> zijn relevant<br />

om in het onderzoek op te nem<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> het onderzoek is gericht op de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel. Alle<strong>en</strong> die criteria die werkelijk e<strong>en</strong> signifi cant<br />

verschil ton<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> beide gevelsystem<strong>en</strong> zijn relevant om te onderzoek<strong>en</strong>. Na verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d literatuuronderzoek<br />

zijn uiteindelijk vier criteria relevant geblek<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> vergelijking tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong><br />

de in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel. Deze criteria zijn:<br />

Bouwkost<strong>en</strong><br />

Bouwproces <strong>en</strong> Bouwtijd<br />

Ontwerp <strong>en</strong> Variatie<br />

Flexibiliteit <strong>en</strong> Hergebruik<br />

Bouwkost<strong>en</strong>:<br />

De bouwkost<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> criterium dat vaak als doorslaggev<strong>en</strong>d wordt g<strong>en</strong>oemd voor bepaalde ontwerp-<br />

<strong>of</strong> uitvoeringskeuzes. Vaak moet gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor de goedkoopste, <strong>of</strong> in ieder geval de meest voordelige<br />

oplossing in e<strong>en</strong> ontwerp. Tegelijk is de goedkoopste oplossing niet per defi nitie de beste, <strong>en</strong> sommige<br />

investering<strong>en</strong> in kwaliteit lever<strong>en</strong> pas op lange termijn e<strong>en</strong> voordeel op. E<strong>en</strong> goede kost<strong>en</strong>gerichte<br />

b<strong>en</strong>adering zal dan ook niet alle<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met de eerste investering<strong>en</strong>, maar ook met de effect<strong>en</strong><br />

op langere termijn. Vanwege het zware belang dat meestal aan de bouwkost<strong>en</strong> wordt toegek<strong>en</strong>d,<br />

zijn de bouwkost<strong>en</strong> in dit onderzoek dan ook als criterium opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Onderzocht gaat word<strong>en</strong> aan de hand van k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong>, refer<strong>en</strong>tieontwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>methodes wat per<br />

systeem de totale kost<strong>en</strong> per m 2 gevel bedrag<strong>en</strong>. Hierbij word<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> van ev<strong>en</strong>tuele geïntegreerde<br />

installaties buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> dit het onderzoek onnodig compliceert. De berek<strong>en</strong>ing<br />

van de vierkante meterprijs zal voornamelijk neerkom<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> onderbouwde schatting. Vervolg<strong>en</strong>s<br />

kan er gericht onderzoek gedaan word<strong>en</strong> naar de verschill<strong>en</strong> in kost<strong>en</strong>g<strong>en</strong>erator<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouw<br />

<strong>en</strong> de in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevelbouw. Beide system<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> weer andere risico’s <strong>en</strong><br />

onzekerhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere factor<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> uiteindelijk de prijs van e<strong>en</strong> gevel.<br />

Teg<strong>en</strong>woordig is het gebruikelijker bij vergelijking<strong>en</strong> niet in bouw- <strong>of</strong> investeringskost<strong>en</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, maar<br />

in term<strong>en</strong> van jaarlijkse kost<strong>en</strong>. Dit omdat e<strong>en</strong> investering in de bouw maar e<strong>en</strong> deel van de totale kost<strong>en</strong><br />

bedraagt. Door te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> in term<strong>en</strong> van jaarlijkse kost<strong>en</strong>, is het beter mogelijk om het eff ect van bepaalde<br />

investering<strong>en</strong> in te schatt<strong>en</strong>.<br />

Bouwproces <strong>en</strong> Bouwtijd:<br />

E<strong>en</strong> van de criteria waar de grootste verschill<strong>en</strong> te verwacht<strong>en</strong> zijn is het bouwproces. Aangezi<strong>en</strong> twee verschill<strong>en</strong>de<br />

gevelsystem<strong>en</strong> onderzocht word<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> de system<strong>en</strong> ook op totaal andere wijze gebouwd<br />

word<strong>en</strong>. De onderdel<strong>en</strong> zijn verschill<strong>en</strong>d, de werkzaamhed<strong>en</strong> zijn anders <strong>en</strong> de inrichting van bouwplaats<br />

<strong>en</strong> logistiek zijn verschill<strong>en</strong>d.<br />

Het onderzoek zal voornamelijk e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> bered<strong>en</strong>ering zijn van de gevolg<strong>en</strong> die de keuze<br />

voor e<strong>en</strong> gevelsysteem heeft voor het bouwproces. Zo zal allereerst de organisatie van de bouwplaats<br />

onderzocht word<strong>en</strong>, zowel wat betreft ruimtebeslag als wat betreft werkzaamhed<strong>en</strong> die di<strong>en</strong><strong>en</strong> plaats te<br />

vind<strong>en</strong> op de bouwplaats. Vervolg<strong>en</strong>s zal de bouwvolgorde word<strong>en</strong> beschouwd, om inzicht te krijg<strong>en</strong> in<br />

de veelheid <strong>en</strong> complexiteit van handeling<strong>en</strong> die moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgevoerd op de bouwplaats. Daarna<br />

zal het onderzoek zich richt<strong>en</strong> op de bouwtijd. Aangezi<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouw zich juist richt op de zeer<br />

snelle montage <strong>en</strong> dichting van de gevel op de bouwplaats, zal hier e<strong>en</strong> groot verschil te verwacht<strong>en</strong> zijn.<br />

Tot slot zal gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar de specifi eke toepassing van dit gevelsysteem op het ontwerp voor het<br />

Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, om zo de gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> systeemkeuze inzichtelijk te mak<strong>en</strong>.<br />

Ontwerp <strong>en</strong> Variatie:<br />

E<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de criterium in de vergelijking is het ontwerp. Allereerst zal gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar de bouwkun-<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

27


28<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

dige aansluiting<strong>en</strong> van beide gevelsystem<strong>en</strong> op achterligg<strong>en</strong>de costructies <strong>en</strong> de relatie tuss<strong>en</strong> de gevels<br />

<strong>en</strong> het gebouw. Bij de vergelijking van de gevelsystem<strong>en</strong> op het gebied van het ontwerp is van belang<br />

om te onderzoek<strong>en</strong> welke mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> beperking<strong>en</strong> het systeem biedt om de gew<strong>en</strong>ste vorm<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> functies te realiser<strong>en</strong> in het ontwerp. Hierbij zal gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar mogelijkhed<strong>en</strong> om kleinere <strong>en</strong><br />

grotere variaties in de vorm van de gevel toe te pass<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek zal bestaan uit het ontwerp<strong>en</strong> van mogelijke ontwerpvariant<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> onderzoek naar de<br />

mogelijke integratie van verschill<strong>en</strong>de functies <strong>en</strong> installaties in de gevel. Zo zal er gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar<br />

de mogelijkhed<strong>en</strong> voor het mak<strong>en</strong> van op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte vlakk<strong>en</strong> in de gevel, de mogelijkheid om grillige <strong>en</strong><br />

onregelmatige vorm<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> dergelijk systeem goed te realiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> het spanningsveld tuss<strong>en</strong> maatwerk<br />

<strong>en</strong> unieke onderdel<strong>en</strong>.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s zal er ontwerp<strong>en</strong>d onderzoek <strong>en</strong> e<strong>en</strong> case-study onderzoek word<strong>en</strong> gedaan naar de mogelijkhed<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> voordel<strong>en</strong> die beide system<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> voor de integratie van voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> installaties in<br />

de gevel. Zeker met de huidige aandacht voor duurzaamheid <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergiebesparing is de toepassing van<br />

dec<strong>en</strong>trale installaties erg in de aandacht gekom<strong>en</strong>. Door deze installaties op e<strong>en</strong> goede manier in de gevel<br />

te integrer<strong>en</strong> kan veel winst behaald word<strong>en</strong>, niet alle<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het bouwproces, maar ook door e<strong>en</strong><br />

effi ciënter gebruik van de ruimte in e<strong>en</strong> gebouw.<br />

Flexibiliteit <strong>en</strong> hergebruik mogelijkhed<strong>en</strong>:<br />

Tijd<strong>en</strong>s de lev<strong>en</strong>sduur van e<strong>en</strong> gebouw kan de functie <strong>of</strong> het gebruik van het gebouw verander<strong>en</strong>. Het is<br />

waardevol als e<strong>en</strong> gevelsysteem fl exibiliteit biedt in de indeling <strong>en</strong> gebruik van de gevel <strong>en</strong> de achterligg<strong>en</strong>de<br />

ruimtes. Ook op dit gebied kunn<strong>en</strong> beide gevelsystem<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Dit onderzoek naar<br />

fl exibiliteit <strong>en</strong> hergebruik zal lop<strong>en</strong> van het zwaarste ingreepniveau, de totale sloop <strong>en</strong> herbouw van e<strong>en</strong><br />

gevel, tot de lichtste ingreep, het periodieke onderhoud <strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> van glasbreuk.<br />

Allereerst zal gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar de totale sloop <strong>en</strong> vervanging van e<strong>en</strong> gevel. Er zal onderzocht word<strong>en</strong><br />

in hoeverre beide gevelsystem<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig te demonter<strong>en</strong> <strong>en</strong> te hergebruik<strong>en</strong> <strong>of</strong> te recycl<strong>en</strong> zijn.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s kan er word<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong> hoe goed de beide gevelsystem<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> bestaand gebouw kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangebracht. Er zal ook word<strong>en</strong> onderzocht <strong>of</strong> het mogelijk is slechts del<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gevel te vervang<strong>en</strong><br />

<strong>of</strong> aan te pass<strong>en</strong>, in plaats van de complete gevel te vervang<strong>en</strong>. Daarna zal onderzocht word<strong>en</strong> <strong>of</strong><br />

het mogelijk is e<strong>en</strong> functieverandering in het gebouw ook in de gevel te verwerk<strong>en</strong>, <strong>of</strong> kleine wijziging<strong>en</strong><br />

in het gebruik van de ruimtes ook makkelijk in de gevel kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> doorgevoerd. Tot slot zal word<strong>en</strong><br />

gekek<strong>en</strong> naar de laagste ingreepniveau, het periodieke onderhoud van de gevel <strong>en</strong> het vervang<strong>en</strong> van<br />

glas <strong>en</strong> andere onderdel<strong>en</strong> in geval breuk <strong>of</strong> beschadiging.<br />

Niet gekoz<strong>en</strong> onderzoekscriteria:<br />

E<strong>en</strong> aantal mogelijke criteria zijn in dit onderzoek niet opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, omdat in het vooronderzoek al bleek<br />

dat deze criteria ge<strong>en</strong> relevante verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> beide gevelsystem<strong>en</strong> aan het licht zull<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Deze criteria zull<strong>en</strong> nu kort g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>, omwille van de volledigheid.<br />

Energiegebruik:<br />

Hierbij kan gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar het gebruik van <strong>en</strong>ergie bij de productie, het transport <strong>en</strong> de bouw<br />

van de gevelonderdel<strong>en</strong>. Ook kan gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar de <strong>en</strong>ergieprestatie van de beide gevelsystem<strong>en</strong><br />

tijd<strong>en</strong>s de gebruiksfase. Het bleek erg moeilijk om het <strong>en</strong>ergiegebruik tijd<strong>en</strong>s de bouw te kwantifi cer<strong>en</strong>.<br />

Met e<strong>en</strong> systeem als het EVR (de Eco-cost Value Ratio) is er wel e<strong>en</strong> methode beschikbaar om de milieuaspect<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> als onderdeel daarvan ook het <strong>en</strong>ergiegebruik van e<strong>en</strong> bouwproces te waarder<strong>en</strong>. Het correct<br />

toepass<strong>en</strong> van deze methode <strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>de berek<strong>en</strong><strong>en</strong> van het <strong>en</strong>ergiegebruik tijd<strong>en</strong>s de bouw <strong>en</strong><br />

het gebruik is echter e<strong>en</strong> onderzoek op zich <strong>en</strong> valt daarmee buit<strong>en</strong> het kader van dit onderzoek. Tijd<strong>en</strong>s<br />

het gebruik blijk<strong>en</strong> alle gevelsystem<strong>en</strong> aan min <strong>of</strong> meer dezelfde str<strong>en</strong>ge prestatie-eis<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong>. In dat<br />

opzicht ontlop<strong>en</strong> de system<strong>en</strong> elkaar dus niet <strong>of</strong> nauwelijks.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

29


30<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bouwfysica:<br />

Bij de bouwfysica kan onderzocht <strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> hoe de beide gevelsystem<strong>en</strong> prester<strong>en</strong> op gebied<br />

van akoestiek, warmte, wind, bezonning <strong>en</strong> detaillering. Hier geldt echter, net als bij het vorige criterium,<br />

dat de prestatie-eis<strong>en</strong> aan de gevel veel bepal<strong>en</strong>der zijn voor de geleverde prestaties dan de mogelijkhed<strong>en</strong><br />

van het systeem. Beide gevelsystem<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> namelijk aan dezelfde str<strong>en</strong>ge eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderzoek<br />

naar deze prestaties zal dus weinig verschill<strong>en</strong> aan het licht br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Integratie van gevel <strong>en</strong> gebouw:<br />

De gevel kan word<strong>en</strong> ingezet als drag<strong>en</strong>de wand, in dat geval is e<strong>en</strong> gevel meer dan alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zelfdrag<strong>en</strong>d<br />

vlies, maar draagt de gevel ook de vloer<strong>en</strong> <strong>en</strong> constructie. E<strong>en</strong> dergelijke gevel is moeilijk los te beschouw<strong>en</strong><br />

door de verregaande integratie met de rest van het gebouw. Dit leidde ertoe dat de integratie<br />

tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> gebouw relevant werd voor het onderzoek. Zeker bij betonn<strong>en</strong> gevelsystem<strong>en</strong> zijn binn<strong>en</strong>-<br />

<strong>of</strong> buit<strong>en</strong>spouwblad<strong>en</strong> vaak drag<strong>en</strong>d uitgevoerd. Aangezi<strong>en</strong> dit onderzoek zich uiteindelijk niet op<br />

betonn<strong>en</strong>, maar op aluminium vliesgevelsystem<strong>en</strong> richtte, is de drag<strong>en</strong>de functie van de gevel niet meer<br />

relevant. Vliesgevels zijn immers per defi nitie niet drag<strong>en</strong>d. Daarmee is de integratie tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> gebouw<br />

ook niet meer van toepassing, e<strong>en</strong> vliesgevel staat redelijk los van de rest van e<strong>en</strong> gebouw. Toch zal<br />

in het ho<strong>of</strong>dstuk over bouwkundige aansluiting<strong>en</strong> de relatie tuss<strong>en</strong> de gevel <strong>en</strong> de draagconstructie kort<br />

behandeld word<strong>en</strong>, wanneer de bouwkundige detaillering van de aansluiting<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong> wordt.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

31


32<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Plattegrond<strong>en</strong> van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. De begane grond is aan drie zijd<strong>en</strong> omgev<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> parkeergarage, op de eerste verdieping<br />

is e<strong>en</strong> tweede <strong>en</strong>tree van het gebouw, via het grasdak van de parkeergarage.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Locatieoverzicht van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter in volgelvlucht,<br />

vanuit het noordwest<strong>en</strong>. Het gebouw ligt op het eind<br />

van het Mekelpark, als beëindiging van de c<strong>en</strong>trale as van<br />

de <strong>TU</strong>-wijk <strong>en</strong> het Technopolis.


Omschrijving van de refer<strong>en</strong>tiegevel<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

In dit ho<strong>of</strong>dstuk zal e<strong>en</strong> toelichting word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> op het ontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter,<br />

aan de hand waarvan de refer<strong>en</strong>tiegevel voor het bouwkundig onderzoek is opgezet. In de vorm van<br />

e<strong>en</strong> aantal eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorwaard<strong>en</strong> zal e<strong>en</strong> programma voor de refer<strong>en</strong>tiegevel opgesteld word<strong>en</strong>, binn<strong>en</strong><br />

welke kaders de refer<strong>en</strong>tiegevel ontworp<strong>en</strong> zal word<strong>en</strong> voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter.<br />

Programmatische omschrijving van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter<br />

De gevel is bedoeld voor e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar gebouw, het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, geleg<strong>en</strong> in het Technopolis<br />

bedrijv<strong>en</strong>terrein in <strong>Delft</strong>. In dit bedrijv<strong>en</strong>terrein kom<strong>en</strong> hoogwaardig technologische bedrijv<strong>en</strong>, die in<br />

sam<strong>en</strong>werking met de <strong>TU</strong> <strong>Delft</strong> e<strong>en</strong> nieuw k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum in de Randstad gaan vorm<strong>en</strong>. Om de synergie<br />

tuss<strong>en</strong> universiteit <strong>en</strong> bedrijfslev<strong>en</strong> te bevorder<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal gebouw voorzi<strong>en</strong>, het Sci<strong>en</strong>ce Business<br />

C<strong>en</strong>ter. Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> publieke functie, als ontmoetingsplek voor werknemers <strong>en</strong> bezoekers van<br />

het Technopolis gebied. Deze ontmoeting<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zowel informeel zijn, in de horecafaciliteit<strong>en</strong> van het<br />

gebouw, als formeel, in de project- <strong>en</strong> onderzoeksruimtes. Daarnaast is er in het gebouw e<strong>en</strong> expositiefunctie,<br />

waarbij de techniekexpositie zowel als showcase van de <strong>TU</strong>-<strong>Delft</strong> kan gebruikt word<strong>en</strong> als om de<br />

rol van techniek in de maatschappij te ton<strong>en</strong>. Tot slot heeft het gebouw e<strong>en</strong> belangrijke functie als confer<strong>en</strong>tiec<strong>en</strong>trum,<br />

zodat wet<strong>en</strong>schappers <strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigers van het bedrijfslev<strong>en</strong> hun k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> stand<br />

van hun onderzoek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> del<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> pr<strong>of</strong>essionele omgeving. Het gebouw heeft e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gde<br />

functie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> semi-op<strong>en</strong>baar karakter. De horecafuncties <strong>en</strong> de expositie zijn meer op<strong>en</strong>baar van karakter<br />

dan de confer<strong>en</strong>tie- <strong>en</strong> projectruimtes. Het gaat dus typologisch gezi<strong>en</strong> om utiliteitsbouw <strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

middelgroot publiek gebouw met gem<strong>en</strong>gde geveltypes.<br />

De expositieruimtes vorm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met de horecavoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> e<strong>en</strong> publieke route die zich door het<br />

hele gebouw naar bov<strong>en</strong> slingert. Deze publieke ruimtes zijn in de gevel te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> omhoog<br />

lop<strong>en</strong>de spiraal. Het gebouw manifesteert zich hierdoor als e<strong>en</strong> massief blok, waarin e<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>ruimte<br />

is uitgehold. Door het op<strong>en</strong>bare karakter vorm<strong>en</strong> deze ruimtes e<strong>en</strong> natuurlijke op<strong>en</strong>ing van het verder<br />

geslot<strong>en</strong> gebouw <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> goede overgang tuss<strong>en</strong> de omgeving <strong>en</strong> het meer geslot<strong>en</strong> deel van<br />

het gebouw.<br />

Omschrijving van de gevel van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter<br />

De gevel k<strong>en</strong>t zowel op<strong>en</strong> <strong>en</strong> transparante als geslot<strong>en</strong> del<strong>en</strong>, afhankelijk van de achtergeleg<strong>en</strong> functie.<br />

Ter plaatse van de publieke ruimtes is er e<strong>en</strong> horizontale, doorlop<strong>en</strong>de glasstrook in de gevel, bij voorkeur<br />

is deze strook verdiepingshoog. Deze glasstrook ter plaatse van de publieke ruimtes loopt als e<strong>en</strong> spiraal<br />

door het gebouw he<strong>en</strong> naar bov<strong>en</strong> <strong>en</strong> toont zo in de gevel de publieke ruimtes aan de binn<strong>en</strong>zijde van<br />

het gebouw. Om het contrast tuss<strong>en</strong> deze op<strong>en</strong> glasstrook <strong>en</strong> de rest van het gebouw te b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>,<br />

zal het overige deel van de gevel juist e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> massief karakter krijg<strong>en</strong>. Dit geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> massieve<br />

deel van de gevel di<strong>en</strong>t wel raamop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> te bevatt<strong>en</strong>. Deze op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> echter e<strong>en</strong> duidelijk andere<br />

rol in het gevelbeeld dan de glasstrook. Doordat de gevelbekleding in de vorm van lamell<strong>en</strong> voor de<br />

ram<strong>en</strong> door loopt, vorm<strong>en</strong> de ram<strong>en</strong> visueel één vlak met de gevel. De algehele uitstraling van deze gevel<br />

blijft zo massief <strong>en</strong> geslot<strong>en</strong>, ondanks de op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> die er achter zitt<strong>en</strong>. Voor de gevel di<strong>en</strong>t gebruik te<br />

word<strong>en</strong> gemaakt van hoogwaardige material<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> technische uitstraling. Voorbeeld<strong>en</strong> zijn staal,<br />

natuurste<strong>en</strong> <strong>en</strong> aluminium.<br />

De locatie <strong>en</strong> context van het ontwerp<br />

Het gebouw komt in het Technopolis gebied te staan, t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de <strong>TU</strong>-wijk <strong>en</strong> lop<strong>en</strong>d vanaf de<br />

A13 in het oost<strong>en</strong> tot aan de Schie in het west<strong>en</strong>. Dit gebied wordt van noord tot zuid ontslot<strong>en</strong> door<br />

het Mekelpark, het c<strong>en</strong>trale park dat als e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e ho<strong>of</strong>das door de <strong>TU</strong>-campus <strong>en</strong> Technopolis loopt.<br />

In dit gebied neemt het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale rol in, als beëindiging aan het einde van<br />

het Mekelpark. Aan drie zijd<strong>en</strong> is het gebouw omgev<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>grondse parkeergarage, met e<strong>en</strong><br />

oplop<strong>en</strong>d grasdak. Hierdoor loopt alle<strong>en</strong> de westgevel door tot aan het maaiveld. De overige drie gevels<br />

beëindig<strong>en</strong> bij de gr<strong>en</strong>s met het dak van de parkeergarage. Deze parkeerheuvel wordt tegelijk met het<br />

Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter gebouwd, zodat het gebouw tijd<strong>en</strong>s het bouw<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> aan de westzijde bereik-<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

33


34<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Gevelaanzicht vanuit het noord<strong>en</strong>, de b<strong>en</strong>adering vanuit het Mekelpark.<br />

Gevelaanzicht vanuit het zuid<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Gevelaanzicht vanuit het noordoost<strong>en</strong>, vanuit het park.<br />

Gevelaanzicht vanuit het zuidwest<strong>en</strong>, met de parkeergazrage onder de<br />

heuvel.


aar is vanaf de begane grond.<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bouwtechnische eis<strong>en</strong> aan de gevel<br />

De gevel di<strong>en</strong>t te voldo<strong>en</strong> aan alle technische eis<strong>en</strong> die vanuit het bouwbesluit aan e<strong>en</strong> gevel voor utiliteitsbouw<br />

gesteld word<strong>en</strong>. De gevel moet e<strong>en</strong> goede thermische isolatie bied<strong>en</strong>, in overe<strong>en</strong>stemming<br />

met de aan de gevel geleg<strong>en</strong> functie. De gevel moet voldo<strong>en</strong>de geluidsisoler<strong>en</strong>de waarde hebb<strong>en</strong>, hierbij<br />

di<strong>en</strong>t gelet te word<strong>en</strong> op de nabijheid van de snelweg, de A13. Ter plaatse van de confer<strong>en</strong>tiezal<strong>en</strong> <strong>en</strong> auditoria<br />

di<strong>en</strong>t de gevel voldo<strong>en</strong>de geluidswer<strong>en</strong>d <strong>en</strong> isoler<strong>en</strong>d te word<strong>en</strong> uitgevoerd <strong>en</strong> gedetailleerd. E<strong>en</strong><br />

lichtgewicht gevelsysteem zal moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast op plaats<strong>en</strong> waar extra str<strong>en</strong>ge eis<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

gesteld aan geluidsisolatie, zoals confer<strong>en</strong>tiezal<strong>en</strong> <strong>of</strong> auditoria. E<strong>en</strong> vliesgevel zal op deze plekk<strong>en</strong> met<br />

zwaardere panel<strong>en</strong> <strong>en</strong> dikker glas uitgerust moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, <strong>of</strong> de vliesgevel moet word<strong>en</strong> opgevat als de<br />

buit<strong>en</strong>schil van e<strong>en</strong> doos-in-doos constructie.<br />

De gevel hoeft niet constructief <strong>of</strong> drag<strong>en</strong>d te word<strong>en</strong> uitgevoerd, de draagconstructie van het gebouw<br />

ligt verder terug in het gebouw <strong>en</strong> de gevels moet<strong>en</strong>, zelker ter plekke van de op<strong>en</strong>bare ruimtes aan de<br />

gevel, e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> karakter hebb<strong>en</strong>, zonder constructieve <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in het zicht. De gevel moet wel voldo<strong>en</strong><br />

aan eis<strong>en</strong> van stijfheid <strong>en</strong> stabiliteit <strong>en</strong> moet alle relevante windbelasting kunn<strong>en</strong> weerstaan. De<br />

gevel di<strong>en</strong>t voldo<strong>en</strong>de bescherming te bied<strong>en</strong> aan de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, zoals reg<strong>en</strong>, wind <strong>en</strong> tocht.<br />

Uitvoeringstechnische eis<strong>en</strong> aan de gevel<br />

In het kader van dit onderzoek zal gevel van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter in zijn geheel word<strong>en</strong> uitgevoerd<br />

als e<strong>en</strong> vliesgevel. Deze vliesgevel di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> uitgevoerd als <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>of</strong> in het werk gefabriceerde<br />

gevel.<br />

Als <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zal de gevel bestaan uit grote, geprefabriceerde <strong>en</strong> bij voorkeur verdiepingshoge <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>.<br />

Bij de uitvoering van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zal gestreefd word<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> zo hoog mogelijke graad<br />

van prefabricage. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> voor deze gevel word<strong>en</strong> in zijn geheel geprefabriceerd <strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> op de<br />

bouwplaats slechts nog gemonteerd te word<strong>en</strong>.<br />

Als in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel zal de gevel bestaan uit losse onderdel<strong>en</strong>, die op de bouwplaats<br />

word<strong>en</strong> geassembleerd. E<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel kan plaatselijk <strong>of</strong> geheel als geprefabriceerde<br />

gevel word<strong>en</strong> uitgevoerd. Hierbij kan gebruik word<strong>en</strong> gemaakt van geprefabriceerde onderdel<strong>en</strong>,<br />

maar het belangrijkste werk van montage <strong>en</strong> assemblage van de gevel zal op de bouwplaats geschied<strong>en</strong>.<br />

Op deze manier kan ook het verschil met de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel maximaal duidelijk word<strong>en</strong>. De in het werk<br />

sam<strong>en</strong>gestelde gevel zal volg<strong>en</strong>s de meer traditionele method<strong>en</strong> van gevelbouw word<strong>en</strong> gebouwd. De<br />

verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> los aangevoerd <strong>en</strong> aan de hand van de afmeting<strong>en</strong> van de draagconstructie<br />

op maat gemaakt op de bouwplaats. De montagevoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbinding<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />

ook op de bouwplaats gemaakt.<br />

Defi nitief gevelontwerp<br />

Na het uitvoer<strong>en</strong> van dit onderzoek is het ontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter verder uitgewerkt <strong>en</strong><br />

dit heeftde nodige consequ<strong>en</strong>ties gehad voor het gevelontwerp <strong>en</strong> de materialisatie daarvan.<br />

Vanuit het principe om de beslot<strong>en</strong> ruimtes van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter e<strong>en</strong> massief, geslot<strong>en</strong> uiterlijk<br />

te gev<strong>en</strong>, is gekoz<strong>en</strong> om deze geveldel<strong>en</strong> in natuurste<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> meer dan tweederde<br />

van de gevel van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter uit geslot<strong>en</strong> natuurste<strong>en</strong> wordt opgebouwd, is het niet logisch<br />

de hele gevel van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter nog als vliesgevel uit te voer<strong>en</strong>.<br />

Er is dus gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> meer traditionele constructiewijze met e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>achtig binn<strong>en</strong>spouwblad,<br />

e<strong>en</strong> geïsoleerde spouwconstructie <strong>en</strong> natuurste<strong>en</strong> gevelbeplating opgehang<strong>en</strong> aan ankers. Bij de natuurste<strong>en</strong><br />

beplating is de ho<strong>of</strong>dvraag uit dit onderzoek naar grote <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> toepass<strong>en</strong> <strong>of</strong> in het werk sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong><br />

wel relevant. Er kan namelijk gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de natuurste<strong>en</strong> gevelbeplating als losse plat<strong>en</strong><br />

in het werk aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, <strong>of</strong> om de natuurste<strong>en</strong> beplating in e<strong>en</strong> fabriek op e<strong>en</strong> prefab elem<strong>en</strong>t aan te<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, dat in zijn geheel gemonteerd wordt. Hiermee kan, zeker bij e<strong>en</strong> kleine maat voor de beplating,<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

35


36<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke arbeidswinst behaald word<strong>en</strong> op de bouwplaats. Voor het prefab elem<strong>en</strong>t zou kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gedacht aan e<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>schil van prefab beton, waarop na het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van isolatie, e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>beplating<br />

van natuurste<strong>en</strong> wordt aangebracht. De prefab betonn<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>schil zou dan van vloer tot<br />

plafond de gevel kunn<strong>en</strong> dicht<strong>en</strong>.<br />

Voor de transparante glasstrook die als e<strong>en</strong> spiraal over de gevel naar bov<strong>en</strong> loopt, met de op<strong>en</strong>bare ruimtes<br />

mee, is het wel logisch om e<strong>en</strong> vliesgevel toe te pass<strong>en</strong>. Immers, door middel van e<strong>en</strong> vliesgevel kan<br />

e<strong>en</strong> dunne, transparante glasgevel e<strong>en</strong>voudig gerealiseerd word<strong>en</strong>. Bij de keuze voor deze gevel is ook de<br />

vraag uit dit onderzoek relevant; deze vliesgevel kan als <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel word<strong>en</strong> uitgevoerd <strong>of</strong> als in het<br />

werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel met losse <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s kan bij het uitwerk<strong>en</strong> van de glasgevel de<br />

opgedane k<strong>en</strong>nis uit dit onderzoek op het gebied van vliesgevels toegepast word<strong>en</strong>.<br />

Dit onderzoek gebruikt het ontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter als basis voor e<strong>en</strong> fi ctief gevelontwerp,<br />

om zodo<strong>en</strong>de tot e<strong>en</strong> vergelijking te kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> van twee gevelsystem<strong>en</strong> <strong>en</strong> de consequ<strong>en</strong>ties<br />

van de keuze voor één van beide system<strong>en</strong> in de uitwerking van e<strong>en</strong> ontwerp te kunn<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong>. Deze<br />

conclusies blijv<strong>en</strong> geldig, ook al is het ontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter inmiddels behoorlijk<br />

gewijzigd <strong>en</strong> wordt niet meer de hele gevel als vliesgevel uitgevoerd. Hierdoor is het ook niet nodig het<br />

onderzoek opnieuw uit te voer<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> gewijzigd gevelontwerp. Wel zull<strong>en</strong> de conslucies uit dit onderzoek<br />

zoveel mogelijk word<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in het ontwerpproces van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

37


38<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Oostgevel. Noordgevel.<br />

Westgevel. Zuidgevel.<br />

Gevelaanzicht van de oostgevel van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, met e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Ontwerp voor de in het werk gefabriceerde gevel<br />

Als de gevel voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter volg<strong>en</strong>s de in het werk gefabriceerde gevelbouw wordt<br />

uitgevoerd, heeft dat e<strong>en</strong> aantal consequ<strong>en</strong>ties. Het ontwerp verandert door de keuze voor e<strong>en</strong> bepaald<br />

gevelsysteem. Hierbij kan gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om het ontwerp bepal<strong>en</strong>d te lat<strong>en</strong> zijn, <strong>of</strong> het gevelsysteem.<br />

In het kader van dit onderzoek is de keuze gemaakt om het systeem bepal<strong>en</strong>d te lat<strong>en</strong> zijn voor de uitvoering<br />

van de gevel. Zo is er voor gekoz<strong>en</strong> om de afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> plaats van de ram<strong>en</strong> in de gevel te lat<strong>en</strong><br />

afhang<strong>en</strong> van de mogelijkhed<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goede vlakverdeling te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> zoveel mogelijk panel<strong>en</strong> met<br />

gelijke afmeting<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>.<br />

Opbouw van de gevel<br />

E<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde vliesgevel is opgebouwd uit losse <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> zijn verticale<br />

pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van aluminium, <strong>en</strong> zijn bevestigd aan de vloerrand. De verticale gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> drag<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong><br />

gewicht van de gevel <strong>en</strong> vang<strong>en</strong> ook de windbelasting op. Deze belasting<strong>en</strong> word<strong>en</strong> via de ophangpunt<strong>en</strong><br />

overgedrag<strong>en</strong> via de vloerrand<strong>en</strong> aan de achterligg<strong>en</strong>de constructie. Tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> lop<strong>en</strong> de horizontale<br />

regels, die ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s uit aluminium pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> bestaan. Omdat de overspanning<strong>en</strong> gemaakt door<br />

de regels kleiner zijn dan van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van de horizontale regels ook e<strong>en</strong> kleinere<br />

maat hebb<strong>en</strong> dan van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong>. Op deze manier ontstaat e<strong>en</strong> raamwerk van verticale <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> horizontale<br />

regels. Dit raamwerk moet vervolg<strong>en</strong>s ingevuld word<strong>en</strong> met glasvlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte panel<strong>en</strong> om de<br />

gevel geslot<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>.<br />

De dichte del<strong>en</strong> van het raamwerk van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels in de gevel kunn<strong>en</strong> opgevuld word<strong>en</strong> met geïsoleerde<br />

sandwichpanel<strong>en</strong>. Deze panel<strong>en</strong> bestaan uit e<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>huid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kern van isoler<strong>en</strong>d<br />

materiaal, bijvoorbeeld PU-schuim. Deze panel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> geprefabriceerd word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek, maar er<br />

kan ook voor gekoz<strong>en</strong> om de verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> pas in het werk sam<strong>en</strong> te voeg<strong>en</strong>. De keuze voor<br />

de binn<strong>en</strong>huid <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>huid is in principe niet relevant voor dit onderzoek. Er zijn veel material<strong>en</strong> waaruit<br />

gekoz<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> als buit<strong>en</strong>beplating, zoals hout, trespa, geëmailleerd glas, polyester, al dan niet<br />

gepr<strong>of</strong>i leerde metaalplat<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke. De beplating mag alle<strong>en</strong> niet te zwaar zijn voor de bevestiging<br />

in het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>, dus ste<strong>en</strong>achtige material<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> in uiterst dun gezaagde toepassing<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gebruikt. Voor de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel geldt e<strong>en</strong> vergelijkbare keuze uit beplating<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

afwerking<strong>en</strong>.<br />

In de op<strong>en</strong> del<strong>en</strong> van het raamwerk van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels kan beglazing word<strong>en</strong> aangebracht. Bij e<strong>en</strong> vliesgevelsysteem<br />

kan het glas direct in het raamwerk van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels word<strong>en</strong> aangebracht. Er zijn ge<strong>en</strong><br />

aparte kozijnconstructies nodig om het glas te kunn<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> anders dan de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> waarmee<br />

het glas wordt ingeklemd. Het glas kan word<strong>en</strong> aangebracht in de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels <strong>en</strong> met<br />

e<strong>en</strong> klemlijst word<strong>en</strong> vastgezet. Hiermee ontstaat e<strong>en</strong> dichte glaswand. Als er behoefte is aan te op<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

ram<strong>en</strong>, kan in e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>ing van het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> e<strong>en</strong> inzetkozijn word<strong>en</strong> aangebracht, waarin e<strong>en</strong><br />

te op<strong>en</strong><strong>en</strong> raam kan word<strong>en</strong> aangebracht. In dat geval is er e<strong>en</strong> extra kozijn te zi<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong><br />

<strong>regelwerk</strong>. In geval van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter kunn<strong>en</strong> bij de kantor<strong>en</strong> te op<strong>en</strong><strong>en</strong> ram<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

toegepast. Bij de andere ruimtes zijn te op<strong>en</strong><strong>en</strong> ram<strong>en</strong> niet gew<strong>en</strong>st, in verband met tocht <strong>en</strong> koudeval.<br />

Aanpassing<strong>en</strong> aan het ontwerp<br />

Bij <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> zijn de onderdel<strong>en</strong> van de gevel relatief klein. Per verdieping word<strong>en</strong> de verticale<br />

<strong>stijl</strong><strong>en</strong> gedilateerd <strong>en</strong> de horizotale regels zijn tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> bevestigd <strong>en</strong> zijn dus telk<strong>en</strong>s zo lang als<br />

de afstand tuss<strong>en</strong> twee <strong>stijl</strong><strong>en</strong>. Het is voor e<strong>en</strong> goede <strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige uitvoering van de gevel bevorderlijk<br />

als de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels zoveel mogelijk recht doorlop<strong>en</strong>. De kracht<strong>en</strong> in de constructie kunn<strong>en</strong> dan het<br />

best word<strong>en</strong> afgedrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> de aansluiting<strong>en</strong> zijn het e<strong>en</strong>voudigst <strong>en</strong> het meest e<strong>en</strong>duidig. Om de <strong>stijl</strong><strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> regels recht te lat<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong> bleek het nodig de afmeting<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de raampartij<strong>en</strong> aan<br />

te pass<strong>en</strong>, zodat de raamstrok<strong>en</strong> in het strami<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels vall<strong>en</strong>. Deze verschuiving<strong>en</strong> zijn<br />

niet bijzonder groot, maar hebb<strong>en</strong> er wel toe geleid dat alle ram<strong>en</strong> nu binn<strong>en</strong> dezelfde standaardmaat<br />

vall<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

39


40<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Verticale doorsnede van e<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t van de in het werk gefabriceerde gevel.<br />

Horizontale doorsnede van e<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t van de in het werk gefabriceerde gevel.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Er is bewust voor gekoz<strong>en</strong> om de schuine strook beglazing van de foyer <strong>en</strong> publieke ruimtes, die door<br />

het gebouw he<strong>en</strong> naar bov<strong>en</strong> cirkelt, niet recht te trekk<strong>en</strong>. Deze spiraal van publieke ruimtes met de bijbehor<strong>en</strong>de<br />

schuine lijn<strong>en</strong> in de gevel zijn belangrijk voor het concept van het gebouw <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

uitzondering op de regelmaat van de rechte <strong>en</strong> strakke <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> gevel. Het gevolg is wel dat er<br />

bij deze schuine lijn<strong>en</strong> in de gevel veel passtukk<strong>en</strong> nodig zijn. Zowel de dichte panel<strong>en</strong> als glasvlakk<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> daar onder e<strong>en</strong> hoek afgesned<strong>en</strong>. Dit levert complicaties in de uitvoering op, maar deze zijn binn<strong>en</strong><br />

het systeem op te loss<strong>en</strong>. In totaal zijn er minder dan 10% unieke passtukk<strong>en</strong> in de gevel, <strong>en</strong> dat is<br />

e<strong>en</strong> acceptabele hoeveelheid.<br />

Onderdel<strong>en</strong> van de gevel<br />

De aluminium <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels van de gevel word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek door middel van e<strong>en</strong> extrusie-procedé<br />

gemaakt <strong>en</strong> op l<strong>en</strong>gtemaat afgezaagd <strong>en</strong> zo geleverd. In de gevels zijn door de iets verspring<strong>en</strong>de verdiepingshoogtes<br />

<strong>en</strong> de hogere dakrand drie hoogtemat<strong>en</strong>, van 4,3 meter, 5,8 meter <strong>en</strong> 6,3 meter. De regels<br />

zijn telk<strong>en</strong>s in del<strong>en</strong> van 3 meter te zag<strong>en</strong>. Deze horizontale mat<strong>en</strong> zijn in overe<strong>en</strong>stemming met het gevelgrid<br />

<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> verder niet.<br />

Door de standaardisering van de mat<strong>en</strong> van de gevel, is het mogelijk om e<strong>en</strong> groot aantal gelijke panel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> in de gevel. Dit vergemakkelijkt zowel het ontwerp als de productie <strong>en</strong> uitvoering<br />

van deze gevel. Alle gelijke onderdel<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> namelijk niet gesorteerd te word<strong>en</strong>, maar kunn<strong>en</strong> als<br />

e<strong>en</strong> partij word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonder nadere sortering word<strong>en</strong> toegepast in de bouw. In totaal zijn er<br />

ruim 400 panel<strong>en</strong> van 3x1,5 meter nodig, 34 panel<strong>en</strong> van 3x2 meter <strong>en</strong> ruim 100 panel<strong>en</strong> van 3x0,6 meter.<br />

Daarnaast zijn er 43 unieke passtukk<strong>en</strong>, die langs de schuine lijn<strong>en</strong> in de gevel kom<strong>en</strong>. Deze passtukk<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> wel per stuk word<strong>en</strong> uitgemet<strong>en</strong> <strong>en</strong> ingeplaatst in de gevel.<br />

De gevelpanel<strong>en</strong> zijn met e<strong>en</strong> gewicht van 45 <strong>of</strong> 60 kg te zwaar om met de hand te word<strong>en</strong> gemonteerd.<br />

E<strong>en</strong> werknemer in de bouw mag volg<strong>en</strong>s Arboregels niet meer till<strong>en</strong> dan 25 kg per persoon. Panel<strong>en</strong> van<br />

bov<strong>en</strong> de 50 kg mog<strong>en</strong> helemaal niet met de hand word<strong>en</strong> gemonteerd. De gevelpanel<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dus<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getild <strong>en</strong> gemonteerd <strong>of</strong> met behlup van e<strong>en</strong> montagelift <strong>of</strong> verreiker. 1<br />

1 Bron: Arboblad till<strong>en</strong> in de bouw; Arbouw.nl<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

41


42<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Detail van de verticale doorsnede door e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel.<br />

Detail van de horizontale doorsnede door e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Inhetwerkgefabriceerdegevel<br />

Gevelstotaal<br />

Oppervlakte: Totaal: 4356 m2<br />

Ram<strong>en</strong>: 1720 m2<br />

Dicht: 2636 m2<br />

TotaalVerticalegevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong>: 1943,7 meter<br />

TotaalHorizontaleregels: 3150 meter<br />

Gevelpanel<strong>en</strong>: Gewicht<br />

Dicht: 34 3x2m 60kg<br />

402 3x1,5m 45kg<br />

101 3x0,6m 18kg<br />

43 passtuk Variabel<br />

Ram<strong>en</strong>: Gewicht<br />

111 3x1,5m 90kg<br />

17 3x2m 120kg<br />

Raamstrook: 401 2x1,5m<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

43


44<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Oostgevel. Noordgevel.<br />

Westgevel. Zuidgevel.<br />

Gevelaanzicht van de oostgevel van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, met e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Ontwerp voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bij het ontwerp<strong>en</strong> van de gevel voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter volg<strong>en</strong>s de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouwwijze is er<br />

ook weer sprake van e<strong>en</strong> aantal aanpassing<strong>en</strong> aan het ontwerp. Ook hier is er, net als met de in het werk<br />

gefabriceerde gevel, voor gekoz<strong>en</strong> om het gevelsysteem zo consequ<strong>en</strong>t mogelijk door te zett<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t<br />

dat raampartij<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevelop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> waar mogelijk zijn aangepast op de mat<strong>en</strong> van de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

<strong>en</strong> dat de systematiek van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel leid<strong>en</strong>d is in het ontwerp. De op<strong>en</strong> gevelstrook<br />

blijft echter wel e<strong>en</strong> uitzondering in het systeem.<br />

Opbouw van de gevel<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is opgebouwd uit grote, verdiepingshoge gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Deze <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> overspann<strong>en</strong><br />

in één keer de afstand van vloer tot vloer. Aan de bov<strong>en</strong>zijde word<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> aan de vloerrand<br />

opgehang<strong>en</strong>, aan de onderzijde sluit<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> door middel van e<strong>en</strong> complexe naad op elkaar<br />

aan. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn in principe zelfdrag<strong>en</strong>d <strong>en</strong> nem<strong>en</strong> dus zelf alle interne <strong>en</strong> externe belasting<strong>en</strong> op<br />

de gevel in zich op. Het gevelelem<strong>en</strong>t werkt als e<strong>en</strong> stijf vlak <strong>en</strong> kan zo de windbelasting<strong>en</strong> <strong>en</strong> belasting<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> gevolge van het eig<strong>en</strong> gewicht drag<strong>en</strong>. Langs de rand, <strong>en</strong> soms ook midd<strong>en</strong> in de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> lop<strong>en</strong><br />

pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>, die door hun afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> diepte het elem<strong>en</strong>t stijfheid gev<strong>en</strong>. De rest van het elem<strong>en</strong>t is<br />

opgebouwd uit beplating <strong>en</strong> isolatie <strong>of</strong> beglazing. Deze beplating kan ev<strong>en</strong>als bij de in het werk gefabriceerde<br />

gevel bestaan uit e<strong>en</strong> veelheid aan verschill<strong>en</strong>de material<strong>en</strong>, waarbij ook zwaardere material<strong>en</strong> als<br />

natuurste<strong>en</strong> <strong>en</strong> beton tot de mogelijkheid behor<strong>en</strong>. Doordat de gevelpanel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> raamwerk gevat zijn,<br />

is het mogelijk e<strong>en</strong> complexere bevestigingsconstructie te mak<strong>en</strong> voor de gevelbeplating dan in geval<br />

van e<strong>en</strong> <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> gevel.<br />

Raamkozijn<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>, inclusief beglazing, in zijn geheel word<strong>en</strong> aangebracht in de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. De plaats<br />

van de ram<strong>en</strong> in het elem<strong>en</strong>t is in principe vrij. Binn<strong>en</strong> het kader van de rand van het elem<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> de<br />

overige pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> naar behoefte word<strong>en</strong> gevarieerd om e<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>ste vlakverdeling mogelijk te mak<strong>en</strong>.<br />

Doordat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> als geheel zelfdrag<strong>en</strong>d zijn, hoev<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> door te lop<strong>en</strong> over de hele<br />

gevel. De vlakverdeling van de raampartij<strong>en</strong> over de gevel is dus nog niet bepaald door het systeem van<br />

de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Het is voor de stijfheid van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t wel bevorderlijk als er langs de rand<strong>en</strong> van<br />

het elem<strong>en</strong>t nog e<strong>en</strong> gedeelte dicht materiaal is. Zodo<strong>en</strong>de is er bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> grote glasstrook<br />

voor gekoz<strong>en</strong> om aan de bov<strong>en</strong>- <strong>of</strong> onderrand van het elem<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> massief gedeelte op te nem<strong>en</strong>.<br />

Bij de meeste <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> bleek dit mogelijk, alle<strong>en</strong> loopt in de oost- <strong>en</strong> westgevel de glasgevel van de<br />

foyer soms midd<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>tscheiding. In die gevall<strong>en</strong> zijn er wel <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> glasvlak tot<br />

aan de rand. Die <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zull<strong>en</strong> iets kwetsbaarder zijn, vooral in de transportfase, maar met behulp van<br />

e<strong>en</strong> extra tijdelijke verstevigingsconstructie kan dit word<strong>en</strong> verholp<strong>en</strong>.<br />

De gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> bestaan uit e<strong>en</strong> raamwerk van pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>, met langs de rand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> naad die aansluit<br />

op de volg<strong>en</strong>de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Hierdoor ontstaan bij de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad altijd dubbele pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>.<br />

