19.07.2022 Views

KIJK editie 8 - 2022 - Inkijkexemplaar

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

BLIJF DOORVRAGEN

WWW.KIJKMAGAZINE.NL 8 / 2022 / € 6,75

De Kruijk

Ode aan het

treinwiel

Zie pag. 13

U I T G E S T O RV E N

DIEREN KLONEN

Wens of waanzin?

EN OOK: NIEUWE MIJNENJAGERS: EEN KLASSE APART

ONDERBUIKGEVOEL IS MEER DAN EEN ONDERBUIKGEVOEL

RAFFAELE MINICHIELLO: DE LIEFSTE KAPER OOIT


34

30

6 INNOVATIEF

KIJK KORT Robot uitgerust met mensenhuid,

plantjes in maangrond gekweekt,

containerschip vaart zonder bemanning, en

meer nieuws op het gebied van wetenschap

en technologie.

13 OP ROLLETJES

COLUMN Dat een trein niet van de rails

kukelt als hij een bocht maakt, komt door

de ingenieuze vorm van zijn wielen. Eric de

Kruijk brengt een ode aan deze techniek.

14 TERUGKEER

De mammoet, de oeros, de buidelwolf en

nog meer uitgestorven dieren staan op het

punt een comeback te maken. Zullen deze

beesten het nu wel redden op aarde, en

vooral: is de mensheid er klaar voor?

22 NOTA

Wat zijn de ontwikkel-, bouw-, en afbraakkosten

van windturbines en hoeveel leveren

ze nu precies op? Een overzicht.

24 VREEMD VERSCHIL

Een deeltje dat net iets meer weegt dan

het zou moeten doen, klinkt niet als een

schokkende ontdekking. Toch zet het de

natuurkundige wereld op zijn kop.

30 ONDERBUIKGEVOEL

De bacteriën in onze darmen spelen niet

alleen een rol bij onze stoelgang. Steeds

meer onderzoeken linken deze kleine

wezens aan onze mentale gezondheid.

34 GEZINSUITBREIDING

De Koninklijke Marine is in verwachting van

een zesling: in 2025 worden nieuwe

mijnen jagers aan de vloot toegevoegd.

40 HERSENKRAKER

ONDERWATER ONDERVRAAGT Een brein

wordt vaak een computer genoemd. Maar

psycholoog én natuurkundige Yaïr Pinto wil

bewijzen dat die vergelijking niet opgaat.

42 MOMENT OF FAME

IN BEELD Je hoort geregeld over de James

Webb-telescoop en de Very Large Telescope,

maar er zijn nog tal van andere

sterrenkijkers. Acht minder bekende

exemplaren in de schijnwerpers.

50 DNA-TEST

INTERVIEW Raymond Poot werkt aan een

genetische scan die het risico op autisme al

bij baby’s kan bepalen. KIJK sprak met de

biochemicus over dit – toch wel controversiële

– onderwerp.

56 HERONTDEKT

De stoommachine, de seismoscoop en

roestvast staal hebben één ding gemeen:

ze zijn honderden jaren geleden bedacht,

maar raakten voor lange tijd in de vergetelheid.

Tot iemand het wiel opnieuw uitvond.

60 WOLKENWEZENS

FAR OUT Geen enkel organisme kan leven

op het hete oppervlak van Venus. Maar

misschien, zo suggereren deze onderzoekers,

wonen er wél microben in het

koelere wolkendek van onze buurplaneet?

62 GELIEFDE DIEF

TERUGVLUCHT Een vliegtuigkaper hoeft

niet altijd een wrede crimineel te zijn, zo

bewijst Raffaele Minichiello in 1969. De

Italiaan weet tijdens zijn misdaad sympathie

op te wekken bij de bemanning.

68 MULTITASKEN

TECH-TOYS Naar de KIJK-podcast luisteren

en tegelijkertijd een muziekje op de

achtergrond horen? Dat kan met deze bluetooth-oordopjes.

En meer fijn spul in onze

gadgetrubriek.

70 RISICO-REPORTAGE

Stel, we gaan weer kerncentrales bouwen.

Hoe komt Nederland dan af van het hoogradioactieve

afval? Om die vraag te beantwoorden,

ging KIJK langs bij COVRA.

76 ZWAARTEPUNT

KIJK ANTWOORDT Doordat de zwaartekracht

niet overal even hard aan ons trekt,

verschilt ons gewicht per land. Waar zijn

we het lichtst? En meer vragen beantwoord.

79 ONSTERFELIJK?

COLUMN Leeft de megalodon, een 20

meter lange prehistorische haai, nog? Als je

naar Shark Week op Discovery Channel

kijkt, zou je het bijna geloven. Ronald

Veldhuizen heldert de boel op.

