G ro ning er Ke r ke n G ro ning er Ke r ke n - Stichting Oude ...

STICHTING OUDE
GRONINGER KERKEN
Groninger Kerken
januari 2013
Stainen ien Steem • Zestiende-eeuwse graffiti in Tinallinge
• Het verhaal van de toren van de kerk in Stadskanaal •
D e K l e i n e P a s s i e v a n M i d d e l s t u m • O p H o o g t e G e d a c h t

Kees Kuiken
Stainen ien Steem. Romaanse elitegrafcultuur in en om
de kerk te Stedum 1
Uit de kerk van Stedum was al een aantal fragmenten van middeleeuw-
se sarcofagen en grafplaten bekend. Tijdens een grondige inspectie
zijn recent nog meer sporen van romaanse elitegrafcultuur gevonden.
Guus Frumau
Zestiende-eeuwse graffiti in Tinallinge.
Sporen van een bloedige periode uit de geschiedenis
van de Ommelanden 6
In de kerk van Tinallinge bevindt zich een aantal raadselachtige tekeningen.
De ‘graffiti’ dateert uit een turbulente periode uit de Ommelander
geschiedenis.
Wim H. Nijhof
Het verhaal van de toren van de kerk in Stadskanaal 11
De discussie over nieuwbouw van de katholieke kerk van Stadskanaal
strekt zich uit over meer dan twee decennia. De bouwgeschiedenis van
de kerk – ontworpen door Jan van Dongen – werd het verhaal van de
toren.
De Stichting 13
Interview · Nieuws · De kerk als podium · Excursies · Winkel ·
Mediatheek · Educatie
Annabel Dijkema
De Kleine Passie van Middelstum.
Gewelfschilderingen in de Hippolytuskerk naar
het voorbeeld van Albrecht Dürer 23
Prenten van Albrecht Dürer (1471-1528) waren tijdens diens leven al
wijdverbreid. In Middelstum zijn ontwerpen van zijn hand gebruikt om
de gewelven van de Hippolytuskerk te voorzien van beschildering.
Govert Grosfeld
Op Hoogte Gedacht.
Bij het kunstwerk van Stanley Brouwn in Zuurdijk 28
Eerste van zeven beschrijvingen van kunstwerken op kerkhoven, gerealiseerd
in het kader van het project Op Hoogte Gedacht.
Omslag: de kerk van Stedum vanuit het zuidwesten (foto Regnerus Steensma)
Bij het ter perse gaan van deze aflevering van Groninger Kerken bereikte ons het trieste
bericht dat Regnerus Steensma plotseling is overleden. Wij verliezen in hem een belangrijk
en zeer gewaardeerd persoon in de geschiedenis van de Stichting Oude Groninger Kerken,
als medeoprichter, nestor in de Raad van Advies en voorzitter van de redactie. In het komende
nummer zal aan hem een In Memoriam worden gewijd.
Het tijdschrift Groninger Kerken is een uitgave van de Stich ting Oude Gronin ger
Kerken. Het tijdschrift verschijnt viermaal per jaar. Abonnement, alleen voor dona-
teurs van de Stichting Oude Gronin ger Kerken, ¤ 15,00 per jaar. Nieu we donateurs
ont vangen Gro nin ger Kerken het eerste jaar gratis. issn 0169 - 3719
inhoud 30 / 1 – januari 2013
Stichting Oude Groninger Kerken
opgericht 13 mei 1969
Stichting Der Aa-kerk Groningen
opgericht 1 maart 1985
Beschermheer
Drs. M.J. van den Berg, Commissaris van
de Koningin in de provincie Groningen
Bestuur en directie
G.H. van den Bremen, voorzitter
C. Kool, secretaris
J. Wolters, penningmeester
E.A.M. Bulder
J.A. de Vries
M. van Zanten
P.G.J. Breukink, directeur
Adres
Coehoornsingel 14 9711 bs Groningen
telefoon (050) 312 35 69
telefax (050) 314 25 84
e-mail info@groningerkerken.nl
www.groningerkerken.nl
abn amro 48 61 14 333
Redactieadres
Coehoornsingel 14 9711 bs Groningen
e-mail hillenga@groningerkerken.nl
Redactie Groninger Kerken
Dr. Regn. Steensma, voorzitter
Drs. M. Hillenga, secretaris
Drs. R.H. Alma
E. Hofman MA
Dr. J.E.A. Kroesen
J.F. Oldenhuis
Dr. C.P.J. van der Ploeg
Katern ‘De Stichting’
Martin Hillenga
Donateurschap
Minimaal ¤ 17,50 per jaar
Tijdschrift ¤ 15,- per jaar
Advertenties
Informatie en tarieven worden verstrekt
door Stichting Oude Groninger Kerken
telefoon (050) 312 35 69
contact Gerda Lüürssen,
e-mail: info@groningerkerken.nl
Drukwerk en verzending
Zalsman Groningen, Groningen
Opmaak en productie
Ekkers & Paauw, Groningen

Stainen ien Steem
Romaanse elitegrafcultuur in en om de kerk te Stedum
Wie als buitenstaander de Bartholomeuskerk in Stedum bezoekt, komt doorgaans voor het praalgraf
dat Rombout Verhulst in 1670 voor jonker Clant maakte, of voor de vijftiende-eeuwse gewelf-
schilderingen. 1 De huidige kerk is in de dertiende eeuw gebouwd. De heiligennaam Bartholomeus
doet vermoeden dat hier al eerder een kerk stond. Deze heilige was omstreeks 1100 in de mode.
Ook de twaalfde-eeuwse kerk in Noordlaren is aan hem gewijd. Daar is in 1976 een romaanse stenen
doodkist (‘sarcofaag’) uit die tijd opgegraven. 2 In Stedum heeft P.G. Heinsbroek onlangs tijdens
een grondige inspectie met de plaatselijke kerkgids T. Burgstra nog meer sporen van romaanse elite-
grafcultuur gevonden. Met zijn instemming vatten we deze vondsten hieronder samen. 3 Ze geven
een beeld van het rijke parochieleven uit de tijd van vóór de huidige kerk.
Baksteen, tufsteen, zandsteen
De Bartholomeuskerk in Noordlaren is evenals die in Stedum
opgetrokken uit baksteen. In Stedum is nooit archeologisch
bodemonderzoek verricht, in Noordlaren wel. 4 Behalve de
zojuist genoemde sarcofaag zijn daar sporen gevonden van
een houten voorloper van de huidige kerk. De toren van
Noordlaren bevat kraagsteentjes van tufsteen, het materiaal
waarvan stenen kerken werden gebouwd voordat in de
Kees Kuiken
1 De kerk van Stedum uit het zuiden. Foto Regnerus Steensma.
twaalfde eeuw de baksteenbouw in zwang raakte. 5 De bak­
stenen toren van de kerk te Stedum is rondom gefundeerd
op twee lagen tufsteen. Drie van de vier hoeken van de fundering
zijn van roze zandsteen, evenals tufsteen een natuursteensoort
die in de elfde en twaalfde eeuw over de Rijn werd
ingevoerd. Daarmee is niet bewezen dat deze bakstenen kerken
tufstenen voorlopers hadden, want tufsteen van elders
werd destijds gretig hergebruikt. 6
1 J. Kroesen en R. Steensma, red., De Groninger cultuurschat. Kerken van 1000 tot 1800 (Assen 2008) 101-102, 132-133.
2 K. Kuiken, ‘Middeleeuwse zandstenen grafkisten in Groningen’, Groninger Kerken 21 (2004) 13 (‘Noordlaren A’).
3 P.G. Heinsbroek, Stedum. Rapport Ned. 222. Gr. 32 (uitdraai Vlaardingen 2012), aanwezig in mediatheek SOGK.
4 Over de restauratiegeschiedenis van de Stedumer kerk onder meer: K. van der Ploeg, ‘Kerkrestauraties in Groningen tot ongeveer
1955’, in: R. Steensma e.a., red., Kerkrestauraties in Groningen (Zutphen z.j.) 13-15.
5 H. de Olde, ‘Tufstenen kerken in Groningen’, Groninger Kerken 19 (2002) 5, 28.
1

2
4
5
14
6 7
13
13
13
2 Plattegrond van de kerk van Stedum (voor restauratie) waarin
aangegeven de zandstenen sporen: 1 Praalgraf van Adriaan Clant,
1669-1672 / 2 Grafplaat van gele zandsteen, met in opschrift ‘1471’
/ 3 Grafplaat van gele zandsteen met ornament van Johan Clant,
1694 / 4 Altaarsteen / 5 Altaarsteen / 6/7 Hagioscopen in nissen /
8 Tegels / 9 Tegels voor zuidelijke toegangsdeur toren / 10
Verticaal geplaatste altaarsteen / 11 Latei boven mansgat / 12
Afwijkende hoeksteen toren / 13 Hoekstenen toren van rode (bont)
zandsteen / 14 Stapstenenpad over kerkhof.
Maar of de voorloper van de bakstenen Bartholomeuskerk
in Stedum nu van hout of van tufsteen was, de zandstenen
sporen van een rijke elitegrafcultuur laten geen ruimte voor
twijfel. De Stedumer kerk was al in de eeuwen vóór 1200 (de
zogeheten ‘volle Middeleeuwen’) een plaats waar minstens
één en misschien wel een groep adellijke families één of
1
8 8
11
2 3
10
9
12
3 De romaanse nissen in de westmuur van het noordertransept.
Op de bodem platen van rode (bont)zandsteen. Dit materiaal is
ook gebruikt als latei van de eigenlijke kijkvensters (hagioscopen).
Foto P.G. Heinsbroek.
meer (familie)graven onderhield. 7 Deze zandstenen sporen in
en uit Stedum kunnen worden geïnventariseerd als:
a zandstenen sarcofaagfragmenten, nu in depot bij de Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed;
b zandstenen sarcofaagfragmenten, hergebruikt in nissen
(‘hagioscopen’) in de huidige kerk;
c fragmenten van zandstenen romaanse grafplaten, hergebruikt
als stapstenen op het kerkhof.
Van dit zelfde type roze (of ‘bonte’) zandsteen zijn in Stedum
nog enkele objecten gevonden:
d voormalige zandstenen altaarstenen (mensae), waarvan
één hergebruikt als wapenzerk;
e diverse zandstenen bouwelementen in de dertiende­eeuwse
toren en in de torentoegang.
Van een afwijkend, lichtgeel gekleurd type zandsteen zijn
drie (veel) later gedateerde objecten:
f drie grafplaten van gele zandsteen in de kerk, gedateerd
1471, 1512 en 1694.
Omdat vanaf omstreeks 1200 in Bentheim lichtgele en grijze
zandsteen is gewonnen die in grote hoeveelheden naar de
Nederlanden werd uitgevoerd, lijkt het aannemelijk dat de
grafplaten onder f. zijn gemaakt van Bentheimer zandsteen.
De roze zandsteen van de volmiddeleeuwse objecten heet in
de literatuur ook wel ‘bontzandsteen’ of ‘Bremer zandsteen’.
Deze laatste term is in 1937 geïntroduceerd door de archeoloog
Van Giffen bij de vondst van een zandstenen fragment in
de kerk van Eelde. 8 Er zijn echter geen aanwijzingen voor de
invoer van sarcofagen vanuit Bremen. Bremen zou in de late
Middeleeuwen een stapelmarkt voor zandsteen zijn. Toch is
in de Dom, de voornaamste volmiddeleeuwse elitebegraafplaats
van die stad, geen enkel sarcofaaggraf bekend. 9
6 De Olde, ‘Tufstenen kerken’ 25-26.
7 Over deze adel recent R.H. Alma, ‘De Ommelander hoofdeling: edelman of boer?’ Stad en lande 21/3 (2012) 11-15.
8 K. Kuiken, ‘Zandstenen grafkisten in middeleeuws Drenthe’, Nieuwe Drentse Volksalmanak (2006) 154-156.
9 Kuiken, ‘Groningen’ 6; K.H. Brandt, ‘Ausgrabungen im Bremer Dom 1973-1976’, in: idem, Der Bremer Dom (Bremen 1979) 56-85. Dat
Bremen een (laatmiddeleeuwse?) stapelmarkt voor zandsteen was, zoals J. Benders, Een economische geschiedenis van Groningen Stad en
Lande 1200-1575 (Assen 2011) stelt, blijkt niet uit Benders’ annotatie.