Deze dubbele pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gesteld pr<strong>of</strong>i el beschouwd word<strong>en</strong> voor de krachtswerking<br />

<strong>en</strong> in aanzicht kan e<strong>en</strong> dubbel, sam<strong>en</strong>gesteld pr<strong>of</strong>i el daardoor vrijwel ev<strong>en</strong> breed zijn als e<strong>en</strong> conv<strong>en</strong>tioneel,<br />

<strong>en</strong>kel pr<strong>of</strong>i el. Het ontwerp voor de gevel verandert in zoverre door de keuze voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

dat <strong>en</strong>kele raampartij<strong>en</strong> meer word<strong>en</strong> gestandaardiseerd, zodat er minder verschill<strong>en</strong>de variant<strong>en</strong> van<br />

de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> hoev<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> gemaakt <strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> meer in serie geproduceerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Er zijn door de vorm<strong>en</strong> van de gevel <strong>en</strong> de schuine lijn<strong>en</strong> echter wel relatief veel uitzonderlijke <strong>en</strong> unieke<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> voor de gevel nodig.<br />

Cruciale punt<strong>en</strong> in het ontwerp<br />

De elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad is e<strong>en</strong> cruciaal punt in de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, aangezi<strong>en</strong> daar de dichting van<br />

de gevel bereikt wordt. Deze naad moet de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> lucht- wind- <strong>en</strong> waterdicht op elkaar lat<strong>en</strong><br />

aansluit<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> goede dichting te garander<strong>en</strong>, zal deze naad bestaan uit e<strong>en</strong> aantal rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong><br />

achter elkaar. De buit<strong>en</strong>ste naad di<strong>en</strong>t de afwatering van de gevel te verzorg<strong>en</strong>, reg<strong>en</strong>water dat op de<br />

gevel loopt wordt hier teg<strong>en</strong>gehoud<strong>en</strong>. Door luchtdrukverschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>zijde van de<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

45


46<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Verticale doorsnede van e<strong>en</strong> gevelfragm<strong>en</strong>t van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Horizontale doorsnede van e<strong>en</strong> gevelfragm<strong>en</strong>t van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

gevel <strong>en</strong> wind op de gevel zal er echter wel e<strong>en</strong> kleine hoeveelheid water door deze eerste naad naar<br />

binn<strong>en</strong> dring<strong>en</strong>. Dit water wordt opgevang<strong>en</strong> in de ruimte tuss<strong>en</strong> het eerste <strong>en</strong> tweede rubberpr<strong>of</strong>i el <strong>en</strong><br />

kan vanuit het laagste punt in deze ruimte word<strong>en</strong> weggevoerd naar buit<strong>en</strong>. Het tweede rubberpr<strong>of</strong>i el<br />

houdt vervolg<strong>en</strong>s het binn<strong>en</strong>gedrong<strong>en</strong> water teg<strong>en</strong> <strong>en</strong> garandeert de waterdichting van de gevel. E<strong>en</strong><br />

derde <strong>en</strong> soms zelfs vierde pr<strong>of</strong>i el geeft e<strong>en</strong> extra zekerheid, mocht e<strong>en</strong> van beide pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> niet volledig<br />

afdicht<strong>en</strong> <strong>of</strong> na verloop van tijd gaan lekk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> goede pr<strong>of</strong>i lering van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> ter plekke van de<br />

elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad kan de waterdichting bevorder<strong>en</strong>.<br />

Door de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad niet recht, maar met <strong>en</strong>ige knikk<strong>en</strong> <strong>of</strong> overlap te lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>, wordt<br />

de naad langer <strong>en</strong> kan de beter weerstand bied<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> wind- <strong>en</strong> luchtdruk. Vooral e<strong>en</strong> messing- <strong>en</strong><br />

groefconstructie is erg goed sluit<strong>en</strong>d te krijg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> complexere naad betek<strong>en</strong>t wel dat de montage van<br />

de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> ingewikkelder wordt. Bij het plaats<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zal meer deskundigheid nodig zijn<br />

om te garander<strong>en</strong> dat de naad goed aansluit <strong>en</strong> alle pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>. Hoe meer de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de<br />

naad geknikt is <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> messing <strong>en</strong> groef principe werkt, hoe nauwkeuriger de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in elkaar<br />

geschov<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de montage. De naad wordt door e<strong>en</strong> ingewikkelde pr<strong>of</strong>i lering ook<br />

kwetsbaarder tijd<strong>en</strong>s het vervoer. Op het mom<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> gevelelem<strong>en</strong>t erg<strong>en</strong>s teg<strong>en</strong>aan botst tijd<strong>en</strong>s<br />

het vervoer <strong>of</strong> de montage, kan juist de rand met de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad snel beschadigd rak<strong>en</strong>. Als<br />

die naad door deze beschadiging niet meer goed aansluit, is het hele elem<strong>en</strong>t onbruikbaar. Deze naad<br />

moet dus goed beschermd word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de transport- <strong>en</strong> montagefase.<br />

Onderdel<strong>en</strong> van de gevel<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bestaat uit e<strong>en</strong> beperkt aantal grote gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Doordat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> groter<br />

van afmeting zijn, is het echter wel lastiger om grotere series te mak<strong>en</strong> in het ontwerp. Immers, e<strong>en</strong> groter<br />

elem<strong>en</strong>t beslaat eerder e<strong>en</strong> uitzondering in de gevel. Door de grotere maat van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> is het ook<br />

minder goed mogelijk om bij de indeling van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> om de uitzondering<strong>en</strong> in de gevel he<strong>en</strong> te<br />

werk<strong>en</strong>. Doordat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> verdiepingshoog zijn, is het om te beginn<strong>en</strong> al nodig om drie ho<strong>of</strong>dseries<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te mak<strong>en</strong>, voor elke verdiepingshoogte. Daarnaast zijn er dus per serie e<strong>en</strong> aantal variant<strong>en</strong><br />

nodig voor de verschill<strong>en</strong>de raampartij<strong>en</strong>.<br />

In totaal zijn er 287 gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> nodig voor de gevels van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. Daarvan zijn<br />

er 13 variant<strong>en</strong> van <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> die vaker dan e<strong>en</strong>malig voorkom<strong>en</strong>, <strong>en</strong> 38 <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> die uniek zijn <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong>malig voorkom<strong>en</strong>. Hierbij is nog ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met ev<strong>en</strong>tuele voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> aan de binn<strong>en</strong>zijde<br />

van de gevel, zoals aangebrachte bekabeling <strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong> voor binn<strong>en</strong>wand<strong>en</strong>. Hierdoor zal<br />

het aantal unieke <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> naar verwachting nog verder to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. De seriegrootte van de repeter<strong>en</strong>de<br />

gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> is telk<strong>en</strong>s vrij beperkt, met maximaal <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> gelijkvormige <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. In de<br />

praktijk zal dit erop neerkom<strong>en</strong> dat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> allemaal op maat gemaakt word<strong>en</strong>. Het voordeel van<br />

massaproductie is met <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> van dergelijke afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijke complexiteit ook niet al te<br />

groot. De productie van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zal toch al grot<strong>en</strong>deels maatwerk zijn in e<strong>en</strong> fabriek. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

zull<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>d op e<strong>en</strong> tafel word<strong>en</strong> geassembleerd in e<strong>en</strong> fabriek <strong>en</strong> per elem<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong><br />

aan de hand van e<strong>en</strong> assemblagetek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd. Doordat de variaties tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> niet heel groot zijn, voornamelijk varieert de plaats <strong>en</strong> de afmeting van de ram<strong>en</strong>,<br />

zal de productie relatief e<strong>en</strong>voudig per elem<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast. 1<br />

1 Bron: gesprek met Ton Geerts, Schüco Nederland.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

47


48<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Detail van de verticale doorsnede door e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>d pr<strong>of</strong>i el.<br />

Detail van de horizontale doorsnede door e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>d pr<strong>of</strong>i el.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Gevelstotaal<br />

Oppervlakte: Totaal: 4356 m2<br />

Ram<strong>en</strong>: 1720 m2<br />

Dicht: 2636 m2<br />

Gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>:<br />

Dakrand:5800x3000mm aantal Gewicht<br />

A.Geslot<strong>en</strong> 17 1000kg<br />

B.Raam1500mm 31 1200kg<br />

C.Raam2700mm 4 1250kg<br />

D.Dakrand+raam 10 1300kg<br />

E.Uniekpasstuk 4 Variabel<br />

Hoogelem<strong>en</strong>t:6300x3000mm<br />

F.Geslot<strong>en</strong> 26 1200kg<br />

G.Raam1500mm 7 1400kg<br />

H.Raam2700mm 8 1450kg<br />

I.Raamelem<strong>en</strong>t 12 1500kg<br />

J.Uniekpasstuk 17 Variabel<br />

Standaardelem<strong>en</strong>t:4300x3000mm<br />

K.Geslot<strong>en</strong> 41 800kg<br />

L.Raam1500mm 24 900kg<br />

M.Raam2700mm 17 950kg<br />

N.Raamelem<strong>en</strong>t 24 1000kg<br />

O.Raamelem<strong>en</strong>t 28 1000kg<br />

P.Uniekpasstuk 17 Variabel<br />

Totaalunieke<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>: 38<br />

13repeter<strong>en</strong>dee<strong>en</strong>hed<strong>en</strong><br />

Totaalaantal<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>: 287<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

49


50<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Statisch schema van e<strong>en</strong> vliesgevel met verdiepingshoge <strong>stijl</strong><strong>en</strong>. Statisch schema van e<strong>en</strong> vliesgevel met doorlop<strong>en</strong>de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> over meerdere<br />

verdieping<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwkundige aansluiting<strong>en</strong><br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

In dit ho<strong>of</strong>dstuk zal aandacht geschonk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aan de bouwkundige aansluiting<strong>en</strong> van de in het werk<br />

gefabriceerde gevel <strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Eerst zal de krachtswerking van vliesgevels word<strong>en</strong> onderzocht,<br />

waarna gekek<strong>en</strong> zal word<strong>en</strong> naar de consequ<strong>en</strong>ties van deze krachtswerking voor de bouwkundige<br />

detaillering <strong>en</strong> montage van deze gevelsystem<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s zal aan de hand van e<strong>en</strong> aantal refer<strong>en</strong>tiedetails<br />

<strong>en</strong> praktijkvoorbeeld<strong>en</strong> de toepassing van deze principes word<strong>en</strong> bestudeerd, waarna e<strong>en</strong> conclusie<br />

zal volg<strong>en</strong>.<br />

Vliesgevelsystem<strong>en</strong> <strong>en</strong> krachtswerking<br />

E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn beide constructief te beschouw<strong>en</strong> als<br />

vliesgevels. E<strong>en</strong> vliesgevel is e<strong>en</strong> niet-drag<strong>en</strong>de gevel die in principe minimaal verdiepingshoog is. E<strong>en</strong><br />

vliesgevel heeft alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> functie als geveldichting, de sterkte, stijfheid <strong>en</strong> stabiliteit van het gebouw<br />

word<strong>en</strong> door de draagconstructie verzorgd. E<strong>en</strong> vliesgevel staat constructief los van de draagconstructie<br />

<strong>en</strong> verzorgt de visuele, bouwkundige <strong>en</strong> bouwfysische scheiding tuss<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>. Doordat de<br />

vliesgevel ge<strong>en</strong> constructieve <strong>of</strong> stabiliteitsfuncties hoeft te vervull<strong>en</strong>, kan e<strong>en</strong> vliesgevel met e<strong>en</strong> minimum<br />

aan constructie word<strong>en</strong> opgebouwd <strong>en</strong> vaak uiterst transparant zijn.<br />

De vliesgevel draagt ge<strong>en</strong> andere verticale belasting<strong>en</strong> dan het eig<strong>en</strong> gewicht. Windbelasting<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige<br />

horizontale belasting<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> soms in de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> zelf word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> afgedrag<strong>en</strong> naar<br />

de bevestigingspunt<strong>en</strong>, maar zeker bij grote geveloppervlaktes is er vaak e<strong>en</strong> aparte constructie nodig<br />

om de windbelasting<strong>en</strong> op te vang<strong>en</strong>. Dit kunn<strong>en</strong> extra kolomm<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> vakwerk <strong>of</strong> e<strong>en</strong> spanconstructie<br />

van staalkabels zijn. Gebruikelijk is ook om e<strong>en</strong> vliesgevel bij grote geveloppervlaktes constructief door te<br />

koppel<strong>en</strong> naar de achterligg<strong>en</strong>de draagconstructie <strong>en</strong> zo de horizontale windbelasting<strong>en</strong> af te drag<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> beperkt in afmeting<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde vliesgevel bestaat uit e<strong>en</strong> combinatie van horizontale <strong>en</strong> verticale pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>.<br />

Meestal zijn de verticale pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>d voor de gevel <strong>en</strong> drag<strong>en</strong> de horizontale regels hun belasting<strong>en</strong><br />

over aan de verticale <strong>stijl</strong><strong>en</strong>. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn één <strong>of</strong> meerdere verdieping<strong>en</strong><br />

hoog <strong>en</strong> zijn constructief bevestigd aan de vloerrand<strong>en</strong>. Als de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> verdiepingshoog zijn, heeft<br />

elke <strong>stijl</strong> twee bevestigingspunt<strong>en</strong>, aan de bov<strong>en</strong>- <strong>en</strong> onderzijde. Eén van deze bevestiging<strong>en</strong>, meestal de<br />

bov<strong>en</strong>ste, draagt de <strong>stijl</strong>. De andere bevestiging is in verticale richting beweg<strong>en</strong>d uitgevoerd, zodat de<br />

vervorming<strong>en</strong> in de <strong>stijl</strong> t<strong>en</strong> gevolge van temperatuur <strong>en</strong> belasting<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong>. Constructief<br />

zijn deze aansluiting<strong>en</strong> op te vatt<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> scharnier <strong>en</strong> e<strong>en</strong> roloplegging. Als de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> over meerdere<br />

verdieping<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>, is altijd maar één verbinding als e<strong>en</strong> scharnier uitgevoerd, de andere verbinding<strong>en</strong><br />

zijn dan allemaal beweg<strong>en</strong>d uitgevoerd, als e<strong>en</strong> roloplegging. Door steeds maar één punt van de <strong>stijl</strong><br />

te fi xer<strong>en</strong> word<strong>en</strong> spanning<strong>en</strong> in de <strong>stijl</strong> t<strong>en</strong> gevolge van verhinderde beweging<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. 1<br />

E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bestaat uit grote, verdiepingshoge raamwerk<strong>en</strong> van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. In teg<strong>en</strong>stelling<br />

tot e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel het gehele raamwerk drag<strong>en</strong>d voor de<br />

gevel. Het stijve kader van het elem<strong>en</strong>t, met pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> aan alle zijd<strong>en</strong>, verzorgt voor het grootste deel de<br />

sterkte <strong>en</strong> stijfheid van het elem<strong>en</strong>t. Bij grote gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> hier nog pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> midd<strong>en</strong> in het<br />

elem<strong>en</strong>t aan toegevoegd word<strong>en</strong>. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn vervolg<strong>en</strong>s met montageankers opgehang<strong>en</strong> aan de<br />

draagconstructie van het gebouw. Meestal zijn deze montagepunt<strong>en</strong> aan de bov<strong>en</strong>zijde van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t<br />

aangebracht, zodat het elem<strong>en</strong>t aan de vloerrand kan word<strong>en</strong> gemonteerd <strong>en</strong> van vloer tot vloer de gevel<br />

kan dicht<strong>en</strong>. De onderzijde van het elem<strong>en</strong>t is in verticale richting beweg<strong>en</strong>d bevestigd aan het elem<strong>en</strong>t<br />

eronder, door middel van e<strong>en</strong> stekeind aan de bov<strong>en</strong>zijde van het onderligg<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t. Op die manier<br />

is het elem<strong>en</strong>t aan bov<strong>en</strong>- <strong>en</strong> onderzijde bevestigd <strong>en</strong> kan het elem<strong>en</strong>t door de beweg<strong>en</strong>de verbinding<br />

aan de onderzijde nog vervorm<strong>en</strong> onder temperatuur <strong>en</strong> belasting<strong>en</strong>. De bov<strong>en</strong>ste aansluiting, met de<br />

montageankers, is constructief op te vatt<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> scharnier. De bevestiging aan de onderzijde is op te<br />

vatt<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> roloplegging. In geval van grote gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> over meerdere verdieping<strong>en</strong><br />

doorlop<strong>en</strong>. In dat geval is alle<strong>en</strong> de bov<strong>en</strong>ste bevestiging aan de vloerrand e<strong>en</strong> scharnier<strong>en</strong>d<br />

1 Watts, A. , Modern Construction Handbook p. 62-67<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

51


52<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Montagepunt<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel; bov<strong>en</strong>aan e<strong>en</strong> scharnier<strong>en</strong>de verbinding, onderaan e<strong>en</strong> roloplegging<br />

122 660<br />

228 049<br />

205 934<br />

Montagepunt in het werk gefabriceerde gevel - Scharnier<br />

Dübel Adapter<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Montagepunt in het werk gefabriceerde gevel - Roloplegging<br />

Bron: Schüco Bron: Schüco<br />

Dübel<br />

Adapter


anker, <strong>en</strong> zijn de overige ankers roloplegging<strong>en</strong>. 2<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bouwkundige detaillering van oplegging<strong>en</strong><br />

Bij de in het werk gefabriceerde gevel bestaat e<strong>en</strong> oplegging uit e<strong>en</strong> ankerplaat, die aan <strong>of</strong> op de vloerrand<br />

bevestigd wordt <strong>en</strong> in twee horizontale richting<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> is. Deze ankerplaat bevat vervolg<strong>en</strong>s<br />

twee ev<strong>en</strong>wijdige stekk<strong>en</strong>, waartuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>stijl</strong> geschov<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. Met bout<strong>en</strong> kan de <strong>stijl</strong> dan vervolg<strong>en</strong>s<br />

word<strong>en</strong> vastgezet in de oplegging. Deze boutbevestiging is vervolg<strong>en</strong>s nog in verticale richting<br />

stelbaar, zodat het ankerpunt in alle drie dim<strong>en</strong>sies stelmogelijkhed<strong>en</strong> heeft. Afhankelijk van de constructieve<br />

functie van de aansluiting kan er e<strong>en</strong> scharnier <strong>of</strong> e<strong>en</strong> roloplegging van gemaakt word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

bout in e<strong>en</strong> slobgat is te schematiser<strong>en</strong> als roloplegging, twee bout<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> monagepunt vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

scharnier<strong>en</strong>de oplegging.<br />

De montagepunt<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn verkrijgbaar in e<strong>en</strong> aantal standaard<br />

modell<strong>en</strong> <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong>, waarbij de maximale belasting per montagepunt is gegarandeerd op basis van<br />

test<strong>en</strong>. Door deze verankering<strong>en</strong> te standaardiser<strong>en</strong>, hoeft e<strong>en</strong> gevelontwerper niet voor elke gevel e<strong>en</strong><br />

nieuw constructief detail te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te test<strong>en</strong>. Afhankelijk van de mat<strong>en</strong> van de constructie, de<br />

belasting<strong>en</strong> <strong>en</strong> de achterligg<strong>en</strong>de constructie kan e<strong>en</strong> geschikte verankering gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> in<br />

het werk gefabriceerde gevel zijn de gevelankers meestal haaks teg<strong>en</strong> de vloerrand bevestigd. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> dan vrij dicht teg<strong>en</strong> de vloerrand aan word<strong>en</strong> bevestigd in de montageankers, terwijl de tuss<strong>en</strong>ruimte<br />

tuss<strong>en</strong> vloer <strong>en</strong> gevel wordt gedicht met minerale wol <strong>en</strong> e<strong>en</strong> stal<strong>en</strong> hoekpr<strong>of</strong>i el, om brandoverslag<br />

teg<strong>en</strong> te gaan. De ankers voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel kunn<strong>en</strong> ook aan de bov<strong>en</strong>zijde<br />

van de vloerrand bevestigd word<strong>en</strong>, dan kan de bevestiging naderhand word<strong>en</strong> ingestort in de dekvloer<br />

<strong>of</strong> weggewerkt onder e<strong>en</strong> verhoogde dekvloer. De montage van de ankers is bij deze variant iets e<strong>en</strong>voudiger,<br />

doordat m<strong>en</strong> de ankers op de vloerrand moet bevestig<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dit kan e<strong>en</strong>voudiger van binn<strong>en</strong>uit<br />

het gebouw. De ankers word<strong>en</strong> in deze vorm wel met e<strong>en</strong> extra buig<strong>en</strong>d mom<strong>en</strong>t belast, doordat er e<strong>en</strong><br />

grotere afstand is tuss<strong>en</strong> de bevestiging van de gevel <strong>en</strong> de bevestiging in de draagconstructie. 3<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel wordt het gevelelem<strong>en</strong>t bevestigd aan de draagconstructie door midd<strong>en</strong> van<br />

montageankers. Deze ankers zijn in de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van het elem<strong>en</strong>t verwerkt <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de vorm van hak<strong>en</strong>,<br />

die uit het elem<strong>en</strong>t stek<strong>en</strong>. Met deze hak<strong>en</strong> kan het elem<strong>en</strong>t in de montagebeugels gehang<strong>en</strong> word<strong>en</strong>,<br />

die aan de draagconstructie bevestigd zijn. Deze montagebeugels zijn in twee horizontale richting<strong>en</strong> stelbaar,<br />

de diepte waarmee de hak<strong>en</strong> in de beugels schuiv<strong>en</strong> vormt de verticale stelmogelijkheid. De hak<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> plaat vastgezet, zodat de verbinding in verticale richting gefi xeerd is. Op deze manier is<br />

deze aansluiting te schematiser<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> scharnier.<br />

Aan de ankers in het elem<strong>en</strong>t zit aan de bov<strong>en</strong>zijde e<strong>en</strong> stekeleinde, dat uit het elem<strong>en</strong>t steekt. Met dit<br />

stekeinde kan de verbinding gemaakt word<strong>en</strong> met het bov<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t. In de onderrand van dat<br />

elem<strong>en</strong>t zitt<strong>en</strong> uitsparing<strong>en</strong>, waarmee het over de stekeind<strong>en</strong> he<strong>en</strong> schuift. Op die manier ontstaat er e<strong>en</strong><br />

schuiv<strong>en</strong>de verbinding tuss<strong>en</strong> twee bov<strong>en</strong> elkaar ligg<strong>en</strong>de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Deze verbinding is te schematiser<strong>en</strong><br />

als e<strong>en</strong> roloplegging.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kunn<strong>en</strong> de ankerpunt<strong>en</strong> zowel aan als op de vloerrand bevestigd word<strong>en</strong>. In vergelijking<br />

met de in het werk gefabriceerde gevel is er meer ruimte nodig voor de montageankers. M<strong>en</strong><br />

kan bij e<strong>en</strong> geprefabriceerd elem<strong>en</strong>t niet meer de zijkant<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>stijl</strong> bereik<strong>en</strong> om bout<strong>en</strong> door de <strong>stijl</strong><br />

te bevestig<strong>en</strong>. De ankers van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel stek<strong>en</strong> uit het elem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> er moet voldo<strong>en</strong>de ruimte<br />

zijn tuss<strong>en</strong> de gevel <strong>en</strong> de vloerrand om de ankers uiteindelijk te bevestig<strong>en</strong> <strong>en</strong> te stell<strong>en</strong>. Als de montageankers<br />

voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel voor de vloerrand bevestigd word<strong>en</strong>, is er veel ruimte nodig tuss<strong>en</strong><br />

de vloerrand <strong>en</strong> de gevel om de ankers te kunn<strong>en</strong> bevestig<strong>en</strong> <strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te kunn<strong>en</strong> monter<strong>en</strong>. De<br />

afsluiting van deze ruimte tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> vloer zal met het oog op brandoverslag extra aandacht verdie-<br />

2 Watts, A. , Modern Construction Handbook p. 67-69<br />

3 Productinformatie Schüco, Watts, A. , Modern Construction Handbook p. 72-84<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

53


54<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Montagepunt van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, in één elem<strong>en</strong>t zijn<br />

e<strong>en</strong> scharnier<strong>en</strong>de <strong>en</strong> e<strong>en</strong> roloplegging gecombineerd<br />

Montagepunt<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel; bov<strong>en</strong>aan e<strong>en</strong> oplegging voor de vloerrand, onderaan e<strong>en</strong> oplegging bov<strong>en</strong> de<br />

vloerrand. Bron: Schüco<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

n<strong>en</strong>. Als er gekoz<strong>en</strong> wordt voor e<strong>en</strong> montageanker aan de bov<strong>en</strong>zijde van de vloerrand, is er iets minder<br />

ruimte nodig tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> vloer, aangezi<strong>en</strong> de montage van het anker op de vloerrand gebeurt <strong>en</strong> er<br />

niet voor. Wel wordt het anker ingestort in de dekvloer, wat latere aanpasbaarheid bemoeilijkt, <strong>of</strong> de dekvloer<br />

moet voor de vloerrand beëindigd word<strong>en</strong>. Het montageanker mag ook niet te groot zijn als het op<br />

de vloer wordt bevestigd, omdat anders het anker bov<strong>en</strong> de vloerrand uit zal stek<strong>en</strong>. 4<br />

Bij zowel de in het werk gefabriceerde gevel als de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel maakt het voor de montage <strong>en</strong> detaillering<br />

weinig verschil welk type vloer<strong>en</strong> <strong>en</strong> constructie gebruikt wordt. Door het gebruik van montageankers<br />

is er e<strong>en</strong> overbruggingsconstructie tuss<strong>en</strong> de vliesgevel <strong>en</strong> de draagconstructie. De vliesgevel heeft<br />

verder weinig relatie met de achterligg<strong>en</strong>de constructie, behalve de afracht van het eig<strong>en</strong> gewicht <strong>en</strong> de<br />

windbelasting<strong>en</strong>. Bij de meeste vloer- <strong>en</strong> constructiesystem<strong>en</strong> zoals de in het werk gestorte betonvloer,<br />

de kanaalplaatvloer, de staaplaat-betonvloer, <strong>en</strong> alle variant<strong>en</strong> van holle betonvloer<strong>en</strong>, is het mogelijk om<br />

aan <strong>of</strong> op de vloerrand<strong>en</strong> ankers te bevestig<strong>en</strong>. Wel kan het nodig zijn om in de vloer, <strong>of</strong> in de dekvloer,<br />

met het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van wap<strong>en</strong>ing rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met de belasting<strong>en</strong> die optred<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge van<br />

de vliesgevel. In geval van e<strong>en</strong> holle staalconstructie zal in plaats van e<strong>en</strong> dikke vloerrand e<strong>en</strong> stal<strong>en</strong> balk<br />

ter plaatse van de gevel moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht, om de gevel aan te kunn<strong>en</strong> monter<strong>en</strong>. Bij beide<br />

gevelsystem<strong>en</strong> is de krachtswerking op de draagconstructie vergelijkbaar, dus hierin verschill<strong>en</strong> beide<br />

gevelsystem<strong>en</strong> nauwelijks.<br />

Montagepunt<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, links is e<strong>en</strong> scharnier<strong>en</strong>de verbinding te zi<strong>en</strong>,<br />

rechts is dezelfde verbinding als roloplegging uitgevoerd Bron: Schüco<br />

4 Productinformatie Schüco, Oestele, E. (e.a.) , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong>; Ganzheitliche planung. p. 156-160<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

55


56<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Refer<strong>en</strong>tiedetails<br />

Aan de hand van e<strong>en</strong> aantal standaard refer<strong>en</strong>tiedetails van vliesgevels zull<strong>en</strong> de principes van bevestiging<br />

van de gevels aan verschill<strong>en</strong>de variant<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> draagconstructie kort toegelicht word<strong>en</strong>. Deze<br />

refer<strong>en</strong>tiedetails zijn ontle<strong>en</strong>d aan de standaard refer<strong>en</strong>tiedetails van de stichting bouwresearch <strong>en</strong> de<br />

stichting bouw<strong>en</strong> met staal. 1<br />

Het eerste detail, S 01.01, heeft e<strong>en</strong> staalconstructie, kanaalplaatvloer<strong>en</strong> opgelegd op stal<strong>en</strong> balk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde vliesgevel. De kanaalplaatvloer<strong>en</strong> zijn afgewerkt met e<strong>en</strong> drukvloer, wat betek<strong>en</strong>t<br />

dat in het werk e<strong>en</strong> laag beton over de gelegde kanaalplat<strong>en</strong> wordt gestort. In deze drukvloer kan<br />

e<strong>en</strong> laag wap<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> aangebracht om de kanaalplat<strong>en</strong> aan elkaar te verbind<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> stijve vloer.<br />

De gevel is met stal<strong>en</strong> ankers bevestigd aan de rand<strong>en</strong> van de vloer. Deze ankers zijn in de betonn<strong>en</strong> rand<br />

van de vloer bevestigd met bout<strong>en</strong>. Doordat de gevel in het werk gefabriceerd is, kan de ruimte tuss<strong>en</strong> de<br />

vloerrand <strong>en</strong> de gevel beperkt gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De ruimte tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> de vloer wordt gedicht<br />

met minerale wol <strong>en</strong> door middel van e<strong>en</strong> stal<strong>en</strong> strip gedicht.<br />

Het tweede detail, S 01.03 bestaat uit e<strong>en</strong> stal<strong>en</strong> draagconstructie met holle staal-betonvloer<strong>en</strong>. Deze holle<br />

staal-betonvloer<strong>en</strong> bestaan uit e<strong>en</strong> betonschil van minimale dikte <strong>en</strong> verder e<strong>en</strong> combinatie van stal<strong>en</strong><br />

balk<strong>en</strong> met daarbov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> akoestisch losgekoppelde topvloer. Hier kunn<strong>en</strong> de ankers voor de vliesgevel<br />

niet aan de vloerrand bevestigd word<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> die te dun is. In plaats daarvan loopt er e<strong>en</strong> stal<strong>en</strong><br />

randbalk langs de gevel, waaraan de vliesgevel bevestigd kan word<strong>en</strong>. In de <strong>en</strong>e richting is deze randbalk<br />

onderdeel van de ho<strong>of</strong>ddraagconstructie <strong>en</strong> draagt deze ook de vloer, in de andere richting is het e<strong>en</strong><br />

aparte randbalk, die dan ook e<strong>en</strong> kleinere maat heeft. De verankering<strong>en</strong> voor de vliesgevel zijn gelast <strong>en</strong><br />

gebout aan de staalconstructie.<br />

Bij het derde detail, S 01.05, is e<strong>en</strong> staalconstructie in combinatie met e<strong>en</strong> staalplaat-betonvloer toegepast.<br />

Op e<strong>en</strong> gepr<strong>of</strong>i leerde staalplaat wordt in het werk e<strong>en</strong> vrij dunne betonvloer gestort. Door de combinatie<br />

met e<strong>en</strong> gepr<strong>of</strong>i leerde staalplaat kan de betonvloer dun gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Bij deze vloer zijn de ankers<br />

voor de vliesgevel niet teg<strong>en</strong>, maar op de vloerrand bevestigd, <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s ingestort in de dekvloer. Dit<br />

is gedaan vanwege de beperkte dikte van de vloer, hierdoor zal het lastiger zijn om e<strong>en</strong> groot anker teg<strong>en</strong><br />

de vloerrand aan te bevestig<strong>en</strong>. De ankers word<strong>en</strong> hierdoor wel iets langer <strong>en</strong> de ruimte tuss<strong>en</strong> de vloerrand<br />

<strong>en</strong> de gevel wordt iets groter door de afwijk<strong>en</strong>de vorm van de ankers.<br />

Het vierde detail, S 01.02, bestaat uit e<strong>en</strong> staalconstructie met kanaalplaatvloer<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

De constructie is vergelijkbaar met detail S 01.01, maar nu is er e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel toegepast. De ankers<br />

voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn teg<strong>en</strong> de vloerrand bevestigd <strong>en</strong> de bevestiging vindt plaats tuss<strong>en</strong> de gevel<br />

<strong>en</strong> de voerrand. Hierdoor wordt de ruimte tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> vloerrand groter dan bij ditzelfde detail bij<br />

e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel, daar kon immers de bevestiging plaatsvind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong>, in<br />

het vlak van de gevel. Deze grotere ruimte tuss<strong>en</strong> vloerrand <strong>en</strong> gevel wordt gevuld met minerale wol; <strong>en</strong><br />

afgedicht met e<strong>en</strong> gezette staalplaat aan bov<strong>en</strong>zijde <strong>en</strong> onderzijde ter voorkoming van brandoverslag.<br />

Het laatste detail, S 01.04, is e<strong>en</strong> staalconstructie in combinatie met e<strong>en</strong> staalplaat-betonvloer. Hierbij is<br />

e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel toegepast, die met ankers aan de bov<strong>en</strong>zijde van de vloerrand bevestigd is. De constructie<br />

van dit detail is vergelijkbaar met detail S 01.05, maar nu met e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Net als bij de<br />

in het werk gefabriceerde gevel zijn de ankers voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel op de vloerrand aangebracht <strong>en</strong><br />

ingestort in de dekvloer. Door de grotere maat van de ankers stek<strong>en</strong> de ankers echter bij de verdiepingsvloer<strong>en</strong><br />

bov<strong>en</strong> de rand van de vloer uit <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ze weggewerkt word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> plint. Deze ankers zijn bij<br />

de montage van de gevel wel e<strong>en</strong>voudiger te bereik<strong>en</strong>, doordat ze bov<strong>en</strong> het vlak van de vloer ligg<strong>en</strong>. De<br />

afstand tuss<strong>en</strong> de vloerrand <strong>en</strong> de gevel is iets groter dan bij de in het werk gefabriceerde gevel.<br />

1 Standaard refer<strong>en</strong>tiedetails voor vliesgevels ontle<strong>en</strong>d aan SBR-refer<strong>en</strong>tiedetails utiliteitsbouw.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

57


58<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Case-study<br />

In e<strong>en</strong> korte case-study aan de hand van aantal praktijkvoorbeeld<strong>en</strong> zal de toepassing van deze bouwkundige<br />

principes in <strong>en</strong>kele gerealiseerde project<strong>en</strong> bestudeerd word<strong>en</strong>. Deze projectgegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de<br />

bijbehor<strong>en</strong>de tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn ontle<strong>en</strong>d aan het boek ‘Contemporary curtain wall architecture’, van Scott<br />

Murray. 2<br />

Yale Sculpture building, New Hav<strong>en</strong>, USA. Kieran Timberlake architect<strong>en</strong>.<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> staalconstructie met staalplaat-betonvloer<strong>en</strong>. De gevel is in het werk sam<strong>en</strong>gesteld<br />

met <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> zijn op de vloerrand<strong>en</strong> bevestigd door middel van consoles die in de holle<br />

ruimte van de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> geschov<strong>en</strong> zijn. De ankers van de vliesgevel zijn op de vloerrand<br />

bevestigd, aan de bov<strong>en</strong>zijde. Door het ontbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> aparte dekvloer word<strong>en</strong> de montagepunt<strong>en</strong><br />

niet aangestort, maar e<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>trale luchtbehandelingsmodule in de gevelzone onttrekt de montagepunt<strong>en</strong><br />

aan het gezicht. Door de consoles in de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> aan de voorzijde uit te lat<strong>en</strong> stek<strong>en</strong>, ontstaan er<br />

bevestigingspunt<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> frame waar e<strong>en</strong> extrerne zonwering op gemonteerd kan word<strong>en</strong> in de vorm<br />

van lamell<strong>en</strong>.<br />

Louis Vuitton LVMH, Osaka, Japan. K<strong>en</strong>go Kuma ass.<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> lichte betonn<strong>en</strong> vloer op e<strong>en</strong> stal<strong>en</strong> draagconstructie. De gevel is e<strong>en</strong> hybride in<br />

het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel, met verdiepingshoge <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Doordat de onderdel<strong>en</strong> van deze in<br />

het werk gefabriceerde gevel verdiepingshoog zijn, wordt deze als hybride b<strong>en</strong>oemd. De betonn<strong>en</strong> vloer<br />

heeft e<strong>en</strong> minimale dikte <strong>en</strong> de montagepunt<strong>en</strong> voor de gevel zijn precies binn<strong>en</strong> de vloerrand teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

stal<strong>en</strong> randbalk van de vloer bevestigd. Hierdoor zijn de montagepunt<strong>en</strong> van de gevel volledig in het vlak<br />

van de vloer weggewerkt. De gevel bestaat uit verdiepingshoge transluc<strong>en</strong>te onyx-st<strong>en</strong><strong>en</strong> plat<strong>en</strong> <strong>en</strong> glaspanel<strong>en</strong>,<br />

die in aluminium pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van minimale afmeting<strong>en</strong> gevat zijn. Deze pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> zijn vervolg<strong>en</strong>s<br />

constructief doorgekoppeld naar achterligg<strong>en</strong>de verticale staalpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>, waar de gevel mee opgehang<strong>en</strong><br />

is aan de vloerrand<strong>en</strong>.<br />

Skirkanich Hall, Philadelphia, USA. Todd Williams Billie Tsi<strong>en</strong> Architects<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> betonskelet, met uitkrag<strong>en</strong>de, geprefabriceerde betonn<strong>en</strong> vloer<strong>en</strong>. De in het werk<br />

sam<strong>en</strong>gestelde vliesgevel loopt in e<strong>en</strong> zaagtandvorm <strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> lop<strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>de per verdieping schuin.<br />

De verspringing per verdieping is door middel van e<strong>en</strong> dicht paneel met isolatie afgeslot<strong>en</strong>. De gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong><br />

zijn aan e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>de console teg<strong>en</strong> de vloerrand bevestigd. De console is door middel van<br />

e<strong>en</strong> hoekstaal zowel teg<strong>en</strong> als op de vloerrand bevestigd, <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s zijn aan de console de <strong>stijl</strong><strong>en</strong><br />

bevestigd. De bov<strong>en</strong>zijde van de onderligg<strong>en</strong>de <strong>stijl</strong> is door middel van e<strong>en</strong> scharnier<strong>en</strong>de verbinding<br />

met twee bout<strong>en</strong> bevestigd aan de console. De onderzijde van de bov<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong>de <strong>stijl</strong> is door middel van<br />

e<strong>en</strong> schuiv<strong>en</strong>de verbinding met twee bout<strong>en</strong> in slobgat<strong>en</strong> bevestigd aan het eind van dezelfde console.<br />

Door de verspringing in de gevel is er voldo<strong>en</strong>de ruimte rond de vloerrand voor de bevestiging van de<br />

gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> grote console.<br />

Trutec building, Seoul, Korea. Barkow Liebinger architect<strong>en</strong><br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> staalconstructie met dunne staalplaat-betonvloer<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. De<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> lop<strong>en</strong> van vloer tot vloer <strong>en</strong> zijn met platte ankers bevestigd aan de bov<strong>en</strong>zijde van de vloerrand.<br />

De onderzijde van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> is door middel van e<strong>en</strong> roloplegging verbond<strong>en</strong> met het elem<strong>en</strong>t<br />

eronder. Op de plek waar deze ankers op de vloerrand bevestigd zijn is in de verhoogde dekvloer e<strong>en</strong><br />

ruimte uitgespaard waarin e<strong>en</strong> leidingkoker <strong>en</strong> e<strong>en</strong> convectie-verwarmingsunit zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Op die<br />

manier is het voordeel van e<strong>en</strong>voudige montage van het op de vloerrand ligg<strong>en</strong>de anker b<strong>en</strong>ut door de<br />

ruimte bov<strong>en</strong> dit montagepunt te gebruik<strong>en</strong> voor andere functies in <strong>en</strong> om de gevel.<br />

2 Murray, S. , Contemporary curtain wall architecture.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

59


60<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

100 Elev<strong>en</strong>th av<strong>en</strong>ue, New York, USA. Ateliers Jean Nouvel<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> betonskelet met uitkrag<strong>en</strong>de vloer<strong>en</strong>, die in het werk gestort zijn. In de vloerrand<strong>en</strong><br />

zijn ankerbuss<strong>en</strong> voor de montagepunt<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel meegestort. In deze ankerbuss<strong>en</strong> zijn<br />

vervolg<strong>en</strong>s de montagepunt<strong>en</strong> voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bevestigd, waarna de verdiepingshoge gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

aan de montagepunt<strong>en</strong> gehang<strong>en</strong> zijn. Deze montagepunt<strong>en</strong> fi xer<strong>en</strong> zowel het onderligg<strong>en</strong>de<br />

als het bov<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t, het eerste met e<strong>en</strong> scharnier<strong>en</strong>de verbinding, het tweede met e<strong>en</strong> schuiv<strong>en</strong>de<br />

rolverbinding. De naad tuss<strong>en</strong> twee gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> wordt hierdoor relatief groot <strong>en</strong> is, zeker in relatie<br />

tot de andere pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> in de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, van de buit<strong>en</strong>zijde te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> in het gevelbeeld. Doordat<br />

de montageankers beide gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> fi xer<strong>en</strong> <strong>en</strong> doordat de ankers voor de vloerrand zijn bevestigd<br />

in plaats van erop, is er relatief veel ruimte tuss<strong>en</strong> de vloerrand <strong>en</strong> de gevel ontstaan. Deze ruimte<br />

wordt deels b<strong>en</strong>ut voor het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> zonweringsroldoek aan de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel.<br />

New York Times building, New York, USA R<strong>en</strong>zo Piano building workshop<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> staalskelet met in het werk gestorte staalplaat-betonvloer<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong> de staalplaatbetonvloer<strong>en</strong><br />

is e<strong>en</strong> relatief hoge verhoogde computervloer aangebracht. Hierdoor kan de bevestiging<br />

van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel geheel bov<strong>en</strong> de vloerrand geplaatst word<strong>en</strong> <strong>en</strong> toch onder de verhoogde vloer<br />

vall<strong>en</strong>. Zowel de ankers aan het elem<strong>en</strong>t als de bevestiging<strong>en</strong> op de vloerrand ligg<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> het peil van<br />

de betonvloer. Deze toepassing van ankers bov<strong>en</strong> het peil van de vloer vergemakkelijkt de montage van<br />

de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> zo is het mogelijk de op<strong>en</strong> ruimte tuss<strong>en</strong> vloerrand <strong>en</strong> gevel beperkt te houd<strong>en</strong>. Door<br />

de toepassing van de verhoogde vloer is bij de vloerrand zelfs nog ruimte voor e<strong>en</strong> convectorrooster t<strong>en</strong><br />

behoeve van de verwarming.<br />

Conclusie<br />

Uiteindelijk kan gesteld word<strong>en</strong> dat de principes van bevestiging, krachtswerking <strong>en</strong> aansluitng<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel weinig verschill<strong>en</strong>. Beide gevelsystem<strong>en</strong> zijn<br />

te schematiser<strong>en</strong> als vliesgevels <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> vergelijkbare krachtswerking. De bouwkundige<br />

aansluiting<strong>en</strong> zijn bij beide gevelsystem<strong>en</strong> daardoor ook vergelijkbaar. Voor de bevestiging van de<br />

vliesgevel aan de draagconstructie maakt de soort constructie niet veel uit. Bij e<strong>en</strong> betonvloer kunn<strong>en</strong> de<br />

montageankers op <strong>of</strong> voor de vloerrand bevestigd word<strong>en</strong>, bij e<strong>en</strong> dunnere vloer alle<strong>en</strong> op de vloer. Als<br />

de vloer<strong>en</strong> te dun zijn <strong>of</strong> te weinig belasting<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>, zal er e<strong>en</strong> randbalk langs de gevel moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangebracht, waar de vliesgevel aan bevestigd kan word<strong>en</strong>. Dit is ook het geval als er e<strong>en</strong><br />

staalconstructie wordt gebruikt, met holle staal-betonvloer<strong>en</strong>. Deze constructieve principes zijn voor e<strong>en</strong><br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel gelijk.<br />

Alle<strong>en</strong> de manier van bevestiging van beide gevelsystem<strong>en</strong> is verschill<strong>en</strong>d; waar bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde<br />

gevel de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> bevestigd aan de draagconstructie <strong>en</strong> dan pas de gevel eromhe<strong>en</strong><br />

wordt geassembleerd, wordt e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel in zijn geheel aan de montagepunt<strong>en</strong> opgehang<strong>en</strong>.<br />

Het gevolg hiervan is dat er bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel russ<strong>en</strong> de gevel <strong>en</strong> de vloerrand vaak meer ruimte<br />

moet word<strong>en</strong> op<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>, om de bevestiging van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> in het werk<br />

gefabriceerde gevel kunn<strong>en</strong> deze bevestiging<strong>en</strong> als ze zijn aangebracht in het vlak van de gevel weggewerkt<br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan de gevel uiteindelijk iets strakker teg<strong>en</strong> de draagconstructie bevestigd word<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> grotere tuss<strong>en</strong>ruimte tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> constructie kan deze ruimte echter ook weer b<strong>en</strong>ut word<strong>en</strong><br />

voor het wegwerk<strong>en</strong> van voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> zonwering <strong>of</strong> verwarming.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

61


62<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

63


64<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

65


66<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

67


68<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwkost<strong>en</strong><br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Schatting<strong>en</strong> op basis van k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong><br />

Het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter kan word<strong>en</strong> beschouwd als e<strong>en</strong> publiek gebouw met e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte van 60 meter,<br />

e<strong>en</strong> breedte van 39 meter <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoogte van 25 meter. Het gebouw heeft e<strong>en</strong> Bruto Vloer Oppervlakte<br />

van ongeveer 10.000 m 2 <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bruto inhoud van 58.000 m 3 . De totale oppervlakte aan gevels bedraagt<br />

4357 m 2 . De verhouding gevel/BVO bedraagt hierdoor ongeveer 0,43.<br />

Programmatisch bestaat het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter uit e<strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tiec<strong>en</strong>trum, e<strong>en</strong> foyerruimte gecombineerd<br />

met e<strong>en</strong> expositiefunctie, kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> projectruimtes <strong>en</strong> horecafaciliteit<strong>en</strong>. Hiermee valt het<br />

gebouw typologisch het best te categoriser<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> universiteitsgebouw, aangezi<strong>en</strong> daar ook grote<br />

college/confer<strong>en</strong>tiezal<strong>en</strong> zijn, gecombineerd met werkruimtes, e<strong>en</strong> grote c<strong>en</strong>trale hal <strong>en</strong> horecafuncties.<br />

Ook wat betreft k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> als vormfactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> grootte valt het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter het best te<br />

categoriser<strong>en</strong> als universiteitsgebouw. E<strong>en</strong> typering als kantoorgebouw is te simpel <strong>en</strong> houdt te weinig<br />

rek<strong>en</strong>ing met de bijzondere functie van het gebouw, zowel wat betreft afwerking <strong>en</strong> aankleding, als wat<br />

betreft functies van de ruimtes.<br />

Als het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter op deze wijze wordt beschouwd, kan met behulp van het k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong><br />

kompas bouwkost<strong>en</strong> 2009 e<strong>en</strong> eerste inschatting word<strong>en</strong> gemaakt van de totale bouwkost<strong>en</strong> van het<br />

Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. Bij e<strong>en</strong> gebouw voor universitair onderwijs moet gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> met bouwkost<strong>en</strong><br />

van 1.600 euro per m 2 BVO. Voor het gehele gebouw van 10.000 m 2 komt dit neer op in totaal<br />

16.000.000 euro aan bouwkost<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> voor de gevel gerek<strong>en</strong>d kan word<strong>en</strong> op ongeveer 15-20%<br />

van de totale bouwkost<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> de bouwkost<strong>en</strong> voor de gevel naar verwachting rond de 250 tot 350<br />

euro per m 2 BVO bedrag<strong>en</strong>, <strong>of</strong>wel in totaal 3.000.000 euro. 1<br />