42

70

4 8/2022


24

14

62

34

30

EDITORIAL

BEELD COVER: ISTOCK/GETTY IMAGES, BEWERKING: BERT VAN DEN BROEK/TOROS ART, BEELD INHOUDSOPGAVE: SPL/ANP, BELGIAN NAVAL & ROBOTICS, JULIE THURSTON/MOMENT EDITORIAL/GETTY IMAGES, CHARISSA VAN STRAALEN/EYEEM/GETTY IMAGES

KESSELER

Ont-uitsterven

Zeg eens eerlijk. Wat is je eerste reactie bij het

idee dat we uitgestorven dieren ‘terug kunnen

klonen’? De mijne was: doen! Dat het

kan, was voor mij in eerste instantie genoeg reden

om het plan maar gelijk uit te voeren.

Nu heb ik Jurassic Park natuurlijk ook gezien en

lijkt het me niet heel verstandig om allerlei moorddadige

dino’s uit de dood terug te halen. Ik zie het

nut er ook niet van in om er bakken geld, menskracht,

DNA-technieken en gecompliceerde fokprogramma’s

tegenaan te gooien, zodat we aan het

eind van dat ongetwijfeld lange traject trots kunnen

melden dat de Amerikaanse trekduif terug is.

(Een diersoort die, zo valt op pagina 16 te lezen,

rond 1900 om best wel legitieme redenen letterlijk

en figuurlijk de dood in werd gejaagd.) Maar de

Tasmaanse tijger? De Pyrenese steenbok? Of de

wolharige mammoet? Kom op, mensen! Dat is toch

gaaf?

Met dat enthousiasme ging ik het verhaal van

Ronald Veldhuizen in. Ik las over verdwenen leefgebieden,

dikke poeplagen, dinokippen, medische

ellende, buikgevoelens… Langzaam maar zeker

begon het enthousiasme voor het idee van ‘terugklonen’

af te nemen, om vervolgens plaats te maken

voor een ander soort enthousiasme. Dit verhaal is

namelijk precies waarom KIJK bestaat. Ons motto

is niet voor niets ‘blijf doorvragen’. Zelfrijdende

auto’s? Mooi, maar wel goed om de impact ervan

voor het verkeer nog even tegen het licht te houden.

Drones? Handig, maar wat gaan die zwermen uit de

kluiten gewassen en lawaaiige hommels betekenen

voor mensen en dieren op de grond? Zonne-energie

en windturbines? Belangrijker dan ooit, maar

moeten we niet ook heel hard nadenken over

kernenergie?

Moet je dan wat azijnz…eurderig bij elke gave

ontwikkeling meteen ‘ja, maar…’ gaan roepen?

Zeker niet. De kunst is om, zoals we bij KIJK al ruim

vijftig jaar doen, die passie voor nieuwe

ontwikkelingen te houden, en toch na te blijven

denken. Met uitgeschakelde onderbuik die

medaille om te draaien en de keerzijde ervan zo

nuchter mogelijk te bestuderen. Want dat iets kan,

mag niet de enige reden zijn om het te doen.

André Kesseler is hoofdredacteur van KIJK.

Reageren op deze column en de nieuwe KIJK?

Schrijf naar info@kijkmagazine.nl.

8/2022 5


Knutselen

met dode

dieren

Uitgestorven dieren gaan weer

terugkomen. De vraag is niet óf het

lukt om mammoeten en andere

oerdieren tot leven te wekken,

maar wat er gebeurt als ze weer

rondgrazen. Filosofen en andere

experts denken dat mensen zich

niet realiseren wat voor impact dat

zal hebben.

Tekst: Ronald Veldhuizen

ISTOCK/GETTY IMAGES

14 8/2022


8/2022 15


Het W-boson is misschien niet

het bekendste deeltje, maar als

het er niet was geweest, had

bijvoorbeeld de zon niet kunnen

schijnen. Nu lijkt dit deeltje net

iets meer te wegen dan onze

huidige theorie voorspelt. En dat

kleine verschil kan grote

gevolgen hebben.

Tekst: Jean-Paul Keulen

shocking.” Zo omschrijft

de Oxfordse natuurkundige

Chris Hays het mo-

“Quite

ment waarop zijn scherm het resultaat

onthulde van de meting waar hij tien

jaar aan had gewerkt. Die meting betrof

de massa van een elementair deeltje:

het zogenoemde W-boson.

Op het eerste gezicht lijkt dat misschien

niet het meest spannende klusje waar je

je als deeltjesfysicus op kunt storten. De

massa van dit deeltje – die voor elk

exemplaar hetzelfde is – kun je namelijk

ook uitrekenen, als je uitgaat van onze

huidige theorie van het allerkleinste:

het standaardmodel van de deeltjesfysica.