De Stedumer sarcofaagfragmenten
In 1992 inventariseerde ir. S. Lammers met medewerking van
de provinciaal archeoloog drs. J.W. Boersma de nog aanwezige
zandstenen sarcofagen in en uit de provincie Groningen.
Het Rijksmuseum te Amsterdam bleek drie brokstukken te
bezitten van een roze zandstenen sarcofaag uit Stedum. In
1970 is op de Niehof te Stedum nog een vierde sarcofaagfragment
uit de kerk (in 2004 gecatalogiseerd als ‘Stedum B’)
tentoongesteld. 10 De fragmenten uit het Rijksmuseum ( ‘Stedum
A’) zijn in 1999 overgedragen aan de huidige Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed. 11
Het begraven in zandstenen sarcofagen raakte in de loop
van de twaalfde eeuw ‘uit de mode’, zowel aan het Duitse keizershof
als bij de hoge adel en geestelijkheid. De grafcultuur
van deze elites werd in de loop van de late Middeleeuwen
persoonlijker en uitbundiger. Een relatief anonieme bijzetting
in een in de kerkvloer of het kerkhof ingegraven sarcofaag,
gedekt met een met simpele abstracte motieven of liturgische
symbolen versierde grafplaat, voldeed niet langer. Elitefamilies
investeerden nu liever in ‘bovengrondse grafcultuur’
zoals beeld­ en wapenzerken. 12 Veel oude sarcofagen maakten
plaats voor grafkelders en werden afgedankt (zie bijvoorbeeld
de fragmenten van Stedum A en Stedum B) of herge­
bruikt. In de kerk te Engelbert zijn in 2004 brokstukken van
een romaanse sarcofaag teruggevonden als achterwand van
de sacramentsnis. 13 De kerk in Stedum is op grond hiervan
eveneens onderzocht op hergebruikte sarcofaagbrokken.
Twee romaanse hagioscopen (‘kijknissen’) in de westmuur
van het noordertransept bevatten rode zandstenen lateien
met het soort frijnwerk (Gardinenschlag) waarmee ook de
binnenwanden van veel volmiddeleeuwse zandstenen sarcofagen
zijn versierd. Mogelijk zijn ook voor de bodemplaten
van deze kijknissen afgedankte sarcofaagbrokken gebruikt.
Deze roze zandstenen platen zijn nu echter glad afgesleten.
Als er al een versiering was, is deze verdwenen, maar het is
ook mogelijk dat de bij het onderzoek niet geïnspecteerde
onderzijde versierd was. De roze zandstenen lateien zijn ongeveer
80x30 cm groot. Een ervan zou een wandfragment
kunnen zijn van de sarcofaag Stedum A. Het frijnwerk verschilt
van dat op het fragment Stedum B. Wij zien vooralsnog
geen aanleiding om deze vondsten een nieuw catalogusnummer
te geven. 14
Slijtplekken in de bovenrand van één fragment van de
sarcofaag Stedum A zouden kunnen wijzen op hergebruik als
veedrenkbak, zoals ook elders wel gebeurde. Hiertegen lijkt
te pleiten dat de drie ‘Amsterdamse’ fragmenten van deze
10 Kuiken, ‘Groningen’ 12-14.
11 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, depot Schaarsbergen, inv. nrs. BK NM 8644-1, 8644-2 en 8644-3.
12 K. Kuiken, ‘Prominentie en paupertas. De grafcultuur van een twaalfde-eeuws adelsnetwerk’, Virtus 11 (2004) 13-17.
13 K. Kuiken, ‘Middeleeuwse zandstenen grafkisten in Groningen (2)’, Groninger Kerken 22 (2005) 75-76.
14 We maken van deze gelegenheid gebruik om de catalogus aan te vullen met het in april 2010 onder het Martinikerkhof Z.Z. te
Groningen (archisnr. 41117) opgegraven voeteneinde van een sarcofaag (‘Groningen F’; zie voorlopig M. Hoexum ‘Bijzondere vondsten
op Martinikerkhof’, Dagblad van het Noorden (22 april 2010) 24).
15 Aantekening op inventariskaart Rijksmuseum nr. 8644, d.d. 10 april 1880.
4 Het stapstenen pad gezien naar het noordoosten. Om de omtrek en de eventuele decoratie te kunnen zien is het over de rand groeiende
gras omgeslagen.
3

4
3
5
7
8
6 Gedecoreerde stapstenen in het pad op het kerkhof. De stenen 7 en 8 zijn waarschijnlijk
delen van één oorspronkelijke grafplaat. Tekeningen P.G. Heinsbroek.
kist in 1880 in de kerk zijn opgegraven. 15 Vermoedelijk was
dat bij de funderingswerkzaamheden voor een nieuwe glazen
scheidingswand tussen het koor en het schip. Twee jaar eerder
had de rijksarchitect P.J.H. Cuypers de kerk al grondig
gerestaureerd, waarbij op verschillende plaatsen nieuwe
zandstenen bouwelementen zijn toegevoegd. De vloer van
het interieur werd bovendien opgehoogd. 16 Heeft Cuypers
toen soms ook stukken van een oude zandstenen ‘drenkbak’
uit de buurt hergebruikt bij de restauratie (of het ‘terugrestaureren’)
van de kijknissen en de restanten in de opgehoogde
vloer laten bedelven?
4
6
9
13
De Stedumer stapstenen
Tot dusver ontbrak ieder spoor van de deksels van de sarco­
fagen Stedum A en Stedum B. Op zeven brokken roze zand­
steen bij de kerk zijn echter romaanse versieringen gevon­
den. Deze maken deel uit van een 16 meter lang stapstenen­
pad op het kerkhof tussen de noordwesthoek van het schip,
bij het tussenportaal naar de toren, en de noordwesthoek van
het noordertransept. In de tabel hierna, zijn de 19 stapstenen
op dit pad genummerd in de zojuist genoemde richting:
nr vorm maten (cm) bijzonderheden
1 langwerpig 176 x 40 (max.) glad met afgeronde
hoeken, geen versiering
2 driehoekig 70 x 74 x 73 uitstekende rand, ondiepe
groeve langs de omtrek
3 trapezoïde 65 x 65 (max.) kruisvormige (romaanse)
versiering in kader
4 vijfhoekig 78 x 92 (max.) (romaanse) kruisstaf
met flankerende staven
5 vijfhoekig 58 x 68 (max.) (romaanse) geometrische
versiering
6 vijfhoekig 84 x 82 (max.) (romaanse) geometrische
versiering
7 zeshoekig 90 x 58 (max.) (romaanse) geometrische
versiering
8 langwerpig 95 x 45 (romaanse) geometrische
versiering in kader
9 langwerpig 72 x 38 oppervlak glad met
(romaans) wijdingskruisje
10 vijfhoekig 60 x 35 oppervlak gewelfd,
deels bezaaid met putjes
11 langwerpig 75 x 34 glad, geen versiering
12 vierhoekig 70 x 53 glad, geen versiering
13 vierhoekig 48 x 33 (max.) versiering: voet van (romaanse)
kruis­ of kromstaf
14 ovaal 80 x 30 oppervlak gewelfd,
bezaaid met putjes
15 rechthoekig 64 x 58 oppervlak glad met enige
(erosie)putjes
16 rechthoekig 64 x 60 oppervlak glad met enige
(erosie)putjes
17 vierhoekig 57 x 55 (max.) oppervlak glad met twee
boogvormige ribbels
18 rechthoekig 64 x 60 oppervlak nagenoeg glad
19 vierhoekig 70 x 50 (max.) oppervlak zeer glad
Al deze stapstenen zijn te beschouwen als secundair verwerkte
fragmenten (spolia). Een vergelijkbaar hergebruik van
zandstenen spolia is gevonden op het kerkhof van het Friese
dorp Jorwert. 17 De vondst van steen 9, blijkens het wijdings­
16 Van der Ploeg, t.a.p.
17 K. Kuiken, ‘Middeleeuwse zandstenen grafkisten uit Westerlauwers Friesland’, De Vrije Fries 84 (2004) 13, 23.

7 Stapsteen 9: een fragment van een altaarsteen met wijdingskruisje.
Foto P.G. Heinsbroek.
kruisje een deel van een oude katholieke altaarsteen, vormt
een aanwijzing dat het Stedumer pad vermoedelijk is aangelegd
na de Hervorming (1594). 18
De versieringen op de in onze tabel vet genummerde stapstenen
lijken sterk op de gangbare versieringen op romaanse
zandstenen grafplaten in het Rijn­Main­Moezelgebied en het
Waddengebied. 19 Met enig gepuzzel zijn deze zeven Stedumer
stenen herleidbaar tot minstens vijf grafplaten. Omdat
uit Stedum ook twee sarcofaagvondsten bekend zijn, is aannemelijk
dat een of meer van deze romaanse grafplaten als
deksel voor een Stedumer sarcofaag heeft gediend. Omdat
ze voor zover bekend niet bovenop een sarcofaag zijn aangetroffen,
staat dit echter niet vast. 20
Andere Stedumer spolia
De jonkers Clant, die vanaf 1495 in de Stedumer klauwboeken
voorkomen, waren hervormingsgezind en maakten na 1594
de dienst uit in de kerk. 21 Onder hun bewind zijn dus de katholieke
hoofd­ en zijaltaren opgeruimd die de kerk in de katholieke
tijd bevatte. Van de altaarstenen kwam zoals gezegd
één brokstuk op het kerkhof terecht. Twee andere zijn hergebruikt
in de vloer van het noordertransept, waarvan één
als grafzerk met een (later weer weggebeiteld) familiewapen.
In het portaal tussen schip en toren staat nog een vierde
exemplaar. Deze vier voormalige mensae, waarvan de grafschriften
zijn verdwenen – zo die er ooit zijn geweest – zijn
van roze zandsteen. Ze geven een indruk van de eredienst
vóór 1594: naast het hoofdaltaar minstens drie zijaltaren.
Er zijn in deze kerk nog meer elementen van roze zandsteen
zichtbaar, waaronder een latei in de toren. Het lijkt ons
gezien de ingrepen van Cuypers in 1877­1878 niet zeker of dit
nog middeleeuwse spolia zijn of elementen die bij de negen­
tiende­eeuwse restauratie zijn ingevoegd. We kunnen inmid­
dels wel een beeld geven van de volmiddeleeuwse elitegraf­
cultuur in de kerk: minstens twee sarcofagen en vijf romaan­
se grafplaten. Tellen we alleen de sarcofagen, dan is Stedum
gedeelde zesde op de ranglijst van volmiddeleeuwse elitebegraafplaatsen
in Groningen. 22
Van sarcofagen tot praalgraf
Mogelijk was in de volle Middeleeuwen de abdij Werden aan
de Roer eigenaar van de Stedumer kerk. In Stedum en het nabije
Steerwolde bezat deze instelling toen land. Omstreeks
1240 schonk het bisdom Munster, dat veel voormalige Werdense
goederen had verworven, de kerk te Stedum aan de
abdij van Aduard, die hier nog tot 1594 de pastoors heeft mogen
benoemen. 23 In 1471 hadden de borgheren van Nittersum
te Stedum een grafkelder in het koor van de kerk. Daarvoor
zijn misschien één of twee volmiddeleeuwse sarcofagen
geruimd. Van deze grafkelder is nog de deksteen van gele
zandsteen te zien. Het is een beeldzerk met de heer van Nittersum
in harnas: een fraai voorbeeld van vroegmoderne ‘bovengrondse’
elitegrafcultuur. In het noordertransept onder
de banken ligt een priesterzerk uit 1512 van dezelfde gele
(mogelijk Bentheimer) steen. 24
Na 1594 was Nittersum (en de kerk) in handen van de Clanten,
een van oorsprong stadse familie die volgens de overlevering
op gespannen voet stond met de Ewsums uit Midwolde.
Het zal wel geen toeval zijn dat zowel de Ewsums als de
Clanten de beroemde beeldhouwer Verhulst een praalgraf in
hun kerk lieten maken: de Ewsums in 1664, de Stedumer
Clanten in 1670. 25 Dat in Stedum is het letterlijke en figuurlijke
(bovengrondse) hoogtepunt van een lokale elitegrafcultuur
die al in de elfde of twaalfde eeuw bloeide. Heel toepasselijk
liet jonker Clant van Stedum in 1670 het beeld van zijn
overleden vader rusten op een klassiek symbool: een marmeren
sarcofaag.
Sinoloog en godsdiensthistoricus dr. Kees Kuiken (www.
prosopo.nl) werkt als zelfstandig onderzoeker. Zijn eerdere
Groninger publicaties gaan over middeleeuwse sarcofagen,
over middeleeuws Haren, over de eerste Chinezen in Groningen
en over wemen (middeleeuwse pastorieën).
18 Over het hergebruik van altaarstenen in West-Europa onder meer Kuiken, ‘Drenthe’ 160-161.
19 Afbeeldingen onder meer in H. Martin, Vroeg-Middeleeuwse zandstenen sarcophagen in Friesland en elders in Nederland (Drachten 1957)
25-27 en nrs. 15, 20, 29-30, 39, 48-52, 60-77, 84, 93, 100, 104-105, 111, 117, 119, 124, 131-132, 138, 144, en in H. Haiduck,
Kirchenarchäologie (Aurich 1992) 88-98 (niet in de tweede druk uit 2009, onder een andere titel).
20 Kuiken, ‘Drenthe’ 161.
21 W.J. Formsma e.a., De Ommelander borgen en steenhuizen (Assen 1987) 381.
22 Kuiken, ‘Groningen’ (1) 9.
23 R.E. Künzel, Lexicon van Nederlandse toponiemen tot 1200 (Amsterdam 1989) 331-332; cartago.nl/oorkonde/ogd0104; cartago.nl/oorkonde/ogd0125.
Of de abt van Aduard ook bouwheer van de huidige Stedumer kerk was, is onbekend.
24 A. Pathuis, Groninger gedenkwaardigheden (Assen 1977) nrs. 456-457; T. Burgstra, Beschrijving van de Bartholomeüskerk te Stedum (2011)
19. De onder f. als derde genoemde grafplaat is Pathuis, Gedenkwaardigheden nr. 3526 (en plaat XXIX).
25 Kroesen en Steensma, red., Groninger cultuurschat 126.
5

6
Guus Frumau
Zestiende-eeuwse graffiti in Tinallinge
Sporen van een bloedige
periode uit de geschiedenis
van de Ommelanden
In de kerk van Tinallinge bevindt zich een aantal raadselachtige tekeningen. Wat de voorstellingen
precies betekenen en in welke context ze zijn gemaakt, is nooit opgehelderd. In deze bijdrage wordt
een verband gelegd tussen deze ‘graffiti’ en een zeer bloedige periode uit de geschiedenis van de
Groninger Ommelanden. 1
Spannende verhalen
In het kerkje van Tinallinge bevindt zich in de consistorie een
wand vol mysterieuze ‘graffiti’, tegenwoordig verborgen achter
kastdeuren. De muur lijkt ooit achteloos te zijn volgekrijt
om vervolgens vele eeuwen met rust te zijn gelaten.
In 1994 bezocht ik de kerk voor het eerst. Ik herinner me hoe
Marten Bootsman, de toenmalige sleutelbeheerder, kleurrijk
vertelde over Spaanse ruiters die tijdens de Tachtigjarige
Oorlog in Tinallinge gevangen hadden gezeten. De Spanjaarden
verveelden zich en kladden wat op de muur. Ik nam het
1 Met dank aan drs. Jacques Tersteeg van de Historische Vereniging in Winsum en voormalig stadsarchivaris van Groningen dr. Jan van
den Broek voor hun bereidwillige hulp en inhoudelijke suggesties.
1 De Onze Lieve Vrouwe-kerk van Tinallinge uit het zuidoosten. Foto Regnerus Steensma.