Schatting<strong>en</strong> op basis van refer<strong>en</strong>tieproject<strong>en</strong><br />

Deze eerste inschatting kan vervolg<strong>en</strong>s aan de hand van kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s van vergelijkbare refer<strong>en</strong>tieproject<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> bijgesteld <strong>en</strong> nauwkeuriger gemaakt. Bij het bestuder<strong>en</strong> van refer<strong>en</strong>tieproject<strong>en</strong> is het<br />

van belang e<strong>en</strong> aantal k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> in aanmerking te nem<strong>en</strong>, om tot e<strong>en</strong> eerlijke vergelijking te kom<strong>en</strong>.<br />

Allereerst heeft de omvang van het project e<strong>en</strong> grote invloed op de bouwkost<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> groter project<br />

is het steeds lon<strong>en</strong>der om te invester<strong>en</strong> in maatwerk, aangezi<strong>en</strong> dergelijke investering<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> groter<br />

project beter terug te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn. Daarnaast is de vormverhouding van e<strong>en</strong> project van belang. Op het<br />

mom<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> gebouw in verhouding met het vloeroppervlak relatief veel geveloppervlak heeft, zal<br />

deze gevel e<strong>en</strong> hogere kostprijs per vierkante meter BVO k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> signifi cant groter aandeel<br />

hebb<strong>en</strong> in de projectbegroting.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> de bouwkost<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de project<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong>, om ook e<strong>en</strong> inschatting<br />

te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van het kwaliteitsniveau. Hiertoe is het nodig de bouwkost<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de<br />

project<strong>en</strong> vergelijkbaar te krijg<strong>en</strong>, dit kan door de bouwkost<strong>en</strong> te del<strong>en</strong> door de projectgrootte in<br />

vierkante meters BVO. Hieruit volgt e<strong>en</strong> vierkante meterprijs per project, op basis waarvan de verschill<strong>en</strong>de<br />

project<strong>en</strong> met elkaar vergelek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

De kost<strong>en</strong> van de gevel zijn ook gegev<strong>en</strong> als kost<strong>en</strong> per vierkante meter BVO, waardoor de kost<strong>en</strong> voor de<br />

gevel bij de verschill<strong>en</strong>de project<strong>en</strong> goed vergelek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Hierbij zijn twee aspect<strong>en</strong> van belang.<br />

Allereerst de verhouding van de kost<strong>en</strong> van de gevel per vierkante meter BVO in relatie tot de totale<br />

bouwkost<strong>en</strong> per vierkante meter BVO. Deze verhouding geeft aan <strong>of</strong> de gevel relatief duur <strong>of</strong> goedkoop<br />

is om te bouw<strong>en</strong>. Daarnaast kan gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> korte omschrijving van de gevel, om te bepal<strong>en</strong><br />

in hoeverre het referetieproject vergelijkbaar is met de aluminium vliesgevel van het te onderzoek<strong>en</strong><br />

gevelontwerp. 2<br />

Vervolg<strong>en</strong>s volgt hier e<strong>en</strong> korte omschrijving van de geselecteerde refer<strong>en</strong>tieproject<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> vergelijking<br />

van de bouwkost<strong>en</strong> <strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> van de gevel. Deze refer<strong>en</strong>tieproject<strong>en</strong> zijn geselecteerd op basis<br />

van de projectgrootte, project<strong>en</strong> vanaf ongeveer 6000 tot 10.000 m2 zijn vergelijkbaar met het Sci<strong>en</strong>ce<br />

1 K<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> Kompas Bouwkost<strong>en</strong> 2009, pp. 11-21,105<br />

2 Bron: kost<strong>en</strong>database van www.bouwkost<strong>en</strong>.nl<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

69


70<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Bankgebouw met bibliotheek <strong>en</strong> 13 woning<strong>en</strong> – Echt<br />

BVO: 3.880,00 m 2<br />

BIH: 10.861,00 m 3<br />

Geveloppervlak: 2.363,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 4.600.000,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 1.185,57 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 146,00 euro<br />

Bedrijfsverzamelgebouw – Emm<strong>en</strong><br />

BVO: 8.997,00 m 2<br />

BIH: 32.597,00 m 3<br />

Geveloppervlak: 3.640,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 8.025.280,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 892,00 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 144,93 euro<br />

Bedrijfsverzamelgebouw – Ve<strong>en</strong>dam<br />

BVO: 2.690,00 m 2<br />

BIH: 9.760,00 m 3<br />

Geveloppervlak: 1.919,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 3.645.860,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 1.355,34 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 263,69 euro<br />

Kantoorgebouw – Zwolle<br />

BVO: 6.173,00 m 2<br />

BIH: 22.495,00 m 3<br />

Geveloppervlak: 3.980,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 10.054.515,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 1.628,79 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 299,00 euro<br />

Kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s zijn geïndexeerd naar e<strong>en</strong> actueel prijspeil <strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d aan de database van www.bouwkost<strong>en</strong>.nl<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Business C<strong>en</strong>ter in omvang. Daarnaast zijn ook e<strong>en</strong> aantal project<strong>en</strong> geselecteerd op basis van de afwerking<br />

van de gevel, bijvoorbeeld e<strong>en</strong> toepassing van aluminium kozijn<strong>en</strong> <strong>of</strong> vliesgevels. Deze kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s<br />

zijn ontle<strong>en</strong>d aan de database van bouwkost<strong>en</strong>.nl <strong>en</strong> zijn geïndexeerd naar hetzelfde, actuele prijspeil.<br />

Zodo<strong>en</strong>de zijn de bouwkost<strong>en</strong> van de project<strong>en</strong> uit verschill<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> met elkaar vergelijkbaar. 3<br />

Bankgebouw met bibliotheek <strong>en</strong> 13 woning<strong>en</strong> – Echt - Architect<strong>en</strong>bureau Keulers Schrij<strong>en</strong> Coon<strong>en</strong><br />

Dit project bevat naast e<strong>en</strong> bank <strong>en</strong> e<strong>en</strong> plaatselijke bibliotheek ook 13 woning<strong>en</strong>. Bij de bouw van dit<br />

op<strong>en</strong>bare gebouw is de milieuambitie vrij hoog gesteld, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal maatregel<strong>en</strong> zoals milieubewust<br />

materiaalgebruik <strong>en</strong> hoge isolatiewaard<strong>en</strong> is doorgevoerd om het gebouw zo duurzaam mogelijk te krijg<strong>en</strong>.<br />

Het gebouw heeft e<strong>en</strong> gevel van overweg<strong>en</strong>d metselwerk, met invulstukk<strong>en</strong> van Trespa <strong>en</strong> isolatiemateriaal.<br />

Dit gebouw is qua grootte ongeveer e<strong>en</strong> derde van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, <strong>en</strong> het heeft door het<br />

grote gebruik van metselwerk e<strong>en</strong> kwalitatief minder hoogwaardige gevel. De kost<strong>en</strong> van de gevel zull<strong>en</strong><br />

dus onder de verwachtingswaarde voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter ligg<strong>en</strong>.<br />

Bedrijfsverzamelgebouw – Emm<strong>en</strong> - OIII Architect<strong>en</strong><br />

Dit project omvat e<strong>en</strong> compact, rechthoekig bedrijfsverzamelgebouw in de omgeving van Emm<strong>en</strong>. Het<br />

gebouw heeft e<strong>en</strong> tweetal kantoorverdieping<strong>en</strong>, op de begane grond is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>treehal met balies <strong>en</strong><br />

publieke ruimte, <strong>en</strong> op de bov<strong>en</strong>ste verdieping<strong>en</strong> zijn collectieve kantoorvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> installaties<br />

aangebracht. De gevels zijn opgebouwd uit metselwerk, met del<strong>en</strong> uitgevoerd als aluminium vliesgevel,<br />

zowel transparant als geslot<strong>en</strong>. De ram<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hardst<strong>en</strong><strong>en</strong> v<strong>en</strong>sterbank<strong>en</strong>.<br />

Dit gebouw is redelijk vergelijkbaar met het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter in grootte, het heeft ongeveer e<strong>en</strong>zelfde<br />

vloeroppervlak. De gevel heeft incid<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong> vliesgevelconstructie, maar het grootste deel van<br />

de gevel is in metselwerk uitgevoerd. Hierdoor zull<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> van de gevel lager ligg<strong>en</strong> dan van het<br />

Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter.<br />

Bedrijfsverzamelgebouw – Ve<strong>en</strong>dam - I’M architect<strong>en</strong><br />

Dit project omvat e<strong>en</strong> kantoorgebouw voor het BWI, e<strong>en</strong> bedrijfsverzamelgebouw van het CWI. Het gebouw<br />

heeft e<strong>en</strong> kleinere begane grondverdieping met publieke <strong>en</strong>tree <strong>en</strong> daarbov<strong>en</strong> vier kantoorverdieping<strong>en</strong>.<br />

Drie gevels van het gebouw zijn uitgevoerd als aluminium vliesgevels, met zowel glaz<strong>en</strong> als dichte<br />

panel<strong>en</strong>. De vierde gevel is opgebouwd uit geprefabriceerde betonn<strong>en</strong> gevelplat<strong>en</strong>. Door de indeling van<br />

<strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels is e<strong>en</strong> dynamische vlakverdeling ontstaan in het patroon van de ram<strong>en</strong> in de gevel.<br />

Dit gebouw is kleiner dan het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, het heeft ongeveer e<strong>en</strong> kwart van de oppervlakte.<br />

Het gebouw heeft echter wel aan drie zijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aluminium vliesgevel, waarmee het qua afwerking <strong>en</strong><br />

materialisatie meer overe<strong>en</strong>komt met het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. Dit komt ook terug in de hogere gevelprijs.<br />

Kantoorgebouw – Zwolle - Rudy Uyt<strong>en</strong>haak Architect<strong>en</strong>bureau<br />

Dit kantoorgebouw in Zwolle staat aan e<strong>en</strong> plein dat ook e<strong>en</strong> parkeerfunctie bevat. Op de begane grond<br />

is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>treehal <strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitgang van de parkeergarage. In de verdieping<strong>en</strong> zijn de kantoorruimtes te vind<strong>en</strong>.<br />

Door e<strong>en</strong> slimme verspringing met standaardvloer<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong>, zijn op e<strong>en</strong>voudige <strong>en</strong> goedkope<br />

wijze overstekk<strong>en</strong> per verdieping gerealiseerd. De gevels bestaan uit glaz<strong>en</strong> pui<strong>en</strong> met aluminium <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong><br />

<strong>regelwerk</strong>, hout<strong>en</strong> stelkozijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hardst<strong>en</strong><strong>en</strong> v<strong>en</strong>sterbank.<br />

Dit project omvat iets meer dan de helft van het vloeroppervlak van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, daarnaast<br />

heeft het e<strong>en</strong> bijzondere vormgeving <strong>en</strong> grote glaspui<strong>en</strong> met aluminium <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>. Door<br />

de vormgeving van het gebouw <strong>en</strong> de materialisatie is de gevelprijs redelijk vergelijkbaar met het Sci<strong>en</strong>ce<br />

Business C<strong>en</strong>ter.<br />

3 Bron: kost<strong>en</strong>database van www.bouwkost<strong>en</strong>.nl<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

71


72<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Geme<strong>en</strong>tehuis met bibliotheek <strong>en</strong> politiebureau – Goor<br />

BVO: 12.145,00 m 2<br />

BIH: 46.441,00 m3<br />

Geveloppervlak: 6.156,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 17.333.610,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 1.427,22 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 209,00 euro<br />

Brandweerkazerne – Kamp<strong>en</strong><br />

BVO: 3.033,00 m 2<br />

BIH: 1.349,00 m 3<br />

Geveloppervlak: 1.778,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 3.840.560,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 1.266,26 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 224,00 euro<br />

Verpleeghuis – Lelystad<br />

BVO: 6.362,00 m 2<br />

BIH: 23.007,00 m 3<br />

Geveloppervlak: 3.436,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 8.525.585,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 1.340,08 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 160,00 euro<br />

Lyceum – Dev<strong>en</strong>ter<br />

BVO: 10.332,00 m 2<br />

BIH: 41.560,00 m 3<br />

Geveloppervlak: 4.931,00 m 2<br />

Totaal bouwkost<strong>en</strong> 8.449.220,00 euro<br />

Bouwkost<strong>en</strong> per m 2 817,77 euro/m 2<br />

Kost<strong>en</strong> gevel per m 2 BVO: 127,00 euro<br />

Kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s zijn geïndexeerd naar e<strong>en</strong> actueel prijspeil <strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d aan de database van www.bouwkost<strong>en</strong>.nl<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Geme<strong>en</strong>tehuis met bibliotheek <strong>en</strong> politiebureau – Goor - Architect<strong>en</strong>bureau Kristinsson<br />

Dit project bestaat uit e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>voeging van e<strong>en</strong> aantal publieke functies in e<strong>en</strong> groot, op<strong>en</strong>baar gebouw.<br />

Het programma omvat e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>tehuis, bibliotheek <strong>en</strong> politiebureau. De begane grond omvat<br />

e<strong>en</strong> grote publieke <strong>en</strong>tree, terwijl de verdieping<strong>en</strong> daarbov<strong>en</strong> bestaan uit kantor<strong>en</strong>. De geslot<strong>en</strong> gevels<br />

zijn opgebouwd uit metselwerk, de op<strong>en</strong> del<strong>en</strong> zijn uitgevoerd als aluminium vliesgevels met <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

regels.<br />

Dit gebouw is wat betreft de vloeroppervlak iets groter dan het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. Het heeft e<strong>en</strong><br />

iets minder hoogwaardige gevel, maar is verder behoorlijk vergelijkbaar. Ook als groot publiek gebouw<br />

met meerdere functies is het goed vergelijkbaar. De afwerking van de gevel is met metselwerk voor de<br />

geslot<strong>en</strong> del<strong>en</strong> wel iets goedkoper dan e<strong>en</strong> volledige vliesgevel.<br />

Brandweerkazerne – Kamp<strong>en</strong> - BDG Architekt<strong>en</strong> Ing<strong>en</strong>ieurs<br />

Deze brandweerkazerne staat op e<strong>en</strong> beeldbepal<strong>en</strong>de locatie aan e<strong>en</strong> kruispunt in Kamp<strong>en</strong>. Het gebouw<br />

heeft dan ook e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatiever uiterlijk dan e<strong>en</strong> normale brandweerkazerne. Het gebouw heeft e<strong>en</strong><br />

grote hal voor de brandweerfuncties <strong>en</strong> e<strong>en</strong> apart deel met kantoorfuncties <strong>en</strong> wachtruimtes. De gevels<br />

zijn uitgevoerd in metselwerk, waarbij de op<strong>en</strong> del<strong>en</strong> als vliesgevel zijn uitgevoerd.<br />

Dit gebouw heeft ongeveer e<strong>en</strong> derde van de oppervlakte van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. Als brandweerkazerne<br />

is de totale afwerking iets minder hoogwaardig dan van e<strong>en</strong> publiek gebouw als het Sci<strong>en</strong>ce<br />

Business C<strong>en</strong>ter. De vliesgevels <strong>en</strong> vooral de grote glaspui<strong>en</strong> in de gevel zorg<strong>en</strong> toch voor e<strong>en</strong> relatief<br />

hoge kostprijs voor de gevel.<br />

Verpleeghuis – Lelystad - BDG architect<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>ieurs<br />

Dit project is e<strong>en</strong> compact, stedelijk woonblok. Het gebouw heeft e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal, beglaasd atrium met grote<br />

ram<strong>en</strong> <strong>en</strong> transparante doorgang<strong>en</strong> op de begane grond. Het gebouw heeft e<strong>en</strong> transparante, op<strong>en</strong> laag<br />

op de begane grond, met daarbov<strong>en</strong> drie bouwlag<strong>en</strong> met woning<strong>en</strong> <strong>en</strong> functies. De gevels zijn uitgevoerd<br />

in metselwerk. De op<strong>en</strong> del<strong>en</strong> van de gevels zijn uitgevoerd met e<strong>en</strong> aluminium vliesgevelsysteem<br />

met <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels.<br />

Dit project is qua grootte <strong>en</strong>igszins vergelijkbaar met het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. De functie van e<strong>en</strong><br />

verpleeghuis <strong>en</strong> de afwerking van de gevel zijn echter minder vergelijkbaar. Het grootste gedeelte van de<br />

gevels is metselwerk, wat ook terug te zi<strong>en</strong> is in de lagere gevelprijs.<br />

Lyceum – Dev<strong>en</strong>ter - Architect<strong>en</strong>bureau Kristinsson<br />

Dit project omvat e<strong>en</strong> school met plaats voor 1300 leerling<strong>en</strong>. Het gebouw heeft e<strong>en</strong> zakelijke uitstraling<br />

<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> rechthoekige vorm. Het telt vijf bouwlag<strong>en</strong> <strong>en</strong> is in 2 aparte units onderverdeeld. In het <strong>en</strong>e<br />

deel zijn de klaslokal<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>, in het andere deel de algem<strong>en</strong>ere ruimtes <strong>en</strong> praktijklokal<strong>en</strong>. De gevel<br />

is in bakste<strong>en</strong> uitgevoerd <strong>en</strong> vrij sober gehoud<strong>en</strong>. Slechts bij de <strong>en</strong>treepartij is e<strong>en</strong> grote glaz<strong>en</strong> vliesgevel<br />

gebruikt, met aluminium kozijn<strong>en</strong>.<br />

Dit gebouw is met 10.000 m2 heel vergelijkbaar met het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter in grootte. De functie<br />

komt iets minder overe<strong>en</strong>, het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter zal minder e<strong>en</strong>duidige leslokal<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer<br />

foyer/expositieruimtes. De afwerking van de gevel is echter vijwel volledig in bakste<strong>en</strong> <strong>en</strong> is sober gehoud<strong>en</strong>.<br />

Vandaar dat de kost<strong>en</strong> van deze gevel relatief laag zijn <strong>en</strong> minder vergelijkbaar met het Sci<strong>en</strong>ce<br />

Business C<strong>en</strong>ter.<br />

Conclusie refer<strong>en</strong>tieproject<strong>en</strong><br />

Op basis van deze geanalyseerde project<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gesteld dat de afwerking <strong>en</strong> materialisering van<br />

de gevel e<strong>en</strong> veel signifi cantere invloed hebb<strong>en</strong> op de kostprijs van de gevel dan de projectgrootte. Bij<br />

zowel grote als kleine project<strong>en</strong> blijkt de kostprijs van de gevel meer af te hang<strong>en</strong> van de gekoz<strong>en</strong> material<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het afwerkingsniveau. In alle gevall<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> gevel van metselwerk beduid<strong>en</strong>d goedkoper dan<br />

e<strong>en</strong> vliesgevel <strong>of</strong> glaz<strong>en</strong> pui<strong>en</strong>. Voor het refer<strong>en</strong>tieontwerp van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter kan gesteld<br />

word<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> aluminium vliesgevel met beglaasde <strong>en</strong> dichte del<strong>en</strong> uit zal kom<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> kostprijs van<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

73


74<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

LyceumteDev<strong>en</strong>ter<br />

LyceumteDev<strong>en</strong>ter<br />

LyceumteDev<strong>en</strong>ter<br />

LyceumteDev<strong>en</strong>ter<br />

LyceumteDev<strong>en</strong>ter<br />

LyceumteDev<strong>en</strong>ter<br />

LyceumteDev<strong>en</strong>ter<br />

VerpleeghuisteLelystad<br />

VerpleeghuisteLelystad<br />

VerpleeghuisteLelystad<br />

VerpleeghuisteLelystad<br />

VerpleeghuisteLelystad<br />

VerpleeghuisteLelystad<br />

VerpleeghuisteLelystad<br />

BrandweerkazerneteKamp<strong>en</strong><br />

BrandweerkazerneteKamp<strong>en</strong><br />

BrandweerkazerneteKamp<strong>en</strong><br />

BrandweerkazerneteKamp<strong>en</strong><br />

BrandweerkazerneteKamp<strong>en</strong><br />

BrandweerkazerneteKamp<strong>en</strong><br />

Geme<strong>en</strong>tehuismetpolitiebureau<strong>en</strong>bibliotheekteGoor<br />

Geme<strong>en</strong>tehuismetpolitiebureau<strong>en</strong>bibliotheekteGoor<br />

Geme<strong>en</strong>tehuismetpolitiebureau<strong>en</strong>bibliotheekteGoor<br />

Geme<strong>en</strong>tehuismetpolitiebureau<strong>en</strong>bibliotheekteGoor<br />

Geme<strong>en</strong>tehuismetpolitiebureau<strong>en</strong>bibliotheekteGoor<br />

Geme<strong>en</strong>tehuismetpolitiebureau<strong>en</strong>bibliotheekteGoor<br />

KantoorgebouwteZwolle<br />

KantoorgebouwteZwolle<br />

KantoorgebouwteZwolle<br />

KantoorgebouwteZwolle<br />

KantoorgebouwteZwolle<br />

BedrijfsverzamelgebouwteVe<strong>en</strong>dam<br />

BedrijfsverzamelgebouwteVe<strong>en</strong>dam<br />

BedrijfsverzamelgebouwteVe<strong>en</strong>dam<br />

BedrijfsverzamelgebouwteVe<strong>en</strong>dam<br />

BedrijfsverzamelgebouwteVe<strong>en</strong>dam<br />

BedrijfsverzamelgebouwteEmm<strong>en</strong><br />

BedrijfsverzamelgebouwteEmm<strong>en</strong><br />

BedrijfsverzamelgebouwteEmm<strong>en</strong><br />

BedrijfsverzamelgebouwteEmm<strong>en</strong><br />

Bankgebouw Bankgebouwmetbibliotheek<strong>en</strong>13woning<strong>en</strong>tePeyEcht<br />

Bankgebouwmetbibliotheek<strong>en</strong>13woning<strong>en</strong>tePeyEcht<br />

Bankgebouwmetbibliotheek<strong>en</strong>13woning<strong>en</strong>tePeyEcht<br />

met bibliotheek <strong>en</strong> 13 woning<strong>en</strong> te PeyEcht<br />

Sci<strong>en</strong>cebusinessC<strong>en</strong>ter<br />

Sci<strong>en</strong>cebusinessC<strong>en</strong>ter<br />

Sci<strong>en</strong>cebusinessC<strong>en</strong>ter<br />

Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Inhetwerkgefabriceerdegevel<br />

Inhetwerkgefabriceerdegevel<br />

Inhetwerkgefabriceerdegevel<br />

Inhetwerkgefabriceerdegevel<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

BVO BVO(m2) BVO(m2) BVO(m2) BVO(m2) (m2)<br />

Geveloppervlak(m2)<br />

Geveloppervlak(m2)<br />

Geveloppervlak(m2)<br />

Geveloppervlak(m2)<br />

Bouwkost<strong>en</strong>(x€ Bouwkost<strong>en</strong>(x€ Bouwkost<strong>en</strong>(x€ Bouwkost<strong>en</strong>(x€ 1000)<br />

Kost<strong>en</strong>gevelperm2BVO<br />

Kost<strong>en</strong>gevelperm2BVO<br />

Kost<strong>en</strong>gevelperm2BVO<br />

Kost<strong>en</strong>gevelperm2BVO<br />

0,00 2.000,00 4.000,00 6.000,00 8.000,00 10.000,00 12.000,00 14.000,00 16.000,00 18.000,00 20.000,00<br />

€0 €0 € 10.000.000 10.000.000 € 20.000.000 20.000.000 € 30.000.000 30.000.000<br />

Bouwkost<strong>en</strong> k<br />

Totaalkost<strong>en</strong>gevel<br />

Totaalkost<strong>en</strong>gevel<br />

Totaalkost<strong>en</strong>gevel<br />

Totaalkost<strong>en</strong>gevel<br />

Totaalkost<strong>en</strong>gevel<br />

Kost<strong>en</strong>gevelsysteem<br />

Kost<strong>en</strong>gevelsysteem<br />

Kost<strong>en</strong>gevelsysteem<br />

Kost<strong>en</strong>gevelsysteem<br />

Kost<strong>en</strong>gevelsysteem


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

tuss<strong>en</strong> de 250 <strong>en</strong> 300 euro per vierkante meter. De totale bouwkost<strong>en</strong> zijn het meest te vergelijk<strong>en</strong> met<br />

het geme<strong>en</strong>tehuis in Goor <strong>en</strong> het kantoorgebouw in Zwolle. Het geme<strong>en</strong>tehuis in Goor is wat betreft<br />

combinatie van publieke functies <strong>en</strong> interne organisatie vergelijkbaar, het kantoorgebouw in Zwolle vanwege<br />

de architectonische vormgeving. Op basis van deze project<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de te verwacht<strong>en</strong> bouwkost<strong>en</strong><br />

gesteld word<strong>en</strong> op 1.500 euro per vierkante meter. Hier blijk<strong>en</strong> de eerste schatting<strong>en</strong> op basis van<br />

k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> aardig te klopp<strong>en</strong>.<br />

Calculatie met behulp van kost<strong>en</strong>model<br />

Met behulp van meer gedetailleerde kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s van <strong>en</strong>kele databases kan e<strong>en</strong> nauwkeuriger inschatting<br />

gemaakt word<strong>en</strong> van de kost<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vliesgevelsysteem. Volg<strong>en</strong>s Archidat bouwkost<strong>en</strong> komt<br />

e<strong>en</strong> aluminium vliesgevelsysteem uit op e<strong>en</strong> prijs van ongeveer 300 euro per vierkante meter gevel. Hierbij<br />

wordt uitgegaan van e<strong>en</strong> vlak van 9 bij 6 meter met e<strong>en</strong> vlakverdeling van 1500 bij 1500 mm. In het<br />

refer<strong>en</strong>tieontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter is de vlakverdeling echter iets groter <strong>en</strong> is de totale<br />

gevel ook groter. Deze prijsopgave is dus niet geheel accuraat voor dit ontwerp. Volg<strong>en</strong>s bouwkost<strong>en</strong>.nl<br />

ligg<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vliesgevelwand tuss<strong>en</strong> de 450 <strong>en</strong> 550 euro per vierkante meter. 4<br />

De gevel van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter is vervolg<strong>en</strong>s doorgerek<strong>en</strong>d met behulp van het rek<strong>en</strong>model<br />

Svinsk 2009, dat aan de <strong>TU</strong> delft ontwikkeld is voor onderwijsdoeleind<strong>en</strong>. Het rek<strong>en</strong>model is gebaseerd op<br />

het standaard kantoorontwerp, <strong>en</strong> zal dus voor de indeling van het gebouw niet geheel accuraat zijn. Het<br />

Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter heeft e<strong>en</strong> veel ruimere opzet aan verkeers- <strong>en</strong> expositieruimtes <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ingewikkelder<br />

interne logistiek dan e<strong>en</strong> standaard kantoorgebouw. Daarnaast heeft het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter<br />

natuurlijk e<strong>en</strong> publieke functie, in teg<strong>en</strong>stelling tot e<strong>en</strong> kantoor, waar voornamelijk werkplekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> incid<strong>en</strong>teel<br />

vergader- <strong>of</strong> ontvangstruimtes zijn. De kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s over de draagconstructie <strong>en</strong> de interne<br />

organisatie van het gebouw zull<strong>en</strong> daarom minder betrouwbaar zijn. Het kost<strong>en</strong>model zal, uitgaande<br />

van het standaard kantoorontwerp, eerder e<strong>en</strong> te lage waarde dan e<strong>en</strong> te hoge waarde gev<strong>en</strong> voor deze<br />

kost<strong>en</strong>post<strong>en</strong>. Door het afwerkingsniveau zo hoog mogelijk te kiez<strong>en</strong> in het model <strong>en</strong> e<strong>en</strong> iets grotere<br />

vloeroppervlakte op te gev<strong>en</strong> voor het ontwerp, kan dit eff ect deels gecomp<strong>en</strong>seerd word<strong>en</strong>.<br />

Nu zal in het model voornamelijk word<strong>en</strong> gefocused op de gevel, aangezi<strong>en</strong> daar de aandacht van dit<br />

onderzoek op gericht is. Het model zal zodanig moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast dat de gevel vergelijkbaar is<br />

met het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter. Hiertoe moet<strong>en</strong> de geveloppervlaktes <strong>en</strong> de vloeroppervlaktes van het<br />

kost<strong>en</strong>model overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met de ontwerpgegev<strong>en</strong>s. Daarnaast kan de kostprijs van de gevel in het<br />

model word<strong>en</strong> aangepast op de reeds gevond<strong>en</strong> projectgegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s.<br />

Bij invoer in het kost<strong>en</strong>model blijk<strong>en</strong> de beide gevelsystem<strong>en</strong> voornamelijk berek<strong>en</strong>d te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

op grond van e<strong>en</strong> vierkante meterprijs van de gevel. Bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> vierkante<br />

meterprijs tuss<strong>en</strong> de € 800 <strong>en</strong> € 1000, bij de in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel is gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> vierkante<br />

meterprijs tuss<strong>en</strong> de € 400 <strong>en</strong> € 600. Deze hogere vierkante meterprijs van de gevel werkt door in de<br />

totale bouwkost<strong>en</strong>, die voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bijna 2 miljo<strong>en</strong> euro hoger uitvall<strong>en</strong>. Op de totale bouwkost<strong>en</strong><br />

van € 26 miljo<strong>en</strong> is dat e<strong>en</strong> stijging van ongeveer 7 %. In de grafi ek hiernaast zijn de bouwkost<strong>en</strong>,<br />

de totale kost<strong>en</strong> van de gevel <strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> van het gevelsysteem in verhouding te zi<strong>en</strong>.<br />

Deze kost<strong>en</strong>stijging is feitelijk de maximale kost<strong>en</strong>stijging. Het is in het model namelijk niet mogelijk om<br />

de mogelijke kost<strong>en</strong>besparing<strong>en</strong> als gevolg van de kortere bouwtijd, zoals e<strong>en</strong> lagere r<strong>en</strong>telast <strong>en</strong> het<br />

kleinere ruimtebeslag op de bouwplaats als gevolg van de keuze voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel door te rek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

De meerkost<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bestaan daardoor voornamelijk uit de kost<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />

hoogwaardiger product. De besparing<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het bouwproces zijn ook nauwelijks in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

op voorhand te berek<strong>en</strong><strong>en</strong>, deze hang<strong>en</strong> teveel af van lokale factor<strong>en</strong>. Zo wordt de kost<strong>en</strong>besparing door<br />

e<strong>en</strong> kleiner bouwplaatsoppervlak bepaald door de grondkost<strong>en</strong> van de bouwplaats. Per locatie zijn deze<br />

kost<strong>en</strong> weer anders.<br />

4 Bron: www.archidat.nl ; www.bouwkost<strong>en</strong>.nl<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

75


Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

76<br />

Omschrijving E<strong>en</strong>heid Hoeveelheid<br />

refer<strong>en</strong>tie<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Hoeveelheid<br />

eig<strong>en</strong> invoer<br />

Kost<strong>en</strong> per<br />

e<strong>en</strong>heid<br />

Kost<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

invoer<br />

Kost<strong>en</strong> totaal<br />

BOUWKUNDIG WERK € 11.481.800<br />

FUNDERING € 592.700<br />

11 bodemvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standaard m² bbo 2391 € 16 € 39.000<br />

13 vloer<strong>en</strong> op grondslag<br />

Zand m² bbo 2391 € 7 € 16.700<br />

16 funderingsconstructies<br />

paalfundering<strong>en</strong> m² bbo 2391 € 225 € 537.000<br />

17 Berek<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> incl. standaard hei<strong>en</strong><br />

Piling m² bbo 2391 € 0 € 0<br />

SKELET € 935.700<br />

Berek<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> m² bvo 16734 € 56 € 935.700<br />

DAK € 280.400<br />

27 dak-dicht incl. isolatie <strong>en</strong> bedekking<br />

Steel m² bbo 2391 € 92 € 219.800<br />

37 dak-op<strong>en</strong> incl. beweg<strong>en</strong>de del<strong>en</strong><br />

No op<strong>en</strong> parts m² 478 € 0 € 0<br />

47 dak<strong>en</strong>-afwerking<br />

Bitum<strong>en</strong> m² bbo 2391 € 25 € 60.600<br />

GEVELS € 4.411.400<br />

21 buit<strong>en</strong>wand<strong>en</strong>-dicht<br />

High-tech m² 4456 2636 € 1.047 € 2.760.300<br />

31 buit<strong>en</strong>wand<strong>en</strong>-op<strong>en</strong><br />

Automatic airlock st 1 1 € 22.913 € 10.000 € 10.000<br />

Climate facade m² 2849 1720 € 859 € 1.477.900<br />

Sun blind: Awnings m² 2849 € 57 € 163.200<br />

BINNENWANDEN € 2.096.000<br />

22 binn<strong>en</strong>wand-dicht<br />

Partitions (-15 dB) m² 6282 € 107 € 672.200<br />

Brandwer<strong>en</strong>de separatiewand m² 806 € 127 € 102.700<br />

Corridor wall (-15 dB) m² 6584 € 107 € 704.500<br />

Stability wall 20 cm m² 898 € 127 € 114.300<br />

32 binn<strong>en</strong>wand-op<strong>en</strong> 0<br />

Door (semisolid core) m² 1138 € 155 € 176.600<br />

Fire-retarding wall m² 81 € 219 € 17.700<br />

42 wandafwerking<br />

Standard m² 31982 € 10 € 308.000<br />

VLOEREN € 3.165.600<br />

23 vloer<strong>en</strong> dicht<br />

Imposed load 250 kN m² bvo 15897 € 91 € 1.443.400<br />

33 vloerop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

N.a. m² 116 € 0 € 0<br />

43 vloerafwerking<br />

Floor finishing-hard: ceramic tiles m² 1673 € 92 € 154.200<br />

Floor finishing-s<strong>of</strong>t: carpet m² 14224 € 31 € 436.300<br />

24 trapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> helling<strong>en</strong><br />

Functional st 18 € 1.483 € 26.700<br />

45 plafondafwerking<strong>en</strong><br />

Luxe m² bvo 16734 € 66 € 1.105.000<br />

WERK<strong>TU</strong>IGBOUWKUNDIG € 6.688.600<br />

51 warmte-opwekking<br />

Improved effici<strong>en</strong>cy m² bvo 16734 €4 € 70.500<br />

52 afvoer<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 €4 € 62.400<br />

53 water<br />

Standard m² bvo 16734 € 5 € 91.700<br />

54 gass<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 2 € 31.100<br />

55 koude-opwekking <strong>en</strong> distributie<br />

No cooling m² bvo 16734 € 0 € 0<br />

56 warmtedistributie<br />

Radiator with individual control m² bvo 16734 € 40 € 668.100<br />

57 luchtbehandeling<br />

Airconditioning m² bvo 16734 € 336 € 5.620.400<br />

58 regeling klimaat <strong>en</strong> sanitair<br />

Standard m² bvo 16734 € 9 € 144.400<br />

ELECTROTECHNIEK € 2.637.400<br />

61 c<strong>en</strong>tr. elektrotechnische voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 69 € 1.152.100<br />

62 krachtstroom<br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 56.400<br />

63 verlichting<br />

Standard m² bvo 16734 € 45 € 752.800<br />

64 communicatie<br />

Telephone m² bvo 16734 € 20 € 337.100<br />

65 beveiliging<br />

Lightning and fire protection m² bvo 16734 € 18 € 297.100<br />

67 gebouwbeheersvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 41.900<br />

BIJZONDERE INSTALLATIES € 299.900<br />

66 lift <strong>en</strong> transport<br />

Functional st 3 € 99.954 € 299.900<br />

VASTE INRICHTING € 289.200<br />

71 vaste verkeersvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 €4 € 71.900<br />

72 vaste gebruikersvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 52.300<br />

73 vaste keuk<strong>en</strong>voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 52.300<br />

74 vaste sanitaire voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 €4 € 63.600<br />

75 vaste onderhoudsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Window cleaning system: Ladder m² bvo 16734 € 2 € 29.100<br />

76 vaste opslagvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 1 € 20.000<br />

TERREIN 10741 € 416.900<br />

901 grondvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> m²<br />

Standard m² 0 € 5 € 0<br />

902 opstall<strong>en</strong> m²<br />

fiets<strong>en</strong>berging (berek<strong>en</strong>d) m² 84 € 646 € 54.100<br />

903 omheining<strong>en</strong> m²<br />

F<strong>en</strong>ce m² 207 € 21 € 4.400<br />

904 terreinafwerking<strong>en</strong><br />

Simple m² 0 €6 € 0<br />

parker<strong>en</strong> op terrein st 334 € 1.073 € 358.400<br />

Basem<strong>en</strong>t car parking - norm 1 st 0 € 0 € 0<br />

Directe bouwkost<strong>en</strong> € 21.813.800<br />

Bouwplaatskost<strong>en</strong> % 12,0 € 2.617.700<br />

Algem<strong>en</strong>e kost<strong>en</strong> % 6,0 € 1.465.900<br />

Winst <strong>en</strong> risico % 3,0 € 776.900<br />

Bouwkost<strong>en</strong> € 26.674.300<br />

In het werk gefabriceerde gevel<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Omschrijving E<strong>en</strong>heid Hoeveelheid<br />

refer<strong>en</strong>tie<br />

Hoeveelheid<br />

eig<strong>en</strong> invoer<br />

Kost<strong>en</strong> per<br />

e<strong>en</strong>heid<br />

Kost<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

invoer<br />

Kost<strong>en</strong> totaal<br />

BOUWKUNDIG WERK € 9.513.200<br />

FUNDERING € 592.700<br />

11 bodemvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standaard m² bbo 2391 € 16 € 39.000<br />

13 vloer<strong>en</strong> op grondslag<br />

Zand m² bbo 2391 € 7 € 16.700<br />

16 funderingsconstructies<br />

paalfundering<strong>en</strong> m² bbo 2391 € 225 € 537.000<br />

17 Berek<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> incl. standaard hei<strong>en</strong><br />

Piling m² bbo 2391 € 0 € 0<br />

SKELET € 935.700<br />

Berek<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> m² bvo 16734 € 56 € 935.700<br />

DAK € 280.400<br />

27 dak-dicht incl. isolatie <strong>en</strong> bedekking<br />

Steel m² bbo 2391 € 92 € 219.800<br />

37 dak-op<strong>en</strong> incl. beweg<strong>en</strong>de del<strong>en</strong><br />

No op<strong>en</strong> parts m² 478 € 0 € 0<br />

47 dak<strong>en</strong>-afwerking<br />

Bitum<strong>en</strong> m² bbo 2391 € 25 € 60.600<br />

GEVELS € 2.442.800<br />

21 buit<strong>en</strong>wand<strong>en</strong>-dicht<br />

High-tech m² 4456 2636 € 1.047 € 600 € 1.581.600<br />

31 buit<strong>en</strong>wand<strong>en</strong>-op<strong>en</strong><br />

Automatic airlock st 1 € 22.913 € 10.000 € 10.000<br />

Climate facade m² 2849 1720 € 859 € 400 € 688.000<br />

Sun blind: Awnings m² 2849 € 57 € 163.200<br />

BINNENWANDEN € 2.096.000<br />

22 binn<strong>en</strong>wand-dicht<br />

Partitions (-15 dB) m² 6282 € 107 € 672.200<br />

Brandwer<strong>en</strong>de separatiewand m² 806 € 127 € 102.700<br />

Corridor wall (-15 dB) m² 6584 € 107 € 704.500<br />

Stability wall 20 cm m² 898 € 127 € 114.300<br />

32 binn<strong>en</strong>wand-op<strong>en</strong> 0<br />

Door (semisolid core) m² 1138 € 155 € 176.600<br />

Fire-retarding wall m² 81 € 219 € 17.700<br />

42 wandafwerking<br />

Standard m² 31982 € 10 € 308.000<br />

VLOEREN € 3.165.600<br />

23 vloer<strong>en</strong> dicht<br />

Imposed load 250 kN m² bvo 15897 € 91 € 1.443.400<br />

33 vloerop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

N.a. m² 116 € 0 € 0<br />

43 vloerafwerking<br />

Floor finishing-hard: ceramic tiles m² 1673 € 92 € 154.200<br />

Floor finishing-s<strong>of</strong>t: carpet m² 14224 € 31 € 436.300<br />

24 trapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> helling<strong>en</strong><br />

Functional st 18 € 1.483 € 26.700<br />

45 plafondafwerking<strong>en</strong><br />

Luxe m² bvo 16734 € 66 € 1.105.000<br />

WERK<strong>TU</strong>IGBOUWKUNDIG € 6.688.600<br />

51 warmte-opwekking<br />

Improved effici<strong>en</strong>cy m² bvo 16734 €4 € 70.500<br />

52 afvoer<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 €4 € 62.400<br />

53 water<br />

Standard m² bvo 16734 € 5 € 91.700<br />

54 gass<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 2 € 31.100<br />

55 koude-opwekking <strong>en</strong> distributie<br />

No cooling m² bvo 16734 € 0 € 0<br />

56 warmtedistributie<br />

Radiator with individual control m² bvo 16734 € 40 € 668.100<br />

57 luchtbehandeling<br />

Airconditioning m² bvo 16734 € 336 € 5.620.400<br />

58 regeling klimaat <strong>en</strong> sanitair<br />

Standard m² bvo 16734 € 9 € 144.400<br />

ELECTROTECHNIEK € 2.637.400<br />

61 c<strong>en</strong>tr. elektrotechnische voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 69 € 1.152.100<br />

62 krachtstroom<br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 56.400<br />

63 verlichting<br />

Standard m² bvo 16734 € 45 € 752.800<br />

64 communicatie<br />

Telephone m² bvo 16734 € 20 € 337.100<br />

65 beveiliging<br />

Lightning and fire protection m² bvo 16734 € 18 € 297.100<br />

67 gebouwbeheersvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 41.900<br />

BIJZONDERE INSTALLATIES € 299.900<br />

66 lift <strong>en</strong> transport<br />

Functional st 3 € 99.954 € 299.900<br />

VASTE INRICHTING € 289.200<br />

71 vaste verkeersvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 €4 € 71.900<br />

72 vaste gebruikersvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 52.300<br />

73 vaste keuk<strong>en</strong>voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 3 € 52.300<br />

74 vaste sanitaire voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 €4 € 63.600<br />

75 vaste onderhoudsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Window cleaning system: Ladder m² bvo 16734 € 2 € 29.100<br />

76 vaste opslagvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Standard m² bvo 16734 € 1 € 20.000<br />

TERREIN 10741 € 416.900<br />

901 grondvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> m²<br />

Standard m² 0 € 5 € 0<br />

902 opstall<strong>en</strong> m²<br />

fiets<strong>en</strong>berging (berek<strong>en</strong>d) m² 84 € 646 € 54.100<br />

903 omheining<strong>en</strong> m²<br />

F<strong>en</strong>ce m² 207 € 21 € 4.400<br />

904 terreinafwerking<strong>en</strong><br />

Simple m² 0 €6 € 0<br />

parker<strong>en</strong> op terrein st 334 € 1.073 € 358.400<br />

Basem<strong>en</strong>t car parking - norm 1 st 0 € 0 € 0<br />

Directe bouwkost<strong>en</strong> € 19.845.200<br />

Bouwplaatskost<strong>en</strong> % 12,0 € 2.381.400<br />

Algem<strong>en</strong>e kost<strong>en</strong> % 6,0 € 1.333.600<br />

Winst <strong>en</strong> risico % 3,0 € 706.800<br />

Bouwkost<strong>en</strong> € 24.267.000


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Calculatie op basis van informatie produc<strong>en</strong>t<br />

De prijs van e<strong>en</strong> aluminium <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel kan ook geschat<br />

word<strong>en</strong> op basis van informatie van de gevelproduc<strong>en</strong>t. Het is echter niet goed mogelijk om op voorhand<br />

nauwkeurige bedrag<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> per ontwerp de gevelleveranciers e<strong>en</strong> andere <strong>of</strong>f erte mak<strong>en</strong>.<br />

Afhankelijk van hun eig<strong>en</strong> productietempo <strong>en</strong> -mogelijkhed<strong>en</strong> van dat mom<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de geschiktheid<br />

van hun methodes voor de toepassing op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> ontwerp, kan e<strong>en</strong> <strong>of</strong>f erte hoger <strong>of</strong> lager uitvall<strong>en</strong>.<br />

Naar aanleiding van e<strong>en</strong> berek<strong>en</strong>ing op basis van e<strong>en</strong> aantal uitgevoerde project<strong>en</strong> van Schüco kon<br />

gesteld word<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> simpele vliesgevel met <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> op e<strong>en</strong> prijs van ongeveer € 250 tot €<br />

300 per vierkante meter gevel uitkomt. E<strong>en</strong> iets zwaardere vliesgevel komt neer op e<strong>en</strong> prijs van € 300 tot<br />

€ 375 per vierkante meter. Bij toepassing van structurele beglazing komt m<strong>en</strong> uit op e<strong>en</strong> prijs van € 600<br />

tot € 800. E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zit daar in prijs nog bov<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> vierkante meterprijs van € 800 tot wel<br />

€1200.<br />

Nu is e<strong>en</strong> vierkante meterprijs voor e<strong>en</strong> gevel nog maar e<strong>en</strong> deel van de totale kost<strong>en</strong>, verbond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />

gevel. Zo br<strong>en</strong>gt e<strong>en</strong> langere bouwtijd, zeker op de bouwplaats, hogere kost<strong>en</strong> met zich mee, ev<strong>en</strong>als e<strong>en</strong><br />

groter ruimtegebruik op de bouwplaats. Daarnaast is e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel e<strong>en</strong> kwalitatief hoogwaardiger<br />

product, met e<strong>en</strong> betere kwaliteit van detaillering <strong>en</strong> uitvoering, waar ook door betere inspectie <strong>en</strong> certifi<br />

cering meer garanties op gegev<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. Deze bijkom<strong>en</strong>de aspect<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> er voor dat de hogere<br />

vierkante meterprijs van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel afhankelijk van het ontwerp <strong>en</strong> randvoorwaard<strong>en</strong> wel <strong>of</strong><br />

niet gecomp<strong>en</strong>seerd kan word<strong>en</strong> door besparing<strong>en</strong> op andere del<strong>en</strong> van het totale bouwproces. 5<br />

Overige factor<strong>en</strong> die de bouwkost<strong>en</strong> beïnvloed<strong>en</strong><br />

De keuze voor e<strong>en</strong> bepaald systeem beïnvloedt zodo<strong>en</strong>de meerdere factor<strong>en</strong> in het bouwproces, die vervolg<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> eff ect kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> op de bouwkost<strong>en</strong>. Hierbij kan het zowel gaan om factor<strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />

ontwerp <strong>of</strong> de uitvoering ervan complicer<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijzonder vertrag<strong>en</strong>, als om factor<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> onzekerheid<br />

meebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Het betreft dan zak<strong>en</strong> die, als gevolg van e<strong>en</strong> bepaalde systeemkeuze, kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot<br />

vertraging<strong>en</strong> <strong>of</strong> onverwachte kost<strong>en</strong>stijging<strong>en</strong>. Deze factor<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> niet vanzelfsprek<strong>en</strong>d e<strong>en</strong> kost<strong>en</strong>stijging<br />

bij de keuze voor e<strong>en</strong> van beide gevelsystem<strong>en</strong>. Maar afhankelijk van de omstandighed<strong>en</strong> kan<br />

bijvoorbeeld e<strong>en</strong> vertraging in de bouw onacceptabel hoge kost<strong>en</strong> met zich mee br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, <strong>of</strong> e<strong>en</strong> opdrachtgever<br />

is gebond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> beperkt budget zonder ruimte voor kost<strong>en</strong>stijging<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> dergelijk<br />

geval zal gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om zoveel mogelijk onzekerhed<strong>en</strong> uit te sluit<strong>en</strong> <strong>en</strong> te kiez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> systeem<br />

dat zekerheid biedt op de gew<strong>en</strong>ste gebied<strong>en</strong>.<br />