Bovendien hadden tal van experimenten

hem al eerder gemeten; metingen

die heel aardig strookten met de

berekende waarde. En nu deden Hays en

zijn collega Ashutosh Kotwal, van de

Amerikaanse Duke-universiteit, ook nog

een duit in het zakje.

Maar wel een belangrijke duit. Uitgaande

van data verzameld met het experiment

CDF, dat van 2002 tot 2011

deeltjesbotsingen in de Amerikaanse

versneller Tevatron registreerde,

hadden Kotwal en Hays met afstand de

meest precieze waarde voor de W-massa

DeWvan

‘Wat zullen we

nou hebben?’

24 8/2022


weten te bepalen tot nu toe. En, zo constateerden

ze tot hun eigen verbazing

tijdens een Zoom-meeting op 19 november

2020: die waarde klopte niet met de

berekeningen én niet met wat eerdere

experimenten hadden gevonden. Volgens

hun is het W-boson nét iets zwaarder

dan het zou moeten zijn.

“Eerst dacht ik: oh nee, er moet iets zijn

misgegaan”, vertelt Hays. “Daarna zeiden

we: laten we uitzoeken wat er hier

aan de hand is. Maar uiteindelijk konden

we niets vinden dat niet klopte aan

onze analyse.” In april dit jaar publiceerden

de CDF-onderzoekers hun verrassende

resultaat. Een resultaat dat kan

duiden op nieuwe deeltjes – deeltjes die

misschien in één moeite een aantal andere

grote mysteries uit de natuur- en

sterrenkunde kunnen ophelderen. Quite

shocking indeed.

Op de pijnbank

Maar wat is dat W-boson dan eigenlijk

voor een deeltje? Hoewel het nou niet

bepaald het bekendste lid is van het

standaardmodel, werd het eind jaren

zestig al voorspeld door theoretici, die

daar in 1979 een Nobelprijs voor kregen.

En dat terwijl het W-boson toen nog

niet eens was ontdekt. Dat gebeurde pas

vier jaar later, met de Super Proton Synchrotron,

destijds de grootste versneller

van het Europese deeltjesinstituut

CERN. Ook dat wapenfeit bleek een

Nobelprijs waard.

Toch lijkt het W-boson op het eerste gezicht

geen grote rol te spelen in het dagelijks

leven. Jij, ik en deze KIJK zijn

niet ‘van W-bosonen gemaakt’. Wel kan

het W-boson, als enige deeltje uit het

hele standaardmodel, andere deeltjes

van identiteit laten veranderen. Atoomkernen

bestaan bijvoorbeeld uit

protonen en neutronen. Zonder

n De Amerikaanse deeltjesversneller

Tevatron ging alweer ruim tien jaar geleden

met pensioen - maar dat betekent

niet dat de machine geen ontdekkingen

meer oplevert. Zo werd pas onlangs de

meest precieze bepaling van de massa

van het zogenoemde W-boson tot nu

toe bekendgemaakt, gebaseerd op data

afkomstig van deze machine.

REIDAR HAHN/FERMILAB

8/2022 25


Nieuwe mijnenbe

in aantocht

n Zo komen de nieuwe mijnenjagers

er vanaf 2025 uit te zien. Eigenlijk zijn

het mijnenbestrijdingsmoederschepen,

propvol varende en vliegende drones die

het echte werk moeten uitvoeren.

34 8/2022


n Het 12 meter lange Unmanned Surface Vehicle

strijders

BELGIUM NAVAL & ROBOTICS

Inspector 125 is een drone, maar ook een dronemagazijn.

Aan boord heeft het diverse drones met

sonar, camera’s of explosieven om mijnen op te

sporen, te bekijken en te vernietigen.

Tekst: Rick van de Weg

Het is al meer dan

zeven jaar geleden

dat de Koninklijke

Marine een groot schip

in de vloot mocht

verwelkomen. Maar in

2025 wordt de eerste

van een nieuwe klasse

mijnenjagers in gebruik

genomen. KIJK blikt

alvast vooruit op de

komst van dit zestal.

SPECS

Naam: Vlissingenklasse

Lengte: 82,6 meter

Breedte: 17 meter

Waterverplaatsing: 2800 ton

Maximale snelheid: 15,3 knopen (ongeveer 28 kilometer per uur)

Maximale verblijfsduur op zee: ongeveer een maand

Bereik: 3500 nautische mijl (ongeveer 6500 kilometer)

Bemanning: 29 (accommodatie voor 63 personen)

Aan boord is plek voor twee 7 meter lange Rigid Hull Inflatable

Boats (RHIB’s)

BELGIUM NAVAL & ROBOTICS

Je kent ze wel van televisie, die grote

zwarte bollen met uitsteeksels: de

klassieke zeemijnen. Met een ketting

zijn ze aan een blok beton op de zeebodem

verankerd en ze dobberen een

paar meter onder het wateroppervlak.