tot me als een spannend verhaal en ging er van uit dat de
toenmalige werkelijkheid toch niet meer te achter halen zou
zijn.
Op een tentoonstelling ingericht vlak na de restauratie van
de kerk (1999­2004) werd ook een verband gelegd tussen
Spanjaarden en de mysterieuze tekens:
‘Uniek voor deze kerk is de graffiti van ongeveer 1580 op
de westmuur. [...] De tekeningen verbeelden waarschijnlijk
de Spaanse tijd met een aantal molens, pistolen, soldaten
en gevechtstorens die werden gebruikt bij het innemen van
stadsmuren. Niet leesbaar is er ook een tekst aangebracht.
Hebben hier Spanjolen gevangen gezeten?’
Het boekje dat naar aanleiding van de restauratie verscheen,
laat de betekenis van de tekeningen in het midden. Het maakt
melding van ‘...primitief met bergkrijt getekende figuren onder
de westzijde van de kerk. Het is niet geheel duidelijk wat
de bedoeling is geweest van deze afbeeldingen. [...] deze afbeeldingen
[kunnen] niet worden afgedaan als plaatselijke
versierkunst...’ 2
De opmerking over gevangen Spanjolen, ligt in het verlengde
van Bootsmans verhaal. De overige beweringen getuigen
niet van diepgravend onderzoek of van grote kennis van
oorlogvoering in de zestiende eeuw. Gevechtstorens? Daarvan
kan in de zestiende eeuw in Groningen, met lage aarden
verdedigingswerken, geen sprake zijn geweest.
Pas veel later kwam het in me op dat er misschien toch
concrete verbanden zijn aan te wijzen tussen de tekeningen
en gebeurtenissen uit de tweede helft van de zestiende
eeuw. Er zitten genoeg potentiële aanwijzingen op de muur.
Bovendien is er veel bekend over het oorlogsgeweld in Groningen
in de late zestiende eeuw.
De graffiti ontrafeld
Dat de graffiti uit de tweede helft van de zestiende eeuw dateert,
is zeer aannemelijk op grond van een schriftfragment
dat er deel van uitmaakt. De tekeningen zijn rudimentair
neergezet, in een roodachtig soort krijt. Onmiskenbaar verbeelden
ze oorlogsgeweld. Te zien zijn een soldaat (te
paard?), torens waaruit kanonslopen lijken te steken, een
molen (?), enkele symbolen, een pistool en de al genoemde
twee regeltjes ­ moeilijk leesbare ­ tekst.
Een van de afgebeelde torens lijkt op die van een kerk.
Vanuit de vensters van de torens steken duidelijk wapenlopen.
De verhoudingen kloppen niet, dus het is moeilijk te
zeggen of het kanonnen of musketten betreft. Maar er wordt
geschoten: de tekenaar heeft dat duidelijk met streepjes
weergegeven.
2 R. Kouwen, De Nederlands Hervormde kerk te Tinallinge: bouwgeschiedenis
en Restauratie (Tolbert 2004) 14.
2 en 3 De graffiti in roodbruin krijt achter de kastenwand in de consistorie.
Foto’s Regnerus Steensma.
4 Verduidelijking van de voorstellingen op het rechter muurvlak. Foto Brigitte
van den Boogert, bewerking Jacques Tersteeg.
7

De mansfiguur draagt een hoofddeksel en iets wat op een
vuurwapen lijkt. Zijn houding is opvallend: berijdt hij een
paard? Uit vergelijking met contemporaine afbeeldingen van
soldaten, volgt dat een nadere identificatie als bereden haakschutter
niet onplausibel lijkt. 3 Bereden haakschutten zijn
lichte cavalerie, dus vaak zonder bepantsering of helm. Dit
soort ruiters droeg geen kuras of andere bepantsering, hooguit
wat stroken leer. Zijn dat de kruiselingse banden die we
op de tekening zien? Of zijn het misschien draagriemen waaraan
de busjes met kruit hingen?
5, 6 Soldaat met haakbus (1587) en ruiter met pistool (1599). Gravures
door – atelier van – Jacob de Geyn (1565-1629). De haakbus (‘harquebus’)
is een voorloper van de musket. Het wapen ontleent zijn naam aan de
vorm van de kolf. Collectie Rijksmuseum, Amsterdam.
Elders op de muur bevinden zich meer tekeningen die naar
ruiterij lijken te verwijzen. Het pistool was in de zestiende
eeuw bij uitstek de bewapening voor cavaleristen. Meer speculatief
is de duiding van de kruisvorm achter de mansfiguur.
Is dit een ‘Friese ruiter’ (ook wel aangeduid als cheval Frise of
Spaanse ruiter), een obstakel tegen cavalerie?
De meer abstracte symbolen zorgen voor hoofdbrekens.
Enkele tekens zouden huismerken kunnen zijn, de puntige figuur
rechts naast het kruis met enige fantasie een voetangel,
een ander soort obstakel tegen bereden troepen.
Op een rond, mogelijk vijftiende­eeuws, wijdingskruis is
een vreemd lijnenpatroon getekend. De makers van de tentoonstelling
in 2004 hadden er een soort standerdmolen in
gezien. De molenkast, het grootste deel van de vorm, is echter
niet afgebeeld. Bestudering van zestiende­ en zeventiende­eeuwse
prenten leverde een opvallende gelijkenis op met
een rad, een martel­ en executieapparaat. De identificatie is
onzeker, maar verschillende afbeeldingen van strijdtaferelen
uit het laatste kwart van de zestiende eeuw laten zien dat
galg en rad onderdeel uitmaakten van de omgeving van een
legerkamp. Moeten de verdedigers worden geradbraakt of
krijgen ze een vrije aftocht? Die vraag kwam bij belegeringen
in de zestiende eeuw niet zelden aan de orde.
Tot slot het tekstfragment. Meerdere kenners van oude
handschriften hebben zich er aan gewaagd, maar niemand
heeft het helemaal weten te ontcijferen. Staat er werkelijk
‘vlegen’ en daaropvolgend mogelijk ‘ulen’ (wat in modern
Nederlands ‘vliegen uilen’ oplevert)? Er zijn een paar spreekwoorden
met vliegende uilen, zoals ‘Uilen vliegen met uilen’,
ofwel ‘Soort zoekt soort’. 4 Een interessant idee, maar deze
interpretatie is niet onbetwist. Sommige kenners durven
zelfs de taal waarin de spreuk geschreven is niet zonder meer
vast te stellen. Een ding lijkt zeker: de scribent is een geoefende,
misschien zelfs professionele schrijver.
Achtergronden
De tekeningen kwamen tot stand in de zestiende eeuw, een
woelige tijd. In 1566 kondigde de Beeldenstorm een periode
van verandering aan. Vanaf 1568 woedde een gewapende
strijd tussen opstandelingen en de Spaanse (Habsburgse)
landsheer. 5
In Groningen was de vanouds gespannen verhouding tussen
Stad en Ommelanden een factor van betekenis. Vanaf de
vijftiende eeuw had de stad Groningen de Ommelanden over­
3 Bekeken zijn onder andere enkele prentenseries van Hendrick
Goltzius en Jacob de Gheyn uit het laatste kwart van de zestiende
eeuw - begin zeventiende eeuw, raadpleegbaar op www.
rijksmuseum.nl. Gravures van gevechtshandelingen in
Groningen van 1568-1594 opgenomen in: P. Brood (red.), Van
Beeldenstorm tot Reductie van Groningen (Groningen 1994).
4 Met dank aan drs. R.H. Alma, Warffum.
5 F. Postma, ‘Vreemde heren. Opstand en Reductie, 1536-1594’,
in: P.Th.F.M. Boekholt e.a. (red.), Rondom de Reductie. Vierhonderd
jaar provincie Groningen 1594-1994 (Assen 1994) 64-83.

7 Afbeelding van een rad op een gravure uit 1623 van Claes Jansz. Visscher (1586-1652). Collectie Rijksmuseum, Amsterdam.
heerst. Het zogeheten stapelrecht verplichtte de Ommelanden
hun producten in de stad op de markt te brengen. Ommelanders,
ontevreden met de bestaande situatie, kozen de
kant van de Opstand, de geuzen en de prins van Oranje. Hiermee
werden de Ommelanden zoals dat heet ‘staatsgezind’. In
maart 1580 (door het zogeheten Verraad van Rennenberg)
koos de stad uiteindelijk voor de Spaanse koning. Dit leek
namelijk de beste garantie tot behoud van het stapelrecht te
bieden. Stad en Ommeland werden het toneel van een uiterst
bloedige burgeroorlog.
Met steun van Spaansgezinde huurlingen ondernam de
stad vanaf 1580 nieuwe pogingen de opstandige Ommelanden
onder de duim te krijgen. Hoewel in het nauw gedreven,
bleven de Ommelanders zoeken naar manieren om
de stad dwars te zitten. In december 1580, begon Wigbold
van Ewsum, van de borg Nienoord, het dorp Winsum te verschansen.
In januari 1581 trok Van Ewsum met zes vendels helemaal
naar Steenwijk, dat door de Spaansgezinde stadhouder Rennenberg
belegerd werd. Winsum was nu nog maar zwak verdedigd.
Dit gaf de Spaansgezinden gelegenheid het dorp in
de tang te nemen. In het voorjaar van 1581 werden eerst de
schansen bij Schaphalsterzijl en Winsumerzijl ingenomen.
Uiteindelijk op 8 juni 1581 werd Winsum door een vrij grote
troepenmacht omsingeld. De stad drong aan om Winsum van
de kaart te vegen, maar Rennenberg beperkte zich tot het
slechten van de schansen.
De stad nam hier geen genoegen mee en drong er op aan
‘die hatelijke plaats Winsum’ van de kaart te vegen. Zeker
toen berichten de ronde deden dat een groot staatsgezind
leger van Engelse en Schotse huurlingen vanuit Friesland on­
derweg was, was er haast geboden. Op 4 juli 1581 vielen een
paar stadse vendels Winsum en Obergum binnen en brandden
er de hele boel plat. Aan alle ‘stedelijke’ allure en pretenties
van Winsum kwam hiermee definitief een einde. 6
Pas na de verovering van de stad in 1594 door de stadhouders
Maurits en Willem Lodewijk verdwenen de Spaansgezinde
troepen uit het noorden en keerde de rust terug. Stad
en Lande werden gezamenlijk een gewest binnen de Republiek
en het protestantisme werd de heersende godsdienstige
gezindte. De stad Groningen behield het stapelrecht.
De inname van Winsum
Als er een periode in de geschiedenis van de Nederlandse
Opstand is aan te wijzen waarin Tinallinge toneel was van
strijdgewoel, dan zijn dat wel de jaren 1580­1581, toen het
naburige Winsum werd belegerd. Mogelijk kwamen de schetsen
in de Tinallinger kerk in deze tijd tot stand.
Verdedigers verschansten zich wel vaker in kerken en kerktorens,
zoals bijvoorbeeld (ook) in 1581. Toen Spaansgezinde
troepen onder bevel van Verdugo vanuit Groningen probeerden
de Ommelanden onder de duim te krijgen, richtten de
staatsgezinde strijders de kerktoren van Slochteren ter verdediging
in. 7 De verdedigers van Winsum hadden haast, dus
ook zij zullen dankbaar gebruik hebben gemaakt van de enige
stenen gebouwen in Winsum en Obergum: het klooster, de
borggebouwen en de kerken. Het is bekend dat de Torenkerk
inderdaad beschadigd is geraakt bij gevechten in 1581. Maar
of de rudimentaire schetsen in Tinallinge daadwerkelijk de
Torenkerk van Winsum verbeelden valt niet zonder meer vast
te stellen.
6 W.J. Formsma e.a., Winsum Gedenkboek 1982, (Groningen 1982) 45-47.
7 Jan van den Broek, Voor God en mijn koning. Het verslag van kolonel Francisco Verdugo over zijn jaren als legerleider en gouverneur namens
Filips II in Stad en Lande van Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel en Lingen (1581-1595) (Assen 2009) 251.
9