Bouwtijd:<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is er e<strong>en</strong> grote kans op tijdsvertraging door omstandighed<strong>en</strong> op<br />

de bouwplaats. Aangezi<strong>en</strong> het meeste constructiewerk voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel op de<br />

bouwplaats, in weer <strong>en</strong> wind zal gebeur<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> vertraging<strong>en</strong> op de bouwplaats e<strong>en</strong> groot eff ect op de<br />

bouwtijd <strong>en</strong> -kost<strong>en</strong> van de gevel. Omdat juist de dichting van de gevel bepal<strong>en</strong>d is voor de verdere vordering<br />

van de werkzaamhed<strong>en</strong>, zoals de afwerking <strong>en</strong> installaties, zal e<strong>en</strong> vertraging in het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

van de gevel eff ect hebb<strong>en</strong> op de planning van alle daarop volg<strong>en</strong>de werkzaamhed<strong>en</strong>. Afhankelijk van<br />

het project zijn er meer <strong>en</strong> minder kost<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> aan tijdsvertraging<strong>en</strong> in de dichting van de gevel.<br />

E<strong>en</strong> groot voordeel van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel op het gebied van bouwkost<strong>en</strong> is de snelle dichting van de<br />

gevel <strong>en</strong> de korte bouwtijd op de bouwplaats. Doordat de montage van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> op de bouwplaats<br />

snel kan gebeur<strong>en</strong>, hoeft er weinig in weer <strong>en</strong> wind te word<strong>en</strong> gewerkt <strong>en</strong> is er ook minder risico op vertraging<strong>en</strong><br />

<strong>of</strong> kwaliteitsverlies door de weersomstandighed<strong>en</strong>. De gevel kan sneller gedicht word<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

risico op vertraging<strong>en</strong> in de bouw is kleiner. 6<br />

Serieproductie:<br />

E<strong>en</strong> positief eff ect op de bouwkost<strong>en</strong> wordt geleverd doordat bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel<br />

5 Bron: Gesprek met Ton Geerts, Schüco Nederland<br />

6 Oesterle e.a.; Doppelschalige fassad<strong>en</strong>, p. 136<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

77


78<br />

Uitgav<strong>en</strong><br />

Uitgav<strong>en</strong><br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Korte bouwtijd<br />

Lage financieringslast<br />

Start van de<br />

Bouwwerkzaamhed<strong>en</strong><br />

In het werk gefabriceerde gevel<br />

Langere bouwtijd<br />

Hogere financieringslast<br />

Start van de<br />

Bouwwerkzaamhed<strong>en</strong><br />

Financieringslast<br />

Oplevering<br />

& In gebruikname<br />

Financieringslast<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Tijd<br />

Oplevering<br />

& In gebruikname<br />

Tijd


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

makkelijk met veel id<strong>en</strong>tieke panel<strong>en</strong> gewerkt kan word<strong>en</strong>. Door de geringe afmeting<strong>en</strong> van de constructieonderdel<strong>en</strong><br />

kan veel gevarieerd word<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> standaardmat<strong>en</strong> <strong>en</strong> is het mogelijk om grote series aan<br />

gevelonderdel<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> fabricer<strong>en</strong>, in plaats van kleinere series <strong>of</strong> veel unieke passtukk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> grotere<br />

serie onderdel<strong>en</strong> is meestal voordeliger te mak<strong>en</strong> dan veel verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>. Gevelfabrikant<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> in geval van e<strong>en</strong> grote serie vaak e<strong>en</strong> lagere prijs bied<strong>en</strong>.<br />

Keuzevrijheid <strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tie:<br />

E<strong>en</strong> opdrachtgever heeft in de in het werk gefabriceerde gevelbouw e<strong>en</strong> veel ruimere keus uit leveranciers,<br />

doordat het e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudiger gevelsysteem is <strong>en</strong> meer bedrijv<strong>en</strong> de techniek<strong>en</strong> <strong>en</strong> capacitit<strong>en</strong> in<br />

huis hebb<strong>en</strong>. Enerzijds levert dit meer concurr<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> dus ook scherpere aanbieding<strong>en</strong> op. Anderzijds<br />

geeft het grote aanbod aan deskudige bedrijv<strong>en</strong> ook zekerheid in het geval van tekortkoming<strong>en</strong> door de<br />

gekoz<strong>en</strong> leverancier. In dat geval kan de opdracht relatief e<strong>en</strong>voudig word<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> andere<br />

leverancier, zonder veel verlies in kost<strong>en</strong> <strong>of</strong> tijd. Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn er minder bedrijv<strong>en</strong> die<br />

de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> expertise bezitt<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> complexe <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te realiser<strong>en</strong>. De leverancier<br />

zal dus zorgvuldiger gekoz<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan bij de in het werk gefabriceerde gevelbouw,<br />

<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>tijds overstapp<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> andere leverancier is minder goed mogelijk. 7<br />

Kwaliteitsverschil:<br />

Als er e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel beschadigd is <strong>of</strong> aangepast moet word<strong>en</strong>, is de kans veel<br />

groter dat dit e<strong>en</strong> lange vertraging oplevert, aangezi<strong>en</strong> de complete <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moeilijk achteraf aan te<br />

pass<strong>en</strong> zijn. Op het mom<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t moet word<strong>en</strong> aangepast, kan de montage van de andere<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> ook niet verder gaan, aangezi<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> allemaal op elkaar aan moet<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

beschadigd <strong>of</strong> ongeschikt elem<strong>en</strong>t zal dus e<strong>en</strong> grote vertraging <strong>en</strong> extra kost<strong>en</strong> met zich mee br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Dit risico kan goed word<strong>en</strong> beheersd doordat de kwaliteitsinspectie in e<strong>en</strong> fabriek veel betere garanties<br />

kan bied<strong>en</strong> dan de controle op de bouwplaats. Door het effi ciënt gebruik van machines <strong>en</strong> de geoptimaliseerde<br />

omstandighed<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek kan de inzet van duur personeel word<strong>en</strong> geoptimaliseerd. Hoogopgeleid<br />

personeel kan in e<strong>en</strong> fabriek de sam<strong>en</strong>stelling van e<strong>en</strong> complex elem<strong>en</strong>t verzorg<strong>en</strong>, terwijl op de<br />

bouwplaats weinig inzet van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> nodig is bij de korte montage. Doordat er minder in de buit<strong>en</strong>lucht<br />

hoeft te word<strong>en</strong> gewerkt, kan er e<strong>en</strong> hogere kwaliteit bereikt word<strong>en</strong> in de afwerking <strong>en</strong> detaillering van<br />

de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Door de productie in e<strong>en</strong> fabriek is de kwaliteitsbeheersing <strong>en</strong> inspectie veel beter te organiser<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> grondiger uit te voer<strong>en</strong>. Het is dus mogelijk om meer garanties te krijg<strong>en</strong> over de kwaliteit van<br />

de uitvoering van de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. 8<br />

Financieringslast:<br />

De kortere bouwtijd van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel betek<strong>en</strong>t dat de fi nancieringslast voor de opdrachtgever<br />

door e<strong>en</strong> kortere looptijd van het bouwproces ook lager wordt. Vanaf het mom<strong>en</strong>t dat begonn<strong>en</strong> wordt<br />

met bouw<strong>en</strong>, zal de opdrachtgever de bouwkost<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> fi nancier<strong>en</strong> aan de aannemer, onderaannemers,<br />

leveranciers <strong>en</strong> andere betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>. In eerste instantie begint de fi nanciering van e<strong>en</strong> bouwproject<br />

met de kost<strong>en</strong> van ontwerp <strong>en</strong> planning, deze kost<strong>en</strong> zijn relatief laag, vergelek<strong>en</strong> met de kost<strong>en</strong><br />

die gemaakt word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de daadwerkelijke bouw. Op het mom<strong>en</strong>t dat begonn<strong>en</strong> word met bouw<strong>en</strong>,<br />

zull<strong>en</strong> de uitgav<strong>en</strong> snel stijg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bouwproject levert in deze fase nog ge<strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> op, dus de<br />

opdrachtgever zal deze uitgav<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> voorfi nancier<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>telast, doordat het geld<br />

voor deze voorfi nanciering zal moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gele<strong>en</strong>d. E<strong>en</strong> verkorting van de bouwtijd betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong><br />

verkorting van de fi nancieringslast. Tuss<strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t van de investering <strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t waarop het<br />

gebouw opgeleverd is <strong>en</strong> dus opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> gaat g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong> zit immers minder tijd, zodat het geld minder<br />

lang hoeft te word<strong>en</strong> gele<strong>en</strong>d. De to<strong>en</strong>ame van de fi nancieringslast bij e<strong>en</strong> langere bouwtijd kan bij e<strong>en</strong><br />

r<strong>en</strong>testand van ongeveer 6% uiteindelijk <strong>en</strong>kele proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op de totale investeringskost<strong>en</strong> uitmak<strong>en</strong>. Het<br />

kost<strong>en</strong>eff ect van e<strong>en</strong> kortere bouwtijd is in orde van grootte dus vergelijkbaar met e<strong>en</strong> stijging van <strong>en</strong>kele<br />

7 Oesterle e.a.; Doppelschalige fassad<strong>en</strong>, p. 140<br />

8 Brock, L. , Designing the exterior wall., pp. 116-118<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

79


80<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de kostprijs van de gevel.<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Conclusies met betrekking tot bouwkost<strong>en</strong><br />

Uiteindelijk zull<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> keuze voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>of</strong> e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel de<br />

bouwkost<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol spel<strong>en</strong> in de overweging<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het ontwerp-<br />

<strong>en</strong> uitvoeringsproces. Hierbij is op voorhand moeilijk te voorspell<strong>en</strong> wat de precieze kost<strong>en</strong>eff ect<strong>en</strong> van<br />

de verschill<strong>en</strong>de ontwerpkeuzes zijn. De relatie kost<strong>en</strong>-kwaliteit is niet e<strong>en</strong>duidig te mak<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook het<br />

kost<strong>en</strong>eff ect van tijdsbesparing<strong>en</strong> in het bouwproces, effi ciënter gebruik van productiemethodes, scherpe<br />

<strong>of</strong>f ertes van derde partij<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke zijn pas gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> ontwerpproces duidelijk te krijg<strong>en</strong>. Dit<br />

leidt ertoe dat bouwkost<strong>en</strong> weliswaar als argum<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangevoerd bij ontwerpbeslissing<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> bepaalde keuzes zeker om fi nanciële red<strong>en</strong><strong>en</strong> gemaakt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, maar dat bij de meeste keuzes<br />

de totale kost<strong>en</strong>eff ect<strong>en</strong> zeer moeilijk te voorspell<strong>en</strong> zijn.<br />

De architectonische, technische <strong>en</strong> functionele waarde van de gevel zull<strong>en</strong> uiteindelijk belangrijker moet<strong>en</strong><br />

zijn dan de bouwkost<strong>en</strong>, wil m<strong>en</strong> tot goede architectuur kom<strong>en</strong>. Daarnaast zijn bij e<strong>en</strong> gevel ook de<br />

kost<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de de gebruiksfase van belang. Door e<strong>en</strong> kwalitatief beter ontwerp, dat in eerste instantie<br />

hogere bouwkost<strong>en</strong> met zich meebr<strong>en</strong>gt, kan uiteindelijk e<strong>en</strong> besparing op <strong>en</strong>ergiegebruik <strong>of</strong> onderhoudskost<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gerealiseerd gedur<strong>en</strong>de de lev<strong>en</strong>sduur van e<strong>en</strong> gebouw.<br />

De afweging voor e<strong>en</strong> duurdere gevel kan beter word<strong>en</strong> gemaakt op het mom<strong>en</strong>t dat de bouwkost<strong>en</strong><br />

voor de gevel word<strong>en</strong> beschouwd in relatie tot de totale bouwkost<strong>en</strong> <strong>en</strong> de totale investeringskost<strong>en</strong>. De<br />

investeringskost<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> gebouw zijn de som van de grondkost<strong>en</strong>, bouwkost<strong>en</strong>, inrichtingskost<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />

bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong>. Op de totale investeringskost<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> bouwproject hebb<strong>en</strong> de directe bouwkost<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> aandeel van ongeveer 40 tot 50%. In deze bouwkost<strong>en</strong> heeft de gevel e<strong>en</strong> aandeel van ongeveer<br />

15 tot 20%. Dit betek<strong>en</strong>t dus dat e<strong>en</strong> stijging in de kost<strong>en</strong> van de gevel e<strong>en</strong> relatief klein eff ect heeft op de<br />

totale investeringskost<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> gebouw. Wanneer de prijs van de gevel met 10% zou stijg<strong>en</strong>, stijg<strong>en</strong> de<br />

bouwkost<strong>en</strong> nog maar met 2% <strong>en</strong> is de stijging van de investeringskost<strong>en</strong> nog maar 1%. Zelfs als de gevel<br />

tweemaal zo duur zou word<strong>en</strong>, stijg<strong>en</strong> de totale investeringskost<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong> nog maar met 10%. De kost<strong>en</strong><br />

voor de gevel hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dusdanig klein aandeel in de totale bouw- <strong>en</strong> investeringskost<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> project,<br />

dat het veel belangrijker is om voor e<strong>en</strong> kwalitatief hoogstaande gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> optimaal bouwproces<br />

te kiez<strong>en</strong>, dan om e<strong>en</strong> gevel zo goedkoop mogelijk te bouw<strong>en</strong>. Het uiteindelijke eff ect van e<strong>en</strong> kost<strong>en</strong>besparing<br />

op e<strong>en</strong> gevel is immers maar gering, terwijl de waarde van e<strong>en</strong> goede gevel veel groter is <strong>en</strong> vaak<br />

op de lange termijn zelfs winst kan oplever<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> laatste aspect is de architectonische waarde van e<strong>en</strong> gevel. Deze waarde is moeilijk in geld uit te<br />

drukk<strong>en</strong>, maar is niettemin belangrijk om te noem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gevel is als buit<strong>en</strong>zijde van e<strong>en</strong> gebouw als het<br />

ware het gezicht van e<strong>en</strong> gebouw. E<strong>en</strong> bepaalde keuze voor e<strong>en</strong> ingewikkelder vormgeving <strong>of</strong> e<strong>en</strong> duurder,<br />

hoogwaardiger gevel kan weliswaar meer kost<strong>en</strong> met zich mee br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, maar kan daarmee wel e<strong>en</strong><br />

gebouw waardevoller mak<strong>en</strong> in de beleving van gebruikers <strong>en</strong> bezoekers. E<strong>en</strong> gebouw met meer architectonische<br />

waarde kan erin resulter<strong>en</strong> dat bij de exploitatie e<strong>en</strong> hogere huurprijs gevraagd kan word<strong>en</strong>.<br />

De relatie tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hogere huurprijs <strong>of</strong> exploitatieopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> versus de extra kost<strong>en</strong> van de architectonische<br />

kwaliteit is niet e<strong>en</strong>duidig <strong>en</strong> bijvoorbeeld afhankelijk van de locatie, concurr<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> marktwerking.<br />

Het is aan de eig<strong>en</strong>aar <strong>of</strong> de gebruiker <strong>of</strong> deze bereid zijn meer te betal<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> hoogwaardiger<br />

gebouw. Er kan echter wel degelijk bij e<strong>en</strong> ontwerp op gestuurd word<strong>en</strong> om door e<strong>en</strong> hogere architectonische<br />

kwaliteit meer opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> in de exploitatiefase te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

81


Opbouw van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

82<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwproces <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

In dit ho<strong>of</strong>dstuk zal het bouwproces van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel word<strong>en</strong> bestudeerd, te beginn<strong>en</strong> met de<br />

organisatie van de bouwplaats. Onderzocht wordt welke werkzaamhed<strong>en</strong> plaats moet<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat<br />

dit betek<strong>en</strong>t voor het ruimtebeslag <strong>en</strong> de inrichting van de bouwplaats. Vervolg<strong>en</strong>s wordt de montagevolgorde<br />

van de gevel bestudeerd, om e<strong>en</strong> overzicht te krijg<strong>en</strong> van welke handeling<strong>en</strong> nodig zijn voor het<br />

monter<strong>en</strong> van de gevel. Hierna volgt e<strong>en</strong> analyse naar de consequ<strong>en</strong>ties van deze gevelmontage voor de<br />

bouwtijd. Onderzocht wordt hoe de tijdsverdeling van het bouwproces is over de verschill<strong>en</strong>de handeling<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> fases. Tot slot wordt het besprok<strong>en</strong> bouwproces toegepast op het gevelontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce<br />

Business C<strong>en</strong>ter, om inzicht te verkrijg<strong>en</strong> in de gevolg<strong>en</strong> van de keuze voor e<strong>en</strong> dergelijk gevelsysteem<br />

voor e<strong>en</strong> concreet ontwerp.<br />

Organisatie van de bouwplaats:<br />

E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is volledig geprefabriceerd <strong>en</strong> hoeft op de bouwplaats slechts nog gemonteerd te<br />

word<strong>en</strong>. De bouwplaats di<strong>en</strong>t daarom gericht te zijn op het ontvang<strong>en</strong> van vrachtwag<strong>en</strong>s met geprefabriceerde<br />

gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> het snel monter<strong>en</strong> van deze <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Het is mogelijk om de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

direct vanaf de vrachtwag<strong>en</strong> in één <strong>en</strong>kele hijsgang naar hun defi niteve positie in de gevel te hijs<strong>en</strong>, maar<br />

er zijn ook methodes waarbij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in aparte arbeidsgang<strong>en</strong> gelost <strong>en</strong> gehes<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De keuze<br />

voor één van beide methodes is afhankelijk van de beschikbare ruimte op de bouwplaats, de noodzaak<br />

om <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> voor montage te kantel<strong>en</strong> <strong>of</strong> na te bewerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de tijdsdruk bij de montage.<br />

Montage in één arbeidsgang<br />

Wanneer er voor gekoz<strong>en</strong> wordt om de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in één keer vanaf de vrachtwag<strong>en</strong>s te hijs<strong>en</strong><br />

naar de defi nitieve positie in de gevel, moet het voor de vrachtwag<strong>en</strong>s met <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> mogelijk zijn om<br />

tot onder het bereik van de hijskraan te rijd<strong>en</strong>, zodat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> direkt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgehes<strong>en</strong>.<br />

Meestal betek<strong>en</strong>t dit dat er e<strong>en</strong> bouwweg moet ligg<strong>en</strong> vanaf de op<strong>en</strong>bare weg tot vlak aan het gebouw,<br />

met voldo<strong>en</strong>de verharding om zware vrachtwag<strong>en</strong>s te drag<strong>en</strong>. De vrachtwag<strong>en</strong> moet vervolg<strong>en</strong>s blijv<strong>en</strong><br />

wacht<strong>en</strong> tot alle <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn gehes<strong>en</strong>, wat <strong>en</strong>ige tijd kan dur<strong>en</strong>. Hoewel de vrachtwag<strong>en</strong>s vaak lang<br />

moet<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong>, is het belangrijker om de kraantijd effi ciënt te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> deze veel kostbaarder<br />

is. Om de snelle voortgang in de montage van de gevel te garander<strong>en</strong> zal e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de vrachtwag<strong>en</strong><br />

met gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> al klaar moet<strong>en</strong> staan voordat de eerste vrachtwag<strong>en</strong> weg is. Er moet dus op de<br />

bouwplaats ook ruimte zijn voor e<strong>en</strong> opstelling waar <strong>en</strong>kele vrachtwag<strong>en</strong>s staan te wacht<strong>en</strong> tot er gelost<br />

kan word<strong>en</strong>.<br />

Het voordeel van deze methode is dat er op de bouwplaats nauwelijks opslagruimte nodig is, de wacht<strong>en</strong>de<br />

vrachtwag<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> bij extreem ruimtegebrek zelfs langs de op<strong>en</strong>bare weg <strong>of</strong> e<strong>en</strong> externe locatie<br />

opgesteld word<strong>en</strong>. Nadeel is dat de aanlevering van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zich voegt naar het tempo van de montage<br />

<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele vertaging in de montage ook de logistiek van aanlevering van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

zal verstor<strong>en</strong>. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> ook precies op volgorde van montage word<strong>en</strong> aangeleverd <strong>en</strong> op de<br />

vrachtwag<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> gelad<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t ook dat de vrachtwag<strong>en</strong>s niet op de meest effi ciënte manier<br />

gelad<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. 1<br />

Levering <strong>en</strong> montage losgekoppeld<br />

Als er wordt gekoz<strong>en</strong> om de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in aparte arbeidsgang<strong>en</strong> te loss<strong>en</strong> <strong>en</strong> te monter<strong>en</strong>, zal er op<br />

de bouwplaats e<strong>en</strong> losplek moet<strong>en</strong> zijn waar de gev<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met behulp van e<strong>en</strong> kraan <strong>of</strong> vorkheftruck<br />

van de vrachtwag<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gelost. Deze losplek kan buit<strong>en</strong> het bereik van de hijskraan ligg<strong>en</strong>,<br />

hetge<strong>en</strong> de veiligheid t<strong>en</strong> goede komt. De vrachtwag<strong>en</strong> kan in één keer gelost word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> hoeft niet te<br />

wacht<strong>en</strong> op montage van alle gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Vervolg<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> tijdelijk word<strong>en</strong><br />

opgeslag<strong>en</strong> op de bouwplaats, tot ze ingehes<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de gevel. Deze opslag hoeft meestal<br />

niet lang te dur<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft vooral e<strong>en</strong> buff erfunctie. Vanaf de opslagplaats kunn<strong>en</strong> de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

vervolg<strong>en</strong>s in het gebouw gehes<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Als deze opslag niet al onder het kraanbereik ligt, moet<strong>en</strong> de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> heftruck onder het kraanbereik word<strong>en</strong> gebracht.<br />

1 Oesterle e.a., Doppelschalige fassad<strong>en</strong> ; pp. 136-138<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

83


84<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Organisatie van de bouwplaats bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Door de effi ciënte logistiek is er weinig ruimte nodig op de bouwplaats.<br />

Bron: Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> , Gesprek met Schüco<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Voordeel van deze methode is dat de logistiek van aanlevering <strong>en</strong> montage wordt losgekoppeld <strong>en</strong> daarmee<br />

aanmerkelijk minder complex <strong>en</strong> storingsgevoelig wordt. De gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> op de meest<br />

effi ciënte manier vervoerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> niet noodzakelijk in de volgorde van montage aangeleverd<br />

te word<strong>en</strong>. Nadel<strong>en</strong> aan deze methode zijn het ruimtebeslag van de opslag op de bouwplaats. Indi<strong>en</strong><br />

deze ruimte er niet is op bijvoorbeeld e<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>stedelijke locatie, dan kan deze methode niet gebruikt<br />

word<strong>en</strong>. Daarbij zijn compleet geprefabriceerde gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, zeker als er sprake is van geïntegreerde<br />

installaties, nogal kwetsbaar bij opslag op de bouwplaats. Om beschadiging<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t de<br />

oplsagtijd zo kort mogelijk te zijn. Ook betek<strong>en</strong>t elke handeling aan e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t dat er meer tijd <strong>en</strong> geld<br />

in het bouwproces wordt besteed. Er moet dus e<strong>en</strong> duidelijk voordeel mee behaald word<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t<br />

met meer handeling<strong>en</strong> te monter<strong>en</strong>. 2<br />

Montagevoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel wordt met behulp van e<strong>en</strong> hijskraan gemonteerd, er zijn verder ge<strong>en</strong> steigers <strong>of</strong> andere<br />

hulpvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> nodig op de bouwplaats. Deze hijskraan moet voldo<strong>en</strong>de capaciteit hebb<strong>en</strong> om<br />

de zware, verdiepingshoge <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te kunn<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> <strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de plekk<strong>en</strong> in de gevel te hijs<strong>en</strong>.<br />

De bouwkraan die wordt gebruikt bij de bouw van de draagconstructie kan hier ev<strong>en</strong>tueel voor gebruikt<br />

word<strong>en</strong>, mits de capaciteit <strong>en</strong>igszins overe<strong>en</strong>komt met de gevraagde capaciteit voor de gevel. Bij<br />

e<strong>en</strong> betonn<strong>en</strong> draagconstructie met geprefabriceede <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zal er e<strong>en</strong> zware kraan ingezet zijn voor<br />

de bouw. Als het beton ter plekke gestort is, <strong>of</strong> als er gebruik gemaakt is van e<strong>en</strong> staalskelet, is de kraan<br />

minder zwaar, maar heeft waarschijnlijk wel voldo<strong>en</strong>de vermog<strong>en</strong> om ook aluminium sandwichpanel<strong>en</strong><br />

in de gevel te hijs<strong>en</strong>. De keuze voor e<strong>en</strong> bepaald type <strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> aan kraan wordt gemaakt door de<br />

aannemer <strong>en</strong> heeft ook te mak<strong>en</strong> met economische <strong>en</strong> logistieke omstandighed<strong>en</strong> van het bedrijf. In<br />

sommige gevall<strong>en</strong> kan het lon<strong>en</strong>d zijn om e<strong>en</strong> vaste tor<strong>en</strong>kraan in te zett<strong>en</strong>, die vervolg<strong>en</strong>s ook di<strong>en</strong>st<br />

kan do<strong>en</strong> voor de assemblage van de gevel. Voordeel hiervan is dat dezelfde bouwkraan tijd<strong>en</strong>s het hele<br />

bouwproces aanwezig is <strong>en</strong> er niet telk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> andere kraan hoeft te word<strong>en</strong> opgebouwd <strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong>.<br />

De bezettingsgraad van deze kraan moet dan wel hoog g<strong>en</strong>oeg zijn om de investering lon<strong>en</strong>d te mak<strong>en</strong>.<br />

Anders zal gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om te werk<strong>en</strong> met mobiele kran<strong>en</strong>, die naar behoefte voor kortere tijd gehuurd<br />

word<strong>en</strong>.<br />

Wanneer de capaciteit van de bouwkraan voor de ruwbouw niet voldo<strong>en</strong>de overe<strong>en</strong>komt met het gewicht<br />

van de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, zal e<strong>en</strong> aparte kraan gebruikt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor de montage van de<br />

gevel. Afhankelijk van het b<strong>en</strong>odigde vermog<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> bepaalde kraan gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> het<br />

monter<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel maar relatief kort duurt, zal dan e<strong>en</strong> mobiele kraan gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong>,<br />

die alle<strong>en</strong> op het mom<strong>en</strong>t van montage ingezet hoeft te word<strong>en</strong>. 3<br />

Bouwvolgorde:<br />

Gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel word<strong>en</strong> in de fabriek volledig geprefabriceerd <strong>en</strong> in hun geheel<br />

getransporteerd naar de bouwplaats. Alle logistiek van aanlevering <strong>en</strong> montage van verschill<strong>en</strong>de<br />

onderdel<strong>en</strong> gebeurt dan ook in de fabriek <strong>en</strong> heeft verder ge<strong>en</strong> gevolg<strong>en</strong> voor het bouwproces. Ev<strong>en</strong>tuele<br />

vertaging<strong>en</strong> in het bouw<strong>en</strong> van de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kom<strong>en</strong> voor rek<strong>en</strong>ing van de gevelbouwer. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

moet<strong>en</strong> in hun geheel vervoerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn op dat mom<strong>en</strong>t kwetsbaar voor beschadiging<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vervorming<strong>en</strong>. Meestal zijn de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> echter door de in de fabriek verlijmde hoekverbinding<strong>en</strong><br />

sterk <strong>en</strong> stijf g<strong>en</strong>oeg om de belasting<strong>en</strong> van het vervoer <strong>en</strong> de montage te drag<strong>en</strong>. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong><br />

vaak wel beschermd langs de kwetsbare gepr<strong>of</strong>i leerde rand<strong>en</strong> met blokk<strong>en</strong> piepschuim. Ook word<strong>en</strong> de<br />

pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> afgeplakt met bescherm<strong>en</strong>de tape, om krass<strong>en</strong> <strong>en</strong> stot<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong>.<br />

Montagepunt<strong>en</strong><br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan gemonteerd word<strong>en</strong> als de draagconstructie gereed is. In de vloerrand<strong>en</strong> <strong>of</strong> de gevelbalk<br />

word<strong>en</strong> de montagepunt<strong>en</strong> voor de gevel nauwkeurig uitgezet. Deze montagepunt<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> de<br />

2 Oesterle e.a., Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> ; pp. 136-139<br />

3 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

85


86<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Bouw van de draagconstructie. Aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> stell<strong>en</strong> van de montagepunt<strong>en</strong>.<br />

Montage van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in één richting. Laatste elem<strong>en</strong>t is e<strong>en</strong> passtuk <strong>en</strong> sluit de gevel.<br />

Mogelijke belading van vrachtwag<strong>en</strong>s met gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter.<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> op hun kant vervoerd op e<strong>en</strong> dieplader.<br />

Afhankelijk van het gewicht pass<strong>en</strong> er maximaal 8 <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> op e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong>.<br />

Bron: Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> , Gesprek met Schüco<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

maatafwijking<strong>en</strong> in de achterligg<strong>en</strong>de betonconstructie op <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> overbrugging naar de nauwe<br />

toleranties van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. In drie richting<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> de montagepunt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stelmogelijkheid<br />

hebb<strong>en</strong>, zodat zowel in hoogte, breedte als diepte alle montagepunt<strong>en</strong> in één vlak ligg<strong>en</strong>. Wanneer alle<br />

montagepunt<strong>en</strong> precies op de juiste plek zijn aangebracht, is de montage van de gevel <strong>en</strong> vooral ook het<br />

stell<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zeer e<strong>en</strong>voudig <strong>en</strong> snel. De aansluit<strong>en</strong>de nad<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn alle<strong>en</strong><br />

goed uit te voer<strong>en</strong> als de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> allemaal op de juiste plek t<strong>en</strong> opzichte van elkaar zijn gemonteerd <strong>en</strong><br />

er ge<strong>en</strong> grote kier<strong>en</strong> <strong>of</strong> nad<strong>en</strong> ontstaan. Het is dus belangrijk dat deze montagepunt<strong>en</strong> zeer nauwekeurig<br />

word<strong>en</strong> uitgezet op de gevel. Door middel van laser-meetapparatuur kan precies word<strong>en</strong> vastgesteld<br />

<strong>of</strong> alle punt<strong>en</strong> in één vlak ligg<strong>en</strong>. Het stell<strong>en</strong> van de montagepunt<strong>en</strong> kan gebeur<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong>uit het<br />

gebouw. Vanaf de verdiepingsvloer<strong>en</strong> kan telk<strong>en</strong>s aan de buit<strong>en</strong>zijde e<strong>en</strong> montagepunt word<strong>en</strong> aangebracht,<br />

ingemet<strong>en</strong> <strong>en</strong> op maat gesteld.<br />

Als de montagepunt<strong>en</strong> voor de gevel op maat gesteld zijn, kan in principe de gevel gemonteerd word<strong>en</strong>.<br />

Om e<strong>en</strong> goede dichting van de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad te bereik<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> de aansluiting<strong>en</strong> van de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong>igszins in elkaar schuiv<strong>en</strong>, als e<strong>en</strong> soort messing- <strong>en</strong> groef verbinding. Hierdoor kunn<strong>en</strong> de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> slechts in één richting gemonteerd word<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> elk volg<strong>en</strong>d elem<strong>en</strong>t teg<strong>en</strong> het vorige<br />

elem<strong>en</strong>t aan geplaatst moet word<strong>en</strong>. De rechte <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> van e<strong>en</strong> gevelvlak word<strong>en</strong> als eerste gemonteerd.<br />

Als twee gevelvlakk<strong>en</strong> gemonteerd zijn, kan het hoekelem<strong>en</strong>t als laatste word<strong>en</strong> gemonteerd, als<br />

sluitstuk. Er is dus ge<strong>en</strong> mogelijkheid om <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> later nog te monter<strong>en</strong> <strong>of</strong> in e<strong>en</strong> andere volgorde<br />

te monter<strong>en</strong>. Door e<strong>en</strong> goede kwaliteitscontrole van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> doordachte logistiek kan er<br />

voor gezorgd word<strong>en</strong> dat de montage van de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> ook daadwerkelijk in e<strong>en</strong> ononderbrok<strong>en</strong><br />

stroom kan doorgaan. 4<br />

Hijsproces<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> vanaf de begane grond, waar ze word<strong>en</strong> aangeleverd, word<strong>en</strong> ingehes<strong>en</strong> op hun<br />

plek in de gevel. In het meest e<strong>en</strong>voudige geval word<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> rechtop op e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong> vervoerd<br />

<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ze in één hijsgang direct naar hun defi nitieve positie gehes<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Meestal echter<br />

zal het effi ciënter zijn om de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> ligg<strong>en</strong>d <strong>of</strong> op hun kant te vervoer<strong>en</strong>. In dat geval moet elk<br />

elem<strong>en</strong>t eerst gekanteld <strong>of</strong> gedraaid word<strong>en</strong> voor het gereed is om in de gevel gehes<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Dit<br />

draai<strong>en</strong> <strong>of</strong> kantel<strong>en</strong> kan gecombineerd word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele tuss<strong>en</strong>tijdse opslag op de bouwplaats.<br />

Allereerst moet e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> aangepikt aan de hijskraan. De hijskraan hijst vanaf één punt, terwijl<br />

e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t vaak meerdere hijsog<strong>en</strong> heeft. Om zijwaartse spatkracht<strong>en</strong> op de hijsog<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong> zal<br />

er gebruik moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt van e<strong>en</strong> hijsbalk met twee hijsog<strong>en</strong>. Op het mom<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t<br />

gekanteld moet word<strong>en</strong>, kan eerst het <strong>en</strong>e hijsoog word<strong>en</strong> vastgemaakt <strong>en</strong> kan het elem<strong>en</strong>t gekanteld<br />

word<strong>en</strong> door het aan het <strong>en</strong>e hijsoog e<strong>en</strong> eindje omhoog te takel<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s kan de takel aan het<br />

tweede hijsoog word<strong>en</strong> bevestigd <strong>en</strong> kan het elem<strong>en</strong>t omhoog word<strong>en</strong> gehes<strong>en</strong> naar de positie in de<br />

gevel. 5<br />

Montage<br />

Op het mom<strong>en</strong>t dat het gevelelem<strong>en</strong>t op de defi nitieve positie is gehes<strong>en</strong>, kan het elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> bevestigd<br />

aan de montagepunt<strong>en</strong>, die van tevor<strong>en</strong> op de juiste maat zijn gesteld. Hierbij kan soms gebruik<br />

gemaakt word<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> tijdelijke hijsrail die aan e<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong>de verdieping is bevestigd. De gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

word<strong>en</strong> dan door de hijskraan omhoog gehes<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de rail gehang<strong>en</strong>. Vanaf de rail kan het<br />

elem<strong>en</strong>t heel nauwkeurig op de defi nitieve positie gehes<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> afgesteld word<strong>en</strong>. Vooral in het<br />

geval van hoogbouw kan e<strong>en</strong> dergelijke montagerail nuttig zijn, aangezi<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> vanaf e<strong>en</strong> montagerail<br />

e<strong>en</strong> verdieping hoger veel nauwkeuriger ingehes<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan vanaf e<strong>en</strong> grote hoogte<br />

met de hijskraan. Er kan voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om deze montagerail perman<strong>en</strong>t aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> aan het<br />

gebouw <strong>en</strong> deze in te zett<strong>en</strong> als glaz<strong>en</strong>wasinstallatie. E<strong>en</strong> dergelijke hijsvoorzi<strong>en</strong>ing aan de buit<strong>en</strong>zijde<br />

van de gevel is door de zwaardere uitvoering duurder dan e<strong>en</strong> gewone glaz<strong>en</strong>wasinstallatie, maar de<br />

4 Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> ; pp. 154-159<br />

5 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

87


88<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

De gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> van de vrachwag<strong>en</strong> gehes<strong>en</strong>. Met behulp van tijdelijke hijsconstructies kan het elem<strong>en</strong>t gekanteld<br />

word<strong>en</strong>, zodat het rechtop staat.<br />

Als het elem<strong>en</strong>t rechtop aan de kraan hangt, kunn<strong>en</strong> tijdelijke bescherming<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> verwijderd <strong>en</strong> kan het word<strong>en</strong> ingehes<strong>en</strong><br />

De montageploeg op de verdieping ontvangt het elem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> verzorgt de<br />

plaatsing <strong>en</strong> montage.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Het elem<strong>en</strong>t kan vervolg<strong>en</strong>s naar de juiste plek in de gevel gehes<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

besparing<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de gebruiksfase van het gebouw zijn aanzi<strong>en</strong>lijk. De gevel is namelijk altijd goed<br />

bereikbaar van de buit<strong>en</strong>zijde, zowel voor schoonmaak als voor klein <strong>en</strong> groot onderhoud. Zodra er e<strong>en</strong><br />

glaspaneel vervang<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> <strong>en</strong> hiervoor ge<strong>en</strong> aparte kraan hoeft te word<strong>en</strong> ingehuurd, is deze<br />

investering al terugverdi<strong>en</strong>d. 6<br />

Afwerking<br />

E<strong>en</strong> deskundige montageploeg di<strong>en</strong>t er op toe te zi<strong>en</strong> dat de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de nad<strong>en</strong> goed aansluit<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> verzorgt de defi nitieve plaatsing <strong>en</strong> fi jne afregeling van alle stelmogelijkhed<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>tuele dec<strong>en</strong>trale<br />

installaties <strong>of</strong> doorgekoppelde leiding<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong>. Alle werkzaamhed<strong>en</strong><br />

aan de montage van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kunn<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong>uit het gebouw gebeur<strong>en</strong>, zodat er ge<strong>en</strong><br />

steigers <strong>of</strong> hoogwerkers nodig zijn voor de montage <strong>of</strong> afwerking van de gevel.<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is direct na de montage van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> bouwkundig geslot<strong>en</strong>, zodat gestart kan<br />

word<strong>en</strong> met de verdere afwerking binn<strong>en</strong> in het gebouw. Meestal zal gestreefd word<strong>en</strong> om personeel <strong>en</strong><br />

materieel zo in te zett<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> hele verdieping in één dag gemonteerd kan word<strong>en</strong>. In to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />

mate wordt er voor gekoz<strong>en</strong> om vlak voor de dichting van de gevel e<strong>en</strong> inbouwpakket met binn<strong>en</strong>wand<strong>en</strong>,<br />

vloerafwerking<strong>en</strong> <strong>en</strong> installatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> op de verdieping te plaats<strong>en</strong>. Dit pakket kan door de<br />

hijskraan e<strong>en</strong>voudig geplaatst word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> alle material<strong>en</strong> voor de binn<strong>en</strong>afwerking zijn dan op hun plaats<br />

zodra de gevel dicht is. 7<br />

Bouwtijd:<br />

Ontwerpfase<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel wordt in zijn geheel geprefabriceerd <strong>en</strong> op de bouwplaats gemonteerd als kant- <strong>en</strong>klare<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. De ontwerpfase van de gevel zal relatief lang dur<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> alle problem<strong>en</strong>, detaillering<br />

<strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong> in het ontwerp van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgelost. Er is door de hoge mate<br />

van prefabricage ge<strong>en</strong> mogelijkheid om onderdel<strong>en</strong> in het werk te stell<strong>en</strong> <strong>of</strong> te assembler<strong>en</strong>. Hierdoor is<br />

de ontwerpfase van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel complexer <strong>en</strong> langer dan van de in het werk gefabriceerde gevel.<br />

Daarnaast is e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel e<strong>en</strong> totaaloplossing, waarbij alle gevelonderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> -functies in één<br />

elem<strong>en</strong>t gecombineerd word<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat alle ontwerpdisciplines geïntegreerd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

in hetzelde ontwerp. Er zijn zodo<strong>en</strong>de tijd<strong>en</strong>s de ontwerpfase meer partij<strong>en</strong> met uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de expertise<br />

betrokk<strong>en</strong>, zodat het ontwerpproces langer duurt <strong>en</strong> gevoeliger is voor storing<strong>en</strong> <strong>en</strong> vertraging<strong>en</strong> door<br />

overleg tuss<strong>en</strong> alle betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>. Niet alle<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> alle technische problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong><br />

tijd<strong>en</strong>s de ontwerpfase word<strong>en</strong> opgelost, maar alle verschill<strong>en</strong>de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> ook per stuk word<strong>en</strong><br />

uitgetek<strong>en</strong>d om ze op maat te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Waar bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel sneller kan<br />

word<strong>en</strong> volstaan met principedetails zal voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel elk verschill<strong>en</strong>d elem<strong>en</strong>t moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

getek<strong>en</strong>d. Hierdoor volgt bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel na de ontwerpfase eerst nog e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>fase voordat<br />

kan word<strong>en</strong> overgegaan tot de productie.<br />

Productiefase<br />

Vervolg<strong>en</strong>s moet de gevel word<strong>en</strong> geproduceerd in e<strong>en</strong> fabriek. De productiefase van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

zal langer dur<strong>en</strong> dan van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel, aangezi<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> gecompliceerder<br />

zijn <strong>en</strong> er ook onderdel<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de fabrikant<strong>en</strong> in het uiteindelijke elem<strong>en</strong>t gecombineerd<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Eerst moet<strong>en</strong> de losse onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geproduceerd. Aangezi<strong>en</strong> de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

maatwerk zijn, zal het vaak ook nodig zijn om nieuwe aluminium pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> voor deze <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te<br />

ontwikkel<strong>en</strong>. Voor de productie van deze pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s extrusiemall<strong>en</strong> gemaakt word<strong>en</strong>,<br />

waarna met de productie van de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. De verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> voor de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> op aparte locaties geproduceerd <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s getransporteerd naar de gevelfabrikant.<br />

De productie <strong>of</strong> levering van deze aparte onderdel<strong>en</strong> kan vertraging oplop<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee de productie<br />

van de hele gevel vertrag<strong>en</strong>. De kans op vertraging<strong>en</strong> in deze fase is overig<strong>en</strong>s niet heel groot,<br />

6 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

7 R<strong>en</strong>ck<strong>en</strong>s, J. , Facades in Glas <strong>en</strong> Aluminium ; pp. 220-234<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

89


90<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Montagepunt met stelmogelijkhed<strong>en</strong> in drie richting<strong>en</strong>.<br />

SchematischeweergaveverdelingbouwtijdElem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Draagconstructiegereed<br />

Aanbestedingvandeopdracht<br />

Ontwerp<strong>en</strong>vande<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Uittek<strong>en</strong><strong>en</strong>vanalle<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><strong>en</strong>details<br />

Productievangevelonderdel<strong>en</strong>indefabriek<br />

Toeleveringonderdel<strong>en</strong>aangevelbouwer<br />

Productievan<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>doordegevelbouwer<br />

Transport<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>naarbouwplaats<br />

Aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>stell<strong>en</strong>vanmontagepunt<strong>en</strong> Werkopdebouwplaats<br />

Montagevande<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Inhijs<strong>en</strong>vanafwerkingspakket<br />

SchematischeweergaveverdelingbouwtijdInhetWerkgefabriceerdegevel<br />

Draagconstructiegereed<br />

Aanbested<strong>en</strong>vandeopdracht<br />

Ontwerp<strong>en</strong>vandegevel,principedetails<br />

Productievandegevelonderdel<strong>en</strong><br />

Transportvangevelonderdel<strong>en</strong>naarbouwplaats<br />

Opslagtijd,veiligheidsmarge<br />

Aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>stell<strong>en</strong>vanmontagepunt<strong>en</strong> Werkopdebouwplaats<br />

Stijl<strong>en</strong>opmaatmak<strong>en</strong><br />

Stijl<strong>en</strong>monter<strong>en</strong><strong>en</strong>stell<strong>en</strong><br />

Regelsopmaatmak<strong>en</strong><br />

Regelsmonter<strong>en</strong><br />

Rubberpr<strong>of</strong>iel<strong>en</strong>inspecter<strong>en</strong><br />

Gevelpanel<strong>en</strong>monter<strong>en</strong><br />

Glasvlakk<strong>en</strong>monter<strong>en</strong><br />

Klemlijst<strong>en</strong>aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

Rubberpr<strong>of</strong>iel<strong>en</strong>inspecter<strong>en</strong><br />

Deklijst<strong>en</strong>aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

Ev<strong>en</strong>tueelprestatietestvane<strong>en</strong>gevelvlak<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

doordat de verschill<strong>en</strong>de leveranciers volg<strong>en</strong>s str<strong>en</strong>ge kwaliteitsnorm<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. De levering <strong>en</strong> kwaliteit<br />

van de onderdel<strong>en</strong> is ook contractueel vastgelegd, zodat deze onzekerhed<strong>en</strong> goed beheersbaar zijn.<br />

De productie kan vervolg<strong>en</strong>s gebeur<strong>en</strong> met gespecialiseerde machines <strong>en</strong> onder gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong>,<br />

zodat het proces effi ciënter <strong>en</strong> nauwkeuriger kan gebeur<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> hinder ondervindt van<br />

weersomstandighed<strong>en</strong>. Zeker als m<strong>en</strong> beschikt over de meest moderne, digitaal aangestuurde machines,<br />

kan elk onderdeel van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t volkom<strong>en</strong> uniek gemaakt word<strong>en</strong> <strong>en</strong> is het relatief e<strong>en</strong>voudig om alle<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> verschill<strong>en</strong>d te mak<strong>en</strong>. Daarnaast zijn de kwaliteitscontroles in e<strong>en</strong> fabriek beter <strong>en</strong> nauwkeuriger<br />

uit te voer<strong>en</strong>, zodat er minder kans is op vertraging<strong>en</strong> in de bouw door defecte <strong>of</strong> verkeerde onderdel<strong>en</strong>.<br />

8<br />

Transportfase<br />

Daarna moet<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> naar de bouwplaats vervoerd word<strong>en</strong>. Door de afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gewicht<br />

van volledig geassembleerde gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zal het vervoer erg complex zijn. De gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn,<br />

zeker inclusief beglazing, kwetsbaar voor beschadiging<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervorming<strong>en</strong> door onjuiste belasting. De<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> dus goed beschermd word<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> beschadiging<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het transport, door middel<br />

van piepschuim blokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> afstandhouders. Daarbij zijn verdiepingshoge gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> nogal groot<br />

om te vervoer<strong>en</strong> over de weg. Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met beperkte grootte kunn<strong>en</strong> nog rechtop op e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> vervoerd, maar in de meeste gevall<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> ligg<strong>en</strong>d <strong>of</strong> schuin staand vervoerd<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> dieplader. Er pass<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> dergelijk geval maar <strong>en</strong>kele <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> per keer op<br />

e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong>. Het transport naar de bouwplaats kost dus meer tijd <strong>en</strong> is minder effi ciënt dan bij e<strong>en</strong><br />

in het werk gefabriceerde gevel. 9<br />

Montage<br />

De assemblage van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zelf zal bijzonder snel gaan. Op de bouwplaats hoev<strong>en</strong> geprefabriceerde<br />

gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> slechts nog aangepikt, op hun plaats gehes<strong>en</strong>, nauwkeurig gesteld <strong>en</strong> afgepikt te word<strong>en</strong>.<br />

Dit proces omvat e<strong>en</strong> aantal kraanhandeling<strong>en</strong> per elem<strong>en</strong>t. Vervolg<strong>en</strong>s kan mete<strong>en</strong> het volg<strong>en</strong>de<br />

elem<strong>en</strong>t ernaast geplaatst word<strong>en</strong>. De plaatsing van de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> is per elem<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> kwestie van<br />

ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> minut<strong>en</strong>. In de meeste gevall<strong>en</strong> kan bij de assemblage van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel e<strong>en</strong> productietempo<br />

van e<strong>en</strong> halve tot e<strong>en</strong> hele verdieping per dag gehaald word<strong>en</strong>. Dit is aanmerkelijk sneller dan bij<br />

e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel.<br />

De assemblagefase op de bouwplaats is het mom<strong>en</strong>t waarop de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel e<strong>en</strong> signifi cante tijdsbeparing<br />

oplevert. De gevel is bij <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>bouw in <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong>, terwijl bij de in het werk<br />

gefabriceerde gevelbouw dit veel langer duurt. In het ideale geval wordt de gevel ontworp<strong>en</strong> <strong>en</strong> geproduceerd<br />

tijd<strong>en</strong>s de voorbereidingsfase <strong>en</strong> de ruwbouw van de draagconstructie. Wanneer de draagconstructie<br />

dan af is, kan in <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> de gevel aangebracht <strong>en</strong> gedicht word<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong> aannemer is<br />

het erg belangrijk om de gevel wind- <strong>en</strong> waterdicht te krijg<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> er dan met de afwerking aan de<br />

binn<strong>en</strong>zijde begonn<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. Door vlak voor de dichting van de gevel e<strong>en</strong> afwerkingspakket met<br />

alle b<strong>en</strong>odigde material<strong>en</strong> voor de binn<strong>en</strong>afwerking op de vloer<strong>en</strong> te plaats<strong>en</strong>, is de logistiek na het dicht<strong>en</strong><br />

van de gevel zeer e<strong>en</strong>voudig, aangezi<strong>en</strong> er nauwelijks meer material<strong>en</strong> naar bov<strong>en</strong> vervoerd hoev<strong>en</strong><br />

te word<strong>en</strong>. 10<br />

Toepassing bij het ontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter:<br />

Indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel wordt toegepast voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, zal er voor gekoz<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> om de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> niet in één keer te monter<strong>en</strong>, maar tijdelijk op te slaan op de bouwplaats.<br />

Er is namelijk op de bouwplaats in het Technopolis voldo<strong>en</strong>de ruimte beschikbaar om gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

tijdelijk op te slaan. Belangrijker is nog dat de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> door de grotere verdiepingshoogte van het<br />

Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter te groot zijn om rechtop vervoerd te word<strong>en</strong>. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> dus ligg<strong>en</strong>d<br />

<strong>of</strong> op hun kant op e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong> gelad<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> voor de montage gekanteld word<strong>en</strong> om<br />

8 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

9 Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> ; pp. 154-159<br />

10 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

91


92<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

ze rechtop in de gevel te kunn<strong>en</strong> hang<strong>en</strong>. Deze extra arbeidsgang van draai<strong>en</strong> <strong>en</strong> kantel<strong>en</strong> bij het loss<strong>en</strong><br />

van de vrachtwag<strong>en</strong>s moet in elk geval plaatsvind<strong>en</strong>, om de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> rechtop te kunn<strong>en</strong> monter<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast kunn<strong>en</strong> tijdelijke bescherming<strong>en</strong> na het loss<strong>en</strong> van de vrachtwag<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor het inhijs<strong>en</strong> in de<br />

gevel verwijderd word<strong>en</strong>. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zull<strong>en</strong> door de geringe gebouwhoogte niet op e<strong>en</strong> montagerail<br />

gehes<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>, maar zull<strong>en</strong> in één keer door de hijskraan in hun defi nitieve positie gehes<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Op de bouwplaats in Technopolis is voldo<strong>en</strong>de ruimte beschikbaar voor de aanlevering<br />

van <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> door vrachtwag<strong>en</strong>s. Wel moet er op gelet word<strong>en</strong> dat de bouwweg<strong>en</strong> in de slappe <strong>Delft</strong>se<br />

bodem voldo<strong>en</strong>de stevig zijn voor de zware vrachtwag<strong>en</strong>s.<br />

Als het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter wordt uitgevoerd met e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, betek<strong>en</strong>t dit dat het ruimtebeslag<br />

van de bouwplaats relatief klein is. Aangezi<strong>en</strong> het niet om e<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>stedelijke locatie gaat, levert<br />

dit wel e<strong>en</strong> voordeel op door lagere bouwplaatskost<strong>en</strong>, maar zal het naar verwachting niet doorslaggev<strong>en</strong>d<br />

zijn. Het voordeel is wel dat er weinig opslag van material<strong>en</strong> op de bouwplaats hoeft plaats te vind<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> dat er dus minder kans is op schade door vandalisme <strong>of</strong> diefstal op de bouwplaats.<br />

E<strong>en</strong> ander voordeel is dat er bij de toepassing van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel ge<strong>en</strong> steigers <strong>of</strong> hoogwerkervoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

aan de buit<strong>en</strong>kant van het gebouw hoev<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. De gevel kan met behulp van e<strong>en</strong><br />

tor<strong>en</strong>kraan, die ook gebruikt wordt voor de bouw van de draagconstructie <strong>en</strong> voor de bouw van de om<br />

het gebouw he<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>de parkeergarage, word<strong>en</strong> gemonteerd. Het voordeel is dat er voldo<strong>en</strong>de kraancapaciteit<br />

zal zijn voor de zware gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> de kraan alle zijd<strong>en</strong> van het gebouw kan bereik<strong>en</strong>.<br />

Uiteindelijk is de keuze voor e<strong>en</strong> kraan aan de aannemer, maar e<strong>en</strong> mogelijkheid tot effi ciënt gebruik van<br />

e<strong>en</strong> bepaalde kraanoptie kan e<strong>en</strong> aannemer in staat stell<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> scherpere <strong>of</strong>f erte te mak<strong>en</strong>.<br />

De snelle dichting van de gevel, ook e<strong>en</strong> groot voordeel van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, zal bij het Sci<strong>en</strong>ce Business<br />

C<strong>en</strong>ter ge<strong>en</strong> bijzonder voordeel oplever<strong>en</strong>. Wel is er door de bijzondere publieke functie met expositie<br />

<strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tiezal<strong>en</strong> vermoedelijk meer afwerking aan het interieur van het gebouw te verricht<strong>en</strong>.<br />

Hier kan pas mee begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als de gevel gedicht is, <strong>en</strong> de snelheid waarmee e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

gedicht kan word<strong>en</strong> komt dan wel van pas. E<strong>en</strong> nadeel van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan zijn dat het moeilijk is<br />

om <strong>en</strong>kele op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de gevel te lat<strong>en</strong> voor de aanvoer van material<strong>en</strong> voor de afbouw aan het interieur.<br />

Alle material<strong>en</strong> voor de afwerking moet<strong>en</strong> dus voor de dichting van de gevel word<strong>en</strong> aangevoerd, <strong>of</strong><br />

nadi<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong>uit word<strong>en</strong> aangevoerd.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

93


Opbouw van de in het werk gefabriceerde gevel.<br />

94<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bouwproces in het werk gefabriceerde gevel<br />

In dit ho<strong>of</strong>dstuk zal het bouwproces van de in het werk gefabriceerde gevel word<strong>en</strong> bestudeerd, te beginn<strong>en</strong><br />

met de organisatie van de bouwplaats. Onderzocht wordt welke werkzaamhed<strong>en</strong> plaats moet<strong>en</strong><br />

vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat dit betek<strong>en</strong>t voor het ruimtebeslag <strong>en</strong> de inrichting van de bouwplaats. Vervolg<strong>en</strong>s wordt<br />

de montagevolgorde van de gevel bestudeerd, om e<strong>en</strong> overzicht te krijg<strong>en</strong> van welke handeling<strong>en</strong> nodig<br />

zijn voor het monter<strong>en</strong> van de gevel. Hierna volgt e<strong>en</strong> analyse naar de consequ<strong>en</strong>ties van deze gevelmontage<br />

voor de bouwtijd. Onderzocht wordt hoe de tijdsverdeling van het bouwproces is over de verschill<strong>en</strong>de<br />

handeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> fases. Tot slot wordt het besprok<strong>en</strong> bouwproces toegepast op het gevelontwerp<br />

voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter, om inzicht te verkrijg<strong>en</strong> in de gevolg<strong>en</strong> van de keuze voor e<strong>en</strong> in het<br />

werk gefabriceerde gevel voor e<strong>en</strong> concreet ontwerp.<br />

Organisatie van de bouwplaats:<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde vliesgevel is er sprake van e<strong>en</strong> groot aantal onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> meerdere<br />

leveranciers. De aluminium <strong>stijl</strong><strong>en</strong>, regels <strong>en</strong> andere onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> het glas word<strong>en</strong> door verschill<strong>en</strong>de<br />

bedrijv<strong>en</strong> geproduceerd <strong>en</strong> geleverd <strong>en</strong> word<strong>en</strong> pas op de bouwplaats sam<strong>en</strong>gevoegd. In het ideale geval<br />

word<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> van de gevel aangeleverd in de volgorde waarin ze ook gebouwd zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> kan mete<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met bouw<strong>en</strong>. In de praktijk echter moet m<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met<br />

mogelijke vertraging<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> van de leveranciers <strong>en</strong> zal gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de onderdel<strong>en</strong> met <strong>en</strong>ige<br />

marge vooruit te bestell<strong>en</strong> <strong>en</strong> zolang op de bouwplaats op te slaan. Daarnaast kom<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> van<br />

de gevel per soort tegelijk, terwijl de montage per stuk gaat. De bouwplaats heeft dan ook e<strong>en</strong> duidelijke<br />

buff erfunctie, alle onderdel<strong>en</strong> voor de gevel word<strong>en</strong> aangeleverd op verschill<strong>en</strong>de mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> tot aan<br />

de montage word<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong> op de bouwplaats. Het glas voor de gevel is bijzonder<br />

kwetsbaar voor beschadiging<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervuiling als het op de bouwplaats staat opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> er zal zodo<strong>en</strong>de<br />

voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dit zo kort mogelijk op te slaan op de bouwplaats. Dit betek<strong>en</strong>t wel dat e<strong>en</strong><br />

vertraging in de levering van het glas sneller leidt tot e<strong>en</strong> vertraging in de bouw, t<strong>en</strong>zij m<strong>en</strong> er voor kiest<br />

de raamop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> provisorisch te dicht<strong>en</strong>. 1<br />

Aanlevering <strong>en</strong> opslag op de bouwplaats<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel heeft de bouwplaats e<strong>en</strong> distributiefunctie, e<strong>en</strong> assemblagefunctie<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> montagefunctie. De onderdel<strong>en</strong> voor de gevel moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangevoerd, opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

afgevoerd naar de uiteindelijke plaats in de te bouw<strong>en</strong> gevel.<br />

Bij de aanvoer is het van belang dat de onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geregistreerd <strong>en</strong> per soort opgeslag<strong>en</strong>. Er<br />

di<strong>en</strong>t voldo<strong>en</strong>de plaats te zijn op de bouwplaats om alle verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> goed beschermd <strong>en</strong><br />

gesorteerd op te slaan. Aangezi<strong>en</strong> de gevel bestaat uit veel verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>, is het van belang<br />

de plaats <strong>en</strong> aantall<strong>en</strong> van de onderdel<strong>en</strong> goed te docum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>, dit vergemakkelijkt de assemblage.<br />

Hoe meer variatie er in de gevel is, <strong>en</strong> ook hoe meer verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>, des te complexer wordt de<br />

opslag op de bouwplaats. Er moet<strong>en</strong> dan namelijk veel verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> in kleine series word<strong>en</strong><br />

opgeslag<strong>en</strong>. Door de kwetsbaarheid van opslag op de bouwplaats is het ook nodig om e<strong>en</strong> veiligheidsmarge<br />

aan te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> van elk onderdeel <strong>en</strong>kele reserve-exemplar<strong>en</strong> te bestell<strong>en</strong> in verband met beschadiging<strong>en</strong><br />

<strong>of</strong> diefstal. 2<br />

Op de bouwplaats is er veel ruimte nodig om al deze onderdel<strong>en</strong> op te slaan. Aangezi<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong><br />

soort bij soort opgeslag<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, zal er zeker bij e<strong>en</strong> ontwerp met veel unieke <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> veel ruimte<br />

moet<strong>en</strong> zijn om alle <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels los van elkaar op te slaan. De onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geleverd op grote<br />

vrachtwag<strong>en</strong>s, die moet<strong>en</strong> de ruimte hebb<strong>en</strong> om de onderdel<strong>en</strong> snel te kunn<strong>en</strong> loss<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s kan<br />

de aannemer met e<strong>en</strong> vorkheftruck de onderdel<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s zijn systhematiek vanaf de losplek naar de<br />

opslag transporter<strong>en</strong>. Daarnaast moet het glas voor de gevel goed beschermd word<strong>en</strong> op de bouwplaats.<br />

Zowel beschadiging<strong>en</strong> door weer <strong>en</strong> wind, als diefstal <strong>en</strong> vandalisme bedreig<strong>en</strong> het glas bij opslag op de<br />

bouwplaats. De bouwplaats moet dus niet alle<strong>en</strong> groot g<strong>en</strong>oeg zijn, er moet ook e<strong>en</strong> degelijke omheining<br />

1 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

2 Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> ; pp. 136-139<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

95


96<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Mogelijke inrichting van de bouwplaats voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel met veel ruimte voor opslag van onderdel<strong>en</strong>.<br />

Bron: Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> , Gesprek met Schüco<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


aanwezig zijn <strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de toezicht <strong>of</strong> bewaking.<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Door e<strong>en</strong> duidelijke systematiek is het mogelijk om de verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> voor de gevel snel <strong>en</strong><br />

doelmatig terug te vind<strong>en</strong> op het mom<strong>en</strong>t dat ze nodig zijn voor montage. E<strong>en</strong> barcodesysteem met<br />

nummers voor elk uniek elem<strong>en</strong>t kan e<strong>en</strong> goede id<strong>en</strong>tifi catie van de onderdel<strong>en</strong> garander<strong>en</strong>. De opslagplaats<br />

voor de gevelonderdel<strong>en</strong> moet volg<strong>en</strong>s deze systematiek word<strong>en</strong> ingericht. Zo moet<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de<br />

typ<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong>, regels <strong>en</strong> panel<strong>en</strong> per soort word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong>. Vanaf de opslaglocatie moet<strong>en</strong> de<br />

verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> op het mom<strong>en</strong>t van montage word<strong>en</strong> verzameld <strong>en</strong> afgevoerd naar de assemblagelocatie.<br />

Hierbij is het van belang dat duidelijk is welke onderdel<strong>en</strong> bij elkaar hor<strong>en</strong> in de gevel. Voor<br />

de daadwerkelijke assemblage kan er nog voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> alle onderdel<strong>en</strong> voor het te bouw<strong>en</strong><br />

gevelvlak uit te zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de plaats uit te legg<strong>en</strong>. Hier kan mete<strong>en</strong> e<strong>en</strong> extra controle plaatsvind<strong>en</strong>,<br />

<strong>of</strong> daadwerkelijk de juiste onderdel<strong>en</strong> zijn gekoz<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t weliswaar e<strong>en</strong> extra arbeidsgang in de<br />

montage, maar verkleint de kans op fout<strong>en</strong>. 3<br />

Montagevoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Bij de assemblage van de in het werk gefabriceerde gevel bepal<strong>en</strong> de zwaarste onderdel<strong>en</strong> hoe zwaar<br />

de kraan is die di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> ingezet. De lichtere del<strong>en</strong> van de gevel kunn<strong>en</strong> soms zelfs met de hand<br />

word<strong>en</strong> gemonteerd. De vliesgevel moet vanwege de opbouw van de gevel van buit<strong>en</strong>af word<strong>en</strong> geassembleerd.<br />

Bij de assemblage zal dus e<strong>en</strong> vorm van steigerwerk <strong>of</strong> mobiele hoogwerkers nodig zijn. E<strong>en</strong><br />

complete gevelsteiger is niet handig, aangezi<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> voor de gevel van buit<strong>en</strong>af moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

aangebracht <strong>en</strong> ingehes<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gevelsteiger zou dan in de weg staan bij het inhijs<strong>en</strong> van onderdel<strong>en</strong>.<br />

Bij voorkeur word<strong>en</strong> voor de montage hefsteigers gebruikt. Dit is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele steigervloer, die door middel<br />

van twee mast<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> opgevijzeld naar de gew<strong>en</strong>ste werkhoogte. Kleinere gevelonderdel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

op de begane grond op de hefsteiger word<strong>en</strong> gelad<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo naar de werkhoogte gebracht. Behalve<br />

de twee mast<strong>en</strong> is er dan verder ge<strong>en</strong> steigerconstructie nodig aan de buit<strong>en</strong>zijde van het gebouw, zodat<br />

de grotere gevelonderdel<strong>en</strong> makkelijk kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangevoerd met e<strong>en</strong> hijskraan. Ook kan er word<strong>en</strong><br />

gewerkt met mobiele hefplatforms, die zijn kleiner <strong>en</strong> mobieler. Er kan dan minder materiaal mee word<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> er kunn<strong>en</strong> minder m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> tegelijk op dezelfde plek aan de gevel werk<strong>en</strong>. Het voordeel is<br />

dat er telk<strong>en</strong>s kleine hoeveelhed<strong>en</strong> materiaal naar bov<strong>en</strong> gebracht kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> makkelijker<br />

van de <strong>en</strong>e plek naar de andere plek verplaatst. De hefplatforms kunn<strong>en</strong> ook makkelijker word<strong>en</strong><br />

verplaatst naar de volg<strong>en</strong>de verdieping.<br />

De bouwkraan die is gebruikt voor de bouw van de draagconstructie zal naar verwachting e<strong>en</strong> te grote<br />

capaciteit hebb<strong>en</strong> om eff ectief te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingezet bij de constructie van de gevel. De onderdel<strong>en</strong><br />

van de in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel zijn relatief licht, dus het zal voordeliger zijn om e<strong>en</strong> lichte, mobiele<br />

kraan in te hur<strong>en</strong> voor de gevelbouw. E<strong>en</strong> mobiele kraan kan ook makkelijker verplaatst word<strong>en</strong> om<br />

de vier gevels van het gebouw goed te bereik<strong>en</strong>. Als e<strong>en</strong> tor<strong>en</strong>kraan toch al gebruikt wordt voor de ruwbouw,<br />

kan de aannemmer besluit<strong>en</strong> dat het r<strong>en</strong>dabeler is om de kraan ook voor de gevelbouw te lat<strong>en</strong><br />

staan, ondanks de overcapaciteit. 4<br />

Assemblage van de onderdel<strong>en</strong><br />

Het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> van de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> voor de gevel kan zowel op de bouwplaats gebeur<strong>en</strong> als in de fabriek.<br />

In het laatste geval word<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> inclusief rubbers, koppelstukk<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbindings<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> aangeleverd.<br />

Het voordeel is dat dan de verbindings<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> onder gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> dus van hogere kwaliteit kunn<strong>en</strong> zijn. De keerzijde is dat m<strong>en</strong> dan al snel<br />

met vele honderd<strong>en</strong> tot <strong>en</strong>kele duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> unieke <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels zit, die allemaal op de juiste plek in het<br />

gebouw moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Ook de panel<strong>en</strong> voor de dichte del<strong>en</strong> van de gevel kunn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek word<strong>en</strong><br />

geprefabriceerd <strong>of</strong> op de bouwplaats word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gesteld. Het is dan minder goed mogelijk om in te<br />

spring<strong>en</strong> op maatafwijking<strong>en</strong> in de constructie <strong>of</strong> onderdel<strong>en</strong> na te stell<strong>en</strong>, de gevel zal dan e<strong>en</strong> grotere<br />

3 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

4 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

97


98<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

De draagconstructie is gereed, zodat de montage van de gevel kan beginn<strong>en</strong>. Montagepunt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> uitgemet<strong>en</strong> op de gevel.<br />

Gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> nauwkeurig gesteld. Horizontale regels word<strong>en</strong> aangebracht tuss<strong>en</strong> de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong>.<br />

Beglazing <strong>en</strong> dichte panel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> met klemlijst<strong>en</strong><br />

vastgezet in het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Op de klemlijst<strong>en</strong> wordt de gevel afgewerkt met deklijst<strong>en</strong>.


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

maatnauwkeurigheid moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Als de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> pas op de bouwplaats word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd, is<br />

het mogelijk om de mat<strong>en</strong> van de onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de plaats van bevestigingspunt<strong>en</strong> uit te met<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

onderdel<strong>en</strong> precies op maat te mak<strong>en</strong> voor de gevel. De gevel kan dan aan alle kant<strong>en</strong> strakker aansluit<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> er zijn minder overbruggingsconstructies <strong>of</strong> toleranties nodig. E<strong>en</strong> nadeel is wel dat het werk op de<br />

bouwplaats met minder grote nauwkeurigheid kan gebeur<strong>en</strong> dan in e<strong>en</strong> fabriek. De kwaliteit van de detaillering<br />

<strong>en</strong> uitvoering zal dus minder zijn dan in geval van geprefabriceerde onderdel<strong>en</strong>. 5<br />

Bouwvolgorde:<br />

Montagepunt<strong>en</strong><br />

De in het werk gefabriceerde vliesgevel kan gemonteerd word<strong>en</strong> als de draagconstructie gereed is. De<br />

assemblage van de gevel kan pas beginn<strong>en</strong> als de gehele draagconstructie staat, aangezi<strong>en</strong> anders toekomstige<br />

maatafwijking<strong>en</strong> in de bov<strong>en</strong>ste verdieping<strong>en</strong> niet altijd meer kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgevang<strong>en</strong> in<br />

de plaatsing van de gevel. Daarbij kan lekk<strong>en</strong>d cem<strong>en</strong>twater van het stort<strong>en</strong> van bov<strong>en</strong>geleg<strong>en</strong> verdieping<strong>en</strong><br />

de aluminium gevel ernstig tot onherstelbaar bevuil<strong>en</strong>. Daarna kan begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met het<br />

aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de montagepunt<strong>en</strong> voor de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> aan de vloerrand<strong>en</strong>. Dit kan van binn<strong>en</strong> uit het<br />

gebouw gebeur<strong>en</strong>. De ophangpunt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> precies uitgemet<strong>en</strong> om de gevel recht <strong>en</strong> vlak te kunn<strong>en</strong><br />

monter<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatafwijking<strong>en</strong> in de betonconstructie kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgevang<strong>en</strong> door het stell<strong>en</strong> van<br />

de montagepunt<strong>en</strong>. Met e<strong>en</strong> lichte hijskraan kunn<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> gehes<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de ophangpunt<strong>en</strong><br />

van de draagconstructie bevestigd word<strong>en</strong>. Deze gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong> af word<strong>en</strong><br />

bevestigd aan de draagconstructie. Bij het bevestig<strong>en</strong> van de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> nog stelmogelijkhed<strong>en</strong><br />

gebruikt, dus de plaatsing van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> zal zorgvuldig moet<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong> <strong>en</strong> nauwkeurig uitgemet<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. 6<br />

De verdere assemblage van de gevel moet echter van buit<strong>en</strong>af gebeur<strong>en</strong>. Hiervoor wordt e<strong>en</strong> hefsteiger<br />

<strong>of</strong> e<strong>en</strong> gevelhoogwerker ingezet, afhankelijk van de afmeting<strong>en</strong> van de gevel <strong>en</strong> de afmeting<strong>en</strong> van de<br />

onderdel<strong>en</strong>. Het tempo waarin de aannemer de gevel gemonteerd moet krijg<strong>en</strong> is bepal<strong>en</strong>d voor het<br />

aantal hefsteigers dat tegelijk wordt ingezet. Deze tijdsplanning is afhankelijk van vele externe factor<strong>en</strong>. In<br />

principe maakt het voor de hoeveelheid manur<strong>en</strong> die aan de gevel wordt besteed niet uit hoeveel werkzaamhed<strong>en</strong><br />

tegelijk verricht di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong>.<br />

Stijl<strong>en</strong> <strong>en</strong> regels<br />

Als volg<strong>en</strong>de stap word<strong>en</strong> de horizontale regels tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> bevestigd. Dit gaat met behulp van speciale<br />

koppelstukk<strong>en</strong>, die in voorgeboorde gat<strong>en</strong> in de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vastgebout. Hieroverhe<strong>en</strong><br />

schuiv<strong>en</strong> dan de regels, die door e<strong>en</strong> schuiv<strong>en</strong>de verbinding ruimte hebb<strong>en</strong> om uit te zett<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s<br />

moet<strong>en</strong> in de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht voor de beglazing. In sommige gevall<strong>en</strong><br />

gebeurt dit al in de fabriek, maar in dat geval moet alsnog op de bouwplaats gezorgd word<strong>en</strong> voor<br />

de dichting van de hoekaansluiting<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van<br />

deze rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> is kritiek voor de uiteindelijke kwaliteit van de vliesgevel, aangezi<strong>en</strong> deze pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong><br />

de lucht- <strong>en</strong> waterdichtheid van de gevel moet<strong>en</strong> verzorg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de beweging<strong>en</strong> <strong>en</strong> toleranties in het glas<br />

moet<strong>en</strong> opvang<strong>en</strong>. Vakkundige aanbr<strong>en</strong>ging is hierbij vereist. Omdat er gebruik wordt gemaakt van veel<br />

personeel <strong>en</strong> handwerk bij in het werk gefabriceerde gevelbouw zijn de werknemers vaak lager opgeleid<br />

<strong>en</strong> minder gespecialiseerd in bepaalde tak<strong>en</strong>. Bij kritieke onderdel<strong>en</strong> als het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van rubberpr<strong>of</strong>i<br />

el<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> vliesgevel is strikte controle op de uitvoering van deze rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> dus noodzakelijk. 7<br />

Gevelbeplating<br />

Vervolg<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> het glas <strong>en</strong> de dichte gevelpanel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht. Dit gebeurt van buit<strong>en</strong>af <strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong>t afhankelijk van het gewicht met behulp van speciale hijsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> aangebracht te word<strong>en</strong>. De<br />

5 R<strong>en</strong>ck<strong>en</strong>s, J. , Facades in Glas <strong>en</strong> Aluminium ; pp. 56-59<br />

6 Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> ; pp. 154-159<br />

7 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

99


100<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Montagepunt<strong>en</strong> voor de in het werk gefabriceerde gevel met stelmogelijkhed<strong>en</strong><br />

in drie richting<strong>en</strong>. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> zelf word<strong>en</strong> gesteld in de richting dwars op het gevelvlak.<br />

Koppeling<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels, door middel van gecontramalde koppelstukk<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

dichte panel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lichte kraan <strong>of</strong> op de hefsteiger naar bov<strong>en</strong> getransporteerd word<strong>en</strong>, de<br />

glasvlakk<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> met behulp van speciale hefvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> getransporteerd <strong>en</strong> gehes<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De<br />

glasvlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte panel<strong>en</strong> rust<strong>en</strong> op oplegnokk<strong>en</strong> in de horizontale regels van de gevel <strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

met klemlijst<strong>en</strong> vastgemaakt op de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Hieroverhe<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s weer deklijst<strong>en</strong>, die<br />

met e<strong>en</strong> rubberpr<strong>of</strong>i el de buit<strong>en</strong>ste lijn van de water- <strong>en</strong> luchtdichting verzorg<strong>en</strong>. Voor de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong><br />

van de deklijst<strong>en</strong> geldt wederom dat ze vakkundig <strong>en</strong> nauwkeurig aangebracht moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>einde<br />

e<strong>en</strong> goede dichting van de gevel te garander<strong>en</strong> <strong>en</strong> lekkages te voorkom<strong>en</strong>. De deklijst<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> afhankelijk<br />

van het gekoz<strong>en</strong> ontwerp nog word<strong>en</strong> afgewerkt met afdekkapp<strong>en</strong>, die over de deklijst<strong>en</strong> he<strong>en</strong><br />

geklemd word<strong>en</strong> om de bevestiging aan het oog te onttrekk<strong>en</strong>. Deze afdekkapp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> verder ge<strong>en</strong><br />

constructieve functie <strong>en</strong> zijn in e<strong>en</strong> scala aan vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> modell<strong>en</strong> te verkrijg<strong>en</strong>.<br />

Bij de bouw van de in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel kunn<strong>en</strong> de panel<strong>en</strong> <strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong> in redelijk willekeurige<br />

volgorde word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> bevestigd. Op het mom<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel paneel ontbreekt <strong>of</strong><br />

nog niet voorradig is, kan de op<strong>en</strong>ing alsnog tijdelijk word<strong>en</strong> gedicht met bouwplastic <strong>of</strong> multiplex. Voor<br />

de voortgang van het bouwproces is de dichting van de gevel e<strong>en</strong> erg belangrijk, <strong>en</strong> vaak ook contractueel<br />

vastgelegd mom<strong>en</strong>t. Het is daarom e<strong>en</strong> voordeel van de vliesgevel dat <strong>en</strong>kele ontbrek<strong>en</strong>de gevelvlakk<strong>en</strong><br />

provisorisch kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgevuld zonder de tijdige dichting van de gevel te verhinder<strong>en</strong>. Het<br />

kan zelfs voorkom<strong>en</strong> dat de w<strong>en</strong>s bestaat om juist <strong>en</strong>kele op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de gevel op<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> om voor<br />

de binn<strong>en</strong>afwerking van het gebouw nog e<strong>en</strong>voudig material<strong>en</strong> aan te voer<strong>en</strong> met de kraan. In dat geval<br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele panel<strong>en</strong> in de vliesgevel op<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> pas na de afwerking van het gebouw alsnog<br />

gedicht. Meestal wordt er echter gebruik gemaakt van e<strong>en</strong> totaalpakket aan material<strong>en</strong> voor de afbouw,<br />

<strong>en</strong> dat wordt dat vlak voor de dichting van de gevel in één keer naar binn<strong>en</strong> gehes<strong>en</strong>. De mogelijkheid om<br />

<strong>en</strong>kele panel<strong>en</strong> in de gevel langer op<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> geeft echter wel e<strong>en</strong> logistiek voordeel voor de in het<br />

werk gefabriceerde gevel als het aankomt op de planning van de afbouw. 8<br />

Bouwtijd:<br />

Ontwerpfase<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is de ontwerpfase relatief kort. Het gekoz<strong>en</strong> systeem moet alle<br />

technische problem<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong>, <strong>en</strong> hier is ontwerp<strong>en</strong>d werk voor nodig. Als alle te verwacht<strong>en</strong><br />

problem<strong>en</strong> zijn opgelost <strong>en</strong> alle verschill<strong>en</strong>de principedetails zijn ontworp<strong>en</strong> <strong>en</strong> getek<strong>en</strong>d, kan de gevel<br />

geproduceerd word<strong>en</strong>. Niet elk afzonderlijk onderdeel van de gevel hoeft getek<strong>en</strong>d te word<strong>en</strong>, zelfs niet<br />

als de mat<strong>en</strong> <strong>of</strong> vorm<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>. Op basis van e<strong>en</strong> aantal kritieke principedetails kan de gevel word<strong>en</strong><br />

geproduceerd <strong>en</strong> in het werk word<strong>en</strong> dan de verschill<strong>en</strong>de aansluiting<strong>en</strong> op basis van de principedetails<br />

uitgevoerd. Het ontwerp van de in het werk gefabriceerde gevel verloopt dus e<strong>en</strong>voudiger <strong>en</strong> sneller dan<br />

bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Productiefase<br />

Vervolg<strong>en</strong>s zal de gevel geproduceerd word<strong>en</strong>. Als de in het werk gefabriceerde gevel is opgebouwd<br />

uit standaardonderdel<strong>en</strong>, zal de productie zeer snel verlop<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> alle persmall<strong>en</strong> <strong>en</strong> machines al<br />

voorradig zijn. Vaak zijn er echter unieke pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel, die speciaal voor dat ontwerp op maat<br />

gemaakt word<strong>en</strong>. Daarvoor moet<strong>en</strong> dan eerst extrusiemall<strong>en</strong> ontwikkeld word<strong>en</strong> voordat het pr<strong>of</strong>i el geproduceerd<br />

kan word<strong>en</strong>. Maar ook in dat geval zal de productiefase redelijk snel gaan, zeker omdat de<br />

losse onderdel<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> naar de bouwplaats vervoerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel wordt op de bouwplaats uit losse onderdel<strong>en</strong> gemonteerd. Het eerste<br />

onderdeel van het bouwproces op de bouwplaats is dus de levering van de onderdel<strong>en</strong>. Vanuit verschill<strong>en</strong>de<br />

leveranciers <strong>en</strong> produc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> het glas <strong>en</strong> de aluminium pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>. Deze onderdel<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

zorgvuldig word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de hand van e<strong>en</strong> consequ<strong>en</strong>te systematiek uit elkaar gehoud<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> er rek<strong>en</strong>ing moet word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> met mogelijke vertraging<strong>en</strong> in levering van de<br />

verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> voor de gevel <strong>en</strong>ige tijd van tevor<strong>en</strong> besteld word<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

8 Brock, L. , Designing the exterior wall ; pp. 104-111<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

101


102<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Belading van vrachtwag<strong>en</strong>s met gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>. De pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in del<strong>en</strong> van maximaal 6 meter vervoerd<br />

<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> als grote pakkett<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vervoerd op e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong>. Het vervoer is effi ciënt door de compacte<br />

belading van de vrachtwag<strong>en</strong>s.<br />

SchematischeweergaveverdelingbouwtijdElem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Draagconstructiegereed<br />

Aanbestedingvandeopdracht<br />

Ontwerp<strong>en</strong>vande<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Uittek<strong>en</strong><strong>en</strong>vanalle<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><strong>en</strong>details<br />

Productievangevelonderdel<strong>en</strong>indefabriek<br />

Toeleveringonderdel<strong>en</strong>aangevelbouwer<br />

Productievan<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>doordegevelbouwer<br />

Transport<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>naarbouwplaats<br />

Aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>stell<strong>en</strong>vanmontagepunt<strong>en</strong> Werkopdebouwplaats<br />

Montagevande<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Inhijs<strong>en</strong>vanafwerkingspakket<br />

SchematischeweergaveverdelingbouwtijdInhetWerkgefabriceerdegevel<br />

Draagconstructiegereed<br />

Aanbested<strong>en</strong>vandeopdracht<br />

Ontwerp<strong>en</strong>vandegevel,principedetails<br />

Productievandegevelonderdel<strong>en</strong><br />

Transportvangevelonderdel<strong>en</strong>naarbouwplaats<br />

Opslagtijd,veiligheidsmarge<br />

Aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>stell<strong>en</strong>vanmontagepunt<strong>en</strong> Werkopdebouwplaats<br />

Stijl<strong>en</strong>opmaatmak<strong>en</strong><br />

Stijl<strong>en</strong>monter<strong>en</strong><strong>en</strong>stell<strong>en</strong><br />

Regelsopmaatmak<strong>en</strong><br />

Regelsmonter<strong>en</strong><br />

Rubberpr<strong>of</strong>iel<strong>en</strong>inspecter<strong>en</strong><br />

Gevelpanel<strong>en</strong>monter<strong>en</strong><br />

Glasvlakk<strong>en</strong>monter<strong>en</strong><br />

Klemlijst<strong>en</strong>aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

Rubberpr<strong>of</strong>iel<strong>en</strong>inspecter<strong>en</strong><br />

Deklijst<strong>en</strong>aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

Ev<strong>en</strong>tueelprestatietestvane<strong>en</strong>gevelvlak<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

zolang op de bouwplaats word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> het ontwerp voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde<br />

gevel minder complex is dan van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> de productie van de onderdel<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong>voudiger<br />

<strong>en</strong> sneller kan gebeur<strong>en</strong>, zal de levering van de gevelonderdel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de fase<br />

van de ruwbouw. Op het mom<strong>en</strong>t dat de ruwbouw dan gereed is, kan begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met de montage<br />

van de gevel. Deze marge in de levertijd hoeft dus ge<strong>en</strong> vertraging<strong>en</strong> op te lever<strong>en</strong> in het bouwproces<br />

van de gevel. 9<br />

Voorbereiding montage<br />

Vervolg<strong>en</strong>s kan begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met het uitzett<strong>en</strong> van de montagepunt<strong>en</strong> voor de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> op de<br />

vloerrand<strong>en</strong>. Op het mom<strong>en</strong>t dat deze montagepunt<strong>en</strong> door onnauwkeurigheid in de uitvoering van de<br />

draagconstructie erg van de opgegev<strong>en</strong> mat<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>, kan er voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om op de bouwplaats<br />

de mat<strong>en</strong> van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels nog <strong>en</strong>igszins aan te pass<strong>en</strong> om deze maatverschill<strong>en</strong> op te vang<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel hadd<strong>en</strong> grote onnauwkeurighed<strong>en</strong> in de uitvoering van de draagconstructie geleid<br />

tot e<strong>en</strong> grote vertraging, omdat dan de hele gevel niet meer had gepast. Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde<br />

gevel is e<strong>en</strong> dergelijk probleem e<strong>en</strong>voudiger op te loss<strong>en</strong>. Het nadeel van dergelijke in het werk<br />

gerealiseerde oplossing<strong>en</strong> is wel dat de kwaliteit van de oplossing<strong>en</strong> vaak laag is, <strong>en</strong> dat de afwijking<strong>en</strong><br />

van het ontwerp niet altijd goed teruggekoppeld <strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gebouw kan op die<br />

manier verborg<strong>en</strong> gebrek<strong>en</strong> bezitt<strong>en</strong>, als bepaalde details anders zijn uitgevoerd dan ontworp<strong>en</strong> <strong>of</strong> berek<strong>en</strong>d.<br />

Montagefase<br />

Afhankelijk van de gevelbouwer word<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> met <strong>of</strong> zonder voorgeboorde gat<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevestigingspunt<strong>en</strong><br />

voor de regels geleverd. Als de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> in de fabriek al op maat gezaagd <strong>en</strong> bewerkt zijn, is de<br />

nauwkeurigheid van de voorbewerking groter <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> er makkelijker <strong>en</strong> sneller telk<strong>en</strong>s andere mat<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong> voor de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> gemaakt word<strong>en</strong>. Als dit pas op de bouwplaats moet gebeur<strong>en</strong>, is het heel<br />

veel werk om alle mat<strong>en</strong> voor de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels individueel op te met<strong>en</strong> <strong>en</strong> te zag<strong>en</strong>. Bij veel verschill<strong>en</strong>de<br />

vorm<strong>en</strong> zal dus gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor geprefabriceerde <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels, die dan wel allemaal per stuk<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> geregistreerd op de bouwplaats. Naderhand aanpass<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

regels aan de gerealiseerde mat<strong>en</strong> van de draagconstructie wordt dan wel lastiger. Bij veel herhaling <strong>en</strong><br />

gelijke vorm<strong>en</strong> zal gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels per grote l<strong>en</strong>gte aan te lever<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de bouwplaats<br />

telk<strong>en</strong>s de gew<strong>en</strong>ste mat<strong>en</strong> te zag<strong>en</strong>. De opslag op de bouwpaats wordt daar e<strong>en</strong>voudiger door <strong>en</strong><br />

het wordt ook makkelijker om de gevel precies pass<strong>en</strong>d te krijg<strong>en</strong>, door alle mat<strong>en</strong> in het werk te met<strong>en</strong>.<br />

In beide gevall<strong>en</strong> kost het tijd <strong>en</strong> arbeid om de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels te zag<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s allemaal op de<br />

juiste plek te monter<strong>en</strong>. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> zull<strong>en</strong> door de grotere l<strong>en</strong>gte vaak met e<strong>en</strong> kraan gehes<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar<br />

de plek in het gebouw <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s door twee <strong>of</strong> drie man word<strong>en</strong> gesteld op de plaats van montage<br />

<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bevestigd. Doordat de bevestiging van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> in de montagepunt<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> stelmogelijkheid<br />

omvat, moet de plaatsing van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> wederom zeer nauwkeurig word<strong>en</strong> uitgemet<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als bij<br />

de montagepunt<strong>en</strong> gebeurd is. Dit uitmet<strong>en</strong> kost extra tijd <strong>en</strong> montage van de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> zal dan ook<br />

minder snel kunn<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>. 10<br />

De regels kunn<strong>en</strong>, door de kleinere afmeting<strong>en</strong>, vaak met de hand word<strong>en</strong> aangebracht tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong>.<br />

De bevestiging<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels moet<strong>en</strong> in het werk <strong>en</strong> met de hand word<strong>en</strong> gemaakt. Vaak<br />

kunn<strong>en</strong> de gecontramalde bevestigingspunt<strong>en</strong> op de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> al voor de montage <strong>of</strong> zelfs al in de fabriek<br />

word<strong>en</strong> aangebracht. Nu moet<strong>en</strong> echter de regels over deze bevestigingspunt<strong>en</strong> he<strong>en</strong> schuiv<strong>en</strong> <strong>en</strong> vastgebout<br />

<strong>of</strong> geschroefd word<strong>en</strong>. Dit is allemaal handwerk, wat op de bouwplaats <strong>en</strong> in weer <strong>en</strong> wind moet<br />

gebeur<strong>en</strong>. De kans op fout<strong>en</strong> <strong>of</strong> op vertraging<strong>en</strong> door het weer is dus vrij groot.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> in de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> voor de beglazing word<strong>en</strong> aangebracht.<br />

9 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

10 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

103


104<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Eerst moet<strong>en</strong> de rubbers in de rechte del<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels word<strong>en</strong> aangebracht, daarna volg<strong>en</strong><br />

aparte rubbers voor de hoekverbinding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Sommige kwetsbare punt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

nog e<strong>en</strong>s extra word<strong>en</strong> gedicht met tape, om e<strong>en</strong> goede dichting van de gevel te garander<strong>en</strong>. Deze pr<strong>of</strong>i<br />

el<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> nauwkeurig word<strong>en</strong> aangebracht, aangezi<strong>en</strong> hiermee de dichting van de gevel teg<strong>en</strong> water<br />

<strong>en</strong> wind bereikt wordt. Aangezi<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels al zijn gemonteerd, zal dit montageproces van de<br />

buit<strong>en</strong>zijde, vanaf e<strong>en</strong> hefsteiger <strong>of</strong> e<strong>en</strong> gevelhoogwerker moet<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong>. Deze werkzaamhed<strong>en</strong><br />

zijn vanzelfsprek<strong>en</strong>d nogal gevoelig voor storing<strong>en</strong> <strong>en</strong> vertaging<strong>en</strong> doordat ze in ongecontroleerde omstandighed<strong>en</strong><br />

in de buit<strong>en</strong>lucht moet<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong>. Na aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> moet e<strong>en</strong><br />

kwaliteitsinspectie plaatsvind<strong>en</strong>, waarna het glas <strong>en</strong> de dichte panel<strong>en</strong> geplaatst kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in het<br />

ontstane raamwerk van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Deze inspectie betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> extra arbeidsgang, maar geeft wel<br />

meer garantie voor het goed functioner<strong>en</strong> van de gevel <strong>en</strong> voorkomt reparaties achteraf.<br />

De glasvlakk<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn van dusdanige afmeting<strong>en</strong> dat ze te zwaar<br />

zijn om met de hand te monter<strong>en</strong>. Er zal dus e<strong>en</strong> bouwkraan aan te pas moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> om elk glasvlak<br />

naar bov<strong>en</strong> te hijs<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele bouwvakkers het glasvlak op de plaats stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> monter<strong>en</strong>.<br />

De dichte panel<strong>en</strong> van de gevel zijn lichter dan de glasvlakk<strong>en</strong>, maar zull<strong>en</strong> meestal alsnog te zwaar<br />

zijn om met de hand te word<strong>en</strong> gemonteerd. Per gevelvlak zijn er voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde<br />

gevel dus veel meer kraanhandeling<strong>en</strong> nodig om de montage van de gevel te verzorg<strong>en</strong> dan bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Wel is het mogelijk om op meerdere plekk<strong>en</strong> tegelijk aan de montage van de gevel te werk<strong>en</strong>. In teg<strong>en</strong>stelling<br />

tot bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, waar alle <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> precies op volgorde op elkaar moet<strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong>,<br />

kunn<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels over de hele gevel tegelijk word<strong>en</strong> aangebracht. Ook de beplating kan overal<br />

tegelijk word<strong>en</strong> aangebracht. Deze fl exibiliteit zorgt er voor dat onderdel<strong>en</strong> die niet pass<strong>en</strong> niet mete<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> vertraging in de bouw van de hele gevel betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. 11<br />

Afwerkingsfase<br />

Na de montage van de glasvlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte panel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de klemlijst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> kan<br />

de gevel afgewerkt word<strong>en</strong> met deklijst<strong>en</strong>. Deze beide pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> met de hand word<strong>en</strong> gemonteerd<br />

vanaf de buit<strong>en</strong>zijde van het gebouw. Hier hoeft ge<strong>en</strong> kraan meer aan te pas te kom<strong>en</strong>. Wel is het<br />

aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de klemlijst<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nauwkeurig werk, aangezi<strong>en</strong> hier ook weer rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangebracht die de water- <strong>en</strong> winddichting van de gevel moet<strong>en</strong> verzorg<strong>en</strong>. Er moet goed op<br />

gelet word<strong>en</strong> dat de klemlijst<strong>en</strong> met de juiste kracht word<strong>en</strong> aangedraaid, zodat de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> goed<br />

sluit<strong>en</strong> <strong>en</strong> de gevel afdo<strong>en</strong>de water- <strong>en</strong> winddicht is. Ook hier moet weer e<strong>en</strong> inspectie plaatsvind<strong>en</strong>, om<br />

e<strong>en</strong> goede uitvoering te kunn<strong>en</strong> garander<strong>en</strong>.<br />

Na de montage van de gevel is nog e<strong>en</strong> kwaliteitscontrole op de uitvoering nodig. In teg<strong>en</strong>stelling tot de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, die voor het verlat<strong>en</strong> van de fabriek uitgebreid getest kan word<strong>en</strong> onder gecontroleerde<br />

omstandighed<strong>en</strong>, is het inspecter<strong>en</strong> <strong>en</strong> test<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel veel bewerkelijker.<br />

In sommige gevall<strong>en</strong> wordt er e<strong>en</strong> geveldouche met v<strong>en</strong>tilator<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> gedeelte van de gevel<br />

geplaatst, om op die manier te water- <strong>en</strong> winddichting te test<strong>en</strong>. Door het ontbrek<strong>en</strong> van gecontroleerde<br />

omstandighed<strong>en</strong> is dit e<strong>en</strong> erg omslachtig proces. De e<strong>en</strong>voudiger uitvoering <strong>en</strong> detaillering van de in het<br />

werk gefabriceerde gevel zorgt er wel voor dat de gevel door e<strong>en</strong> visuele inspectie vaak al voldo<strong>en</strong>de kan<br />

word<strong>en</strong> gecontroleerd om de correcte werking te garander<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>tuele fout<strong>en</strong> in de uitvoering zijn ook<br />

e<strong>en</strong>voudiger achteraf te corriger<strong>en</strong> dan bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Toepassing op het ontwerp voor het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter:<br />

Wanneer het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter met e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel wordt uitgevoerd, zal allereerst<br />

het ruimtebeslag van de bouwplaats to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Doordat er veel meer onderdel<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

opgeslag<strong>en</strong> op de locatie, is er meer ruimte nodig <strong>en</strong> ook meer beveiliging. Op de locatie in het Techno-<br />