Vaart er een schip tegenaan, dan worden

de ‘stekels’ verbogen, waardoor er een

buis binnenin de mijn breekt, een chemische

reactie ontstaat en de mijn ontploft.

Alleen al in de Tweede Wereldoorlog

zijn er naar schatting tussen de

600.000 en een miljoen van dat soort

zeemijnen gelegd.

De zeemijnensector heeft echter niet

stilgezeten sinds er halverwege de negentiende

eeuw voor het eerst mee werd

geëxperimenteerd. Contactmijnen, die

werken zoals hierboven staat beschreven,

worden eigenlijk niet meer gebruikt,

maar invloedsmijnen des te

meer. Die reageren bijvoorbeeld op het

geluid van scheepsmotoren onder water,

of de verandering in waterdruk of het

magnetisch veld als er een stalen

schip voorbijvaart.

8/2022 35


Sterrenkijkers in de

Er zijn ondertussen meer telescopen op en rondom de

aarde te vinden dan er dagen in een jaar zitten. Sommige

van die kijkers zijn geregeld in het nieuws, terwijl andere

nauwelijks aandacht krijgen. KIJK zet een aantal minder

bekende exemplaren in het zonnetje.

Tekst: Daniël Dekkers

VISUAL CHINA GROUP/GETTY IMAGES

42 8/2022


spotlights

Volksverhuizing

Geloof het of niet (of nou ja: doe maar wel): dit 500 meter grote bouwwerk

is een radiotelescoop. De Five-hundred-meter Aperture Spherical radio

Telescope (FAST) ligt in het zuidwesten van China tussen de bergen. De

gigantische kom bestaat uit 4500 verstelbare panelen die radiosignalen

bundelen op een antenne. Die hangt direct boven de schaal en wordt met

verschillende kabels op zijn plek gehouden. Hoewel de telescoop voornamelijk

bezig is met onderzoek naar het verre universum, zoekt het

gevaarte ook naar signalen die kunnen duiden op buitenaardse intelligentie.

Een interessant ding dus, maar niet iedereen was er blij mee. Voor de

bouw werden namelijk tientallen Chinezen gedwongen te verhuizen.

8/2022 43


BIOCHEMICUS RAYMOND POOT:

‘Met een genetisch

paspoort proberen

we autisme eerder

te herkennen‘

50 8/2022


ALLARD FAAS

8/2022 51


Van deserteur

tot volksheld

Het moest een korte, simpele reis van Los Angeles

naar San Francisco worden. Maar Raffaele

Minichiello maakte zich meester van vlucht

TWA85 en had een heel andere bestemming

in gedachten. In deze aflevering van de serie

Terugvlucht: de vliegtuigkaper met het grootste

aantal kilometers op zijn naam.

Tekst: Daniël Dekkers

DENVER POST/GETTY IMAGES

62 8/2022


Het Italiaanse volk zag de luchtpiraat

van vlucht TWA85 als ware held. Hij

stond na de kaping op de voorpagina's

van vele tijdschriften en kreeg zelfs een

rol in een western aangeboden. Van dat

laatste is het nooit gekomen.

n Raffaele Minichiello kaapte

deze Boeing 707 om vanuit Los

Angeles naar Rome te vliegen. Een

heel eind. Op deze plaat staat het

toestel aan de grond in Denver om

te worden bijgetankt. De eerste van

vele tussenstops.

“L

ieve zoon, geef je over. Ik

beloof je dat alles goed zal

komen.” Zo klinkt de boodschap

van een wanhopige vrouw door

de cabine van de Boeing 707. Maar opeens

hoort de stewardess die de radio

heeft aangezet een schreeuw. “Uit dat

ding!” De stem komt van een jongeman

die Raffaele Minichiello heet. Hij is

duidelijk geëmotioneerd door wat hij

hoort. Niet zo vreemd ook: het is namelijk

zijn moeder die hem via de radio

probeert over te halen een einde te

maken aan de vliegtuigkaping die hij

een paar uur eerder in gang heeft gezet.

De stewardess kan maar beter naar hem

luisteren; Minichiello heeft tenslotte

een vuurwapen bij zich.

Geldzorgen

In 1962 is de dan twaalfjarige Raffaele

Minichiello met zijn ouders en zijn zus

vanuit Italië naar de Verenigde Staten

geëmigreerd nadat een aardbeving

hun dorp in de buurt van

8/2022 63

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!