10
8 Een van de afgebeelde (kerk)torens van waaruit wordt
geschoten. Foto Brigitte van den Boogert.
Rond 1583 brak voor Winsum en omgeving een periode van
relatieve rust aan. Inwoners die in de zomer van 1580 waren
gevlucht, keerden langzaam, vaak berooid en beroofd, weer
terug naar de dorpen en boerderijen, waar men met geleend
geld weer wat koeien kon kopen. Toen de stad Groningen opnieuw
om financiële bijdragen vroeg, dienden verschillende
dorpen zogeheten ‘rekesten’ in bij het gerechtshof in Groningen:
een soort verzoekschriften om vrijstelling van betaling
op basis van geleden oorlogschade.
De Groninger Archieven beschikken over een aantal van
de ze rekesten. Eén ervan heeft betrekking op Tinallinge en
in een rekest uit Ranum wordt Tinallinge zijdelings genoemd.
Ze werpen enig licht op de strijd in de jaren tevoren.
Uit het Tinalliger rekest blijkt onder meer dat Tinallinge
vanuit het verschanste Winsum in winter­voorjaar 1580/1581
werd geplunderd door Staatse troepen onder leiding van
Wigbolt van Ewsum. Toen Winsum in voorjaar en zomer 1581
belegerd werd door de koninklijke soldaten, werden de Tinallingers
nog eens twee jaartaxen per week opgelegd, ‘ofschoon
ze hun landerijen niet konden gebruiken en hun bees­
ten elders hadden moeten onderbrengen’. In dat zelfde jaar
1581 –vlak voor de slag bij Noordhorn – hebben Engelse troepen
van John Norris Tinallinge geplunderd. 8
Ook in het rekest van Ranum is sprake van plundering en
brandstichting door afwisselend Staats­ en Spaansgezinde
troepen. Daarnaast is er sprake van 26 ruiters die Ranum
samen met de inwoners van Tinallinge ‘gedurende 16 etmalen’
heeft moeten onderhouden. ‘De kosten bedroegen drie
jaartaxen’. De Ranumers besluiten als volgt: ‘Ons verzoek is
daarom ons een tijdlang vrijstelling of verlichting van deze
zware schattingen te verlenen. Onze schade is zo groot dat
geen mens het kan vertellen of met een pen beschrijven.’ 9
Hoewel de rekesten een schat aan informatie leveren, is
het niet mogelijk gebleken een verband te leggen tussen de
tekeningen en de verschillende legers die alleen al in de jaren
1580­1583 in Tinallinge zijn geweest. Toch lijkt me de kans
aanzienlijk dat de makers van de tekeningen ook in de rekesten
worden genoemd.
Besluit
Het is onmogelijk de precieze achtergrond van de tekeningen
te achterhalen. Maar gezien het karakter ervan is een situering
rond de vroege jaren van de Opstand erg waarschijnlijk.
De torens met kanonslopen doen zelfs sterk vermoeden
dat de tekeningen verband houden met de gevechten rond
Winsum in juni 1581.
Wie de tekenaars waren, en met welk doel zij de tekeningen
maakten, blijft even duister. Waren de krijters misschien
Spaansgezinde ruiters die rond het beleg van Winsum
in Ranum en Tinallinge ingekwartierd hebben gezeten? Bekend
is dat Winsum vanuit het noordoosten werd aangevallen
door een regiment van Friese huurlingen onder leiding van de
Spaanse edelman Juan Batista van Taxis. 10 Wellicht maakte
de schrijver van de moeilijk leesbare spreuk deel uit van dit
Friese regiment?
Zeker is dat in de kerk van Tinallinge naast het torenuurwerk
uit 1545, een deel van de orgelombouw uit 1547 (met
opschrift uit 1557) nog een zeer bijzonder monument uit de
zestiende eeuw bewaard is gebleven. Want wat de precieze
achtergonden van de tekeningen ook mogen zijn, de tekeningen
bieden een verrassende inkijk in een bijna vergeten
burgeroorlog.
Guus Frumau (guus_frumau@yahoo.com) voltooide de studie
geschiedenis en de eerstegraads lerarenopleiding aan de
RuG. Hij is als docent geschiedenis verbonden aan scholengemeenschap
Winkler Prins te Veendam en is ondermeer lid
van de beheercommissie van de Obergummer Kerk.
8 RF 1583.89-90 = HJK 657 ged. = ChvdH v 433-434; kopiedeel xvi (huidige signatuur: Groninger Archieven T136-657.1): Rekesten van het
kerspel Tinallinge om remis van schatting wegens geleden oorlogsschade. Vertaling en samenvatting met dank aan Jan van den Broek.
9 Groninger Archieven, Arch. Hoge Justitiekamer, inv.nr. 657. Rekest van het kerspel Ranum om remis van schatting wegens geleden oorlogsschade.
10 Jan van den Broeck: Lezing: Ubbega in de ‘Spaanse Tijd’, november 2009.

Wim H. Nijhof
Het verhaal van de toren van
de kerk in Stadskanaal
In de vroege herfst van 1952 was pastoor Nic. G. Jansen van de parochie Maria ten Hemelopneming in
Stadskanaal het meer dan beu. Hij schreef aartsbisschop-coadjutor Bernardus Alfrink een brandbrief:
de bouw van de kerk en de pastorie konden niet langer worden uitgesteld.
Nog geen week later kwam het antwoord uit Utrecht. Alfrink
had architect J.G.A. (Jan) van Dongen uit Apeldoorn opgedragen
met de meeste spoed zijn al eerder gepresenteerde ideeen
verder uit te werken. Want de kerkarchitect, die diverse
kerken in het toenmalige bisdom Utrecht had gebouwd, was
in 1949 al uitverkoren om een ontwerp te maken voor een
nieuwe kerk. Maar er dook een probleem op: bouwkundig inspecteur
J. Starmans van het bisdom kwam met de onheilsboodschap
dat er voor een toren en een vergaderlokaal geen
geld was. De oorlog was net voorbij, heel veel kerken moesten
worden herbouwd of gerestaureerd. Daarom moest het
aartsbisdom zuinig zijn met bouwvolume en geld.
Pastoor Jansen was des duivels. Een kerk zonder toren, dat
was onmogelijk! Jan van Dongen hield zich aan zijn opdracht.
In zijn schetsontwerp had hij geen toren op de kerk gezet.
Hij had een eenvoudig front ontworpen met een puntdak en
daarop een kruis. Starmans was intussen kennelijk van ge­
dachten veranderd, want hij spoorde Van Dongen aan een
nieuw ontwerp te maken, daarbij gebruik te maken van de
zogenoemde Zweedse spanten, en: ‘Teken daarbij een losse
toren, welke eventueel later gebouwd kan worden’. Helaas
moest de nieuwbouw even in de wacht worden gezet, vanwege
beperkende bepalingen en controle van de regering.
Na de brandbrief van de pastoor aan mgr. Alfrink kon Jan
van Dongen begin januari 1953 een nieuw ontwerp presenteren,
met Zweedse spanten en een toren. Van Dongen schreef
dat hij maar de vrijheid had genomen ‘een bescheiden torentje’
voor de kerk te zetten. ‘Dat schijnt tegenwoordig weer te
gaan. We zullen het maar proberen’, meende de architect.
Pastoor Jansens bezwaar dat de brede toren de kerk te zeer
overheerste, wuifde hij weg, op de tekening leek het allemaal
anders, want ‘als men de werkelijkheid ziet, dus beter
1 De in 1848 gebouwde katholieke kerk van Stadskanaal, verscholen achter de pastorie. Collectie parochie Stadskanaal.
11

12
2 Gedenksteen uit de kerk van 1848, tegenwoordig aangebracht in
de sacristie van de nieuwe kerk. Foto Omke Oudeman.
drie dimensionaal kan kijken, valt het bezwaar weg’, aldus
Van Dongen. Maar Starmans deed moeilijk, er moest op het
bouw­ volume worden bezuinigd. De oplossing zou kunnen
zijn ‘de toren voorlopig te herbouwen, tot maximaal de kap­
hoogte van het middenschip’.
Toren of verwarming?
De bouwgeschiedenis van de kerk werd het verhaal van de
toren. Pastoor Jansen wilde koste wat het kost de toren van
Van Dongen, ook al moesten er dan offers worden gebracht.
Op 5 februari 1953 schreef hij: ‘Toren afbouwen lijkt mij voornamer
dan centrale verwarming; voor dit laatste zal meer interesse
zijn bij de parochianen.’ Van Dongen zag een bezuiniging
van 180 kubieke meter bouwvolume, ‘wanneer het bovendeel
van de toren tot aan het hoofddak wordt weggelaten.’
Op 20 maart 1953 kwam de vergunning binnen voor de
afbraak van de oude kerk en een dag later de langverwachte
toestemming van ‘Utrecht’ voor de bouw van de nieuwe kerk.
4 Gedenksteen ter herinnering aan de eerste steenlegging op 22
november 1953 door vicaris-generaal D. Huurdeman. Foto Omke Oudeman.
Op 18 april 1953 werd de laatste H. Mis opgedragen en in de
middaguren werd een loods aan de Drouwenerstraat, achter
Huize Avondzon ingewijd als noodkerk.
Maar hoe zat het met de toren? De Provinciale Groningse
schoonheidscommissie liet de gemeente Stadskanaal op 20
juni 1953 weten, dat in het plan nog enkele wijzigingen moesten
worden aangebracht, maar dat het was te hopen, ‘dat de
toren spoedig zou kunnen volgen’. In de laatste twee weken
van juli viel de beslissing en op 2 augustus 1953 kon de pastoor
zijn parochianen de blijde mededeling doen: ‘Gistermorgen
hebben wij toestemming gekregen voor de definitieve
uitvoering van onze nieuwe kerk en hierbij zal de toren geheel
worden afgebouwd.’ De provinciale Schoonheidscommissie
was ook verheugd en schreef in haar brief van 16 oktober:
‘Het is zeer toe te juichen, dat het plan tot het bouwen
van de toren zo snel op dat van de kerk kan volgen’.
Ons Noorden liet haar lezers weten dat de nieuwe kerk ‘een
flink gebouw’ werd, met een toren van bijna twintig meter
3 De Maria ten Hemelopneming-kerk aan de Poststraat, met rechts de pastorie, gefotografeerd vanuit het oosten. Foto Omke Oudeman.

De Stichting
De medewerkers van de Stichting Oude Groninger Kerken wensen u een voorspoedig 2013! In deze aflevering
van ‘De Stichting’ leest u over het werk van de SOGK en vindt u een selectie van de vele activiteiten in en om de
Groninger kerken.
De Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK)
werkt voor de restauratie en het onderhoud van
haar kerkterreinen samen met Landschapsbeheer
Groningen. Het ‘groen’ is een heel ander metier
dan dat van de bouwkundigen van de Stichting.
Rikus Hagenauw, hoofd buitendienst van
Landschapsbeheer, vertelt over recente projecten
en de wisselwerking met de SOGK.
januari 2013
Gesprek met Rikus Hagenauw van Landschapsbeheer Groningen
‘Bomen zijn onberekenbaar’
‘Bomen zijn onberekenbaar’, aldus Hagenauw. ‘Je kunt een
ontwerp maken, maar als een boom onverhoeds dood gaat,
wat doe je dan? Vervangen of het skelet laten staan?’ De
laatste drie jaar hebben we veel te maken met de essentaksterfte.
Die slaat er hard in. De schimmel die is komen
overwaaien uit Scandinavië heeft alleen al in Weiwerd tien
treur essen aangetast.’
Landschapsbeheer laat zich bij herstel en onderhoud niet
alleen leiden door visuele motieven of natuurwaarden. ‘Voor
bomen bestaat een zorgplicht. Als ze een gevaar voor de omgeving
opleveren, moeten we dat beperken.’
Snoeiwerk door Landschapsbeheer bij de kerk van Den Andel.

Vruchtbaar
‘Een van de projecten waarin we vruchtbaar met de Stichting
samenwerken, is de reconstructie van het kerkhof van Den
Andel’, vertelt Hagenauw. ‘Aangrenzend aan het kerkhof lag
ooit de boomgaard van de predikant. Nog steeds staan er
enkele fruitbomen. Het kerkhof is momenteel kleiner dan
vroeger, waardoor enkele grafzerken nu visueel in het weiland
tussen kerkhof en boomgaard lijken te liggen. Door
Landschapsbeheer wordt de oorspronkelijke grens van
het kerkhof hersteld, net als de boomgaard.’ Beide worden
van elkaar gescheiden door de oude scheidsloot, nu een
verlaging in het terrein, weer uit te graven. De huidige afrastering
blijkt van cultuurhistorisch belang en zal daarom ook
onder handen worden genomen. ‘De palen zijn staven smalspoor,
begin vorige eeuw gebruikt bij afgraving van de wierde.’
Als je goed kijkt, zie je ze op meer wierden in gebruik als
hekwerk.
Het kerkhof van Wittewierum. Foto André Eijkenaar.
Plattegrond van het kerkterrein van Den Andel na de herinrichting.
In het midden (bruin) de opengegraven verlaging in het terrein.
Groen, grijs en de seizoenen
‘Ons werk wordt natuurlijk bepaald door de seizoenen. Tijdens
het broedseizoen wordt bijvoorbeeld het “grijs”, de
zerken op de kerkhoven, onder handen genomen. Recent
hebben we dat gedaan in Wittewierum, de “moeder van het
kerkhofherstel” omdat dit een van de eerste herstelde kerkhoven
is en grijs en groen er beide even bepalend zijn voor
de sfeer van het kerkterrein.’ Voor het restaureren van grafmonumenten
wordt regelmatig een beroep gedaan op expertise
van de bouwkundigen van de SOGK. ‘In Wierhuizen hebben
we laatst in het metselwerk onder een grafsteen een
kruisverband toegepast, dat daar ook op andere plaatsen
zichtbaar is.’
In Wittewierum zijn enkele graven hersteld, waarbij één
afgebroken steen op metalen staanders is bevestigd. Onderhoud
werd verricht aan de schelpenpaadjes, de berm ten
behoeve van de parkeergelegenheid is verstevigd en de
oude waterpomp hersteld. Ook het groen op het terrein is
gesnoeid.
‘Interessant in Wittewierum is waaraan je prioriteit geeft’,
volgens Hagenauw. ‘Aan het groen of grijs?’ Een treffende
illustratie van deze afweging is een vraag van een bezoeker:
‘Waarom we eigenlijk hekjes rond de bomen hadden geplaatst,
wilde iemand weten. Maar zo’n boom heeft zich
natuurlijk in de loop van de tijd een plek in het omheining
verworven. De hekjes zijn ooit geplaatst om op het kerkhof
grazende schapen van het graf te weren.’