11 Brock, L. , Designing the exterior wall ; pp. 104-111<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

105


106<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

polis is voldo<strong>en</strong>de ruimte beschikbaar, op zich vormt het grotere ruimtebeslag dus ge<strong>en</strong> probleem voor<br />

de uitvoering. Door de rechthoekige vorm van het gebouw <strong>en</strong> de vlakke wand<strong>en</strong> zijn er ge<strong>en</strong> bijzonder<br />

vreemde vorm<strong>en</strong> te verwacht<strong>en</strong>. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels hoev<strong>en</strong> dus niet in zeer complexe vorm<strong>en</strong> te word<strong>en</strong><br />

gezaagd <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dan ook ev<strong>en</strong>tueel in de fabriek al word<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> van bevestigingspunt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

boorgat<strong>en</strong>. Dit komt de technische kwaliteit van de gevel t<strong>en</strong> goede. Wel zijn er door de verschill<strong>en</strong>de<br />

verdiepingshoogt<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de l<strong>en</strong>gte nodig per verdieping.<br />

Doordat het gevelgrid van het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter vrij regelmatig gehoud<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>, hoev<strong>en</strong><br />

niet alle <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels uniek te zijn. Dit vere<strong>en</strong>voudigt de uitvoering van de gevel aanzi<strong>en</strong>lijk, er kan<br />

met behulp van <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> standaard modell<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong>, regels <strong>en</strong> panel<strong>en</strong> gewerkt word<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong><br />

op de plekk<strong>en</strong> waar unieke passtukk<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, moet gewerkt word<strong>en</strong> met individueel op maat gemaakte<br />

onderdel<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> ander voordeel bij het Sci<strong>en</strong>ce Business C<strong>en</strong>ter is dat e<strong>en</strong> deel van de gevel op<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong><br />

om material<strong>en</strong> aan te kunn<strong>en</strong> voer<strong>en</strong> voor de afwerking aan de binn<strong>en</strong>zijde. Aangezi<strong>en</strong> het gebouw e<strong>en</strong><br />

publieke functie heeft als confer<strong>en</strong>tiec<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> expositiegebouw, zal er voor de afwerking meer werk te<br />

verricht<strong>en</strong> zijn dan voor e<strong>en</strong> standaard kantoorgebouw. De installaties zull<strong>en</strong> grotere capaciteit moet<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> hogere bezettingsgraad van de ruimtes <strong>en</strong> ook de inrichting van grote confer<strong>en</strong>tiezal<strong>en</strong><br />

vereist meer materiaal <strong>en</strong> is ingewikkelder dan de afwerking van e<strong>en</strong> kantoor. Ook zal door de publieke<br />

functie de kwaliteit van de afwerking hoogwaardiger <strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatiever moet<strong>en</strong> zijn. Het levert dus e<strong>en</strong><br />

voordeel op als er langere tijd material<strong>en</strong> door op<strong>en</strong> geveldel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangevoerd voor de binn<strong>en</strong>afwerking.<br />

E<strong>en</strong> ander probleem is dat om het gebouw he<strong>en</strong> e<strong>en</strong> parkeergarage gebouwd wordt. Alle<strong>en</strong> aan de westgevel<br />

is het mogelijk om vanaf de begane grond bij het gebouw te kom<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoogwerker <strong>of</strong> steiger.<br />

Bij de andere gevels zou e<strong>en</strong> steiger <strong>of</strong> hoogwerker in de bouwplaats van de parkeergarage kom<strong>en</strong> te<br />

staan. Ev<strong>en</strong>tueel kan er voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de parkeergarage niet gelijk met het Sci<strong>en</strong>ce Business<br />

C<strong>en</strong>ter te bouw<strong>en</strong>. In dat geval kan er wel rondom het hele gebouw gewerkt word<strong>en</strong>. Het is dan alle<strong>en</strong><br />

minder goed mogelijk om e<strong>en</strong> tor<strong>en</strong>kraan in te zett<strong>en</strong> die zowel de ruwbouw van het Sci<strong>en</strong>ce Business<br />

C<strong>en</strong>ter als van de parkeergarage kan verzorg<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

107


108<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Ontwerp <strong>en</strong> variatie<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

De mogelijkhed<strong>en</strong>, beperking<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijhed<strong>en</strong> die beide system<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> ontwerper bied<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aan<br />

de hand van <strong>en</strong>kele voorbeeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwerpvariaties onderzocht word<strong>en</strong>. Allereerst zull<strong>en</strong> beide system<strong>en</strong><br />

onderzocht word<strong>en</strong> met het oog op de langere termijn. Hierbij moet gedacht word<strong>en</strong> aan mogelijkhed<strong>en</strong><br />

die het systeem biedt voor vervangbaarheid van onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud aan de gevel.<br />

Daarna zal onderzocht word<strong>en</strong> welke mogelijkhed<strong>en</strong> de gevelsystem<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> voor het realiser<strong>en</strong> van<br />

de gew<strong>en</strong>ste architectonische vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> variaties. Hierbij zal begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met kleine variaties <strong>en</strong><br />

verandering<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het systeem, vervolg<strong>en</strong>s zal gepoogd word<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het systeem op te<br />

zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer variatie <strong>en</strong> vormvrijheid te realiser<strong>en</strong>. Tot zlot zal, mede op basis van de resultat<strong>en</strong> van<br />

het onderzoek naar vormvrijheid, gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar de gevolg<strong>en</strong> van beide gevelsystem<strong>en</strong> op gebied<br />

van seriematigheid, repetitie <strong>en</strong> massaproductie. Er zal word<strong>en</strong> onderzocht hoe goed beide system<strong>en</strong> zich<br />

l<strong>en</strong><strong>en</strong> voor massaproductie, <strong>en</strong> <strong>of</strong> het mogelijk is juist alle onderdel<strong>en</strong> uniek te mak<strong>en</strong>.<br />

Onderhoud <strong>en</strong> vervanging<br />

Het eerste aandachtspunt bij het ontwerp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gevelsysteem is dat m<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> voor het mom<strong>en</strong>t<br />

van oplevering moet ontwerp<strong>en</strong>, maar dat m<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor de complete lev<strong>en</strong>scyclus van<br />

e<strong>en</strong> gevel moet treff <strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gevel moet gebruikt <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> beschadigde onderdel<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>. De huidige t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s is om steeds meer vanuit e<strong>en</strong> in tegrale<br />

lev<strong>en</strong>scyclusb<strong>en</strong>adering e<strong>en</strong> ontwerp te beschouw<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat de eff ect<strong>en</strong> van bepaalde ontwerpkeuzes<br />

op de hele lev<strong>en</strong>sduur van e<strong>en</strong> gebouw in acht g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Zowel e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel als e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel bestaan uit glasvlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte<br />

vlakk<strong>en</strong>, gevat in aluminium kozijn<strong>en</strong>. Beide gevelsystem<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> conv<strong>en</strong>tionele gevelreinigingsinstallatie<br />

goed <strong>en</strong> doeltreff <strong>en</strong>d gereinigd word<strong>en</strong>. In geval van e<strong>en</strong> hoog gebouw zal er voor gekoz<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> om dit met e<strong>en</strong> hijsbak langs de gevel te do<strong>en</strong>, bij e<strong>en</strong> lager gebouw zal vanaf de grond met<br />

ladders <strong>of</strong> e<strong>en</strong> gevelhoogwerker de gevel word<strong>en</strong> gereinigd. In geval van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan voor<br />

e<strong>en</strong> hijsvoorzi<strong>en</strong>ing aan de dakrand e<strong>en</strong> zwaardere uitvoering word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>, zodat de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

met deze kraan in de gevel gehes<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Deze perman<strong>en</strong>te hijsvoorzi<strong>en</strong>ing aan de gevel blijft<br />

tijd<strong>en</strong>s de gebruiksfase van het gebouw beschikbaar <strong>en</strong> levert e<strong>en</strong> groot voordeel op bij onderhoud aan<br />

de gevel <strong>en</strong> vooral vervanging van gevelonderdel<strong>en</strong>.<br />

Bij de normale gevelreiniging door e<strong>en</strong> glaz<strong>en</strong>wass<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de aluminium pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> vaak niet standaard<br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de reiniging. Hierdoor hoopt vuil zicht op, waardoor de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> sneller kunn<strong>en</strong> verouder<strong>en</strong>.<br />

Goede afsprak<strong>en</strong> met de gevelreinigers over het schoonhoud<strong>en</strong> van de aluminiumpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> zijn<br />

dus noodzakelijk. E<strong>en</strong> normale vliesgevel di<strong>en</strong>t ongever 1 a 2 keer per jaar gereinigd te word<strong>en</strong>. Als de<br />

aluminiumpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> gecoat zijn, is het noodzakelijk om, behalve de reguliee reiniging, de gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong>s per 2 jaar te behandel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> conserver<strong>en</strong>de polijsting. Tot slot di<strong>en</strong><strong>en</strong> de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van<br />

de vliesgevels regelmatig geïnspecteerd te word<strong>en</strong> op beschadiging<strong>en</strong>, vervorming<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervuiling. Bij<br />

lekkages <strong>of</strong> zichtbare beschadiging<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> deze pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Inspectie kan visueel<br />

gebeur<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan gecombineerd word<strong>en</strong> met het glaz<strong>en</strong>wass<strong>en</strong>. 1<br />

E<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de aandachtspunt is de vervanging van de meest kwetsbare onderdel<strong>en</strong> van de gevel. In geval<br />

van e<strong>en</strong> vliesgevel, zowel bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel als e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel, zijn de rubberpr<strong>of</strong>i<br />

el<strong>en</strong> van de kozijn<strong>en</strong> het meest gevoelig voor beschadiging <strong>en</strong> veroudering. Na verloop van tijd <strong>en</strong><br />

onder invloed van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kan het rubber haar veerkracht verliez<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lekkages optred<strong>en</strong><br />

bij de kozijn<strong>en</strong>. De rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van de kozijn<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> als eerste bezwijk<strong>en</strong>, terwijl de rest van de gevel<br />

technisch nog goed functioneert. Door hier in de ontwerpfase rek<strong>en</strong>ing mee te houd<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> gevel<br />

kan m<strong>en</strong> met kleine ingrep<strong>en</strong> de lev<strong>en</strong>sduur van e<strong>en</strong> gevel aanzi<strong>en</strong>lijk verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is het relatief e<strong>en</strong>voudig om de deklijst<strong>en</strong> <strong>en</strong> klemlijst<strong>en</strong> te verwijder<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> moet dan wel met e<strong>en</strong> gevelhoogwerker <strong>of</strong><br />

1 H<strong>en</strong>driks, N.A. (red.) , Handboek gevels. ; Band 3, pp. 250-257<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

109


110<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Het bedrijfsverzamelgebouw in Ve<strong>en</strong>dam <strong>en</strong> kantoortor<strong>en</strong> 52 Degrees in Nijmeg<strong>en</strong>, twee in het werk gefabriceerde vliesgevels waarbij de architectonische<br />

expressie ontle<strong>en</strong>d is aan het afwissel<strong>en</strong> van op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte vlakk<strong>en</strong> in het grid van het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

De Voll<strong>en</strong>hove-fl at in Zeist. e<strong>en</strong> appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gebouw waar binn<strong>en</strong> het systeem<br />

van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel e<strong>en</strong> architectonisch beeld is gerealiseerd met<br />

verspring<strong>en</strong>de op<strong>en</strong> <strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> panel<strong>en</strong>.


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

e<strong>en</strong> andere voorzi<strong>en</strong>ing aan de buit<strong>en</strong>zijde van de gevel kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn het glas <strong>en</strong> de dichte panel<strong>en</strong> in de fabriek aangebracht <strong>en</strong> zijn de bevestiging<strong>en</strong><br />

minder demontabel dan bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel. De glaslatt<strong>en</strong>, waarmee de rubberpr<strong>of</strong>i<br />

el<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het glas <strong>en</strong> in de kozijn<strong>en</strong> geklemd zitt<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> op hun plaats klikk<strong>en</strong> <strong>of</strong> klemm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

zijn dus niet zo e<strong>en</strong>voudig los te schroev<strong>en</strong> als de klemlijst<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel. Er<br />

zull<strong>en</strong> vaak speciale gereedschapp<strong>en</strong> aan te pas moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> om de glaslatt<strong>en</strong> op<strong>en</strong> te buig<strong>en</strong><strong>of</strong> los te<br />

klikk<strong>en</strong>. Het is dus wel mogelijk om de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>, maar het vereist iets specialistischer<br />

handeling<strong>en</strong>. Door de kwalitatief hoogwaardiger afwerking van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is het echter mogelijk<br />

om de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> in de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> beter beschermd af te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoogwaardiger detaillering<br />

toe te pass<strong>en</strong>. Hierdoor zal de bevestiging van glas <strong>en</strong> panel<strong>en</strong> beter uitgevoerd zijn <strong>en</strong> zal er ook<br />

minder onderhoud nodig zijn. De pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> <strong>en</strong> rubbers hoev<strong>en</strong> minder vaak vervang<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />

levert e<strong>en</strong> voordeel op voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. 2<br />

E<strong>en</strong> ander aspect van kwetsbaarheid van de gevel zijn beschadiging<strong>en</strong> aan het glas <strong>of</strong> de panel<strong>en</strong>. Zeker<br />

met glasbreuk moet rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>, de glasvlakk<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> vervangbaar zijn. In geval van<br />

e<strong>en</strong> vliesgevel zijn de glasvlakk<strong>en</strong> meestal van dergelijke afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> gewicht, dat ze niet met de hand<br />

te vervang<strong>en</strong> zijn. Er zal dus e<strong>en</strong> kraan aan te pas moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> gebrok<strong>en</strong> ruit te vervang<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> nieuwe ruit in te hijs<strong>en</strong>. Als de kraan van de glaz<strong>en</strong>wasinstallatie hiervoor gebruikt kan word<strong>en</strong>, levert<br />

dit, zoals al eerder gezegd, e<strong>en</strong> besparing op. Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is het, net als bij<br />

de vervanging van de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> in de gevel, relatief e<strong>en</strong>voudig om het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> op<strong>en</strong> te<br />

legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> glasvlak te vervang<strong>en</strong>. De klemlijst<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig word<strong>en</strong> losgeschroefd <strong>en</strong> verwijderd,<br />

zodat het glas kan word<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zull<strong>en</strong> de glaslatt<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op<strong>en</strong>gebog<strong>en</strong> <strong>of</strong> losgeklikt met speciaal<br />

door de fabrikant ontwikkeld gereedschap. Na vervanging van e<strong>en</strong> glasvlak <strong>en</strong> plaatsing van e<strong>en</strong> nieuw<br />

vlak is de kans groot dat de kwaliteit van de afwerking minder is dan de originele plaatsing van het glas<br />

in de fabriek. De minder geconditioneerde omstandighed<strong>en</strong> in de buit<strong>en</strong>lucht bij de vervanging van het<br />

glas <strong>en</strong> het ontbrek<strong>en</strong> van bepaalde machines spel<strong>en</strong> hierin ook e<strong>en</strong> rol.<br />

Variatie in op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte vlakk<strong>en</strong><br />

Eén van de meest opvall<strong>en</strong>de eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gevelontwerp zijn de plaats <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong> van<br />

de ram<strong>en</strong>. Door middel van op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, glasvlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ram<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> maatverdeling <strong>en</strong> expressie aan<br />

e<strong>en</strong> gevel word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan m<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong> naar buit<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> andersom. De plaats, vorm <strong>en</strong><br />

afmeting<strong>en</strong> van op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte vlakk<strong>en</strong> bepaalt voor e<strong>en</strong> groot deel het uiterlijk van de gevel. In beide<br />

onderzochte gevelsystem<strong>en</strong> is het mogelijk om te variër<strong>en</strong> met dichte <strong>en</strong> op<strong>en</strong> vlakk<strong>en</strong>, met raampartij<strong>en</strong><br />

van verschill<strong>en</strong>de vorm <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> op die manier e<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>ste architectonische expressie te bewerkstellig<strong>en</strong>.<br />

In geval van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is het e<strong>en</strong>voudig om binn<strong>en</strong> het grid van de gevel naar<br />

believ<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dicht paneel <strong>of</strong> e<strong>en</strong> glasvlak op te nem<strong>en</strong>. De aansluiting<strong>en</strong> van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels verander<strong>en</strong><br />

hier niet door, hoogst<strong>en</strong>s is het nodig om e<strong>en</strong> andere maat rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong> voor de bevestiging<br />

van de onderdel<strong>en</strong> in het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>. Variatie in de plaatsing van de ram<strong>en</strong>, binn<strong>en</strong> de kaders<br />

van het gevelgrid is daarmee e<strong>en</strong>voudig te realiser<strong>en</strong>. In verschill<strong>en</strong>de voorbeeld<strong>en</strong>, zoals het bedrijfsverzamelgebouw<br />

in Ve<strong>en</strong>dam <strong>en</strong> kantoortor<strong>en</strong> 52 degrees in Nijmeg<strong>en</strong>, is te zi<strong>en</strong> hoe ook binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> regelmatig<br />

grid e<strong>en</strong> heel specifi ek gevelbeeld bereikt kan word<strong>en</strong> door te varier<strong>en</strong> met op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte vlakk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de material<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is de variatie in plaats <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong> van de ram<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> andere manier te bewerkstellig<strong>en</strong>.<br />

Ram<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte del<strong>en</strong> zijn onderdeel van e<strong>en</strong> groter geheel, e<strong>en</strong> gevelelem<strong>en</strong>t. Als e<strong>en</strong> gevelelem<strong>en</strong>t<br />

e<strong>en</strong> raam bevat, zal dat raam telk<strong>en</strong>s op dezelfde manier in de gevel uitkom<strong>en</strong> als dat elem<strong>en</strong>t<br />

2 Bron: Gesprek met Ton Geerts, Schüco Nederland<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

111


112<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

E<strong>en</strong> kantoorgebouw in Ath<strong>en</strong>e, van MRA architect<strong>en</strong>. In de vliesgevel zijn de <strong>stijl</strong><strong>en</strong><br />

schuin geplaatst, zodat alle aansluiting<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> hoek word<strong>en</strong> gemaakt.<br />

Bij het Trutec-gebouw in Seoul, van Barkow Liebinger architect<strong>en</strong> is binn<strong>en</strong> de kaders van e<strong>en</strong> recht elem<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> uiterst<br />

expressieve vorm gerealiseerd, met schuine lijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar buit<strong>en</strong> stek<strong>en</strong>de del<strong>en</strong>. Door de kaders van elk elem<strong>en</strong>t recht te<br />

houd<strong>en</strong> is de montage niet bemoeilijkt <strong>en</strong> is de vormvrijheid bijzonder groot.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

meerdere mal<strong>en</strong> toegepast wordt. Als er variatie in de raampartij<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>st is, zal er e<strong>en</strong> nieuw elem<strong>en</strong>t<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong> <strong>en</strong> gemaakt. Door te varier<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> basisontwerp kan dit wel relatief e<strong>en</strong>voudig<br />

gebeur<strong>en</strong>, zeker met behulp van geautomatiseerde ontwerptechniek<strong>en</strong>. Afhankelijk van de mate<br />

van variatie kan het aantal verschill<strong>en</strong>de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> tot uiteindelijk elk elem<strong>en</strong>t uniek is.<br />

Binn<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> in principe alle vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> mat<strong>en</strong> aan raamop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> gemaakt<br />

word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld van deze verdeling van op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte vlakk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is<br />

te zi<strong>en</strong> in de gevel voor de Voll<strong>en</strong>hove-fl at. Hier zijn de gevelpanel<strong>en</strong> bij elk elem<strong>en</strong>t naar de w<strong>en</strong>s van de<br />

architect opgebouwd uit op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte vlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn de kleur<strong>en</strong> per elem<strong>en</strong>t ook verschill<strong>en</strong>d.<br />

In vergelijking is het bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel e<strong>en</strong>voudiger om naar believ<strong>en</strong> op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte<br />

vlakk<strong>en</strong> af te wissel<strong>en</strong>, maar is m<strong>en</strong> gebond<strong>en</strong> aan de regelmatigheid van de vlakverdeling van het<br />

<strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>. Bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan m<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het elem<strong>en</strong>t elke gew<strong>en</strong>ste<br />

vlakverdeling mak<strong>en</strong>, maar moet elk elem<strong>en</strong>t dan wel apart vord<strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong> <strong>en</strong> gemaakt. Dit is door de<br />

automatische productie in e<strong>en</strong> fabriek ge<strong>en</strong> groot bezwaar. 3<br />

Variatie in rechte <strong>en</strong> schuine lijn<strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de stap in de variatie van e<strong>en</strong> gevel is de mogelijkheid om schuine lijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong><br />

in de gevel op te nem<strong>en</strong>. Het orthogonale grid van de gevel <strong>en</strong> de rechte aansluiting<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan<br />

doorbrok<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel betek<strong>en</strong><strong>en</strong> schuine lijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrije vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitzondering op het<br />

rechthoekige systeem van <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. De aansluiting<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels kunn<strong>en</strong> zo word<strong>en</strong><br />

ontworp<strong>en</strong> dat ze onder e<strong>en</strong> hoek op elkaar aansluit<strong>en</strong>. De koppelstukk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op maat gemaakt word<strong>en</strong>,<br />

<strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels kunn<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> hoek gezaagd <strong>en</strong> de aansluit<strong>en</strong>de rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> in het<br />

werk zorgvuldig word<strong>en</strong> aangebracht om e<strong>en</strong> goede aansluiting <strong>en</strong> dichting van de hoek te garander<strong>en</strong>.<br />

Op die manier kunn<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel volg<strong>en</strong>s elk willekeurig<br />

patroon over de gevel lop<strong>en</strong>, al wordt de gevel dan heel snel heel duur door al deze op maat gemaakte<br />

unieke aansluiting<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn er twee mogelijkhed<strong>en</strong> om schuine lijn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De<br />

e<strong>en</strong>voudigste manier is om binn<strong>en</strong> het elem<strong>en</strong>t schuine pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dit is in uitvoering<br />

vergelijkbaar met de in het werk gefabriceerde gevel, met als verschil dat de complexe schuine aansluiting<strong>en</strong><br />

nu in de gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> met de hoogwaardige apparatuur in e<strong>en</strong> fabriek<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt. Zeker als met computergestuurde apparatuur gewerkt wordt, kunn<strong>en</strong> schuine<br />

aansluiting<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig gemaakt word<strong>en</strong>. Het elem<strong>en</strong>t zelf blijft dan rechthoekig <strong>en</strong> kan verder op de<br />

gebruikelijke wijze vervoerd <strong>en</strong> gemonteerd word<strong>en</strong>. Het elem<strong>en</strong>t zelf kan ook meegaan in de schuine<br />

lijn<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gevel. In dat geval moet<strong>en</strong> de aansluit<strong>en</strong>de nad<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met extra aandacht<br />

ontworp<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Het is in de gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> fabriek, <strong>en</strong> met gebruikmaking<br />

van computergestuurde apparatuur echter goed mogelijk om afwijk<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> op kwalitatief hoogwaardige<br />

wijze te mak<strong>en</strong> zonder het proces bijzonder te complicer<strong>en</strong>. Door e<strong>en</strong> automatische invoer is er<br />

voor e<strong>en</strong> mechanisch proces weinig verschil meer tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rechte <strong>en</strong> e<strong>en</strong> schuine snede. 4<br />

In vergelijking is het voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel veel e<strong>en</strong>voudiger om afwijk<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> te realiser<strong>en</strong>,<br />

aangezi<strong>en</strong> de automatische productie in e<strong>en</strong> fabriek met weinig extra moeite elke gew<strong>en</strong>ste vorm kan<br />

mak<strong>en</strong> voor pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> <strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong> van <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Wanneer deze complexe aansluiting<strong>en</strong> in het werk<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gerealiseerd, kost het veel aandacht, controle <strong>en</strong> handwerk om e<strong>en</strong> complexe gevel te<br />

mak<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> punt wat hier nog bij komt is dat het aantal unieke <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde<br />

gevel door elke uitzondering heel snel to<strong>en</strong>eemt. Dit compliceert de uitvoering van deze gevel al<br />

snel. Op het punt van seriegrootte <strong>en</strong> maatwerk zal hierna dieper word<strong>en</strong> ingegaan.<br />

3 Bron: Gesprek met Ton Geerts, Schüco Nederland<br />

4 Bron: Gesprek met Ton Geerts, Schüco Nederland<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

113


114<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Bij de Navigation tor<strong>en</strong> in Doha, van MZ + partners, zijn de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> licht gebog<strong>en</strong>, zodat e<strong>en</strong> gekromde<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>facade ontstaat.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Variatie in vrije vorm<strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong> laatste, <strong>en</strong> meest extreme vorm van variaties <strong>en</strong> uitzondering<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel zijn de vrije vorm<strong>en</strong>, de<br />

gebog<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedraaide gevels. Bij deze vorm van architectuur zijn de gevelpanel<strong>en</strong> meestal in meerdere<br />

vlakk<strong>en</strong> gekromd <strong>en</strong> gedraaid <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong> onder zowat elke gew<strong>en</strong>ste hoek plaatsvind<strong>en</strong>.<br />

Voor e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is deze vorm van architectuur erg complex. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels<br />

kunn<strong>en</strong> individueel volg<strong>en</strong>s digitale tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek word<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezaagd. Op de<br />

bouwplaats moet<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> unieke pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> dan stuk voor stuk uitgezocht <strong>en</strong> gemonteerd<br />

word<strong>en</strong>. De glasvlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte panel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op vergelijkbare wijze in de fabriek op maat gemaakt<br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de bouwplaats word<strong>en</strong> gemonteerd. De aansluiting<strong>en</strong> zijn echter moeilijk uit te met<strong>en</strong>,<br />

te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> het is niet goed mogelijk om te garander<strong>en</strong> dat alle onderdel<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>. Door de complexe<br />

productiemethodes zijn er op de bouwplaats nauwelijks goede voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor hand<strong>en</strong> om slecht<br />

pass<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> te herstell<strong>en</strong>. Door de gebog<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> zijn maatverschill<strong>en</strong> ook moeilijker op te<br />

vang<strong>en</strong> in de constructie <strong>en</strong> zull<strong>en</strong> er eerder lekkages <strong>en</strong> fout<strong>en</strong> optred<strong>en</strong>. 5<br />

De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kunn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek met de digitaal aangestuurde ontwerp-<br />

<strong>en</strong> productietechniek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geproduceerd. Vervolg<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in de fabriek mete<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd <strong>en</strong> kan de kwaliteit van elk gevelelem<strong>en</strong>t getest word<strong>en</strong>. Het <strong>en</strong>ige waar op gelet<br />

di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> is dat de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad niet teveel gedraaid <strong>of</strong> vervormd is door de afwijk<strong>en</strong>de<br />

vorm<strong>en</strong> in de gevel. De rand<strong>en</strong> van elk elem<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> in de fabriek echter nauwkeurig word<strong>en</strong> gecontroleerd<br />

op ev<strong>en</strong>tuele maatafwijking<strong>en</strong>, zodat de kans dat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> pass<strong>en</strong> groter is dan bij e<strong>en</strong> in<br />

het werk gefabriceerde gevel. De montage van grote <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met vrije vorm<strong>en</strong> zal wel complexer zijn<br />

dan bij e<strong>en</strong> normale <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Vergelijk<strong>en</strong>d kan gesteld word<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zich beter le<strong>en</strong>t voor complexe <strong>en</strong> vrije vorm<strong>en</strong>,<br />

doordat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in e<strong>en</strong> fabriek beter <strong>en</strong> nauwkeuriger geassembleerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan op e<strong>en</strong><br />

bouwplaats. De kans op fout<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatafwijking<strong>en</strong> is kleiner, <strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong> zijn beter te mak<strong>en</strong>.<br />

Repetitie, seriegrootte <strong>en</strong> maatwerk<br />

Bij elke gevel is sprake van repetitie, herhal<strong>en</strong>de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> maatwerk. In sommige extreme gevall<strong>en</strong><br />

kiest e<strong>en</strong> architect ervoor om elk gevelpaneel uniek te mak<strong>en</strong>, maar meestal zal er toch gestreefd word<strong>en</strong><br />

naar zoveel mogelijk repetitie. Als er herhal<strong>en</strong>de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in e<strong>en</strong> ontwerp voorkom<strong>en</strong>, is het vaak voordelig<br />

om seriematige productie toe te pass<strong>en</strong>. Hoe groter de repetitie is, hoe minder er in het productieproces<br />

tuss<strong>en</strong>tijds gewijzigd hoeft te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe sneller <strong>en</strong> goedkoper er geproduceerd kan word<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel bestaat uit e<strong>en</strong> groot aantal onderdel<strong>en</strong>, die allemaal los naar de<br />

bouwplaats vervoerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> afzonderlijk geassembleerd word<strong>en</strong>. Door de kleine schaal van de onderdel<strong>en</strong><br />

kan binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> systeem met kleine variaties vaak al veel vormvrijheid gerealiseerd word<strong>en</strong>. Het<br />

is e<strong>en</strong> groot voordeel als de gevel uit zoveel mogelijk gelijke onderdel<strong>en</strong> bestaat. Zowel bij de opslag als<br />

bij de montage hoev<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> dan immers niet uit elkaar te word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. Als er wel sprake<br />

is van meerdere verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>, dan is visuele onderscheiding het meest e<strong>en</strong>voudig. Duidelijk<br />

afwijk<strong>en</strong>de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>, zoals hoekstukk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op het oog al geïd<strong>en</strong>tifi ceerd word<strong>en</strong>. Als er meerdere<br />

gelijkvormige variant<strong>en</strong> zijn van gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>, wordt het lastiger om op de bouwplaats de juiste onderdel<strong>en</strong><br />

te kiez<strong>en</strong>. Het is dan nodig om met labels, codes <strong>of</strong> andere id<strong>en</strong>tifi catiemiddel<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>. Dit<br />

vereist e<strong>en</strong> zorgvuldige aanpak, <strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> bepaald deel van de gevel moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

uitgezocht <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s gecontroleerd. De inpassing van e<strong>en</strong> verkeerd onderdeel hoeft door e<strong>en</strong> kleine<br />

maatafwijking niet mete<strong>en</strong> op te vall<strong>en</strong>, maar zal wel voor grote problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatafwijking<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

zorg<strong>en</strong> verderop in het bouwproces van de gevel. Zeker bij e<strong>en</strong> groot gebouw met e<strong>en</strong> complexe gevel<br />

kunn<strong>en</strong> de aantall<strong>en</strong> <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels oplop<strong>en</strong> tot duiz<strong>en</strong>dtall<strong>en</strong>. Als daar honderd<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de modell<strong>en</strong><br />

bij zitt<strong>en</strong>, is id<strong>en</strong>tifi catie e<strong>en</strong> tijdrov<strong>en</strong>d <strong>en</strong> erg storingsgevoelig proces. Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabri-<br />

5 Oesterle e.a. , Doppelschalige Fassad<strong>en</strong> ; pp. 124-128<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

115


116<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

ceerde gevel is het duidelijk beter om met grotere series gelijkvormige onderdel<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>. 6<br />

E<strong>en</strong> andere mogelijkheid tot aanpassing aan e<strong>en</strong> ontwerp is om elk onderdeel op de bouwplaats te mak<strong>en</strong>.<br />

De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangeleverd in standaardl<strong>en</strong>gtes van ongeveer 6 meter, zoals ze<br />

in de fabriek word<strong>en</strong> geproduceerd. Op de bouwplaats kan m<strong>en</strong> dan met e<strong>en</strong> beperkt machinepark aan<br />

de hand van de geveltek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> per keer de gew<strong>en</strong>ste pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> zag<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> van koppelstukk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

boorgat<strong>en</strong> voor de verbinding<strong>en</strong>. Op die manier word<strong>en</strong> alle <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels maatwerk. Dit proces is door<br />

de beperkte productiemogelijkhed<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> bouwplaats echter tijdsint<strong>en</strong>siever <strong>en</strong> minder nauwkeurig<br />

dan in e<strong>en</strong> fabriek.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bestaat de gevel voor e<strong>en</strong> gebouw, afhankelijk van de grootte, uit <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong><br />

tot honderd<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Alle rand<strong>en</strong> van de gevel <strong>en</strong> hoekaansluiting<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> opgelost word<strong>en</strong><br />

door middel van unieke passtukk<strong>en</strong>. De overige <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in het midd<strong>en</strong> van het vlak van de gevel kunn<strong>en</strong><br />

in principe gelijkvormig zijn. In dat geval kunn<strong>en</strong> deze <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in serie gemaakt word<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong><br />

de productie van de onderdel<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t grot<strong>en</strong>deels geautomatiseerd is, <strong>en</strong> ook op<br />

basis van digitale tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> gebeurt, kan er relatief e<strong>en</strong>voudig voor gezorgd word<strong>en</strong> dat elk elem<strong>en</strong>t<br />

uit unieke pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> bestaat. Zolang alle verschill<strong>en</strong>de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> uitgetek<strong>en</strong>d zijn in het ontwerp, kan<br />

bij de productie zonder veel moeite elk elem<strong>en</strong>t uniek gemaakt word<strong>en</strong>. De onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> na het<br />

zag<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewerk<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> gemonteerd in het elem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>de niet zorgvuldig gesorteerd<br />

<strong>en</strong> geïd<strong>en</strong>tifi ceerd te word<strong>en</strong>. De gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zelf word<strong>en</strong> op hun beurt na assemblage voorzi<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> uniek nummer <strong>en</strong> in volgorde van montage op transport gedaan. Dit proces wordt niet complexer<br />

als alle <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> unieke vorm hebb<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> toch al in volgorde van montage<br />

vervoerd <strong>en</strong> gelad<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Op de bouwplaats word<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> snelheid van ongeveer<br />

e<strong>en</strong> verdieping per dag gemonteerd. Elk elem<strong>en</strong>t kan hierbij e<strong>en</strong>voudig uniek word<strong>en</strong> bijgehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

geregistreerd. De uitvoering van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel wordt dus nauwelijks complexer als de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

allemaal uniek zijn. Alle<strong>en</strong> de ontwerpfase is iets complexer, aangezi<strong>en</strong> elk uniek elem<strong>en</strong>t apart ontworp<strong>en</strong><br />

moet word<strong>en</strong>. 7<br />

Vergelijk<strong>en</strong>d kan gesteld word<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel in het voordeel is bij e<strong>en</strong> gevel waarin heel veel<br />

variatie optreedt <strong>en</strong> alle onderdel<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>d zijn. Het is vrij e<strong>en</strong>voudig om e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel met<br />

allemaal unieke <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> uit te voer<strong>en</strong>. De uitvoering van de in het werk gefabriceerde gevel wordt bij<br />

e<strong>en</strong> dergelijk ontwerp al snel uiterst complex. De in het werk gefabriceerde gevel kan e<strong>en</strong> voordeel behal<strong>en</strong><br />

als e<strong>en</strong> ontwerp zodanig kan word<strong>en</strong> geoptimaliseerd dat de gew<strong>en</strong>ste variatie met gebruik van veel<br />

gelijksoortige onderdel<strong>en</strong> kan plaatsvind<strong>en</strong>. De onderdel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dan door de grote seriematigheid<br />

heel effi ciënt geproduceerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> doordat er maar <strong>en</strong>kele grote series aan onderdel<strong>en</strong> zijn, is de<br />

uitvoering redelijk e<strong>en</strong>voudig.<br />

6 Jellema deel 12b; pp. 40-117<br />

7 Bron: Gesprek met Ton Geerts, Schüco Nederland<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

117


118<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Mogelijke integratie van zonwering aan de buit<strong>en</strong>zijde van e<strong>en</strong> in het werk<br />

gefabriceerde gevel. De zonwering aan de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> bevestigd <strong>en</strong> niet in<br />

de gevel geïntegreerd, dit is dan ook de e<strong>en</strong>voudigste oplossing voor e<strong>en</strong><br />

buit<strong>en</strong>zonwering.<br />

Mogelijke integratie van zonwering aan de buit<strong>en</strong>zijde van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

In het elem<strong>en</strong>t is e<strong>en</strong> ruimte uitgespaard bov<strong>en</strong> het raam, waarin e<strong>en</strong><br />

uitrolbare zonwering is aangebracht. Dit elem<strong>en</strong>t kan inclusief zonwering<br />

word<strong>en</strong> gemonteerd.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

Mogelijke integratie van zonwering aan de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel. E<strong>en</strong> zonweringsroldoek<br />

is aan de vloerrand, bov<strong>en</strong> het verlaagde plafond aangebracht.<br />

Dit is de meest gebruikelijke oplossing voor zonwering aan de binn<strong>en</strong>zijde.<br />

Mogelijke integratie van zonwering aan de binn<strong>en</strong>zijde van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Bov<strong>en</strong> het raam is e<strong>en</strong> ruimte in het elem<strong>en</strong>t uitgespaard, waarin de<br />

zonwering kan word<strong>en</strong> aangebracht. Het elem<strong>en</strong>t kan inclusief zonwering<br />

word<strong>en</strong> gemonteerd.


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Integratie van installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Bij zowel de in het werk gefabriceerde gevel als bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is het mogelijk om voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> installaties in de gevel op te nem<strong>en</strong>. Hierbij kan gedacht word<strong>en</strong> aan dec<strong>en</strong>trale installaties, zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekabeling. Het is aan de architect <strong>of</strong> deze mogelijkhed<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

gevel daadwerkelijk b<strong>en</strong>ut word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>of</strong> deze integratie e<strong>en</strong> voordeel oplevert. Voor e<strong>en</strong> goede integratie<br />

van voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> installaties in e<strong>en</strong> gevel is van belang dat hier in e<strong>en</strong> vroeg stadium van het ontwerp<br />

over nagedacht wordt. Toepassing van dec<strong>en</strong>trale installaties in de gevel kan e<strong>en</strong> gebouw effi ciënter mak<strong>en</strong><br />

doordat bijvoorbeeld e<strong>en</strong> verlaagd plafond overbodig kan word<strong>en</strong> gemaakt. Ook de installaties zelf<br />

zijn effi ciënter door het ontbrek<strong>en</strong> van lange leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> kleinschalige, lokale installaties kunn<strong>en</strong> beter<br />

word<strong>en</strong> afgestemd op de individuele eis<strong>en</strong> van elke gebruiker. Het ontwerp <strong>en</strong> de uitvoering van de gevel<br />

wordt echter wel complexer doordat de installaties ruimte nodig hebb<strong>en</strong> in de beperkte ruimte van e<strong>en</strong><br />

gevelzone <strong>en</strong> doordat bij de bouw van de gevel rek<strong>en</strong>ing moet word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> met de aansluiting van<br />

de installaties <strong>en</strong> de doorkoppeling van leiding<strong>en</strong>. Door de integratie van gevel <strong>en</strong> installaties wordt het<br />

ook ingewikkelder om de bouwkost<strong>en</strong> van de gevel vast te stell<strong>en</strong>. Door de verregaande integratie zijn de<br />

kost<strong>en</strong> van gevel <strong>en</strong> installaties niet meer goed te scheid<strong>en</strong>, omdat onderdel<strong>en</strong> niet meer e<strong>en</strong>duidig aan<br />

gevel <strong>of</strong> installaties toegeschrev<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De gevolg<strong>en</strong> van het integrer<strong>en</strong> van gevel <strong>en</strong> installaties<br />

op het gebied van bouwkost<strong>en</strong> zijn in dit onderzoek dan ook buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong>.<br />

In dit ho<strong>of</strong>dstuk zull<strong>en</strong> eerst de theoretische mogelijkhed<strong>en</strong> voor de integratie van installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

in de gevel behandeld word<strong>en</strong>, waarna aan de hand van e<strong>en</strong> aantal praktijkvoorbeeld<strong>en</strong> zal<br />

word<strong>en</strong> geanalyseerd op welke manier deze integratie van gevel <strong>en</strong> installaties is toegepast.<br />

Zonwering<br />

Bij e<strong>en</strong> gevel, zeker e<strong>en</strong> vliesgevel met grote glasoppervlaktes, is het noodzakelijk om zonwering aan te<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, bij voorkeur aan de buit<strong>en</strong>zijde. Op die manier wordt de warmtelast van de zon zo vroeg mogelijk<br />

opgevang<strong>en</strong>. Van alle vorm<strong>en</strong> van geïntegreerde voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> installaties in e<strong>en</strong> gevel is zonwering<br />

de meest toegepaste. Als e<strong>en</strong> zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing wordt geïntegreerd in het ontwerp, kan de<br />

functionaliteit van de zonwering <strong>en</strong> de architectonische kwaliteit van de gevel hier veel baat bij hebb<strong>en</strong>.<br />

De e<strong>en</strong>voudigste vorm van zonwering bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn de lamell<strong>en</strong>zonwering<strong>en</strong><br />

<strong>of</strong> roosters die aan de buit<strong>en</strong>zijde van de gevel zijn aangebracht. Op consoles <strong>of</strong> aangelaste montagepunt<strong>en</strong><br />

aan de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> kan vrij e<strong>en</strong>voudig e<strong>en</strong> uitrolbare <strong>of</strong> vaste lamell<strong>en</strong>zonwering word<strong>en</strong> gebout. Deze<br />

vorm van zonwering is niet echt geïntegreerd met de gevel <strong>en</strong> zal ook als toegevoegd elem<strong>en</strong>t aan de<br />

gevel zichtbaar zijn, hoogst<strong>en</strong>s kan de maatvoering van de zonwering overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met de strami<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

van de gevel. Ook wat betreft montage is deze vorm van zonwering e<strong>en</strong> toegevoegd elem<strong>en</strong>t, dat wordt<br />

aangebracht vanaf de buit<strong>en</strong>zijde op het mom<strong>en</strong>t dat de gevel bouwkundig geslot<strong>en</strong> is.<br />

Zonwering kan ook in de vorm van roosters <strong>of</strong> vaste lamell<strong>en</strong> in de gevel word<strong>en</strong> aangebracht. Zeker bij<br />

e<strong>en</strong> dubbele huidgevel is het voor de hand ligg<strong>en</strong>d om in de spouw tuss<strong>en</strong> de gevelblad<strong>en</strong> zonwering aan<br />

te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De zonnewarmte kan dan in de spouw word<strong>en</strong> opgevang<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook mete<strong>en</strong> word<strong>en</strong> weggev<strong>en</strong>tileerd.<br />

Bij e<strong>en</strong> zonwering aan de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel kan de ruimte tuss<strong>en</strong> de gevel <strong>en</strong> de vloerrand<br />

ook b<strong>en</strong>ut word<strong>en</strong> om zonwering in weg te werk<strong>en</strong>. Deze vorm van zonwering is in vorm <strong>en</strong> uiterlijk<br />

meer geïntegreerd met de gevel <strong>en</strong> wordt tijd<strong>en</strong>s de constructie van de gevel aangebracht.<br />

De meest geïntegreerde vorm van zonwering bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn beweegbare<br />

zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> die geheel in de gevel wegvall<strong>en</strong> op het mom<strong>en</strong>t dat ze ingetrokk<strong>en</strong> zijn.<br />

Dit betek<strong>en</strong>t dat in het ontwerp van de gevel ruimte is uitgespaard om de zonwering in weg te werk<strong>en</strong>.<br />

Meestal betek<strong>en</strong>t dit dat ter plaatse van de vloerrand e<strong>en</strong> uitsparing in de gevel is gecreëerd, waarin de<br />

zonwering kan word<strong>en</strong> aangebracht. Deze vorm van geïntegreerde zonwering vereist maatwerk in het<br />

ontwerp van de gevel, waardoor het ontwerpproces complexer wordt, ev<strong>en</strong>als de uitvoering.<br />

Concluder<strong>en</strong>d kan word<strong>en</strong> gesteld dat bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel e<strong>en</strong> zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing<br />

altijd extra werkzaamhed<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de uitvoeringsfase met zich meebr<strong>en</strong>gt, aangezi<strong>en</strong> de zonwering<br />

als aparte onderdel<strong>en</strong> in de gevel gemonteerd di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong>. Hoe meer de zonwering in de gevel geïn-<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

119


120<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Mogelijke integratie van e<strong>en</strong> v<strong>en</strong>tilatieunit met warmteterugwinning. Bov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> raam is e<strong>en</strong> strook met v<strong>en</strong>tilatieroosters,<br />

leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> warmtewisselaar aangebracht. Deze installaties zijn goed te integrer<strong>en</strong> met de<br />

gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, alle<strong>en</strong> is de kans groot dat de installaties meer ruimte nodig hebb<strong>en</strong> dan in de dikte van de gevel<br />

voorhand<strong>en</strong> is. In dat geval moet de gevel breder word<strong>en</strong> om deze installaties te kunn<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong>, <strong>of</strong> de v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

stek<strong>en</strong> uit de gevel.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


tegreerd is, des te complexer wordt deze montage.<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan de zonwering ook als losstaande <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> voor de gevel word<strong>en</strong> aangebracht,<br />

op vergelijkbare wijze als bij de in het werk gefabriceerde gevel. E<strong>en</strong> frame met lamell<strong>en</strong> <strong>of</strong> e<strong>en</strong><br />

uitrolbare zonwering kan aan e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t toegevoegd word<strong>en</strong>. Het elem<strong>en</strong>t zelf wijzigt hierbij nauwelijks,<br />

alle<strong>en</strong> wordt in de fabriek ook de zonwering aan het elem<strong>en</strong>t toegevoegd. Bij de montage van de<br />

gevel zijn er vervolg<strong>en</strong>s ge<strong>en</strong> extra handeling<strong>en</strong> nodig, hoogst<strong>en</strong>s zal het elem<strong>en</strong>t door e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>de<br />

zonwering iets kwetsbaarder zijn tijd<strong>en</strong>s de montage.<br />

Het is bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel echter ook mogelijk om in de dichte gedeelt<strong>en</strong> van de gevel e<strong>en</strong> geïntegreerde<br />

zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing in te bouw<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong> het raam komt dan e<strong>en</strong> uitsparing in het elem<strong>en</strong>t,<br />

waarin e<strong>en</strong> uitrolbare zonwering kan word<strong>en</strong> ingebouwd. Dit kan in de fabriek gebeur<strong>en</strong> <strong>en</strong> het elem<strong>en</strong>t<br />

kan inclusief zonwering in één keer gemonteerd word<strong>en</strong>. In opgerolde toestand is de zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing<br />

goed beschermd teg<strong>en</strong> beschadiging<strong>en</strong> <strong>en</strong> de montage wordt er niet door gehinderd. Hierdoor kan<br />

de zonwering onder gecontroleerde omstanighed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> wordt het bouwproces niet<br />

verder bemoeilijkt. De assemblage in de fabriek wordt wel complexer <strong>en</strong> zal ook iets langer dur<strong>en</strong>, maar<br />

kan wel nauwkeurig <strong>en</strong> gecontroleerd gebeur<strong>en</strong>. Deze zonwering kan zowel aan de binn<strong>en</strong>zijde als aan<br />

de buit<strong>en</strong>zijde van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> aangebracht. Aan de binn<strong>en</strong>zijde is het e<strong>en</strong>voudiger om e<strong>en</strong> uitsparing<br />

in het elem<strong>en</strong>t te mak<strong>en</strong>, <strong>of</strong> het elem<strong>en</strong>t iets breder uit te voer<strong>en</strong>, zodat er bov<strong>en</strong> het kozijn ruimte<br />

ontstaat voor e<strong>en</strong> ingebouwde zonwering. Zonwering aan de binn<strong>en</strong>zijde is weliswaar minder effi ciënt,<br />

maar vanwege de e<strong>en</strong>voudiger integratie kan toch voor deze oplossing gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. 1<br />

Concluder<strong>en</strong>d kan word<strong>en</strong> gesteld dat voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> geïntegreerde<br />

zonwering leidt tot meer werkzaamhed<strong>en</strong> in de fabriek <strong>en</strong> dat de montage op de werkplaats nauwelijks<br />

complexer zal word<strong>en</strong>. Doordat de zonwering in de fabriek kan word<strong>en</strong> aangebracht, is nauwkeuriger<br />

detaillering mogelijk <strong>en</strong> kan er e<strong>en</strong> betere integratie tuss<strong>en</strong> zonwering <strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t bereikt word<strong>en</strong>.<br />

V<strong>en</strong>tilatie<br />

Elk gebouw waar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verblijv<strong>en</strong> moet gev<strong>en</strong>tileerd word<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> de gevel de directe gr<strong>en</strong>s<br />

vormt tuss<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>klimaat, is het voor de hand ligg<strong>en</strong>d om de gevel in te zett<strong>en</strong> bij het v<strong>en</strong>tiler<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> gebouw. E<strong>en</strong> groot voordeel van het integrer<strong>en</strong> van v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de gevel is<br />

het vermijd<strong>en</strong> van lange leiding<strong>en</strong> die door e<strong>en</strong> gebouw lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> de mogelijkheid om verlaagde plafonds<br />

te vermijd<strong>en</strong>. De lucht wordt behandeld op de plek waar ze nodig is <strong>en</strong> hoeft niet over grote afstand<strong>en</strong><br />

getransporteed te word<strong>en</strong>.<br />

Bij de in het werk gefabriceerde gevel kan de e<strong>en</strong>voudigste natuurlijke v<strong>en</strong>tilatie word<strong>en</strong> verzorgd door<br />

te op<strong>en</strong><strong>en</strong> ram<strong>en</strong> in de gevel. Bij e<strong>en</strong> vliesgevelsysteem betek<strong>en</strong>t dit dat er in het grid van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

regels e<strong>en</strong> inzetkozijn wordt aangebracht, waarin vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> te op<strong>en</strong><strong>en</strong> raam <strong>of</strong> e<strong>en</strong> v<strong>en</strong>tilatierooster<br />

kan word<strong>en</strong> gemonteerd.<br />

Ingewikkelder wordt het als er gezocht wordt naar system<strong>en</strong> van warmteterugwinning bij v<strong>en</strong>tilatie. Dit<br />

kan via e<strong>en</strong> suskast. In de suskast kan e<strong>en</strong> warmtewisselaar word<strong>en</strong> aangebracht, <strong>en</strong> de instrom<strong>en</strong>de koude<br />

lucht kan voorverwarmd word<strong>en</strong> met de teruggewonn<strong>en</strong> warmte uit de c<strong>en</strong>traal afgevoerde warme<br />

lucht van de mechanische afzuiging. De leiding<strong>en</strong> voor deze warmtewisselaar zoud<strong>en</strong> los voor de gevel <strong>of</strong><br />

in de ruimte tuss<strong>en</strong> de gevel <strong>en</strong> de draagconstructie lop<strong>en</strong> aan de binn<strong>en</strong>zijde.<br />

E<strong>en</strong> complexer, maar ook meer geïntegreerder systeem is e<strong>en</strong> v<strong>en</strong>tilatiestrook langs de gevelrand, zoals<br />

die wordt toegepast in de E 2 -facade van Schüco. Hier is extra ruimte uitgespaard tuss<strong>en</strong> de gevel <strong>en</strong> de<br />

vloerrand, waarin zich e<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>trale v<strong>en</strong>tilatieunit <strong>en</strong> e<strong>en</strong> warmtewisselaar bevind<strong>en</strong>. In dit systeem<br />

wordt de lucht mechanisch gev<strong>en</strong>tileerd <strong>en</strong> bevindt de aan- <strong>en</strong> afvoer zich allebei in de vloerrand. Aan de<br />

buit<strong>en</strong>zijde van de gevel is ter plaatse van de vloerrand e<strong>en</strong> rooster te zi<strong>en</strong>. De apparatuur zelf wordt ook<br />

in de vloerrand ingebouwd. Ev<strong>en</strong>wijdig langs de vloerrand kunn<strong>en</strong> de leiding<strong>en</strong> dan goed word<strong>en</strong> weggewerkt.<br />

De v<strong>en</strong>tilatielucht kan afwissel<strong>en</strong>d per breedtemaat word<strong>en</strong> aangevoerd <strong>en</strong> afgevoerd, zodat de<br />

1 Haarts<strong>en</strong>, J. (e.a.) , De intellig<strong>en</strong>te gevel. pp. 42-48<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

121


122<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

De E2-facade van Schüco, e<strong>en</strong> combinatie van v<strong>en</strong>tilatie, dec<strong>en</strong>trale luchtbehandelingsinstallaties<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>zonwering, geïntegreerd in de vloerrand.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

leiding<strong>en</strong> van de warmtewisselaar kort kunn<strong>en</strong> zijn.<br />

Deze dec<strong>en</strong>trale v<strong>en</strong>tilatieunit moet in het werk gemonteerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan uit losse onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

opgebouwd <strong>en</strong> geïntegreerd met de gevel. De uitvoering van de gevel wordt dan ter plekke van de<br />

vloerrand<strong>en</strong> wel complexer, onder andere omdat er e<strong>en</strong> aparte strook gevelpanel<strong>en</strong> voor de vloerrand<strong>en</strong><br />

moet kom<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t extra <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> <strong>en</strong> extra aansluiting<strong>en</strong>. Daarnaast is de vloerrand ook<br />

de plaats waar de gevel met de draagconstructie verbond<strong>en</strong> is, zodat er bij e<strong>en</strong> dergelijke oplossing veel<br />

complexe detaillering rondom de gevelrand moet plaatsvind<strong>en</strong>. 2<br />

Concluder<strong>en</strong>d kan gesteld word<strong>en</strong> dat het bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel mogelijk is om dec<strong>en</strong>trale<br />

v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> op te nem<strong>en</strong> in de gevel. Hierbij le<strong>en</strong>t vooral de zone tuss<strong>en</strong> de gevel <strong>en</strong> de<br />

constructie, bij de vloerrand, zich voor de inpassing van dec<strong>en</strong>trale installatie-units. De werkzaamhed<strong>en</strong><br />

voor de montage van de gevel word<strong>en</strong> wel complexer <strong>en</strong> bewerkelijker door de toepassing van dec<strong>en</strong>trale<br />

v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, zeker als deze voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht in de vloerrand, waar<br />

ook al de montage van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> aan de constructie plaatsvindt.<br />

Bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan er ev<strong>en</strong>als bij de in het werk gefabriceerde gevel e<strong>en</strong> te op<strong>en</strong><strong>en</strong> raam word<strong>en</strong><br />

aangebracht. Ook bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel betek<strong>en</strong>t dit dat er e<strong>en</strong> inzetkozijn in de bestaande <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels<br />

moet word<strong>en</strong> aangebracht. Dit inzetkozijn kan echter wel al in de fabriek word<strong>en</strong> aangebracht, zodat<br />

de montage van het elem<strong>en</strong>t niet beïnvloed wordt. Dit is e<strong>en</strong> voordeel voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Daarnaast is het mogelijk om op <strong>en</strong>ige plek in e<strong>en</strong> gevelelem<strong>en</strong>t, bijvoorbeeld bov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> raamop<strong>en</strong>ing,<br />

e<strong>en</strong> geïntegreerde v<strong>en</strong>tilatieunit aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Hierbij kunn<strong>en</strong> ook leiding<strong>en</strong> voor verwarming, v<strong>en</strong>tilatie<br />

<strong>en</strong> warmteterugwinning in het gevelelem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Horizontaal kunn<strong>en</strong> deze leiding<strong>en</strong><br />

van het <strong>en</strong>e naar het volg<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> doorgekoppeld. Dit kan gebeur<strong>en</strong> door middel van fl exibele<br />

koppelstukk<strong>en</strong>, die in de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad word<strong>en</strong> aangekoppeld, vlak voordat het elem<strong>en</strong>t<br />

gemonteerd wordt. De koppeling zelf kan terug schuiv<strong>en</strong> in de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad na montage.<br />

De installaties <strong>en</strong> leiding<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> onder gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek word<strong>en</strong> aangebracht<br />

<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dus e<strong>en</strong> hoog kwaliteitsniveau. Daarnaast is de montage van de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

nauwelijks complexer geword<strong>en</strong> door de installaties. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong> voor de montage iets langer<br />

aan de kraan hang<strong>en</strong>, zodat m<strong>en</strong> eerst de leiding<strong>en</strong> kan aansluit<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> teg<strong>en</strong> elkaar kan<br />

plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> op hun positie stell<strong>en</strong>. Tot slot blijft de vloerrand in dit geval vrij van installaties. E<strong>en</strong> nadeel<br />

kan wel zijn dat de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> door het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van dec<strong>en</strong>trale installatiemodules e<strong>en</strong> grotere<br />

dikte moet<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>. De installatiemodules zull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zekere maat moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, afhankelijk van de<br />

gevraagde capaciteit. Hierdoor zal het hele gevelpakket dikker moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, wat extra kost<strong>en</strong> met zich<br />

meebr<strong>en</strong>gt. Bij de toepassing van e<strong>en</strong> dubbele huidgevel zijn de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> toch al dikker <strong>en</strong> is er<br />

meer ruimte om dec<strong>en</strong>trale v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> op te nem<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> geïntegreerde v<strong>en</strong>tilatieunit kan ook ter hoogte van de vloerrand in het elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> aangebracht,<br />

voordeel is dan dan er door de aansluiting met de vloer meer inbouwdiepte is voor de v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />

met ev<strong>en</strong>tueel bijbehor<strong>en</strong>de installaties, zonder dat de rest van het gevelelem<strong>en</strong>t mete<strong>en</strong> dieper dan<br />

noodzakelijk hoeft te word<strong>en</strong>. Het elem<strong>en</strong>t wordt dan wel plaatselijk dieper, waar tijd<strong>en</strong>s het vervoer van<br />

de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> wel rek<strong>en</strong>ing mee moet word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. Nadeel is dat de aansluiting van het elem<strong>en</strong>t<br />

op de draagconstructie al snel complexer wordt door de toevoeging van e<strong>en</strong> installatie-unit op de plaats<br />

in het elem<strong>en</strong>t waar ook al de montagevoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>. Deze complexiteit kan echter al wel in de<br />

ontwerpfase word<strong>en</strong> opgelost, de montage van het geprefabriceerde elem<strong>en</strong>t wordt niet bemoeilijkt.<br />

Uiteindelijk is het voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel goed mogelijk om v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in het elem<strong>en</strong>t te<br />

integrer<strong>en</strong>. Deze voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> relatief e<strong>en</strong>voudig word<strong>en</strong> gecombineerd met mechanische v<strong>en</strong>tilatie<br />

<strong>en</strong> warmteterugwinning, waarbij de leiding<strong>en</strong> in de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> weggewerkt. De<br />

montage van gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> met geïntegreerde v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> wordt nauwelijks complexer,<br />

doordat de installaties in de fabriek al kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht. Alle<strong>en</strong> de aansluiting van leiding<strong>en</strong><br />

2 Schüco , Architect information no. 8, Aluminium Unitised Façades.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

123


124<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Doorkoppeling van leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekabeling bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. De leiding<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in het elem<strong>en</strong>t weggewerkt,<br />

<strong>of</strong> lop<strong>en</strong> door de holle pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong>. De koppeling van het <strong>en</strong>e elem<strong>en</strong>t naar het andere gaat met fl exibele koppelstukk<strong>en</strong><br />

die vlak voor de montage word<strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s in de tuss<strong>en</strong>ruimte van de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad<br />

wegvall<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


<strong>en</strong> bekabeling voor de installaties bemoeilijkt de montage iets.<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekabeling<br />

Verschill<strong>en</strong>de leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> electrische bekabeling kunn<strong>en</strong> langs <strong>of</strong> door de gevel geleid word<strong>en</strong>. Electrische<br />

bedrading kan in theorie goed door de vele holle ruimtes in de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels van e<strong>en</strong> gevel word<strong>en</strong><br />

geleid. Het verschilt per ontwerp hoe haalbaar dit in de uitvoering is <strong>en</strong> in hoeverre hier voordeel uit<br />

behaald kan word<strong>en</strong>. Niet altijd kan volstaan word<strong>en</strong> met aansluiting<strong>en</strong> van electra <strong>en</strong> bekabeling langs<br />

de gevel <strong>en</strong> wand<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn alsnog aansluiting<strong>en</strong> in de vloer <strong>of</strong> het plafond nodig. Daarnaast is het vaak<br />

nodig om voor onderhoud <strong>of</strong> aanpassing<strong>en</strong> de bekabeling <strong>of</strong> leiding<strong>en</strong> te wijzig<strong>en</strong>. De leiding<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

daarom beter niet te ver weggewerkt word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel. Alle<strong>en</strong> bij geïntegreerde installaties in de gevel<br />

zelf kan het nuttig zijn om de bekabeling voor de installaties in het elem<strong>en</strong>t weg te werk<strong>en</strong>.<br />

Doordat de in het werk gefabriceerde gevel voor de vloerrand doorloopt, kan er bij de aansluiting tuss<strong>en</strong><br />

gevel <strong>en</strong> vloerrand e<strong>en</strong> leiding- <strong>of</strong> kabelgoot word<strong>en</strong> ingebouwd. Wanneer langs de gevelrand al e<strong>en</strong><br />

v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing aanwezig is, kan deze doorvoer van leiding<strong>en</strong> daaraan toegevoegd word<strong>en</strong>, al moet<br />

daar dan wel de b<strong>en</strong>odigde ruimte voor word<strong>en</strong> vrijgemaakt. Sparing<strong>en</strong> in de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels voor de<br />

doorvoer van kabels <strong>en</strong> leiding<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ter plekke word<strong>en</strong> aangebracht in het werk. Het doorvoer<strong>en</strong><br />

van kabels <strong>en</strong> leiding<strong>en</strong> door gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> is vrij bewerkelijk <strong>en</strong> kan in e<strong>en</strong> werkplaats <strong>of</strong> fabriek beter<br />

gebeur<strong>en</strong> dan op de bouwplaats. Doordat de bekabeling van de gevel echter pas in het werk wordt aangebracht,<br />

is e<strong>en</strong> ingewikkelde koppelvoorzi<strong>en</strong>ing niet nodig, ook hoeft m<strong>en</strong> niet in e<strong>en</strong> erg vroeg stadium<br />

van het ontwerp al de bekabeling vast te legg<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> kabelgot<strong>en</strong> voor bedrading regelmatig moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> geop<strong>en</strong>d, is het niet aan te rad<strong>en</strong> om deze bekabeling al te ver in de gevel weg te werk<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is het mogelijk om doorvoer voor leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekabeling te integrer<strong>en</strong><br />

met de gevel. De ruimte tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> constructie, bij de vloerrand, is de meest voor de hand<br />

ligg<strong>en</strong>de ruimte om e<strong>en</strong> leidinggoot aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Doorvoer van leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekabeling door de pr<strong>of</strong>i<br />

el<strong>en</strong> van de gevel is in principe mogelijk, maar is door de bewerkelijke manier van aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in het<br />

werk niet gebruikelijk.<br />

In de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is het mogelijk om via speciale doorkoppelmodules electrische bekabeling in de<br />

gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van het <strong>en</strong>e elem<strong>en</strong>t naar het andere elem<strong>en</strong>t door te lat<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>. De bedrading volgt dan<br />

de vorm van het elem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> kan door de holle pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> geleid word<strong>en</strong>. Doordat er ge<strong>en</strong> grote sparing<strong>en</strong><br />

in de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels hoev<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> gemaakt, is er ook ge<strong>en</strong> verlies aan sterkte. Dit is vooral handig<br />

wanneer kabels voor de gevelinstallaties doorgekoppeld moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> geïntegreerde bedrading<br />

in de gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> nogal moeilijk later aangepast kan word<strong>en</strong>. Alle electrische bekabeling die<br />

door de gevel geleid wordt, moet in e<strong>en</strong> vroeg stadium van het ontwerp al word<strong>en</strong> vastgelegd. E<strong>en</strong> geïntegreerde<br />

kabelgoot in de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> die doorloopt van het <strong>en</strong>e elem<strong>en</strong>t in het andere is in principe ook<br />

mogelijk, al is de aansluiting lastiger te mak<strong>en</strong> in de elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad. E<strong>en</strong> kabelgoot langs de<br />

vloerrandaansluiting is ook mogelijk, net als bij de in het werk gefabriceerde gevel. Doordat e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

vaak e<strong>en</strong> iets grotere afstand tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> constructie k<strong>en</strong>t, zal er meestal voldo<strong>en</strong>de ruimte<br />

beschikbaar zijn in de zone tussne vloerrand <strong>en</strong> gevel om e<strong>en</strong> kabelgoot weg te werk<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> vorm<br />

van geïntegreerde voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> die pas in het werk kan word<strong>en</strong> aangebracht, <strong>en</strong> niet al in de fabriek in<br />

de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kan word<strong>en</strong> geïntegreerd. 3<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d is e<strong>en</strong> geïntegreerde leidingdoorvoer bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel goed mogelijk. De bedrading<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> nauwkeurig in de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van het elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> weggewerkt <strong>en</strong> op de bouwplaats is<br />

de aansluiting van de bekabeling van het <strong>en</strong>e elem<strong>en</strong>t naar het volg<strong>en</strong>de goed te regel<strong>en</strong> met speciale<br />

aansluiting<strong>en</strong>. Kabelgot<strong>en</strong> langs de vloerrand zijn bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

Verwarming<br />

Net als de v<strong>en</strong>tilatie kan ook de verwarming dec<strong>en</strong>traal geregeld word<strong>en</strong>. Bij verwarming kan m<strong>en</strong> zo-<br />

3 Schüco , Architect information no. 8, Aluminium Unitised Façades.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

125


126<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

De e-connect module van Schüco, e<strong>en</strong> koppeling voor bedrading die in de holle<br />

<strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels van e<strong>en</strong> vliesgevel wordt geïntegreerd. Door de koppelmodule kan<br />

de bedrading relatief e<strong>en</strong>voudig van het <strong>en</strong>e elem<strong>en</strong>t naar het volg<strong>en</strong>de word<strong>en</strong><br />

aangeslot<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

wel d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan luchtverwarming als aan stralingsverwarming. In <strong>of</strong> aan e<strong>en</strong> gevel kunn<strong>en</strong> voornamelijk<br />

luchtverwarmingsinstallaties word<strong>en</strong> aangebracht, die verse buit<strong>en</strong>lucht verwarm<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ruimte inblaz<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast word<strong>en</strong> cv-radiator<strong>en</strong> voor stralingsverwarming <strong>of</strong> convector<strong>en</strong> vaak aan de gevel, onder<br />

de ram<strong>en</strong> aangebracht. Door de plaatsing onder e<strong>en</strong> raam wordt de ergste koudeval bij e<strong>en</strong> raam voorkom<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> neemt de behaaglijkheid toe. Moderne klimaatinstallaties mak<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig vaak gebruik van<br />

de betonkernactivering <strong>en</strong> de thermische massa van e<strong>en</strong> gebouw. Ook wordt er veel gebruik gemaakt van<br />

warmtepomp<strong>en</strong>, in combinatie met lage-temperatuur system<strong>en</strong>, zoals vloerverwarming <strong>of</strong> koelplafonds.<br />

Deze system<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geïntegreerd in de draagconstructie, in de vloer<strong>en</strong> <strong>en</strong> plafonds van e<strong>en</strong> gebouw.<br />

In het geval dat dergelijke system<strong>en</strong> word<strong>en</strong> toegepast, is integratie met de gevel dus niet mogelijk.<br />

Bij de in het werk gefabriceerde gevel kan de verwarming via dezelfde unit als voor de v<strong>en</strong>tilatie dec<strong>en</strong>traal<br />

geregeld word<strong>en</strong>. In de vloerrand komt dan e<strong>en</strong> extra verwarmingsunit voor de v<strong>en</strong>tilatielucht, zodat<br />

de warme lucht aan de warmtebehoefte kan voldo<strong>en</strong>. Leiding<strong>en</strong> hiervoor kunn<strong>en</strong> langs de gevelrand<br />

lop<strong>en</strong> <strong>of</strong> in de dekvloer ligg<strong>en</strong>.<br />

In de vloerrand tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> constructie kan bij voldo<strong>en</strong>de ruimte e<strong>en</strong> convector word<strong>en</strong> geïntegreerd.<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is de ruimte tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> vloerrand meestal beperkt, maar m<strong>en</strong><br />

kan er voor kiez<strong>en</strong> om ruimte te reserver<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> dergelijke convectorunit.<br />

In veel gevall<strong>en</strong> zal er vanwege het comfort van de gebruikers alsnog word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> systeem<br />

met radiator<strong>en</strong>. Het systeem van c<strong>en</strong>trale verwarmingsradiator<strong>en</strong> is vrij standaard. De radiator<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

op de vloer <strong>of</strong> aan de gevel bevestigd word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de leiding<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> in de dekvloer.<br />

Bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan de verwarming goed word<strong>en</strong> verzorgd door e<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>trale luchtverwarmingsunit,<br />

zoals besprok<strong>en</strong> bij de v<strong>en</strong>tilatie. Door de modulaire opbouw van de gevel kunn<strong>en</strong> leiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> aansluiting<strong>en</strong><br />

makkelijk word<strong>en</strong> doorgekoppeld van het <strong>en</strong>e elem<strong>en</strong>t naar het volg<strong>en</strong>de. Doordat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

in de fabriek word<strong>en</strong> gefabriceerd, kan e<strong>en</strong> hoog kwaliteitsniveau word<strong>en</strong> gehaald op de installaties.<br />

Als gekoz<strong>en</strong> wordt voor verwarmingsradiator<strong>en</strong>, dan kunn<strong>en</strong> deze niet met de gevel word<strong>en</strong> geintegreerd.<br />

De radiator<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> e<strong>en</strong> te kwetsbaar elem<strong>en</strong>t aan e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>zijde van het elem<strong>en</strong>t word<strong>en</strong>, de kans op<br />

beschadiging<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het vervoer is te groot. E<strong>en</strong> radiator met ombouw, die duurzaam in het elem<strong>en</strong>t is<br />

geintegreerd, kan wel in de fabriek al gemonteerd word<strong>en</strong>. In dat geval kan word<strong>en</strong> bespaard op de montage<br />

van de CV-radiator<strong>en</strong>, al zal de aansluiting met de leiding<strong>en</strong> wel alsnog in het werk moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

gemaakt.<br />

In de vloerrand tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> constructie, kan e<strong>en</strong> convectorunit in de vloer word<strong>en</strong> ingebouwd. Bij e<strong>en</strong><br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is de zone tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> vloerrand vanwege de montagewerkzaamhed<strong>en</strong> vaak groot<br />

g<strong>en</strong>oeg voor verwarmingsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de vorm van e<strong>en</strong> convector. Deze convector zal wel pas in het<br />

werk kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht, dus het voordeel van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t met e<strong>en</strong> geïntegreerde installatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige montage van e<strong>en</strong> volledig geprefabriceerd elem<strong>en</strong>t zal niet kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

gerealiseerd.<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d kan gesteld word<strong>en</strong> dan de integratie van verwarmingsinstallaties erg veel overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />

heeft met de integratie van v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, zeker omdat dec<strong>en</strong>trale verwarmingsinstallaties<br />

vaak luchtverwarming gebruik<strong>en</strong>. Net als bij de v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> heeft de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel e<strong>en</strong><br />

voordeel van de nauwkeurige integratie van installaties in e<strong>en</strong> fabriek <strong>en</strong> de e<strong>en</strong>voudige montage van<br />

e<strong>en</strong> geprefabriceerd elem<strong>en</strong>t met geïntegreerde installaties. Bij het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van radiator<strong>en</strong> <strong>of</strong> geïntegreerde<br />

convector<strong>en</strong> in de vloerrand is bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel de ruimte tuss<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> vloerrand vaak<br />

al iets groter <strong>en</strong> is de integratie van installaties in deze zone iets e<strong>en</strong>voudiger.<br />

Combinaties van geïntegreerde installaties<br />

Bij e<strong>en</strong> gevel met geïntegreerde installaties kan het voordeel bied<strong>en</strong> om meerdere installatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

te combiner<strong>en</strong> in de gevel. Zeker als voor bepaalde voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grotere diepte van de gevel<br />

nodig blijkt te zijn, kan deze diepte goed word<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ut voor de verdere integratie van voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

combinatie van dec<strong>en</strong>trale v<strong>en</strong>tilatie <strong>en</strong> verwarming kan goed sam<strong>en</strong>gaan met e<strong>en</strong> zonweringsvoorzie-<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

127


128<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

ning in de diepere gevel. De extra ruimte in de diepte van de gevel kan dan verder b<strong>en</strong>ut word<strong>en</strong> voor de<br />

doorvoer van kabels <strong>en</strong> leiding<strong>en</strong>.<br />

Case-study naar praktijkvoorbeeld<strong>en</strong> van geïntegreerde installaties<br />

Bij e<strong>en</strong> aantal praktijkvoorbeeld<strong>en</strong> zal nu door middel van e<strong>en</strong> analyse gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar de toepassing<br />

van geïntegreerde installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de gevel. Bij het bestuder<strong>en</strong> van de praktijkvoorbeeld<strong>en</strong><br />

kwam naar vor<strong>en</strong> dat bij de meeste ontwerp<strong>en</strong> minimaal e<strong>en</strong> vorm van zonwering in de gevelzone<br />

is aangebracht, voornamelijk in de vorm van e<strong>en</strong> roldoek aan de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel. Dit is het<br />

meest voorkom<strong>en</strong>de voorbeeld van geïntegreerde voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de gevel. Voor deze case-study zijn<br />

echter de meer bijzondere <strong>of</strong> ing<strong>en</strong>ieuze toepassing<strong>en</strong> van geïntegreerde installaties gekoz<strong>en</strong>, om zo e<strong>en</strong><br />

overzicht te krijg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> aantal mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> toepassing<strong>en</strong> van geïntegreerde installaties in e<strong>en</strong><br />

vliesgevel.<br />

Trutec building, Seoul, Korea Barkow Liebinger architect<strong>en</strong><br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel die met ankers aan de bov<strong>en</strong>zijde van de dunne staalplaat-betonvloer<br />

is bevestigd. De vloer is afgewerkt met e<strong>en</strong> verhoogde dekvloer, waardoor ter plekke van de vloerrand<br />

het montageanker onder de verhoogde dekvloer weggewerkt kan word<strong>en</strong>. In de rand van de vloer,<br />

teg<strong>en</strong> de gevel aan, is in deze verhoogde dekvloer e<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verlichtingsarmatuur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verwarmingsconvector<br />

aangebracht. De leiding<strong>en</strong> hiervoor lop<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s ev<strong>en</strong>wijdig aan de gevel door deze goot.<br />

Deze verarmingsinstallatie is in het werk gemonteerd, maar maakt wel gebruik van de ruimte die ontstaat<br />

rond de montagevoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Aan de bov<strong>en</strong>zijde van het elem<strong>en</strong>t, in de ruimte tuss<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> plafond is e<strong>en</strong> zonweringsroldoek<br />

aangebracht aan de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel. Deze zonwering is in het werk aangebracht <strong>en</strong> is verder dus<br />

niet geïntegreerd met de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

New York Times building, New York, USA R<strong>en</strong>zo Piano building workshop<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel die met ankers aan de bov<strong>en</strong>zijde van de dunne staalplaat-betonvloer<br />

bevestigd is. Op vergelijkbare wijze als bij het Trutec-gebouw is er gebruik gemaakt van e<strong>en</strong><br />

verhoogde dekvloer om zowel de montageankers als e<strong>en</strong> verwarmingsconvector weg te werk<strong>en</strong> in de<br />

vloerrand. Bij dit gebouw is de dekvloer echter nog hoger dan bij het vorige, zodat zowel het anker als de<br />

convectorput meer ruimte krijg<strong>en</strong> in de vloerrand.<br />

Aan de buit<strong>en</strong>zijde is e<strong>en</strong> metal<strong>en</strong> frame met keramische stav<strong>en</strong> als zonwering aan de gevel toegevoegd.<br />

Dit frame is in de fabriek aan de gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> bevestigd <strong>en</strong> het elem<strong>en</strong>t is inclusief frame in één keer<br />

gemonteerd. Dit is e<strong>en</strong> goed voorbeeld van de toepassing van geïntegreerde zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>,<br />

waarbij voordeel is behaald uit de prefabricage van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Het in het werk aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van<br />

de keramische stav<strong>en</strong> aan de buit<strong>en</strong>zijde van dit hoge gebouw zou immers veel bewerkelijker zijn geweest<br />

dan het prefabricer<strong>en</strong> <strong>en</strong> kant <strong>en</strong> klaar inhijs<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t inclusief geprefabriceerde zonwering.<br />

Melvin J and Claire Levine Hall, Philadelphia, USA Kieran Timberlake ass. architects<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel die met ankers in e<strong>en</strong> uitsparing in de bov<strong>en</strong>zijde van de betonn<strong>en</strong><br />

vloerrand is bevestigd. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn als dubbele huidgevel uitgevoerd, behalve de normale, isoler<strong>en</strong>de<br />

beglazing in de vliesgevel is aan de binn<strong>en</strong>zijde van de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong> tweede glaslaag aangebracht,<br />

met e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige metal<strong>en</strong> lijst. De warme v<strong>en</strong>tilatielucht wordt vervolg<strong>en</strong>s in de gevelspouw<br />

gezog<strong>en</strong> via op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de gevelpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> <strong>en</strong> van daar c<strong>en</strong>traal afgezog<strong>en</strong>. De leiding<strong>en</strong> voor het afzuig<strong>en</strong><br />

van de v<strong>en</strong>tilatielucht lop<strong>en</strong> voor de gevel langs aan de binn<strong>en</strong>zijde, zodat de aansluiting<strong>en</strong> van de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong>voudig gemaakt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. In de gevelspouw is ook e<strong>en</strong> zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing in<br />

de vorm van lamell<strong>en</strong> aangebracht, zodat de zonnewarmte in de spouw kan word<strong>en</strong> opgevang<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan<br />

word<strong>en</strong> afgevoerd door de v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing. Hier is te zi<strong>en</strong> hoe de combinatie van zonwerings- <strong>en</strong><br />

v<strong>en</strong>tilatievoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel e<strong>en</strong> voordeel oplevert doordat beide installaties sam<strong>en</strong><br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

129


130<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>.<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Yale sculpture building, New Hav<strong>en</strong>, USA Kieran Timberlake ass. architects<br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel waarbij de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> door middel van consoles<br />

teg<strong>en</strong> de vloerrand bevestigd zijn. Bij de dichte panel<strong>en</strong> in de gevel is er voor gekoz<strong>en</strong> om de isolatie aan<br />

de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel te plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de buit<strong>en</strong>zijde e<strong>en</strong> matglaz<strong>en</strong> beglazing aan te br<strong>en</strong>gn<strong>en</strong>.<br />

Hierdoor ontstaat e<strong>en</strong> luchtspouw in de vliesgevel, die bijdraagt aan de isoler<strong>en</strong>de werking van de gevel.<br />

Aan de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel is teg<strong>en</strong> de vloerrand aan e<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>trale luchtbehandelingsconsole<br />

aangebracht. Met deze module kan lucht word<strong>en</strong> gekoeld <strong>of</strong> verwarmd, waarbij de leiding<strong>en</strong> door de<br />

vloer he<strong>en</strong> gevoerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> onder de vloer verder lop<strong>en</strong>. Deze installatiemodule is niet geïntegreerd<br />

met de gevel <strong>en</strong> maakt verder ge<strong>en</strong> gebruik van de mogelijkheid om v<strong>en</strong>tilatielucht door de gevel aan te<br />

voer<strong>en</strong>.<br />

Aan de buit<strong>en</strong>zijde van de gevel is aan de consoles van de gevel e<strong>en</strong> metal<strong>en</strong> frame bevestigd met zonweringslamell<strong>en</strong>.<br />

Dit frame is in het werk aangebracht <strong>en</strong> behaalt <strong>en</strong>ig voordeel door het gebruik<strong>en</strong> van<br />

de montageconsoles van de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> voor de bevestiging aan de draagconstructie.<br />

Lehrerseminar, Chur, Zwitserland Bearth + Deplazes architect<strong>en</strong><br />

Dit gebouw heeft e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het werk gestort betonskelet. In de<br />

vloerrand<strong>en</strong> zijn ankers ingestort, waarmee de gevel<strong>stijl</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bevestigd. In de gevel zelf zijn<br />

ruimtes uitgespaard voor e<strong>en</strong> geïntegreerde zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing. Aan de buit<strong>en</strong>zijde van de gevel is<br />

e<strong>en</strong> uitklapbare zonwering aangebracht, die in ingeklapte toestand geheel in e<strong>en</strong> uitsparing in de gevel<br />

kan verzink<strong>en</strong>. Het afdekkapje van de zonwering is van e<strong>en</strong> vergelijkbaar aluminiumpr<strong>of</strong>i el gemaakt als de<br />

<strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels <strong>en</strong> heeft ook e<strong>en</strong>zelfde maat in aanzicht. Op die manier valt de zonwering in teruggetrokk<strong>en</strong><br />

toestand volledig weg in de gevel. Aan de binn<strong>en</strong>zijde van de gevel is in de vloerrand e<strong>en</strong> uitsparing<br />

gemaakt voor e<strong>en</strong> verduister<strong>en</strong>d roldoek.<br />

De zonwering aan de buit<strong>en</strong>zijde is bijzonder goed geïntegreerd in de gevel, wat wel resulteert in e<strong>en</strong><br />

complexe detaillering. Aangezi<strong>en</strong> het hier e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel betreft, zorgt deze complexe<br />

detaillering voor e<strong>en</strong> ingewikkelder <strong>en</strong> langer bouwproces.<br />

E2-Facade systeem Schüco<br />

Dit systeem voor de integratie van v<strong>en</strong>tilatie <strong>en</strong> zonwering in e<strong>en</strong> vliesgevel kan zowel bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

als bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel word<strong>en</strong> toegepast. In feite komt het systeem neer op e<strong>en</strong><br />

v<strong>en</strong>tilatiestrook met mogelijkhed<strong>en</strong> voor warmteterugwinning <strong>en</strong> verwarming <strong>of</strong> koeling in de vloerrand.<br />

Deze installatiemodules word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de montagepunt<strong>en</strong> van de vliesgevel aan de vloerrand bevestigd.<br />

In het vlak van de vliesgevel zelf is ter plekke van de vloerrand nog e<strong>en</strong> ruimte in de gevel uitgespaard<br />

voor e<strong>en</strong> zonweringsvoorzi<strong>en</strong>ing.<br />

Dit systeem wordt in het werk sam<strong>en</strong>gesteld <strong>en</strong> aan de vloerrand<strong>en</strong> bevestigd. Aan de montagepunt<strong>en</strong><br />

kan vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel <strong>of</strong> e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bevestigd word<strong>en</strong>. Het systeem<br />

biedt ge<strong>en</strong> voordel<strong>en</strong> door prefabricage <strong>of</strong> integratie met e<strong>en</strong> geprefabriceerd gevelelem<strong>en</strong>t, maar<br />

weet wel door e<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>ieus ontwerp zowel v<strong>en</strong>tilatie, luchtbehandeling als zonwering in e<strong>en</strong> beperkte<br />

ruimte van e<strong>en</strong> vloerrand te integrer<strong>en</strong>.<br />

Conclusies<br />

Het grote voordeel bij de integratie van installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel is de ruimtewinst door<br />

het vermijd<strong>en</strong> van verlaagde plafonds <strong>en</strong> de betere afstemming van kleine installaties op de individuele<br />

ruimtes. Het ontwerp <strong>en</strong> de uitvoering van de gevel word<strong>en</strong> door de integratie van dec<strong>en</strong>trale installaties<br />

wel complexer, dus per ontwerp zal e<strong>en</strong> afweging gemaakt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in hoeverre de toepassing<br />

van geïntegreerde installaties in de gevel werkelijk e<strong>en</strong> voordeel biedt.<br />

De toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> complexiteit van e<strong>en</strong> gevelontwerp met geïntegreerde installaties biedt e<strong>en</strong> voordeel<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

131


132<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, omdat juist e<strong>en</strong> complex gevelontwerp meer voordeel kan behal<strong>en</strong> van de<br />

goede werkomstandighed<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fabriek. De montage van de installaties <strong>en</strong> voozi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de gevel<br />

kan gebeur<strong>en</strong> door deskundig personeel in e<strong>en</strong> fabriek met goede voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. Daarnaast wordt de<br />

montage van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel bij toepassing van dec<strong>en</strong>trale installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> nauwelijks<br />

gecompliceerder. Het elem<strong>en</strong>t wordt iets kwetsbaarder voor beschadiging<strong>en</strong>, maar zal verder op gebruikelijke<br />

wijze gemonteerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, net als e<strong>en</strong> gewone <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

E<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel wordt aanmerkelijk complexer om uit te voer<strong>en</strong> met geïntegreerde<br />

installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> de geïntegreerde installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> allemaal op de<br />

bouwplaats pas kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> toegevoegd aan de gevel <strong>en</strong> dus extra werk aan de gevel betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. De<br />

lager opgeleide werkemers op de bouwplaats zull<strong>en</strong> nu de montage van installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> bij<br />

de gevel moet<strong>en</strong> verzorg<strong>en</strong>, <strong>of</strong> er moet e<strong>en</strong> extra werkploeg van installateurs op de werkplaats aanwezig<br />

zijn om de installaties te monter<strong>en</strong>. De werkzaamhed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> complexer <strong>en</strong> er moet<strong>en</strong> meer onderdel<strong>en</strong><br />

op de bouwplaats word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> geïntegreerd in e<strong>en</strong> bouwproces. Installaties <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> uiteindelijk wel ruimtelijk word<strong>en</strong> geïntegreerd met de gevel, maar in het bouwproces zal<br />

het bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel er op neer kom<strong>en</strong> dat de geïntegreerde voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> extra<br />

complexiteit voor het ontwerp betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

In geval van geïntegreerde voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> installaties biedt de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel dus duidelijk meer<br />

voordel<strong>en</strong> dan de in het werk gefabriceerde gevel. Geïntegreerde installaties zijn e<strong>en</strong>voudiger, nauwkeuriger<br />

<strong>en</strong> kwalitatief hoogwaardiger uit te voer<strong>en</strong> <strong>en</strong> af te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bouwproces wordt veel minder<br />

gecompliceerd bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

133


134<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Flexibiliteit <strong>en</strong> hergebruik<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

In het kader van dit onderzoek zal niet alle<strong>en</strong> vanuit het ontwerp <strong>en</strong> het bouwproces naar de te onderzoek<strong>en</strong><br />

gevelsystem<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong>, maar de gehele lev<strong>en</strong>scyclus van het ontwerp zal word<strong>en</strong> beschouwd.<br />

Hierbij zal gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar het gebruik van e<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong> naar het einde van de lev<strong>en</strong>sduur<br />

van de gevel. Tijd<strong>en</strong>s de gebruiksfase is het van belang dat e<strong>en</strong> gevel <strong>en</strong>erzijds aan de gestelde eis<strong>en</strong> van<br />

de gebruiker blijft voldo<strong>en</strong>. Daarnaast kan het e<strong>en</strong> voordeel bied<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> gevel e<strong>en</strong>voudig aan te pass<strong>en</strong><br />

<strong>of</strong> te r<strong>en</strong>over<strong>en</strong> is. Het vervang<strong>en</strong> <strong>en</strong> reinig<strong>en</strong> van onderdel<strong>en</strong> van de gevel is bij het vorige ho<strong>of</strong>dstuk<br />

over het ontwerp aan de orde geweest. To<strong>en</strong> is geconcludeerd dat bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel<br />

makkelijker onderdel<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong> zijn, maar dat de detaillering van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel van hogere<br />

kwaliteit is <strong>en</strong> dus minder snel onderhoud nodig heeft. Wanneer m<strong>en</strong> wel onderdel<strong>en</strong> moet vervang<strong>en</strong>, is<br />

dat bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel minder e<strong>en</strong>voudig.<br />

In dit ho<strong>of</strong>dstuk zal voornamelijk naar de fl exibiliteit <strong>en</strong> aanpasbaarheid tijd<strong>en</strong>s het gebruik gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> naar de consequ<strong>en</strong>ties van de sloop van e<strong>en</strong> aluminium vliesgevel. Hierbij zal in verschill<strong>en</strong>de ingreepniveau’s<br />

gedacht word<strong>en</strong>, van de zwaarste, totale sloop <strong>en</strong> nieuwbouw van e<strong>en</strong> gevel, tot de lichtste,<br />

die het niveau van het periodieke onderhoud nauwelijks overstijgt.<br />

Bij fl exibiliteit <strong>en</strong> hergebruik van e<strong>en</strong> gebouw zijn in het kader van dit onderzoek de volg<strong>en</strong>de ingreepniveau’s<br />

te onderscheid<strong>en</strong> met betrekking tot r<strong>en</strong>ovatie <strong>en</strong> verbouwing<strong>en</strong>.<br />

- Totale r<strong>en</strong>ovatie, ‘vernieuwbouwing’. leeftijd >30 jaar<br />

De hele gevel, installaties, voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> het interieur word<strong>en</strong> gesloopt <strong>en</strong> afgevoerd. Alle<strong>en</strong> het casco<br />

van de draagstructuur blijft staan. Op het overgeblev<strong>en</strong> skelet van de draagconstructie wordt de rest van<br />

het gebouw in feite als nieuwbouw gebouwd. Er kom<strong>en</strong> nieuwe installaties, voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, gevel <strong>en</strong> interieur.<br />

Voor de gevel betek<strong>en</strong>t deze optie feitelijk totale sloop <strong>en</strong> nieuwbouw van de gevel.<br />

- Upgrade gevel. leeftijd 10 - 30 jaar<br />

E<strong>en</strong> deel van de gevel <strong>en</strong> de voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle installaties <strong>en</strong> het interieur word<strong>en</strong> gesloopt <strong>en</strong> afgevoerd.<br />

Of alle<strong>en</strong> de gevelbekleding wordt gesloopt <strong>en</strong> afgevoerd, terwijl de gevelconstructie blijft staan.<br />

Deze optie is eig<strong>en</strong>lijk vrij theoretisch, aangezi<strong>en</strong> in de praktijk altijd wordt gekoz<strong>en</strong> voor de extra investering<br />

van totale sloop <strong>en</strong> nieuwbouw, met de bijkom<strong>en</strong>de extra keuzevrijheid.<br />

- Functieverandering van het gebouw. leeftijd 5 - 20 jaar<br />

De interne organisatie van het gebouw verandert door e<strong>en</strong> veranderd gebruik als gevolg van e<strong>en</strong> andere<br />

functie. Er word<strong>en</strong> andere eis<strong>en</strong> gesteld aan de gevel, aan plaats <strong>en</strong> vorm van raamop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, uitstraling<br />

van de gevel, andere eis<strong>en</strong> aan klimaatinstallaties <strong>en</strong> de plaats <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong>wand<strong>en</strong> verandert.<br />

- Gebruik <strong>of</strong> indeling van het gebouw verandert. leeftijd +/- 5 jaar<br />

De functie van het gebouw blijft ongewijzigd. Alle<strong>en</strong> het ruimtegebruik verandert door bijvoorbeeld verandering<strong>en</strong><br />

in de organisatie van de gebruiker. De eis<strong>en</strong> die aan installaties, gevelop<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitstraling<br />

van gebouw <strong>en</strong> gevel gesteld word<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> niet. De plaats <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong> van de binn<strong>en</strong>wand<strong>en</strong>,<br />

de binn<strong>en</strong>afwerking van de gevel <strong>en</strong> sommige installaties verander<strong>en</strong>.<br />

Totale vernieuwing van de gevel:<br />

Bij e<strong>en</strong> totale vervanging van de gevel kan e<strong>en</strong> aluminium gevel bijzonder goed gedemonteerd word<strong>en</strong>.<br />

Doordat alle verbinding<strong>en</strong> <strong>en</strong> montagepunt<strong>en</strong> droog zijn uitgevoerd, hoeft e<strong>en</strong> aluminium gevel niet met<br />

geweld gesloopt te word<strong>en</strong>, maar kunn<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> uit elkaar gehaald word<strong>en</strong> door de verbind<strong>en</strong>de<br />

bout<strong>en</strong> <strong>en</strong> moer<strong>en</strong> los te mak<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> als de montagepunt<strong>en</strong> van de vliesgevel zijn ingestort in de<br />

dekvloer, zull<strong>en</strong> ze losgebrok<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> material<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> goed gescheid<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> het aluminium kan verzameld word<strong>en</strong> om gerecycled te word<strong>en</strong>. De onderdel<strong>en</strong> van de gevel<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

135


136<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

De Voll<strong>en</strong>hove-fl at in Zeist, waar e<strong>en</strong> nieuwe <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel aan e<strong>en</strong><br />

bestaand appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gebouw is gemaakt. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kond<strong>en</strong> zo<br />

e<strong>en</strong>voudig geplaatst word<strong>en</strong> dat de bewoners hun woning niet hoefd<strong>en</strong><br />

te ontruim<strong>en</strong>.