Nieuws
(boven) Poort en bank, J.C.J. Vanderheijden op het kerkhof van
Woltersum. Foto John Stoel
(rechts) Inkstone or Protective Stone, Huang Yong Ping op het kerkhof
van Vierhuizen Foto John Stoel
Dank, dank!
Het is meer dan tien jaar geleden dat wij samen met de SKOR
| Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR) begonnen aan
‘Op Hoogte Gedacht­ kunst op Groninger kerkhoven’ in het
kader van ‘Kerken in het groen’, het omvangrijke herstelproject
voor vijftig kerkhoven in de provincie Groningen. In de
komende nummers van Groninger Kerken maakt u kennis
met de zeven kunstwerken van (inter)nationaal bekende kunstenaars
die hun ‘vaste’ plek op de kerkhoven en in de
dorpsgemeenschappen hebben ingenomen en tot onze blijdschap
brede waardering en erkenning ondervinden van bezoekers
en belangstellenden. Gezien de gevoelige materie
en aan de wet gebonden processen heeft het al met al een
decennium geduurd voordat alle kunstprojecten ook daadwerkelijk
zijn uitgevoerd. Het is te danken aan het geduld
van de Provincie Groningen en de fondsen die ‘Op Hoogte
Gedacht’ mogelijk hebben gemaakt dat wij dit project in mei
aanstaande vol trots kunnen presenteren met onder andere
een fietsroute langs de verschillende kerkhoven waar zich de
kunstwerken bevinden. Provincie Groningen, Prins Bernhard
Cultuurfonds, Bouwfonds Cultuurfonds, VSB Fonds, Cultuurfonds
Bank Nederlandse Gemeenten, Stichting DELA Fonds
en JM Fonds: heel hartelijk dank!
Schoolkinderen in Woltersum tijdens de onthulling van het laatste kunstwerk, The
Last Will and Testament of Stoffer Jan Reinders van Paul Perry, op 11 oktober 2012.
Foto Astrid Schumacher

Educatie
Op 30 oktober 2012 was Het Hogeland College, locatie Wehe­den
Hoorn, in het nieuws. De school kreeg de provinciale
prijs voor het project ‘Local Identity‘ en is daarmee genomineerd
voor de Nationale Onderwijsprijs. Dat is feestelijk
nieuws, niet alleen voor de school maar ook voor de bij het
project betrokken partners, waaronder de SOGK.
Local Identity
Noord­Groningen is een unieke regio met veel mogelijkheden.
Het doel van het project Local Identity is om jongeren
hiervan bewust te laten worden, hen enthousiast te maken
voor hun eigen omgeving en een ondernemende houding te
ontwikkelen. In de praktijk is er sprake van een interessant
samenspel tussen school, ondernemer en leerlingen onder
andere doordat de leerlingen betekenisvolle klussen uitvoeren.
Met restaurant Waddengenot bijvoorbeeld organiseerden
ze een diner voor docenten en maakten ondernemingsplannen
met de Rabobank. Ook voerden zij klussen uit voor
borg Verhildersum en camping Lauwersoog.
Educatie is een speerpunt in het beleid van de Stichting Oude Groninger Kerken. We besteden
uiteraard veel aandacht aan onze eigen kerken, maar onze inzet voor educatie gaat over alle
kerkgebouwen in de provincie. De Stichting vindt het belangrijk om mensen al jong te informeren
over het kerkelijk cultuurhistorisch erfgoed. De educatieve activiteiten sluiten aan bij
de aandacht voor erfgoededucatie op scholen. Zo hopen we een bouwsteen te leveren voor
draagvlak in de toekomst.
Aandacht voor de Powerpoint Presentatie tijdens gastles over Groninger kerken. Het Hogeland College, Wehe-den Hoorn, november 2012.
Local Identity in Noord-Groningen
Workshop ‘materialen’ tijdens gastles in het kader van Local
Identity. Het Hogeland College, Wehe-den Hoorn
Inbreng SOGK
Afgelopen jaren zijn er vanuit de SOGK onder andere gastlessen
gegeven; ook hebben leerlingen opdrachten uitgevoerd.
Het filmpje dat ze in 2011 maakten met de kerkbeheerder
van Wehe­den Hoorn is daarvan een goed voorbeeld. Zie
www.groningerkerken.nl > onderwijs > voortgezet onderwijs.
Deze winter wordt er samen met enkele plaatselijke commissies
aan verschillende klussen gewerkt en we zijn benieuwd
wat dat op gaat leveren. Een originele kinderactiviteit?
Een interessant arrangement? Goede ideeën met betrekking
tot de verhuur van het gebouw?
De school
Het project loopt inmiddels een jaar of drie. Edzard Vlak, docent
Economie en Dienstverlening en Commercie, vindt het
een uitdaging met Local Identity te werken en hij is positief
over de resultaten. ‘Leerlingen ontwikkelen zich door dit project
op een andere manier dan in de reguliere lessen. Daarnaast
brengt het leerlingen dichter bij de eigen regio en het
toekomstig werkveld. Ik zie hen groeien in vaardigheden zoals
het nemen van verantwoordelijkheid en ondernemen. Als ik
terugkijk, zie ik dat we veel bereikt hebben en dat het project
een goede aanvulling is op het gewone onderwijsprogramma.’
Finale
De Nationale Onderwijsprijs is ingesteld om op een positieve
manier aandacht te vragen voor het onderwijs. Om bijzondere
projecten in de schijnwerpers te zetten en te laten zien
met hoeveel inzet en enthousiasme er wordt gewerkt. Voor
Het Hogeland College in Wehe is met de provinciale prijs
deze doelstelling voor Groningen al gehaald. Het wachten is
op de landelijke finale in maart 2013.

Mediatheek
Archief Harry de Olde
In het vroege voorjaar van 2012 overleed Harry de Olde. Hij
liet een enorm archief na. Nadat zijn kinderen een voorselectie
maakten van wat waar naartoe moest, is een groot deel
van het kerkenarchief naar de mediatheek gekomen met de
vraag om verder zorg te dragen voor een goede afwikkeling
van dit archief.
Het archief bestaat uit heel veel beeldmateriaal van De
Olde zelf, maar ook van fotograaf Jan Hovinga. Laatstgenoemde
ging immers veelvuldig met hem op pad, en schoot
dan prachtige plaatjes van oude dorpskerken, hun interieur,
het kerkhof.
Verder kreeg de mediatheek veel archiefdozen waarin een
paar duizend kopieën van veelal wetenschappelijk studiemateriaal
die De Olde gebruikte voor artikelen die verschenen
zijn in Groninger Kerken, of voor kopij die hij nog als artikel
wilde laten verschijnen.
Voor de SOGK­mediatheek bleek het algauw onmogelijk te
zijn al het materiaal te herbergen. Het was gewoon te veel.
Daarom is in zorgvuldig overleg met de nabestaanden van
Harry de Olde besloten om het archief op te delen. Maar dan
wel op een manier dat het te allen tijde toegankelijk zal zijn
voor belangstellenden.
Zo is het vele beeldmateriaal voor een groot deel bij onszelf
gebleven als het om kerken van de SOGK gaat. Deze
analoge foto’s worden momenteel gedigitaliseerd. Als u op
de website kijkt, in de rubriek Groninger Kerken Digitaal,
vindt u onder Beeld en Geluid al redelijk wat foto’s afkomstig
uit het archief van Harry de Olde.
Een ander belangrijk deel van het fotoarchief is naar de
Rijksuniversiteit Groningen gegaan, naar het Instituut voor
Christelijk Cultureel Erfgoed.
Al het overige archiefmateriaal is ondergebracht bij de
RHC Groninger Archieven. Daar zal het worden geregistreerd,
gerubriceerd en uiteindelijk toegankelijk zijn voor belangstellenden.
De mediatheek is toegankelijk voor een breed publiek: voor
donateurs van de stichting, voor leerlingen of studenten die
informatie zoeken voor werkstuk, spreekbeurt of scriptie,
voor mensen die monumenten een warm hart toedragen.
Kortom, voor een ieder die geïnteresseerd is in de collectie
van de Stichting Oude Groninger Kerken. Uitlening is niet mogelijk,
wel kunt u kopieën of prints maken.
De collectie van de mediatheek breidt zich continu uit. Hieronder
vindt u een overzicht van aanwinsten in het laatste
kwartaal. De catalogus van de mediatheek kunt u online
raadplegen: http://catalogus.groningerkerken.nl/

Winkel
Nieuw: Vanaf nu krijgen de SOGK-donateurs 20% korting op alle artikelen uit onze (web)winkel.
Rust zacht lieve vriendin – Graftrommels op begraafplaatsen en
kerkhoven in de provincie Groningen
Veel is geschreven over de bijzondere grafcultuur in de provincie Groningen, maar over graftrommels is
nog nauwelijks iets gepubliceerd. Deze uitgave loopt vooruit op een grote landelijke publicatie, waarin de
Groninger graftrommels voor het voetlicht worden gebracht. Deze verzameling kent interessant exemplaren.
Een aantal daarvan wordt in dit boekje belicht. Deze uitgave door Leon Bok is de twaalfde in een reeks
uitgaven over kerken en kerkhoven uitgebracht door de SOGK met als doel de belangstelling voor dit bijzondere
culturele erfgoed in het Groningerland te bevorderen.
Prijs ¤ 6,00
Donateursprijs ¤ 4,80
Kerkenkaart
De Kerkenkaart van Groningen is weer aangepast. Alle kerken in eigendom van de Stichting hebben een plekje.
Met behulp van de Kerkenkaart zijn alle gebouwen eenvoudig te vinden; op de achterzijde van de kaart zijn
in het kort enkele bijzonderheden van de kerken beschreven. Bij de Kerkenkaart vindt u een lijst met sleuteladressen,
waarop vermeld staat waar u moet zijn om de gebouwen van binnen te bekijken. Verder geeft de
kaart nog enkele fiets­ en wandelroutes van de Stichting aan, die langs de verschillende bezienswaardigheden
voeren en waarvan routebeschrijvingen gedownload kunnen worden via de website. Helemaal nieuw
zijn de Ommetjes van Landmerken. Met deze vernieuwde Kerkenkaart heeft u een totaaloverzicht van alle
objecten van de Stichting.
Prijs ¤ 4,95
Donateursprijs ¤ 3,96
Emo’s Reis
In ‘Emo’s reis’ volgt prof. dr. Dick E.H. de Boer de tocht die de Groningse abt Emo tussen november 1211
en juli 1212 naar Rome maakte. Op basis van de Kroniek van het Klooster Bloemhof en met gebruik van
talrijke historische documenten schetst hij van dag tot dag een beeld van landschap en samenleving
in het Europa van het begin van de dertiende eeuw, gezien door de ogen van Emo én door die van
de reiziger. Meer dan 800 afbeeldingen en teksten, van troubadoursliederen tot kronieken, openen
vensters op de fascinerende wereld van 800 jaar geleden. Aan de hand van schematische kaarten
loopt Emo’s route als een rode draad door het boek.
Prijs ¤ 29,95
Donateursprijs ¤ 23,96
Gronings Eten
Boerenjongens, nieuwjaarsrolletjes, poffert, krentenbrij, zoepenbrij en fladderak: dat zijn bekende
producten en gerechten uit Groningen. Ook kent Groningen tal van bekende namen uit de voedingsindustrie:
Brinta, Hooghoudt, Avebe, C. Polak Ranja, Atlanta, Marne mosterd en meer. Dit boek gaat
over hoe men in de provincie Groningen door de eeuwen heen heeft gegeten en wat je daar nu nog
steeds van terugvindt. Ook komt er een toekomstvisie ter sprake over duurzaam eten, producten
van het land, nieuwe boeren, rechtstreekse verkoop en de ‘eetbare stad’. Maar Gronings Eten vertelt
over nog veel meer. Het geeft bijvoorbeeld ook aan waaróm de eetcultuur zich zo heeft ontwikkeld.
De auteur beschrijft dit in boeiende verhalen. Daarnaast kan de lezer ook praktisch aan de slag
dankzij de recepten en adressen. Het rijk geïllustreerde boek is ook nog eens een lust voor het oog.
Prijs ¤ 15,00
Donateursprijs ¤ 12,00
Groninger Kerkhoven 12
Rust zacht
lieve vriendin
Graftrommels op begraafplaatsen
en kerkhoven in
de provincie Groningen
Zo bestelt u: elders in dit tijdschrift vindt u de bestelkaart van onze winkel. Vul deze in, plak er een postzegel op en doe deze op de bus. U ontvangt
uw bestelling dan zo snel mogelijk thuis. Verzend- en administratiekosten zijn ¤ 4,- per bestelling. Bij uw bestelling zit een nota voor uw betaling. De
inkomsten komen ten goede aan de Stichting Oude Groninger Kerken. Wanneer u meer informatie wilt over uw bestelling kunt u contact opnemen
met het bureau van de Stichting, (050) 312 35 69. Alle uitgaven zijn ook te koop via onze webwinkel: www.groningerkerken.nl/winkel

Traditionele Voorjaarsexcursie
za 20 april 2013
(a.u.b. aankruisen)
naam m v
adres
postcode
woonplaats
e-mail
telefoonnummer overdag / ’s avonds
Totaal aantal personen , van wie donateurs
en niet-donateurs
bus
eigen vervoer
Ik meld mij/ons aan voor de lunch (kosten niet inbegrepen)
Kosten voor donateurs ¤ 20,- en voor niet donateurs ¤ 30,-
bestelkaart
Groninger Kerkhoven 12
Rust zacht
lieve vriendin
Graftrommels op begraafplaatsen
en kerkhoven in
de provincie Groningen
Ik bestel:
vul a.u.b. ook de achterzijde in
Rust zacht lieve vriendin
Prijs ¤ 6,00
Donateursprijs ¤ 4,80
aantal
Kerkenkaart
Prijs ¤ 4,95
Donateursprijs ¤ 3,96
aantal
Emo’s Reis
Prijs ¤ 29,95
Donateursprijs ¤ 23,96
aantal
Gronings Eten
Prijs ¤ 15,00
Donateursprijs ¤ 12,00
aantal
Lezing Funeraire Parels door Leon Bok
do 18 april 2013
(a.u.b. aankruisen)
naam m v
adres
postcode
woonplaats
e-mail
telefoonnummer overdag / ’s avonds
Totaal aantal personen , van wie donateurs
en niet-donateurs
Voor donateurs gratis, kosten voor niet donateurs ¤ 2,50
ja, ik word donateur
Het behoud van cultureel erfgoed in Groningen is ook mij
veel waard.
Daarom word ik donateur van de Stichting Oude Groninger
Kerken.
De minimale donatie bedraagt ¤ 17,50 per jaar.
Het eerste jaar ontvang ik het tijdschrift Groninger Kerken
gratis.
Ik wacht met betalen op de nota.
(a.u.b. aankruisen)
naam m v
adres
postcode
woonplaats
e-mail
geboortedatum
telefoonnummer overdag / ’s avonds

Stichting Oude Groninger Kerken
Coehoornsingel 14
9711 bs Groningen
Stichting Oude Groninger Kerken
Coehoornsingel 14
9711 bs Groningen
Plak hier uw
postzegel
Plak hier uw
postzegel
Stichting Oude Groninger Kerken
Coehoornsingel 14
9711 bs Groningen
Plak hier uw
postzegel
bestelkaart
naam m v
adres
postcode
woonplaats
e-mail
handtekening
telefoonnummer overdag
Stichting Oude Groninger Kerken
Coehoornsingel 14
9711 bs Groningen
Plak hier uw
postzegel

De kerk als podium
De Amshoff in Kiel-Windeweer, als Bijzondere Locatie vaste plaats
van de interviewserie Schrijver in de kerk. Foto Tessa Nicolai
In veel kerken die de Stichting Oude Groninger Kerken be-
heert, worden bijzondere activiteiten aangeboden. In deze
rubriek lichten we een aantal toe. Voor een compleet en actueel
overzicht kunt u terecht op www.groningerkerken.nl/
agenda. Mocht u geen beschikking hebben over een internetverbinding,
dan kunnen de medewerkers van ons secretariaat
van een papieren agenda voorzien.
Naima El Bezaz is de zesde ‘Schrijver in
de kerk’
Op zondag 24 maart 2013 vindt de zesde ‘Schrijver in de
kerk’ plaats in de Amshoff in Kiel­Windeweer. Naima El
Bezaz (1974) is dan onze gast op deze Bijzondere Locatie.
We verwachten dat het weer een boeiend gesprek wordt met
interviewer Margriet Bos. Margriet Bos, geboren Groninger,
werkt voor verschillende bedrijfsbladen en is regelmatig
interviewer voor ‘Schrijver in de kerk’.
Taboes? Naima El Bezaz (1974) kent ze, beschrijft ze en
speelt ermee. Haar boeken zijn meeslepend, gaan over illegale
immigratie, over seks en hartstocht, over onmogelijke
liefdes, over depressie en de dwang om toch vooral gelukkig
te zijn. En over die Vinexvrouwen die volop de krant, de tv
en andere media haalden. Haar laatste twee romans Vinexvrouwen
en Méér vinexvrouwen zorgden voor heel veel ophef,
zeker ook in het leven van de schrijfster zelf. Wat zijn
Naima El Bezaz’ drijfveren? Hoe raken fictie en werkelijkheid
elkaar in haar leven?
Aanvang: 15.00 uur (kerk open om 14.30 uur)
Einde: 17.00 uur Prijs: ¤ 17,50 (inclusief hapje/drankje, maar
exclusief maaltijd).
Aansluitend een hapje en een drankje tot uiterlijk 18.00 uur.
Opgave: info@groningerkerken.nl of (050) 312 35 69
Wanneer u aansluitend wilt blijven dineren in De Amshoff,
graag bij aanmelding even aan ons doorgeven! U bent van
harte uitgenodigd.