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

zijn te complex <strong>en</strong> te gespecialiseerd om als geheel hergebruikt te word<strong>en</strong>. In de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> zijn de boorgat<strong>en</strong>,<br />

verbindingspunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> precies afgestemd op het ontwerp. Bij toepassing op e<strong>en</strong><br />

ander ontwerp zoud<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels niet meer pass<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>zelfde verhaal geldt voor e<strong>en</strong> compleet<br />

gevelelem<strong>en</strong>t. Daarbij komt dat de prestatie-eis<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> gevel na verloop van tijd word<strong>en</strong> aangescherpt,<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gevelontwerp is daarmee na e<strong>en</strong> aantal jaar verouderd.<br />

Recycling<br />

Recycling vanhet aluminium <strong>en</strong> de kunstst<strong>of</strong> pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> is dan e<strong>en</strong> veel betere optie. Aluminium is e<strong>en</strong> metaal<br />

dat zeer geschikt is voor recycling, door het lage smeltpunt. In teg<strong>en</strong>stelling tot staal, dat pas bij 1500<br />

grad<strong>en</strong> smelt, is aluminium al bij ongeveer 700 grad<strong>en</strong> gesmolt<strong>en</strong>. Dit zorgt er voor dat de recycling van<br />

aluminium economisch gezi<strong>en</strong> erg voordelig is <strong>en</strong> dat nieuw geproduceerd aluminium teg<strong>en</strong>woordig al<br />

voor ongeveer 70% uit gerecycled materiaal bestaat. Dit voordeel geldt voor zowel de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel als<br />

de in het werk gefabriceerde gevel. 1<br />

In beide gevall<strong>en</strong> zal bij demontage van de gevel begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met de glasvlakk<strong>en</strong> te verwijder<strong>en</strong>.<br />

Door het gewicht <strong>en</strong> de afmeting<strong>en</strong> van het glas, zal dit met e<strong>en</strong> hoogwerker <strong>of</strong> e<strong>en</strong> kraan gebeur<strong>en</strong>.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> de dichte panel<strong>en</strong> verwijderd word<strong>en</strong> <strong>of</strong> de hele <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> gedemonteerd word<strong>en</strong>.<br />

De in het werk gefabriceerde gevel heeft e<strong>en</strong> klein voordeel dat op de bouwplaats de gevel e<strong>en</strong>voudiger<br />

in kleinere onderdel<strong>en</strong> uit elkaar gehaald kan word<strong>en</strong> dan de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Op het mom<strong>en</strong>t dat<br />

de verbinding<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedemonteerd, zijn de losse <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels handzamer <strong>en</strong> compacter dan de<br />

raamwerk<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. In geval van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn de hoekverbinding<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

elem<strong>en</strong>t solide verlijmd <strong>en</strong> zal e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t, nadat het glas verwijderd is, met e<strong>en</strong> kraan naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gehes<strong>en</strong> voordat het kan word<strong>en</strong> opgedeeld in handzamere stukk<strong>en</strong>.<br />

Nieuwbouw<br />

Op e<strong>en</strong> bestaande draagconstructie kan vervolg<strong>en</strong>s op vergelijkbare wijze als bij nieuwbouw e<strong>en</strong> nieuwe<br />

gevel aangebracht word<strong>en</strong>. Zowel voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel als voor de in het werk gefabriceerde gevel<br />

geldt dat de bevestigingspunt<strong>en</strong> aan de draagconstructie nauwkeurig moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgemet<strong>en</strong> <strong>of</strong><br />

dat nieuwe bevestigingspunt<strong>en</strong> op de draagconstructie moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht. Meestal zal m<strong>en</strong> er<br />

voor kiez<strong>en</strong> om nieuwe bevestigingspunt<strong>en</strong> aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> het moeilijk is garanties te gev<strong>en</strong><br />

over de betrouwbaarheid van de bevestigingspunt<strong>en</strong> van de oude gevel. Er kunn<strong>en</strong> door uitvoeringsfout<strong>en</strong><br />

verborg<strong>en</strong> gebrek<strong>en</strong> in de ophanging van de gevel aanwezig zijn. Bij het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuwe<br />

gevel kunn<strong>en</strong> deze fout<strong>en</strong> alsnog leid<strong>en</strong> tot bezwijk<strong>en</strong> van de ophangpunt<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> nieuwe gevel kan dan vervolg<strong>en</strong>s op de gebruikelijke wijze gemonteerd word<strong>en</strong> aan de bestaande<br />

draagconstructie. Bij e<strong>en</strong> verbouwing zal vaker nog dan bij nieuwbouw voordeel gehaald kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

uit de snelle bouwtijd van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Zeker als e<strong>en</strong> gebruiker het gebouw tijdelijk ontruimt<br />

voor e<strong>en</strong> verbouwing di<strong>en</strong>t er zo snel mogelijk e<strong>en</strong> nieuwe gevel te word<strong>en</strong> aangebracht.<br />

Bij de Voll<strong>en</strong>hove-fl at in Zeist bijvoorbeeld, e<strong>en</strong> appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gebouw dat is voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuwe<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, bleek het e<strong>en</strong> groot voordeel te zijn dan de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> vrijwel zonder bouwwerkzaamhed<strong>en</strong><br />

op de bouwplaats gemonteerd kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoefd<strong>en</strong> de bewoners van de fl at hun woning<strong>en</strong><br />

niet te verlat<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> verbouwing is vaak ook niet de mogelijkheid om e<strong>en</strong> grote bouwplaats in te<br />

richt<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> de omgeving van e<strong>en</strong> gebouw vaak al vol gebouwd is. Ook in dat geval is het erg voordelig<br />

dat voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel nauwelijks ruimte op e<strong>en</strong> bouwplaats nodig is. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangevoerd <strong>en</strong> mete<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingehes<strong>en</strong> op hun plek. 2<br />

Upgrade van de gevel:<br />

De optie voor e<strong>en</strong> lokale <strong>of</strong> gedeeltelijke aanpassing van de gevel is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins hypothetische. Bij e<strong>en</strong><br />

inverstering in de ontwikkeling van nieuwe gevel<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>of</strong> -onderdel<strong>en</strong> zal veel sneller gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

om de totale gevel te vervang<strong>en</strong> dan slechts e<strong>en</strong> deel. Ook al is e<strong>en</strong> deel van de gevel nog geschikt,<br />

1 Dobbelste<strong>en</strong> van d<strong>en</strong>, A. , Bouwmaterial<strong>en</strong>, milieu & gezondheid, pp 94-97<br />

2 Bron: Gevelbouw oktober 2009, pp. 50-53<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

137


138<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Het vervang<strong>en</strong> van glasvlakk<strong>en</strong> <strong>of</strong> dichte panel<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Voor het op<strong>en</strong>buig<strong>en</strong> van de glaslatt<strong>en</strong> t<strong>en</strong>einde deze te kunn<strong>en</strong> verwijder<strong>en</strong> is speciaal<br />

gereedschap nodig. Het verwijder<strong>en</strong> van de glaslatt<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t dan ook door deskundig personeel te gebeur<strong>en</strong>. Na het vervang<strong>en</strong> van het glas <strong>of</strong> de panel<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> de glaslatt<strong>en</strong> weer op hun plaats geklemd word<strong>en</strong>, het risico is dan wel dat de glaslatt<strong>en</strong> minder goed pass<strong>en</strong> na het op<strong>en</strong>- <strong>en</strong> dichtklemm<strong>en</strong>.<br />

Het vervang<strong>en</strong> van glasvlakk<strong>en</strong> <strong>of</strong> dichte panel<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel. Allereerst word<strong>en</strong> de deklijst<strong>en</strong> losgeklikt, dit kan met de hand<br />

gebeur<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s is het e<strong>en</strong>voudig om de klemlijst<strong>en</strong> los te schroev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het glas te verwijder<strong>en</strong>. Hiervoor is ge<strong>en</strong> speciaal gereedschap <strong>of</strong> deskundig<br />

personeel nodig. Na het opnieuw aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van het glas <strong>en</strong> de klemlijst<strong>en</strong>, is de kwaliteit van de detaillering ev<strong>en</strong> goed als voorhe<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

dan is het vaak e<strong>en</strong>voudiger <strong>en</strong> dus goedkoper om e<strong>en</strong> geheel nieuw systeem te gebruik<strong>en</strong> dan om veel<br />

moeite te do<strong>en</strong> zodat e<strong>en</strong> nieuw deel op e<strong>en</strong> oud deel van e<strong>en</strong> gevel aan zal sluit<strong>en</strong>. Vaak zijn de technische<br />

eis<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> gevel ook zodanig gewijzigd dat bij e<strong>en</strong> verbouwing mete<strong>en</strong> ook gekoz<strong>en</strong> wordt<br />

voor e<strong>en</strong> hoogwaardiger product voor de gehele gevel. E<strong>en</strong> betere <strong>en</strong>ergieprestatie van de gevel levert<br />

in de toekomst immers besparing<strong>en</strong> op, die e<strong>en</strong> investering in e<strong>en</strong> geheel nieuwe gevel kunn<strong>en</strong> rechtvaardig<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> ander aspect bij deze afweging is dat e<strong>en</strong> aluminium gevel goed te recycl<strong>en</strong> is, <strong>en</strong> dat de<br />

milieueff ect<strong>en</strong> van de gehele sloop van de gevel dus relatief bescheid<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> zijn. Nog altijd is het vanuit<br />

duurzaamheidsoogpunt vele mal<strong>en</strong> beter om e<strong>en</strong> gevel te behoud<strong>en</strong>, maar de sloop <strong>en</strong> recycling van<br />

aluminium is veel milieuvri<strong>en</strong>delijker dan van bijvoorbeeld staal <strong>of</strong> beton.<br />

E<strong>en</strong> lokale aanpassing aan e<strong>en</strong> gevel is dus weliswaar voornamelijk e<strong>en</strong> theoretische mogelijkheid, maar<br />

is vanuit oogpunt van duurzaamheid zeker de moeite waard om te overweg<strong>en</strong>. De functionele levesduur<br />

van e<strong>en</strong> gevel is namelijk vele mal<strong>en</strong> lager dan de technische lev<strong>en</strong>sduur. Het is feitelijk e<strong>en</strong> verkwisting<br />

van <strong>en</strong>ergie <strong>en</strong> materiaal om e<strong>en</strong> technisch goed funtioner<strong>en</strong>de gevel te slop<strong>en</strong> <strong>en</strong> er e<strong>en</strong> andere gevel<br />

voor in de plaats te bouw<strong>en</strong>. Nu zull<strong>en</strong> dan ook de mogelijkhed<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gedeeltelijke vervanging van<br />

de aluminium vliesgevel bij de beide system<strong>en</strong> onderzocht word<strong>en</strong>. Hierbij kan zowel gedacht word<strong>en</strong><br />

aan het stripp<strong>en</strong> van de gevel to op het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> <strong>en</strong> dat opnieuw invull<strong>en</strong>, <strong>of</strong> het vervang<strong>en</strong> van<br />

sommige panel<strong>en</strong>, <strong>of</strong> bijvoorbeeld alle<strong>en</strong> het vervang<strong>en</strong> van de beglazing.<br />

Vervang<strong>en</strong> van de gevelbeplating<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is het mogelijk om de beglazing <strong>en</strong> de dichte gevelpanel<strong>en</strong> uit het<br />

<strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> te hal<strong>en</strong> <strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>, om zo relatief e<strong>en</strong>voudig e<strong>en</strong> grot<strong>en</strong>deels nieuwe gevel te<br />

verkrijg<strong>en</strong>. Door de klemlijst<strong>en</strong> te verwijder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de glasvlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte panel<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig verwijderd<br />

word<strong>en</strong>. Na het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van nieuwe rubberpr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> voor het dicht<strong>en</strong> van de gevel kunn<strong>en</strong><br />

nieuwe panel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ram<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> is de gevel vervang<strong>en</strong>. Dit kan zowel met e<strong>en</strong> complete<br />

gevel gedaan word<strong>en</strong> als met e<strong>en</strong> deel van e<strong>en</strong> gevel. Zelfs kan er voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om alle<strong>en</strong><br />

het glas <strong>of</strong> alle<strong>en</strong> de dichte panel<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>. Deze optie is vrij e<strong>en</strong>vodig uit te voer<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> het<br />

lastige werk van het opmet<strong>en</strong> <strong>en</strong> stell<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels niet hoeft te gebeur<strong>en</strong>. De nieuwe panel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> wel nauwkeurig g<strong>en</strong>oeg op maat gemaakt word<strong>en</strong> om in het bestaande<br />

<strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> te pass<strong>en</strong>. Op deze manier is het bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel mogelijk om<br />

bij e<strong>en</strong> verbouwing de plaats <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong> van de op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte del<strong>en</strong> te verander<strong>en</strong>, zonder e<strong>en</strong> heel<br />

nieuwe gevel te hoev<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>. Voordeel van deze optie is ook dat de nieuwe gevelpanel<strong>en</strong> <strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> hogere isolatiewaarde kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dan de bestaande gevel <strong>en</strong> dat op deze manier de <strong>en</strong>ergieprestatie<br />

van de gevel kan verbeter<strong>en</strong> zonder dat de complete gevel hoeft te word<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>. Deze<br />

optie is gunstig wat betreft de arbeid <strong>en</strong> complexiteit van het ontwerp, aangezi<strong>en</strong> het meest complexe <strong>en</strong><br />

bewerkelijke deel van de gevel, het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>, kan blijv<strong>en</strong> staan. Wat bereft materiaal <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie is<br />

deze optie minder ideaal, aangezi<strong>en</strong> het grootste deel van de gevel immers wordt vervang<strong>en</strong> <strong>en</strong> de oude<br />

panel<strong>en</strong> <strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong> gerecycled <strong>of</strong> afgevoerd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Na het gesprek bij Schüco is geblek<strong>en</strong><br />

dat deze optie in de praktijk nauwelijks <strong>of</strong> niet wordt toegepast. Het zou de aanbeveling verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> om bij<br />

e<strong>en</strong> vervanging van de gevel deze optie vaker te overweg<strong>en</strong>.<br />

Het is ook mogelijk om e<strong>en</strong> deel van de in het werk gefabriceerde gevel compleet te vervang<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />

<strong>en</strong>kele verdieping<strong>en</strong> <strong>of</strong> e<strong>en</strong> beuk van het gebouw. De aansluiting tuss<strong>en</strong> het oude <strong>en</strong> nieuwe deel<br />

van het <strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong> zull<strong>en</strong> dan in het werk moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgelost, bijvoorbeeld met gebruik van<br />

extra afdichtingstape langs de nad<strong>en</strong>. Doordat de in het werk gefabriceerde gevel uit losse <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels<br />

bestaat, is het relatief e<strong>en</strong>voudig om <strong>en</strong>kele <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels te verwijder<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo e<strong>en</strong> deel van de gevel te<br />

verander<strong>en</strong>. De <strong>stijl</strong><strong>en</strong> lop<strong>en</strong> vaak door over meerdere verdieping<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn met speciale koppelstukk<strong>en</strong><br />

gedilateerd aan elkaar verbond<strong>en</strong>. Bij het vervang<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> deel van de gevel zal dit verloop van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong><br />

in acht word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zodat m<strong>en</strong> voornamelijk gehele <strong>stijl</strong><strong>en</strong> kan vervang<strong>en</strong>. De horizontale regels<br />

zijn tuss<strong>en</strong> de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> aangebracht <strong>en</strong> lop<strong>en</strong> meestal niet verder door dan de afstand van <strong>stijl</strong> tot <strong>stijl</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

139


140<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Links: De mogelijkhed<strong>en</strong> tot vervanging van del<strong>en</strong> van de gevel voor de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn gemonteerd in één richting, zoals op de onderste<br />

illustratie. Midd<strong>en</strong>in de gevel e<strong>en</strong> deel vervang<strong>en</strong> is niet mogelijk doordat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in elkaar schuiv<strong>en</strong> bij de naad. Alle<strong>en</strong> langs e<strong>en</strong> rechte lijn kunn<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

word<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>. Bij het plaats<strong>en</strong> van nieuwe <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zal m<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> lett<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> goede aansluiting met de oude elem<strong>en</strong>tscheid<strong>en</strong>de naad.<br />

Rechts: De mogelijkheid tot vervanging van e<strong>en</strong> deel van de in het werk gefabriceerde gevel. E<strong>en</strong> aantal <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels kunn<strong>en</strong>, inclusief beplating, uitg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> door nieuwe <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Dit kan op elke gew<strong>en</strong>ste plek in de gevel gebeur<strong>en</strong>, zolang de maat van het te vervang<strong>en</strong> gebied overe<strong>en</strong>komt<br />

met de mat<strong>en</strong> van de <strong>stijl</strong><strong>en</strong>. Ook kan er voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de <strong>stijl</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> regels te behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de beplating te vervang<strong>en</strong>.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Ook bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is het mogelijk om alle<strong>en</strong> het glas <strong>en</strong> de dichte panel<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

frame van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te behoud<strong>en</strong>. Dit is echter vrij bewerkelijk, aangezi<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in e<strong>en</strong> fabriek,<br />

onder gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong> zijn sam<strong>en</strong>gesteld <strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> latere aanpassing de condities<br />

niet meer optimaal zijn voor hetzelfde nauwkeurige werk. Het resultaat zal daardoor kwalitatief minder<br />

hoogwaardig zijn. De klemlijst<strong>en</strong> waarmee het glas <strong>en</strong> de dichte panel<strong>en</strong> vast zitt<strong>en</strong>, zijn veel lastiger te<br />

verwijder<strong>en</strong> <strong>en</strong> opnieuw aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> dan bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel. Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

is door de messing- <strong>en</strong> groef verbinding tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> het lokaal verwijder<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervang<strong>en</strong><br />

van <strong>en</strong>kele <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> niet goed mogelijk. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> uit elkaar gehaald word<strong>en</strong> op<br />

volgorde, zoals ook bij de montage gebeurd is. Wel kan e<strong>en</strong> deel van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> verwijderd word<strong>en</strong>,<br />

bijvoorbeeld <strong>en</strong>kele verdieping<strong>en</strong>, <strong>of</strong> e<strong>en</strong> beuk van het gebouw. Er moet dan wel op gelet word<strong>en</strong> dat<br />

de overblijv<strong>en</strong>de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> goed op elkaar blijv<strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong>. Bij het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van nieuwe <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

moet<strong>en</strong> de rand<strong>en</strong> van het oude <strong>en</strong> het nieuwe gedeelte van de gevel goed op elkaar aansluit<strong>en</strong>. Er<br />

kan voor gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om hetzelfde systeem aan te houd<strong>en</strong> voor de nad<strong>en</strong> van de nieuwe <strong>en</strong> oude<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, zodat de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zonder problem<strong>en</strong> op elkaar aansluit<strong>en</strong>. Dit beperkt echter het ontwerp<br />

van de nieuwe <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>, zodat het simpeler is om door middel van e<strong>en</strong> aparte naad e<strong>en</strong> overbrugging<br />

te mak<strong>en</strong> van de oude naar de nieuwe <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. De mogelijkheid om del<strong>en</strong> van de gevel te vervang<strong>en</strong><br />

zijn in geval van e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel minder uitgebreid. In sommige gevall<strong>en</strong> is het mogelijk om e<strong>en</strong> rij<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te vervang<strong>en</strong>, maar door de manier van in elkaar plaats<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> zijn de mogelijkhed<strong>en</strong><br />

om e<strong>en</strong> deel van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> te vervang<strong>en</strong> gering. In feite kan alle<strong>en</strong> vanaf de rand<strong>en</strong> van de<br />

gevel naar binn<strong>en</strong> toe e<strong>en</strong> deel van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> verwijderd <strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Midd<strong>en</strong>in de gevel is<br />

het niet mogelijk om <strong>en</strong>kele <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> weg te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>. Het vervang<strong>en</strong> van losse panel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong> is in principe mogelijk, maar is door de detaillering <strong>en</strong> wijze van plaatsing van het glas <strong>en</strong><br />

de panel<strong>en</strong> veel bewerkelijker dan bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel. Met betrekking tot deze opties<br />

van gedeeltelijke r<strong>en</strong>ovatie van de gevel presteert de in het werk gefabriceerde gevel duidelijk beter dan<br />

de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel.<br />

Functieverandering van het gebouw:<br />

Op het mom<strong>en</strong>t dat de functie van e<strong>en</strong> gebouw verandert, verandert het gebruik van de ruimtes in e<strong>en</strong><br />

gebouw <strong>en</strong> verander<strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>de ook de eis<strong>en</strong> die aan de gevel van die ruimtes gesteld word<strong>en</strong>. In geval<br />

van geïntegreerde installaties betek<strong>en</strong>t dit dat aan de capaciteit <strong>en</strong> soms ook aan de werking van de<br />

installaties andere eis<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gesteld. Om e<strong>en</strong> succesvolle functieverandering <strong>en</strong> bijbehor<strong>en</strong>de aanpassing<strong>en</strong><br />

aan het gebouw te kunn<strong>en</strong> faciliter<strong>en</strong>, moet het mogelijk zijn om geïntegreerde installaties<br />

te vervang<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gevel, moet<strong>en</strong> raampartij<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgedicht <strong>of</strong> extra ram<strong>en</strong> aangebracht<br />

<strong>en</strong> moet het mogelijk zijn om ev<strong>en</strong>tueel lokaal e<strong>en</strong> andere gevelbekleding te kiez<strong>en</strong> <strong>of</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>tree te<br />

verplaats<strong>en</strong>. In de laatste gevall<strong>en</strong> gaat de ingreep al bijna e<strong>en</strong> niveau verder, richting de upgrade van de<br />

gevel.<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel is het relatief e<strong>en</strong>voudig om e<strong>en</strong> aantal klemlijst<strong>en</strong> te verwijder<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele panel<strong>en</strong> <strong>en</strong> glasvlakk<strong>en</strong> in de gevel te verander<strong>en</strong> <strong>of</strong> te vervang<strong>en</strong>. Op het mom<strong>en</strong>t dat de<br />

gevel e<strong>en</strong> regelmatig grid heeft, is het zelfs mogelijk om ram<strong>en</strong>, kozijn<strong>en</strong> <strong>of</strong> dichte del<strong>en</strong> om te wissel<strong>en</strong>.<br />

Er moet dan voor gewaakt word<strong>en</strong> dat dit ge<strong>en</strong> zichtbare kleurverschill<strong>en</strong> geeft op de gevel door verkleuring<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> gevolge van zon <strong>of</strong> weersinvloed<strong>en</strong>. In de gevel geïntegreerde installaties zijn in het werk<br />

aangebracht <strong>en</strong> zijn dus naderhand ook weer te bereik<strong>en</strong> in het werk. Hierbij is het e<strong>en</strong>voudig om deze<br />

installaties te bereik<strong>en</strong> <strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong> door andere installaties, als de functie van het gebouw verandert.<br />

Er moet bij de dim<strong>en</strong>sionering van de ruimtes voor dec<strong>en</strong>trale installaties in het ontwerp wel rek<strong>en</strong>ing<br />

word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele functiewijziging. Door de installaties modulair uit te voer<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

zoner<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s het grid van het gebouw, kunn<strong>en</strong> de installaties makkelijk word<strong>en</strong> aangepast aan e<strong>en</strong><br />

nieuwe functie <strong>en</strong> bijbehor<strong>en</strong>de indeling. Extra aandacht voor fl exibiliteit in de ontwerpfase door strict<br />

modulair te bouw<strong>en</strong> zal zijn waarde bewijz<strong>en</strong> door het gemak waarmee in e<strong>en</strong> latere fase de functies van<br />

de gevel <strong>en</strong> achterligg<strong>en</strong>de ruimtes gewijzigd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel is<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

141


142<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Voorbeeld van e<strong>en</strong> modulair aanpasbaar systeem in e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. In elk elem<strong>en</strong>t is e<strong>en</strong> ruimte uitgespaard voor e<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>trale<br />

installatievoorzi<strong>en</strong>ing. Afhankelijk van de indeling van de ruimtes <strong>en</strong> de behoeft<strong>en</strong> wordt in sommige <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> daadwerkelijk e<strong>en</strong> module<br />

geplaatst, de overige <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> blijv<strong>en</strong> leeg.<br />

Wanneer de indeling <strong>en</strong> gebruik van de ruimtes verandert, kunn<strong>en</strong> de installatiemodules relatief e<strong>en</strong>voudig word<strong>en</strong> verplaatst van het <strong>en</strong>e<br />

elem<strong>en</strong>t naar het andere.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

deze vorm van fl exibel <strong>en</strong> modulair bouw<strong>en</strong> relatief e<strong>en</strong>voudig, ook doordat de grootte van de onderdel<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> ontwerp beperkt blijft.<br />

E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is lastiger lokaal aan te pass<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel. Doordat de<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in e<strong>en</strong> fabriek zijn sam<strong>en</strong>gesteld, zijn de verbinding<strong>en</strong> vaak van defi nitiever aard <strong>en</strong> in ieder<br />

geval minder goed te bereik<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>af. Het is in principe mogelijk om losse onderdel<strong>en</strong> te verander<strong>en</strong><br />

<strong>of</strong> te vervang<strong>en</strong>, maar in dit opzicht is de in het werk gefabriceerde gevel door de simpeler opbouw<br />

<strong>en</strong> uitvoering duidelijk in het voordeel. E<strong>en</strong> fl exibele indeling kan bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel wel word<strong>en</strong><br />

mee-ontworp<strong>en</strong> in het elem<strong>en</strong>t. In dat geval kunn<strong>en</strong> er voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht om binn<strong>en</strong><br />

het kader van e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t de op<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichte del<strong>en</strong> van de gevel relatief e<strong>en</strong>voudig te verwissel<strong>en</strong>. Zo<br />

kan m<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan inzetkozijn<strong>en</strong> die e<strong>en</strong>voudig van binn<strong>en</strong>uit gedemonteerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong><br />

elem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door dichte panel<strong>en</strong> <strong>of</strong> omgewisseld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met panel<strong>en</strong><br />

uit andere <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>. Het is echter moeilijk om in de ontwerpfase de toekomstige behoeft<strong>en</strong> goed in te<br />

schatt<strong>en</strong>. De kans is groot dat <strong>en</strong> investering in latere aanpasbaarheid uiteindelijk net niet geschikt blijkt<br />

te zijn. Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn geïntegreerde installaties wellicht verder weggewerkt in de gevel <strong>en</strong><br />

zal het lastiger zijn om die naderhand aan te pass<strong>en</strong>. De installaties zull<strong>en</strong> wel bereikbaar moet<strong>en</strong> zijn voor<br />

normaal onderhoud, maar bijvoorbeeld electrische bekabeling kan door de pr<strong>of</strong>i el<strong>en</strong> van het elem<strong>en</strong>t<br />

he<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geleid <strong>en</strong> zal bij e<strong>en</strong> latere aanpassing moeilijk te bereik<strong>en</strong> zijn.<br />

Gebruik <strong>of</strong> indeling van het gebouw verandert:<br />

De lichtste vorm van ingreep in het gebouw <strong>en</strong> de gevel vindt plaats wanneer de indeling <strong>en</strong> het gebruik<br />

van ruimtes verander<strong>en</strong>. De binn<strong>en</strong>wand<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> hierbij niet <strong>en</strong> de indeling van de gevel hoeft dus<br />

ook niet te wijzig<strong>en</strong>. Onder dit ingreepniveau valt eig<strong>en</strong>lijk ook het periodieke onderhoud aan de gevel <strong>en</strong><br />

het vervang<strong>en</strong> van onderdel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge van glasbreuk <strong>of</strong> beschadiging<strong>en</strong>.<br />

Als het gebruik van de ruimtes verandert, kan het tot gevolg hebb<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> andere eis<strong>en</strong> stelt aan de<br />

installaties <strong>of</strong> aan de zonwering. In de beschouwing van de functieverandering is al te zi<strong>en</strong> dat dec<strong>en</strong>trale<br />

installaties redelijk goed aanpasbaar zijn, zeker als bij het ontwerp van de installaties al rek<strong>en</strong>ing is gehoud<strong>en</strong><br />

met vervangbaarheid. In geval van e<strong>en</strong> gebruiksverandering zal niet zo snel gekoz<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

voor andere installaties, maar kan in sommige gevall<strong>en</strong> meer capaciteit word<strong>en</strong> toegevoegd, <strong>of</strong> word<strong>en</strong><br />

installaties van de <strong>en</strong>e plaats naar de andere verplaatst. E<strong>en</strong> modulair systeem van dec<strong>en</strong>trale installaties<br />

verdi<strong>en</strong>t dan ook de aanbeveling als m<strong>en</strong> het gebruik <strong>of</strong> de indeling van e<strong>en</strong> gebouw e<strong>en</strong>voudig wil kunn<strong>en</strong><br />

verander<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel zijn de installaties pas tijd<strong>en</strong>s de bouw aangebracht, <strong>en</strong> is er dus<br />

vrijwel altijd de mogelijkheid om de installaties later aan te pass<strong>en</strong>. Zeker als het type installaties niet wijzigt,<br />

is het goed mogelijk om langs de hele gevel ruimte voor installaties op<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de dec<strong>en</strong>trale<br />

installaties alle<strong>en</strong> daar te plaats<strong>en</strong> waar ze op het mom<strong>en</strong>t nodig zijn. Als het gebruik verandert, kunn<strong>en</strong><br />

de installatiemodules relatief e<strong>en</strong>voudig anders gekoppeld word<strong>en</strong> <strong>of</strong> verplaatst word<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> nog<br />

lege ruimte aan de gevel. Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is deze optie ook aanwezig. Zeker als de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> in<br />

serie <strong>en</strong> zoveel mogelijk id<strong>en</strong>tiek word<strong>en</strong> uitgevoerd zal elk elem<strong>en</strong>t de b<strong>en</strong>odigde ruimte hebb<strong>en</strong> voor<br />

dec<strong>en</strong>trale installaties, ook al zull<strong>en</strong> de installaties niet in elk elem<strong>en</strong>t daadwerkelijk word<strong>en</strong> aangebracht.<br />

Als later behoefte ontstaat aan meer capaciteit <strong>of</strong> capaciteit op andere plekk<strong>en</strong>, dan kunn<strong>en</strong> de nog lege<br />

ruimtes in sommige <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> b<strong>en</strong>ut word<strong>en</strong>. Er moet dan wel in alle <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> bedrading word<strong>en</strong><br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om de dec<strong>en</strong>trale installaties later in te kunn<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> toekomstige fl exibiliteit in de<br />

indeling van de installaties moet dus wel van tevor<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, om goed te werk<strong>en</strong>. het soort <strong>en</strong><br />

de gevraagde capaciteit aan installaties mag daarbij in de toekomst niet te ingrijp<strong>en</strong>d wijzig<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> andere aanpassing is t<strong>en</strong> gevolge van glasbreuk <strong>of</strong> beschadiging. In de beschouwing van de functieverandering<br />

is al besprok<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel glasvlak <strong>of</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel dicht paneel altijd te vervang<strong>en</strong> is. Deze<br />

vervangbaarheid is ook onderdeel van de functionaliteit van e<strong>en</strong> gevel. Bij e<strong>en</strong> grote gevel in de utili-<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

143


144<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

teitsbouw is glasbreuk over het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kostbare aangeleg<strong>en</strong>heid, vanwege de afmeting<strong>en</strong> van de<br />

gevel <strong>en</strong> de afmeting<strong>en</strong> van de glasplat<strong>en</strong>. Meestal moet er e<strong>en</strong> kraan <strong>of</strong> hoogwerker aan te pas kom<strong>en</strong><br />

om zware glasplat<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>.<br />

Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel was al opgemerkt dat de klemlijst<strong>en</strong> relatief e<strong>en</strong>voudig te verwijder<strong>en</strong><br />

zijn <strong>en</strong> dat het vervang<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> glasplaat t<strong>en</strong> gevolge van breuk dus redelijk goed mogelijk is.<br />

Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is het glas in de fabriek aangebracht <strong>en</strong> is het vervang<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> glasplaat e<strong>en</strong><br />

bewerkelijker verhaal. In veel gevall<strong>en</strong> is het glas vastgezet met klem- <strong>of</strong> kliklijst<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> deze met<br />

gespecialiseerd gereedschap word<strong>en</strong> losgemaakt om het glas te kunn<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>. In het algeme<strong>en</strong> kan<br />

word<strong>en</strong> gesteld dat door de hogere prefabricagegraad kleine wijziging<strong>en</strong> achteraf in de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel<br />

minder e<strong>en</strong>voudig zijn. De <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is e<strong>en</strong> kant- <strong>en</strong> klaar product <strong>en</strong> dat is dan ook de kracht van de<br />

gevel. Wijziging<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanpassing<strong>en</strong> zijn feitelijk pas goed mogelijk als ze van tevor<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> zijn. In dat<br />

geval kan gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om te invester<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> modulair systeem, dat e<strong>en</strong>voudig aan te pass<strong>en</strong> is in<br />

de gebruiksfase, maar m<strong>en</strong> loopt dan het risico dat niet alle toekomstige verandering<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> de investering in het modulaire systeem toch uiteindelijk ge<strong>en</strong> positief resultaat oplevert.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

145


146<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Inhetwerkgefabriceerdegevel Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Bouwkost<strong>en</strong><br />

Kostprijs €250€300 €800€1200<br />

Bouwkost<strong>en</strong> Goedkopergevelsysteem Duurdergevelsysteem<br />

Financieringslast Hoger,langerebouwtijd Lager,wantkorterebouwtijd<br />

Veelleveranciers<strong>en</strong>system<strong>en</strong>,<br />

Minderleveranciers<strong>en</strong>system<strong>en</strong>,<br />

Keuzevrijheid<br />

Bouwproces<br />

meerkeuze<strong>en</strong>alternatiev<strong>en</strong><br />

weinigalternatiev<strong>en</strong><br />

Ruimtebeslagbouwplaats Groot,velopslag<strong>en</strong>werkruimte Kleintotminimaal<br />

Opslagonderdel<strong>en</strong> Veelopslag,kwetsbaar,bewakingnoodzakelijk Ge<strong>en</strong>opslagnoodzakelijk<br />

Bouwtijdopdebouwplaats Lang,veelwerkzaamhed<strong>en</strong> Kort,alle<strong>en</strong>aanlevering<strong>en</strong>montage<br />

Veelhijswerkzaamhed<strong>en</strong>,<br />

Minderhijswerkzaamhed<strong>en</strong>,<br />

Capaciteitbouwkraan<br />

lichterekraanvoldoet<br />

zwaarderekraannodigvoormontage<br />

Assemblagevanbuit<strong>en</strong>af,<br />

Assemblagevanbinn<strong>en</strong>uit,<br />

Assemblage/steigers<br />

steigers<strong>of</strong>gevelhoogwerker<br />

ge<strong>en</strong>steigersnodig<br />

Maatverschill<strong>en</strong>indebouwzijn<br />

Maatverschill<strong>en</strong>indebouwnietmeer<br />

Aanpasbaarheid<br />

e<strong>en</strong>voudigeropteloss<strong>en</strong><br />

Lagerekwaliteit,e<strong>en</strong>voudiger<br />

aantepass<strong>en</strong><br />

Kwaliteitdetaillering<br />

details<br />

Bewerkelijk,nietallefout<strong>en</strong>word<strong>en</strong><br />

Hogerekwaliteit,complexedetaillering<br />

Kwaliteitsinspectie<br />

Ontwerp<strong>en</strong>Variatie<br />

ontdekt<strong>en</strong>hersteld Goed<strong>en</strong>nauwkeuriguittevoer<strong>en</strong><br />

Onderhoud E<strong>en</strong>voudig Ietscomplexerdoorgrotere<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Onderdel<strong>en</strong>moeilijkerteverv<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

Vervangingonderdel<strong>en</strong> E<strong>en</strong>voudig<br />

doorcomplexedetailleringinfabriek<br />

Variatievanop<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong>voudigtevarier<strong>en</strong>binn<strong>en</strong>systeem<br />

Binn<strong>en</strong>elem<strong>en</strong>tkadersgoedmogelijk,<br />

dichtevlakk<strong>en</strong><br />

van<strong>stijl</strong><strong>en</strong><strong>en</strong>regels<br />

betek<strong>en</strong>twelnieuwe<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Complexereaansluiting<strong>en</strong>,verschill<strong>en</strong>deonder E<strong>en</strong>voudiguittevoer<strong>en</strong>,zolang<br />

Schuinelijn<strong>en</strong><br />

del<strong>en</strong>,veelhandwerkindeuitvoering<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>blijv<strong>en</strong>aansluit<strong>en</strong><br />

Uiterstcomplexeuitvoeringdoorveelunieke Complexe<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>goedtemak<strong>en</strong>,<br />

Vrijevorm<strong>en</strong><br />

onderdel<strong>en</strong><strong>en</strong>aansluiting<strong>en</strong><br />

relatiefe<strong>en</strong>voudigemontage<br />

Integratieinstallaties<br />

Inprincipemogelijk,maarlevertvaak<br />

Goedmogelijk,hogekwaliteithaalbaar<br />

<strong>en</strong>functies<br />

Flexibiliteit<strong>en</strong>Hergebruik<br />

extrawerkopincomplexegevelzone<br />

<strong>en</strong>montagewordtnietbemoeilijkt<br />

E<strong>en</strong>voudigesloop<strong>en</strong>demontage<br />

E<strong>en</strong>voudigesloop,demontagelastiger<br />

Sloop<strong>en</strong>demontage<br />

inkleinereonderdel<strong>en</strong><br />

doorgroteremaat<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Aluminiumgoedterecycl<strong>en</strong>,ev<strong>en</strong>als<br />

Aluminiumgoedterecycl<strong>en</strong>,ev<strong>en</strong>als<br />

Recycling<br />

andereonderdel<strong>en</strong><br />

andereonderdel<strong>en</strong><br />

Nieuwegevel;totalesloop Mogelijk,maarlangebouwtijd<strong>en</strong>veel<br />

Goedtedo<strong>en</strong>,veelvoordeeluitkorte<br />

<strong>en</strong>vervanginggevel<br />

ruimt<strong>en</strong>odigopbouwplaats<br />

bouwtijd<strong>en</strong>kl<strong>en</strong>ebouwplaats<br />

Upgradegevel;vervanging E<strong>en</strong>voudigvervang<strong>en</strong>vanpanel<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Lossepanel<strong>en</strong><strong>en</strong>glasvlakk<strong>en</strong>lastiger<br />

deelvandegevel<br />

onderdel<strong>en</strong><br />

tevervang<strong>en</strong>inhetwerk<br />

Lokaleaanpassing<strong>en</strong>;door Doormontageinhetwerkisaanpass<strong>en</strong><br />

Voordeelistebehal<strong>en</strong>uite<strong>en</strong>modulair<br />

functieveranderinggebouw inhetwerkookgoedmogelijk<br />

aanpasbaarsysteem,mistgoedgekoz<strong>en</strong><br />

In deze tabel zijn de conclusies van het onderzoek heel kort weergegev<strong>en</strong> om zo de afweging<strong>en</strong> die gemaakt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij de keuze<br />

tuss<strong>en</strong> beide gevelsystem<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins inzichtelijk te mak<strong>en</strong>. Uiteindelijk is deze keuze uiterst complex <strong>en</strong> afhankelijk van vele factor<strong>en</strong>, die<br />

onafhankelijk van elkaar voordel<strong>en</strong> <strong>of</strong> nadel<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> van beide system<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong>. Het is aan de architect, aannemer <strong>en</strong> gevelbouwer<br />

om te bepal<strong>en</strong> welke factor<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> concreet geval van doorslaggev<strong>en</strong>d belang zijn.<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //


Conclusies<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 20101// Atelier SADD<br />

Doel van dit onderzoek was om e<strong>en</strong> vergelijking te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het werk<br />

gefabriceerde gevel, bij toepassing op e<strong>en</strong> middelgroot publiek gebouw. Hierbij is de volg<strong>en</strong>de vraagstelling<br />

geformuleerd:<br />

“ Wat zijn de specifi eke voor- <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong> van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel, vergelek<strong>en</strong> met de traditionele gevel in<br />

<strong>stijl</strong>- <strong>en</strong> <strong>regelwerk</strong>, bij de toepassing op e<strong>en</strong> middelgroot publiek gebouw met gem<strong>en</strong>gde geveltypes? ”<br />

T<strong>en</strong>einde deze vraag goed te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong>, zijn e<strong>en</strong> viertal criteria opgesteld, aan de hand waarvan<br />

de prestaties van deze gevelsystem<strong>en</strong> zijn onderzocht. Deze criteria zijn: Bouwkost<strong>en</strong>, Bouwproces<br />

<strong>en</strong> Bouwtijd, Ontwerp <strong>en</strong> Variatie <strong>en</strong> Flexibiliteit <strong>en</strong> Hergebruik. Voor elk van deze vier criteria zijn beide<br />

gevelsystem<strong>en</strong> onderzocht <strong>en</strong> zijn conclusies getrokk<strong>en</strong>. Als besluit van dit onderzoek kunn<strong>en</strong> nu de verschill<strong>en</strong>de<br />

deelvergelijking<strong>en</strong> <strong>en</strong> conclusies word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd tot e<strong>en</strong> totaaloverzicht.<br />

Bouwkost<strong>en</strong>:<br />

Op basis van de analyse van e<strong>en</strong> aantal project<strong>en</strong> kan geconcludeerd word<strong>en</strong> dat de afwerking <strong>en</strong> materialisatie<br />

van de gevel e<strong>en</strong> veel grotere invloed heeft op de bouwkost<strong>en</strong> dan de projectgrootte. E<strong>en</strong><br />

aluminium vliesgevel is e<strong>en</strong> redelijk dure gevel, vergelek<strong>en</strong> met andere gevelsystem<strong>en</strong>. Op basis van gegev<strong>en</strong>s<br />

van de produc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kan gesteld word<strong>en</strong> dat de kostprijs van e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde gevel<br />

ongeveer € 250 tot € 300 per vierkante meter gevel bedraagt. E<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is aanmerkelijk duurder,<br />

met e<strong>en</strong> kostprijs van ongeveer € 800 tot € 1200 per vierkante meter. De precieze kostprijs is afhankelijk<br />

van veel factor<strong>en</strong> bij de produc<strong>en</strong>t, zoals seriegrootte <strong>en</strong> productiecapaciteit. Deze hogere vierkante<br />

meterprijs van de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel kan, afhankelijk van het ontwerp <strong>en</strong> de omstandighed<strong>en</strong>, later in het<br />

bouwproces gecomp<strong>en</strong>seerd word<strong>en</strong> door bijvoorbeeld e<strong>en</strong> kortere bouwtijd <strong>en</strong> lagere fi nancieringslast,<br />

e<strong>en</strong> kwalitatief hoogwaardiger product <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kleinere kans op vertraging<strong>en</strong> in de bouw t<strong>en</strong> gevolge van<br />

weersomstandighed<strong>en</strong> <strong>of</strong> fout<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel is er door de grotere complexiteit wel minder<br />

vrijheid om e<strong>en</strong> leverancier te kiez<strong>en</strong> <strong>en</strong> is m<strong>en</strong> sterker gebond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>maal gemaakte keuze voor<br />

e<strong>en</strong> systeem <strong>en</strong> fabrikant. Er moet voldo<strong>en</strong>de vertrouw<strong>en</strong> zijn in de capaciteit<strong>en</strong> van de gevelbouwer.<br />

Hierbij kan vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> opgemerkt dat de kostprijs van e<strong>en</strong> gevel op de totale bouwkost<strong>en</strong> maar<br />

<strong>en</strong>kele proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verschil maakt <strong>en</strong> het eff ect van e<strong>en</strong> hogere kostprijs uiteindelijk dus beperkt is.<br />

Uiteindelijk is er op het gebied van bouwkost<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> verschil tuss<strong>en</strong> de in het werk gefabriceerde<br />

gevel, maar het uiteindelijke resultaat van de vergelijking is dusdanig complex dat per ontwerp e<strong>en</strong> afweging<br />

gemaakt zal moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> welk gevelsysteem de laagste kost<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t. Hierbij moet<strong>en</strong> de<br />

kost<strong>en</strong> niet slechts op het mom<strong>en</strong>t van de bouw word<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong>, maar di<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> de gebruikskost<strong>en</strong><br />

gedur<strong>en</strong>de het gehele gebruik van het gebouw te beschouw<strong>en</strong>. In dat geval blijkt ook e<strong>en</strong> aspect als architectonische<br />

kwaliteit e<strong>en</strong> positief eff ect te hebb<strong>en</strong> op de jaarlijkse kost<strong>en</strong>.<br />

Concluder<strong>en</strong>d kan word<strong>en</strong> gesteld dat de bouwkost<strong>en</strong>, hoewel vaak als argum<strong>en</strong>t gebruikt, niet doorslaggev<strong>en</strong>d<br />

zijn in de keuze voor e<strong>en</strong> in het werk sam<strong>en</strong>gestelde gevel <strong>of</strong> e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Daarbij komt<br />

dat het uiteindelijke kost<strong>en</strong>eff ect van e<strong>en</strong> systeemkeuze zeer complex is <strong>en</strong> heel moeilijk van tevor<strong>en</strong> in<br />

te schatt<strong>en</strong> is. De technische, architectonische <strong>en</strong> functionele waarde van e<strong>en</strong> gevel zijn belangrijker dan<br />

de bouwkost<strong>en</strong>.<br />

Bouwproces:<br />

De verschill<strong>en</strong> in het bouwproces tuss<strong>en</strong> de in het werk gefabriceerde gevel <strong>en</strong> de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel zijn<br />

groot. Eén van de belangrijkste verschill<strong>en</strong> is het ruimtebeslag op de bouwplaats. Bij e<strong>en</strong> in het werk gefabriceerde<br />

gevel is er veel meer oppervlakte nodig op de bouwplaats om alle onderdel<strong>en</strong> van de gevel op<br />

te slaan dan bij e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. E<strong>en</strong> grote beperking in de oppervlakte van de bouwplaats zal dus<br />

al snel er toe leid<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> kiest voor e<strong>en</strong> <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel. Daarnaast is de opslag van onderdel<strong>en</strong> op<br />

de bouwplaats kwetsbaar voor diefstal <strong>en</strong> beschadiging, <strong>en</strong> kost bewaking van e<strong>en</strong> bouwplaats veel geld.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s is de bouwtijd op de bouwplaats bij de <strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>gevel veel korter dan bij e<strong>en</strong> in het werk<br />

//Robert Roz<strong>en</strong>dal // 1169564 // Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> // F. Schnater // P. de Jong //<br />

147


148<br />

// Bouwtechnologie // 2009 - 2011 // Atelier SADD<br />

Inhetwerkgefabriceerdegevel Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevel<br />

Bouwkost<strong>en</strong><br />

Kostprijs €250€300 €800€1200<br />

Bouwkost<strong>en</strong> Goedkopergevelsysteem Duurdergevelsysteem<br />

Financieringslast Hoger,langerebouwtijd Lager,wantkorterebouwtijd<br />

Veelleveranciers<strong>en</strong>system<strong>en</strong>,<br />

Minderleveranciers<strong>en</strong>system<strong>en</strong>,<br />

Keuzevrijheid<br />

Bouwproces<br />

meerkeuze<strong>en</strong>alternatiev<strong>en</strong><br />

weinigalternatiev<strong>en</strong><br />

Ruimtebeslagbouwplaats Groot,velopslag<strong>en</strong>werkruimte Kleintotminimaal<br />

Opslagonderdel<strong>en</strong> Veelopslag,kwetsbaar,bewakingnoodzakelijk Ge<strong>en</strong>opslagnoodzakelijk<br />

Bouwtijdopdebouwplaats Lang,veelwerkzaamhed<strong>en</strong> Kort,alle<strong>en</strong>aanlevering<strong>en</strong>montage<br />

Veelhijswerkzaamhed<strong>en</strong>,<br />

Minderhijswerkzaamhed<strong>en</strong>,<br />

Capaciteitbouwkraan<br />

lichterekraanvoldoet<br />

zwaarderekraannodigvoormontage<br />

Assemblagevanbuit<strong>en</strong>af,<br />

Assemblagevanbinn<strong>en</strong>uit,<br />

Assemblage/steigers<br />

steigers<strong>of</strong>gevelhoogwerker<br />

ge<strong>en</strong>steigersnodig<br />

Maatverschill<strong>en</strong>indebouwzijn<br />

Maatverschill<strong>en</strong>indebouwnietmeer<br />

Aanpasbaarheid<br />

e<strong>en</strong>voudigeropteloss<strong>en</strong><br />

Lagerekwaliteit,e<strong>en</strong>voudiger<br />

aantepass<strong>en</strong><br />

Kwaliteitdetaillering<br />

details<br />

Bewerkelijk,nietallefout<strong>en</strong>word<strong>en</strong><br />

Hogerekwaliteit,complexedetaillering<br />

Kwaliteitsinspectie<br />

Ontwerp<strong>en</strong>Variatie<br />

ontdekt<strong>en</strong>hersteld Goed<strong>en</strong>nauwkeuriguittevoer<strong>en</strong><br />

Onderhoud E<strong>en</strong>voudig Ietscomplexerdoorgrotere<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Onderdel<strong>en</strong>moeilijkerteverv<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

Vervangingonderdel<strong>en</strong> E<strong>en</strong>voudig<br />

doorcomplexedetailleringinfabriek<br />

Variatievanop<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong>voudigtevarier<strong>en</strong>binn<strong>en</strong>systeem<br />

Binn<strong>en</strong>elem<strong>en</strong>tkadersgoedmogelijk,<br />

dichtevlakk<strong>en</strong><br />

van<strong>stijl</strong><strong>en</strong><strong>en</strong>regels<br />

betek<strong>en</strong>twelnieuwe<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong><br />

Complexereaansluiting<strong>en</strong>,verschill<strong>en</strong>deonder E<strong>en</strong>voudiguittevoer<strong>en</strong>,zolang<br />

Schuinelijn<strong>en</strong><br />

del<strong>en</strong>,veelhandwerkindeuitvoering<br />

<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>blijv<strong>en</strong>aansluit<strong>en</strong><br />

Uiterstcomplexeuitvoeringdoorveelunieke Complexe<strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong>goedtemak<strong>en</strong>,<br />

Vrijevorm<strong>en</strong><br />

onderdel<strong>en</strong><strong>en</strong>aansluiting<strong>en</strong><br />

relatiefe<strong>en</strong>voudigemontage<br />

Integratieinstallaties<br />

Inprincipemogelijk,maarlevertvaak<br />