De kerk als podium vervolg
Graftrommel op de begraafplaats Esserveld in Groningen. Foto Leon Bok
Funeraire Parels in de provincie
Groningen
Lezing Leon Bok – donderdag 18 april
De provincie Groningen is rijk aan begraafplaatsen en kerkhoven.
Op die plaatsen van rouw en verdriet vinden we een
aantal facetten van het funeraire landschap die vrijwel uniek
zijn binnen Nederland. Rijkdom en armoede komen op deze
begraafplaatsen samen in een beeldtaal die vandaag de dag
voor velen hun betekenis verloren heeft. Nu cremeren een
steeds grotere rol gaat spelen, neemt het begraven steeds
verder af. Juist aan de hand van begraven en begraafplaatsen
kan men terug kijken in de geschiedenis. In anderhalf
uur neemt Leon Bok u mee op een virtuele reis langs de fraaiste
aspecten van begraven en begraafplaatsen in de provincie
Groningen. Daartoe behoren uiteraard niet alleen de
grafmonumenten met funeraire poëzie, maar zeker ook de
vele graftrommels die nog te vinden zijn in Groningen.
Leon Bok (1965) studeerde in 1993 af aan de Rijksuniversiteit
Groningen op het behoud van funerair erfgoed in Nederland.
Van 2000 tot 2007 was hij werkzaam bij de toenmalige
Rijksdienst voor de Monumentenzorg als funerair deskundige.
Sinds 2002 is Bok ook betrokken bij de stichting
Dodenakkers.nl die zich inzet voor het beschrijven van de
funeraire cultuur in Nederland. Hij heeft sinds 2008 een
eigen adviesbureau en hij doet onderzoek naar de historie
van begraafplaats in binnen­ en buitenland. In Nederland
heeft hij inmiddels ruim 2500 begraafplaatsen bezocht
waaronder ook honderden in Groningen. In december 2012
verscheen van zijn hand het twaalfde deeltje in onze Kerkhovenreeks:
Rust zacht lieve vriendin – Graftrommels op begraafplaatsen
en kerkhoven in de provincie Groningen.
Tijd en plaats: donderdag 18 april: aanvang: 19:30 uur (kerkzaal
is vanaf 19:00 uur open), Remonstrantse kerk, Coehoornsingel
14, Groningen. De entree is voor donateurs gratis,
niet­donateurs betalen ¤ 2,50.
Opgave: info@groningerkerken.nl of (050) 312 35 69 of met
de antwoordkaart in dit katern.
Excursies
Kerktoren van Garmerwolde. Foto Reinier Treur
Paaswandeling
Op tweede paasdag, maandag 1 april, organiseert de SOGK
een paaswandeling in Garmerwolde. Onder leiding van een
deskundige gids komt u alles aan de weet over de kerk en het
omringende gebied.
Het programma start om 14.00 uur met een wandeling en
wordt hier ook om ca. 17.00 uur weer afgesloten. Afsluitend
onderdeel van het programma vormt een kort klassiek concert
van ca. 16.15 tot 17.00 uur.
De kosten voor de wandeling inclusief het concert bedragen
¤ 8,­ p.p. (kinderen tot en met 11 jaar ¤ 6,­). Donateurs
betalen slechts ¤ 5,00 (hun kinderen mogen voor ¤ 4,­ mee).
Het concert kan ook apart bezocht worden. De toegangsprijs
bedraagt dan ¤ 5,­ (donateurs ¤ 2,50).
Heeft u zin gekregen om met ons mee te wandelen? Geef u
dan nu op via info@groningerkerken.nl of telefonisch op
(050) 312 35 69 (tijdens kantooruren).
Het lied van de Eems
Tweedaagse busexcursie naar Münster (Duitsland) met
Aafke Steenhuis en Reint Wobbes
Op donderdag 2 en vrijdag 3 mei 2013 organiseert de SOGK
een tweedaagse busexcursie met als eindbestemming Münster.
Aanleiding vormt het boek Het lied van de Eems – van de
monding naar de bron van schrijfster en schilder Aafke
Steenhuis. Onderdeel van de bustocht is een bezoek aan de
expositie van Aafke in Rheine (Sparkasse).
Aafke Steenhuis en Reint Wobbes begeleiden deze tweedaagse
excursie, waarvan de Eems het thema vormt. ‘Als
deze rivier zou kunnen praten, zou ze vertellen over Romeinse

De Eems op een werk van Aafke Steenhuis.
soldaten, Friezen en Saksen, de Tachtigjarige oorlog, Neder­
landse werklozenkampen, Duitse concentratiekampen en
gevaarlijke politieke stromingen aan haar oevers; over vissers,
schippers en bewoners.’ U gaat het deze excursie allemaal
horen.
Het programma ziet er in grote lijnen als volgt uit:
Donderdag 2 mei 8.00 uur: start Hoofdstation Groningen, via
Nieuweschans (hier kan indien gewenst ook worden opgestapt)
via Rheine naar Münster. Hier wordt de nacht doorgebracht
in een nader te bepalen hotel. Het diner wordt op eigen
gelegenheid gebruikt. ‘s Avonds kunt u facultatief naar
een lezing van prof. Friso Wielenga, directeur van het Haus
der Niederlande. De volgende ochtend maken we na het ontbijt
een stadswandeling onder leiding van een stadsgids
waarna we, uiteraard na een kopje koffie, onze reis langs de
Eems vervolgen. Via het mooie Telgte (hier gebruiken we de
lunch) en de oude paarden­ en Hanzestad Warendorf, twee
Münster in de 16e eeuw
Excursies
2013
zaterdag 20 april 2013 - voorjaarsexcursie
zaterdag 6 juli 2013 - zomerdagtocht Duitsland
woensdag 10 juli 2013- zomerdagtocht Duitsland
woensdag 17 juli 2013 - zomerdagtocht Duitsland
bijzondere plaatsen aan de Eems, vertrekken we rond 16.30
uur weer naar Groningen om daar om ca. 19.00 uur aan te
komen.
De excursie is inclusief de reis, twee keer lunch, een overnachting
in Münster, begeleiding en koffiepauzes. Het diner
is voor eigen rekening.
Op moment van het drukken van het tijdschrift was de
prijs van de excursie nog niet bekend, maar deze wordt
z.s.m. op de website www.groningerkerken.nl vermeld. Ook
kunt u uiteraard met ons bellen en/of mailen voor nadere details
over deze bijzondere excursie.
‘Tour des Cimetières’ – seizoen 2013
De ‘Tour des Cimetières’, de serie rondleidingen langs begraafplaatsen
in samenwerking met Arriva Touring, is onderhand
een regelmatig terugkerende gebeurtenis geworden.
Met de Tour de Cimetières willen we het publiek laten kennismaken
met de schoonheid van Groninger kerkhoven. De
grafstenen in onze provincie zijn vaak rijk aan symboliek en
poëzie en bevinden zich op bijzondere plekken.
In 2013 bieden we de volgende tochten aan op de volgende
data:
• Donderdag 16 mei – Schansentocht. Dit is een totaal
nieuwe tocht naar Wildervank, Bourtange en Oudeschans
• Dinsdag 11 juni – Kerkhoven zonder kerken
(herhalingstocht naar o.a. Vliedorp, Maarhuizen en Wier­
huizen)
• Donderdag 22 augustus – Groninger Veenkoloniën
(herhalingstocht naar o.a. Veendam, Hoogezand en
Sappemeer)
Zet de data alvast in de agenda en houdt u vooral de website
in de gaten. Zodra er meer nieuws is, vermelden we het daar.
De aanmelding verloopt zoals altijd via Arriva Touring. Dit
kan per e­mail via touring.groningen@arriva.nl of tijdens
kantooruren telefonisch (050) 526 02 68.
woensdag 24 juli 2013 - zomerdagtocht Duitsland
woensdag 31 juli 2013 - zomerdagtocht Duitsland
zaterdag 14 december 2013 - Winterexcursie
zaterdag 4 januari 2014 - herhalingstocht Winterexcursie

Excursies vervolg
Doorgang in het doksaal in de kerk van Krewerd.
Traditionele Voorjaarsexcursie
Zaterdag 20 april 2013 (met bus en individueel)
De voorjaarsexcursie voert op 20 april naar Fivelingo en wel
naar Krewerd, Holwierde, Bierum en Solwerd.
De ontstaansgeschiedenis van de kerk van Krewerd is opgeschreven
in de kroniek van het klooster Bloemhof. Omstreeks
1280 stichtte een adelijke dame de kerk die aan de
H. Maagd werd gewijd. De romano­gotiek is hier tot volle
wasdom gekomen. Bijzonder is het stenen doksaal waarop
het orgel (1531) staat.
In Bierum wordt de toren gestut door een grote steunbeer.
Toren en kerk zijn dertiende­eeuws, het koor is een eeuw
jonger. De benedenverdiepingen van de toren, evenals de
smalle zijvleugels, vormden een onderdeel van de kerkruimte,
een situatie die gereduceerd westwerk wordt genoemd.
Binnen zijn gewelfschilderingen uit verschillende perioden.
Kansel en herengestoelte zijn zeventiende­eeuws. Het orgel
uit 1792 werd gemaakt door H.H. Freytag en F.C. Schnitger.
De bouwgeschiedenis van de kerk te Holwierde laat zich
aan de buitenzijde lezen. Deze begon in de elfde eeuw met
een vrij kleine tufstenen zaalkerk die in de dertiende eeuw
werd vergroot, een proces dat tot in het begin van de veertiende
eeuw duurde en met de bouw van een gotisch koor
eindigde. Binnen is een houten, gotisch doksaal waarop ooit
het orgel stond. De gewelven in de viering vertonen schilderingen
uit verschillende perioden.
In Solwerd werd de oude kerk in 1536 door een huurleger
van Karel van Gelre verwoest. Men kwam daarna bijeen in de
Heilig Grafkapel op de plek waar zich ooit het hostiewonder
had voorgedaan. In 1783 werd de kapel afgebroken. De huidige
kerk werd gebouwd op de plek van het middeleeuwse
godshuis. De zuidmuur is classicistisch vormgegeven met
een middenpartij gedekt door een fronton met aan weerszijden
dubbele Ionische pilasters op postamenten. Het interieur
is uit de bouwtijd. Op het kerkhof een klokkenstoel en
naast de kerk een zestiende­eeuwse weem.
Praktische informatie
De bussen vertrekken op zaterdag 20 april om 10.30 uur bij
het Hoofdstation Groningen en worden daar rond 18.15 uur
terugverwacht. Het excursieprogramma kent een middagpauze
waarin tijd is voor een gezamenlijke lunch (broodmaaltijd).
Gewelfschilderingen in Bierum.
Indien u de excursie op eigen gelegenheid maakt, wilt u zich
dan wel aanmelden? U krijgt dan de routeplanning thuisgestuurd.
Het mapje met kerkbeschrijvingen, welke standaard
wordt uitgereikt aan de deelnemers in de bussen, is
voor ¤ 7,­ door individuele deelnemers te verkrijgen in de
eerste kerk van de route.
De kerken zijn van 10.00­17.00 uur geopend.
De kosten voor deelnemers in de bussen bedragen ¤ 20,voor
donateurs en ¤ 30,­ voor niet­donateurs (inclusief mapje
kerkbeschrijvingen, exclusief lunch).
Opgave kan alleen door middel van de antwoordkaart in
het midden van dit tijdschrift. Uw aanmelding wordt verwerkt
in volgorde van binnenkomst. Aanmelding per e­mail
of telefoon is niet mogelijk.
Deelnemers ontvangen een bevestigingsbrief. De nota
voor reizigers in de bus wordt eveneens per post verstuurd.
De organisatie behoudt zich het recht van programmawijzigingen
voor, als omstandigheden ter plaatse daartoe nopen.
Detail van de preekstoel in Bierum.
De Stichting is een uitgave van de Stichting Oude Groninger Kerken. Dit katern verschijnt vier maal per jaar, los en als onderdeel van het tijdschrift Groninger
Kerken, voor donateurs van de stichting. • Redactie: Martin Hillenga • Vormgeving en productie: Ekkers en Paauw • Drukwerk en verzending: Zalsman Groningen
• Adres: Coehoornsingel 14 • 9711 bs Groningen • telefoon (050) 312 35 69 • e-mail: info@groningerkerken.nl • www.groningerkerken.nl

hoog en ruimte bood voor drie klokken en een uurwerk, maar
voorlopig zou er slechts één luidklok worden geplaatst. In de
kerk was plaats voor vierhonderd mensen. Het kerkplein besloeg
een oppervlak van 28 bij 28 meter. Aan de zuidwestkant
van het plein zou de pastorie worden gebouwd. Maar er
moest nog wel geld in de buidel komen: ‘Binnenkort zal de
Eerwaarde heer pastoor trachten de financiële basis voor het
gebouw stevig en sterk te maken door bezoeken aan de parochianen.’
Pastoor Jansens devies was: ‘Lukt het vandaag niet,
dan lukt ’t morrege.’ De geschiedenis gaf hem gelijk. En de
parochianen hoefden niet in de kou te zitten, ook de centrale
verwarming kwam er.
‘Prutserig klokketorentje’
Het verhaal van de toren van de katholieke kerk in Stadskanaal,
dat in de zomer van 1953 was afgelopen, was in 1931
al begonnen, toen pastoor J.R. de Boer in een bedelbrief
schreef over ‘het prutserige klokketorentje’:
Wie de uitgestrekte veenkoloniën van Groningen en
Drenthe doorkruist, moet wel bewonderen de vele waardige
Parochiekerken, die binnen een tijdsbestek van enkele
tientallen jaren door katholieke offervaardigheid verrezen.
Maar in het zoo welvarend uitziend Stadskanaal
zal menigeen geen katholieke kerk ontdekken. Toch is er
een, maar ze durft in haar schamelijk uiterlijk zich niet te
vertoonen aan den openbaren weg. Achter de oude, vervallen
pastorie staat weggedoken de Katholieke kerk in zeer
desolaten toestand. Nog even komt het prutserige klokketorentje
heel schuchter bovenuit gluren. Ziedaar de Katholieke
Kerk van Stadskanaal. Een Godshuis van binnen en
van buiten in verval! Weggestopt!
Met toestemming van de aartsbisschop – mgr J.G.H. Jansen in
die jaren – deed de pastoor een dringend beroep op de milddadigheid
van zijn relaties in het hele land en hij rekende op
een bijdrage voor de nieuwe kerk. Zijn parochianen hadden al
ruimhartig geofferd. Hoewel zijn actie weinig opleverde en er
geen geld voldoende was voor de nieuwe kerk, liet pastoor
De Boer diverse architecten een ontwerp maken, zo ontdekte
pastoor Jansen later in het parochiale archief. ‘Op 16 mei
1949 heb ik ze alle laten vernietigen’, legde hij vast voor het
nageslacht. Alleen een enveloppe met brieven waarin de architecten
zich aanprezen, herinnert aan de plannen van de
jaren dertig.
‘Gedaantewisseling’
‘Het prutserige klokketorentje’ stond op de eerste katholieke
kerk in Stadskanaal uit de jaren veertig van de negentiende
eeuw, toen er in Nederland veel zogenoemde waterstaatskerken
werden gebouwd. Bij Koninklink Besluit van 9 oktober
1847 verleende koning Willem II goedkeuring voor het bouwen
van een kerk met pastorie nabij de Drouwenermond.
Stadskanaal telde 263 katholieken, de koning vond de af­
standen naar de kerken in de omgeving, in Veendam en Oude
Pekela, tien kilometer verderop, te groot. De kerk moest worden
gebouwd onder toezicht van de ambtenaar van de provinciale
Waterstaat W.L. Hasselbach, die ook de katholieke kerk
in Veendam had ontworpen. Wie een foto van de kerk bekijkt,
zal snel de vergelijking trekken met de schuilkerken van na
de Reformatie, toen de katholieken heimelijk hun geloof
mochten belijden, als het gebouwtje maar niet op een kerk
leek. De katholieke kerk in Stadskanaal lag als het ware
verstopt achter de pastorie, zoals pastoor De Boer had
geschreven.
In 1870 moest de nieuwe pastoor H. Krabben vaststellen
dat het waterstaatskerkje van zo’n kwart eeuw geleden te
klein was geworden, maar het duurde twaalf jaar eer hij kon
beginnen met een ingrijpende verbouwing. De kerk onderging
‘een gedaantewisseling’, zoals Martha Vos­Schoonbeek
schreef in haar boek over anderhalve eeuw katholiek samenleven
in Stadskanaal, want: ‘Aan het einde wordt een neo­
5 Het interieur – met ‘Zweedse spanten’ – gezien richting altaar.
Een deel van de banken links is tegenwoordig verwijderd om ruimte
te bieden aan het zangkoor. Foto Omke Oudeman.
21

22
gotisch priesterkoor gebouwd met een gemetseld gewelf en
gebrandschilderde ramen.’
Jarenlang gebeurde er niets. Er was in de jaren dertig geen
geld en in de oorlogsjaren hadden andere zaken voorrang.
Pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw kreeg pastoor
Jansen het voor elkaar. Bernardus kardinaal Alfrink kwam op
17 augustus 1954 de nieuwe kerk inwijden. Met de klokken
voor de torens ging die dag alles mis. De klok die na gewijd te
zijn, in de toren zou worden gehesen, kwam te laat aan en de
kardinaal en alle aanwezigen moesten op het plein wachten
op de auto die niet op tijd uit Heiligerlee was vertrokken. Tot
overmaat van ramp ontbrak de inscriptie op de klok. Enkele
maanden later hingen in de kerktoren twee gewijde klokken,
elk met hun eigen klokkenstoel en tekst. Zo eindigde het verhaal
van de toren toch nog goed.
Dr. Wim H. Nijhof is historicus en publicist. In 2005 verscheen
zijn biografie van zijn plaatsgenoot Jan van Dongen, onder de
titel Een toren zo hoog als de hemel. Jan van Dongen (1896-
1973), een bouwer van kerken, kloosters en kapellen.
Bronnen
Martha Bos­Schoonbeek, .... voor kerkenbouw en caritas...... 150
jaar katholiek samenleven in Stadskanaal (Stadskanaal 1998).
Hans van Heijningen, ‘Een vernieuwer getemd’, Katholiek Nieuwsblad,
9 augustus 1996.
Wim H. Nijhof, Een toren zo hoog als de hemel. Jan van Dongen
(1896-1973), een bouwer van kerken, kloosters en kapellen (Apeldoorn
2005).
De auteur putte voorts uit eigen onderzoek in de Groninger
Archieven, waar het parochiearchief is ondergebracht.
8 Jan van Dongen in zijn werkkamer, 1959. Collectie auteur.
6 De kerk vanuit het zuidwesten. Rechts het kerkhof. Foto Omke Oudeman.
Jan van Dongen op zoek naar
nieuwe vormentaal
J.G.A. (Jan) van Dongen (Breda, 1896­Apeldoorn,1973)
was een nationaal bekende kerkarchitect. Hij past in het
rijtje namen van Joseph Cuypers, Jan Stuyt, Cor Kropholler,
Hendrik Valk, Granpré Molière, Alfred Boosten, Han
Groenewegen en Jan van Hardeveld, architecten die op
zoek gingen naar een nieuwe vormentaal in de Roomse
kerkarchitectuur en in de eerste helft van de twintigste
eeuw het beeld van de katholieke kerkenbouw bepaalden.
Van Dongen vestigde in de jaren twintig zijn naam
met zijn revolutionaire ontwerpen voor kerken in Apeldoorn
en zijn geboortestad Breda, die de conservatieve
bouwheren van het aartsbisdom Utrecht en van het bisdom
Breda schokten. Want hun ideeën reikten nog niet
verder dan de neogotiek van Cuypers en zijn navolgers.
Critici vinden Van Dongens kerken van vóór de Tweede
Wereldoorlog het meest interessant, de kerken die hij na
de oorlog bouwde, in onder meer Stadskanaal en Emmen,
zijn veel conventioneler voor hun tijd, ‘goed ontworpen
kerken, passend in hun omgeving’, aldus architectuurcriticus
Hans van Heijningen.
Bij veel kerken ontmoette Van Dongen problemen met
de toren. Met de eerste kerk die hij midden jaren twintig
bouwde in Apeldoorn, de Fabianus & Sebastinanus, vestigde
hij zijn naam, want het was de eerste kerk in ons
land zonder pilaren, een liturgische ‘volkskerk’, waar de
gelovigen zo dicht mogelijk bij het altaar konden zitten.
Ook de kerk in Stadskanaal heeft geen pilaren, die immers
kerkgangers het zicht op het altaar ontnemen. Van
Dongen wilde de Apeldoornse kerk voorzien van een klokkentoren
die uitsluitend bestond uit pannendaken. Maar
dat ging ‘Utrecht’ te ver, het was ‘te ongewoon’, en zo
kreeg de kerk een ‘fijn klokkentorentje’, dat sommigen
prezen en anderen afkeurden. In Breda, waar hij het
spraakmakende ontwerp maakte voor de Sacramentskerk,
was er geen geld voor een toren, een lot dat ook de
kerk in Stadskanaal dreigde te treffen. Van Dongen bouwde
ook kerken in onder meer Steenwijksmoer, Assen,
Emmen, Veenendaal, Bentelo, Nunspeet en Odijk.

Annabel Dijkema
De Kleine Passie
van Middelstum
De gewelfvlakken van de Hippolytuskerk dragen voorstellingen
uit de heilsgeschiedenis, oftewel de bijzondere daden
die God verricht. De centrale voorstelling verbeeldt het laatste
oordeel (afb. 2). Christus berecht de levenden en doden
in het einde der tijden voor hun daden op aarde. Naast het
laatste oordeel zijn de hemel (afb. 6) en de hel (afb. 9) geschilderd,
waar de gelukzaligen en verdoemden na hun berechting
eeuwig zullen verblijven. In de eerste travee voor de
kruising van de kerk is de zondeval afgebeeld (afb. 4). De
zondeval markeert het begin van de heilsgeschiedenis. Adam
en Eva eten van de boom van kennis van goed en kwaad en
belasten hierdoor de mensheid met de erfzonde. De laatste
schildering verbeeldt Pinksteren (afb. 11), het moment dat de
heilige geest tot de mensen komt.
1 Plattegrond van de besproken gewelfschilderingen:
1. Laatste oordeel, 2. Hemel 3. Hel 4. Pinksteren 5. Zondeval.
Gewelfschilderingen in de Hippolytuskerk naar het voorbeeld van Albrecht Dürer
De faam van de beroemde schilder Albrecht Dürer (Neurenberg 1471 - aldaar 1528) reikt tot ver buiten de Duitse
landsgrenzen. Zelfs in het hoge noorden van Nederland leeft hij voort. In Middelstum zijn ontwerpen van zijn
hand gebruikt om de gewelven van de kerk te voorzien van beschildering. De voorstellingen in de kruising van de
kerk zijn geschilderd naar het voorbeeld van een reeks houtsneden van Dürer, beter bekend als de Kleine Passie.
De schilderingen en de prenten
Bij vergelijkingen tussen de prenten van Dürer en de gewelf­
schilderingen moeten we erop bedacht zijn dat veel schilder­
fragmenten sterk zijn gerestaureerd, of reeds verloren. Om
die reden zijn de overeenkomsten tussen de prenten en de
schilderingen in sommige gevallen minder treffend dan ze
oorspronkelijk zijn geweest.
Laatste oordeel
Het laatste oordeel in Middelstum bevat duidelijke overeenkomsten
met de prent van Dürer (afb. 3). De wijze waarop
Christus is weergegeven is zeer gelijkend aan de houtsnede.
Zittend op de wereldbol houdt hij zijn rechterhand omhoog in
een zegenend gebaar. De plooival van de mantel en de man­
2 en 3 Laatste oordeel, schildering en houtsnede van Albrecht Dürer uit de Kleine Passie (1509-1511). Foto Regnerus Steensma /
Prent collectie Rijksmuseum, Amsterdam RP-P-OB-1356.
23

24
telsluiting zijn identiek, net als de lelietak en het zwaard
naast zijn hoofd. Ook zijn ontblote bovenlijf, haar en stralenkrans
zijn overeenkomstig aan die op de prent. Johannes en
Maria aan Christus’ weerszijden kijken naar hem op. Ook
deze figuren zijn overduidelijk gebaseerd op het voorbeeld
uit de Kleine Passie. De overeenkomst tussen de kleding
is treffend, evenals de devote houding die gericht is op
Christus. Een aantal details is echter afwijkend. Vermoedelijk
ontdekken we hier de hand van de meester. Hij heeft de voorstelling
op de prent omgevormd om deze geschikt te maken
voor op een gewelf. Een gewelf is immers vele malen breder
dan een prent en ook met perspectief moet rekening worden
gehouden. Zo heeft de kunstenaar de regenboog verlengd
en de doden die opstaan uit hun graven relatief vele malen
groter geschilderd in de gewelfaanzetten.
Zondeval
Adam en Eva’s gekruiste benen, Eva’s opvallende rondingen
en de manier waarop haar haar valt is duidelijk naar het voorbeeld
van de prent. Ook de boom en de slang die daaromheen
kruipt zijn gelijkend aan die op de houtsnede. Ondanks
deze onmiskenbare overeenkomsten, lijkt de voorstelling op
het eerste gezicht echter afwijkend (afb. 5). De zondevalvoorstelling
verraadt wederom dat we met een creatief kunstenaar
van doen hebben. Opmerkelijk is dat Adam en Eva niet
rechts van de boom staan, maar aan weerszijden zijn geplaatst.
Waarschijnlijk heeft de kunstenaar deze compositie
meer geschikt bevonden om het gewelf te sieren. Afgezien
1 A.D. Wumkes, De Sint Hippolytuskerk te Middelstum 1445 – 1945 (Middelstum 1946) 36.
van de houding van zijn benen is de geschilderde Adam be­
hoorlijk veranderd ten opzichte van de Adam op de prent. Of
dit een bewuste keuze is geweest valt te betwijfelen. Blijkbaar
is de schildering in 1917 bijzonder ingrijpend gerestaureerd.
1
Pinksteren
Net als op de Pinksterprent zit Maria met een boek op schoot,
omringd door de apostelen. De pinksterschildering is in tegenstelling
tot de zondeval niet veel gewijzigd ten opzichte
van de prent (afb. 12). De houdingen en kleding van de figuren
zijn onmiskenbaar naar het voorbeeld van Dürer. De
meest opmerkelijke verandering is echter dat de voorstelling
veel breder is geschilderd, zodat de compositie meer geschikt
is om een gewelfvlak te sieren. Ook de apostel die
vooraan staat op de prent, is in de schildering meer naar
rechts geplaatst. De geschilderde duif heeft de tand des tijd
helaas niet overleefd. De oorspronkelijke pleisterlaag boven
de groep apostelen, waar de duif ooit was afgebeeld, is namelijk
verloren gegaan.
De hel en de hemel
Van een voorstelling van het hemel­ en helgebouw is in de
Kleine Passie geen losse prent voorhanden. Hierdoor is de
kunstenaar gedwongen andere motieven te zoeken om de
twee schilderingen vorm te geven. Dit heeft hij gedaan door
scènes uit verschillende prenten te gebruiken, waarop de hemel
of hel als onderdeel van een andere voorstelling is afge­
4 en 5 Zondeval, schildering en houtsnede van Albrecht Dürer uit de Kleine Passie (1509 – 1511). Foto Regnerus Steensma /
Prent collectie Rijksmuseum, Amsterdam, RP-P-OB-1321.

6 (boven) Hemelvoorstelling. Foto Regnerus Steensma.
7 (linksonder) Pentekening van de hemelvoorstelling door Rijksbouwmeester C.H. Peters, gemaakt ten tijde van de ontdekking van
de schilderingen in 1879. Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-026699.
8 (rechtsonder) Albrecht Dürer, Prent met Veronica die de zweetdoek toont aan Petrus (links) en Paulus (rechts) uit de Kleine Passie
(1509-1511). Collectie Rijksmuseum, Amsterdam RP-P-OB-1342.
beeld. Die motieven zijn samengevoegd in de twee uitbeeldingen
van het hiernamaals.
Het motief van de opvallend groot geschilderde duivel en
de vorm van de linkerkant van het helgebouw zijn bijvoorbeeld
afkomstig uit de prent met Christus in Limbo, oftewel
de afdaling in het voorgeborchte (afb. 10). De duivel staat met
zijn grote snavel, hangende borsten en gestrekte armen dreigend
op het helgebouw.
Een pentekening van rijksbouwmeester C.H. Peters, gemaakt
ten tijde van de ontdekking van de schilderingen in
1879, laat Petrus zien bij de hemelpoort (afb. 7). De schildering
verbeeldt in huidige toestand echter geen Petrusfiguur.
Deze is afgelopen eeuw verloren gegaan. Petrus is geparafraseerd
uit de Kleine Passie-prent van Veronica (afb. 8). Op
de tekening van Peters kunnen we zien dat de figuur tijdens
de ontdekking al gedeeltelijk is beschadigd. Hierdoor is de
vergelijking tussen de prent en de schildering moeizaam. Wel
kunnen we zien dat de kunstenaar hier een eigen interpretatie
aan de figuur heeft gegeven. De sleutel met het hartvormig
uiteinde is qua vorm wel vergelijkbaar, alleen is op de
schildering hoger geplaatst.
Uit de prent met het laatste oordeel is het onderste motief
met de zaligen en verdoemden die naar hun laatste rustplaats
worden geleid overgenomen op het gewelf. De prent
25

26
9 en 10 Helvoorstelling. Het duiveltje en de vorm van het gebouw zijn geschilderd naar het voorbeeld van Albrecht Dürers Christus in
Limbo, of de afdaling in het voorgeborchte uit de Kleine Passie (1509-1511). Foto Regnerus Steensma / Prent collectie Rijksmuseum
Amsterdam RP-P-OB-1345.
verbeeldt de hemel als een licht met stralen, en de hel als
hellemuil. Echter voldoet deze uitbeelding niet aan de plannen
van de kunstenaar en hij heeft deze daarom naar eigen
voorkeur vormgegeven. Opvallend is dat zowel de hemel als
de hel zijn afgebeeld in de vorm van een gebouw, geen gebruikelijke
verbeelding van het hiernamaals. 2
Opmerkelijk is dat in de voorstelling van de hemel en de
hel verschillende elementen zijn geschilderd die niet voorkomen
in de Kleine Passie. Of we hebben te maken met een kunstenaar
die zelf allerlei motieven heeft bedacht, of de schilder
heeft zich gebaseerd op – tot dusver – onbekende andere
voorbeelden.
Dürers Passieprenten
Gedurende zijn carrière verbeeldt Albrecht Dürer meermaals
de heilsgeschiedenis in een prentreeks. Zes cycli kennen
wij van zijn hand. Een belangrijk onderdeel van deze heilsgeschiedenis
is de passie oftewel het lijden van Christus.
Hierdoor worden deze series ook wel passieseries genoemd.
In 1509 begint hij met het ontwerpen van de houtsneden voor
zijn Kleine Passie, die na voltooiing in 1511 uit 37 prenten
bestaat. De prenten worden twee jaar later, vergezeld door
verhalende verzen, in boekvorm uitgegeven. De naam Kleine
Passie is ontleend aan het formaat van de prenten.
Angela Hass maakt aannemelijk dat Dürer zijn Kleine Passie
zou hebben vervaardigd voor verspreiding op de devotionele
markt. 3 Het veelvuldig afbeelden van de maagd Maria en
de nadruk die ligt op het lijden van Christus wijzen op een
beoogde devotionele functie. Dürer publiceert de prenten in
boekvorm en voorzien van tekst. De gelovige leest de tekst
en mediteert bij de afbeeldingen. Tegelijkertijd herinneren de
teksten en de afbeeldingen hen aan de kruisdood die Christus
voor de zonden is gestorven. De tekst en de prenten lijken
te hebben gediend als ideale handleiding bij het uitoefenen
van het geloof en in het leven van alledag.
Vermanende boodschap
Religieuze schilderingen in Groninger kerken bieden doorgaans
ook een dergelijke levenshandleiding. Met hun vermanende
boodschap moeten ze de leken en geestelijken herinneren
aan hun zondigheid en ze aansporen tot een beter
leven. Opmerkelijk in Middelstum is echter de opvallende positionering
van de schilderingen. Het laatste oordeel, hemel,
hel en zondeval zijn enkel vanuit het schip zichtbaar, terwijl
de voorstelling van Pinksteren alleen vanuit het koor is te
zien. Elders in Groningen is dit nergens het geval. De kunstenaar
heeft de schilderingen zo geplaatst, dat de afzonderlijke
voorstellingen enkel zichtbaar zijn voor de groep voor wie ze
zijn bedoeld. Of deze opvallende plaatsing van de scènes
bewust is gebeurd, lijkt aannemelijk.
De zondeval is in het gewelf voor de kruising geschilderd,
zodat de leken die voorstelling vanuit de kerkbanken aanschouwen.
De schildering herinnert de gewone gelovigen aan
hun zondigheid, die immers door het eten van de verboden
vrucht in de wereld is gekomen. Achter de voorstelling van de
zondeval zien de leken het laatste oordeel. Deze schildering
2 Zie hiervoor het rijkgeillustreerde overzicht van westerse laatste oordeelvoorstellingen: Craig Harbison, The last judgment in sixteenth
century northern Europe: A study of the relation between art and the Reformation (New York 1976).
3 Angela Hass, ‘Two Devotional Manuals by Albrecht Dürer: The “Small Passion” and the “Engraved Passion.” Iconography, Context and
Spirituality’, Zeitschrift für Kunstgeschichte 63, 2 (2000) 169-230.

11 en 12 Pinksteren, schildering en houtsnede uit de Kleine Passie (1509-1511). Foto Regnerus Steensma / Prent collectie Rijksmuseum,
Amsterdam RP-P-OB-1355.
herinnert hen aan de veroordeling van die zondigheid. De hemel
en de hel aan weerszijden van het laatste oordeel wijzen
de gelovigen op het gevolg van hun doen en laten tijdens het
wereldlijk bestaan.
De Pinkstervoorstelling is daarentegen alleen te zien vanuit
het koor, de plaats waar de mis wordt opgedragen. Deze
schildering is bedoeld voor de geestelijken. Pinksteren houdt
het moment in dat de Heilige Geest tot de apostelen komt en
ze wordt opgedragen de blijde boodschap van Jezus te verkondigen.
De Pinkstervoorstelling herinnert de geestelijken
(de verkondigers van het woord) aan hun taak op aarde: zij
moeten, als opvolgers van de apostelen, het apostolisch
werk voortzetten en de boodschap van God verkondigen aan
de mensen.
Prenthandel
Het devotionele karakter van de Kleine Passie-prenten blijkt
een gat in de markt. De prentreeks vormt een goed, en bovenal
betaalbaar alternatief op de geliefde getijdenboeken,
die eenzelfde devotionele functie dienen. De handel in deze
passieprenten vindt al op aanzienlijke schaal plaats vanuit
Dürers werkplaats in Neurenberg en tijdens zijn reizen naar
Italië tussen 1494 en 1507. 4 Toch krijgt de prentverspreiding
pas echt vorm na Dürers bezoek aan Antwerpen in het jaar
1520. Antwerpen is in die periode in veel opzichten de culturele
hoofdstad van Europa en kent een levendige kunstmarkt.
5 Tijdens zijn verblijf aldaar doet Dürer bijzonder goede
zaken. Veel kunsthandelaren, verzamelaars en kunstenaars
raken in het bezit van prenten van zijn hand. Volgens
berekeningen zouden er tussen de 70.00 en 175.000 hout­
sneden en tussen de 20.000 en 50.000 gravures van Dürer in
omloop moeten zijn geweest. 6 Het betreffen met name prenten
van zijn Grote Passie, Kleine Passie, scènes uit het leven van
Maria en de prent met Hieronymus in zijn cel.
Prentgebruik
Dürers prentreeksen vormen een gewild object voor kunstenaars,
omdat ze zijn gevuld met goed geproportioneerde
menselijke figuren, dieren, creatieve motieven en intrigerende
onderwerpen. Die motieven en gestalten bieden een
enorm canon die kunstenaars op grote schaal als inspiratiebron
voor eigen werk gebruiken. Motieven uit de prenten worden
veelvuldig gekopieerd. De invloed die Dürer heeft op zijn
tijdgenoten is enorm. Ook tallozen na hem maken decennialang
dankbaar gebruik van zijn nalatenschap. Uit Dürers
prentenoeuvre is het de Kleine Passie­reeks die de grootste
verspreiding over Europa kent. 7 Er zijn talloze kunstwerken
vervaardigd naar voorbeelden uit deze serie houtsneden.
Het is om die reden geen unicum dat de schilderingen in
Middelstum naar het voorbeeld van Dürers Kleine Passie zijn
geschilderd. Toch betreffen het uitzonderlijke schilderingen,
die het onvergankelijke aan Albrecht Dürer nogmaals onderstrepen.
De inhoud van dit artikel betreft een aspect van een onderzoek
naar de gewelfschilderingen in de Hippolytuskerk te
Middelstum. Met dit onderzoek studeerde Annabel Dijkema
(annabeldijkema@gmail.com) cum laude af aan de Universiteit
van Amsterdam, waar zij de Master Kunstgeschiedenis
heeft gevolgd.
4 Giulia Bartrum (red.), Albrecht Dürer and his Legacy (Londen 2003, herdruk van 2002) 105-106, 135-136.
5 Jan Piet Filedt-Kok, ‘Leiden en Antwerpen omstreeks 1520, de ontmoeting met Albrecht Dürer en de introductie van het landschap’, in:
Vogelaar, Filedt-Kok en Veldman (red.), Lucas van Leyden en de Renaissance (Leiden 2011) 103.
6 W. Schmid, ‘Dürer’s ‘Enterprise: Market Area, Market Potential, Product Range’, in: Economic History and the Arts (Keulen 1996) 37.
7 Bartrum, Albrecht Dürer and his Legacy, 239.
27

28
Govert Grosfeld
Op Hoogte Gedacht
Bij het kunstwerk van Stanley
Brouwn in Zuurdijk
Een hedendaagse pelgrimage langs oude Groningse kerken
voert ons naar het oude kerkhof in Zuurdijk. Aan de kerkmuur
is er een klein onopvallend tekstbordje aangebracht. Het
bordje markeert de plek: een eeuwenoude kerk met een kerkhof,
op een kleine verhoging midden in het dorp, vlak naast
de doorgaande weg op een oude dijk. Het oude kerkhof is
vervallen en niet meer in gebruik, maar achter de kerk ligt
een nieuwe begraafplaats. Het bordje vestigt de aandacht op
de plek, maar verraadt nog niet wat daar in het bijzonder de
reden voor is geweest. Daar krijgt men pas een vermoeden
van als men de tekst leest. De plek, het bordje, de tekst en
het bezoek van de pelgrim, dit geheel van vormen en handelingen
vormt samen een monument, een teken dat een idee in
herinnering brengt.
Voordat we de tekst lezen, ervaren we al de ruimte: een afgebakend
erf aan de doorgaande weg midden in het dorp,
schuin tegenover de dorpskroeg en een besloten dorp te midden
van een open landschap. We zien de vormen van de omheining
van het kerkhof, de oude zerken, de bomen, het simpele
kerkje dat maar weinig uitsteekt boven de lage huizen,
de vlakke landerijen. We krijgen ook een idee van grootte:
Foto John Stoel
een klein dorp te midden van een onafzienbaar weids en vlak
landschap. Intuïtief voelen we aan dat deze plek vanouds beschutting
biedt voor de gemeenschap die er woont en waar
hij het middelpunt van vormt.
De tekst op het bordje voert onze gedachten naar de doden
die ooit begraven zijn op dit kerkhof, naar de levenden die er
vlak langs aan voorbij gaan en naar alle mensen van alle tijden.
Hij doet dat door concrete feiten te memoreren, namelijk
de totale afstand van het onbekende maar voorgoed beëindigde
aantal stappen die deze doden door de tijd en de ruimte
gezet hebben en in vergelijking daarmee het totaal van het
ontelbare en nog altijd groeiende aantal stappen van alle
mensen.
Met de verwijzing naar deze concrete, hoewel onkenbare,
gegevens wordt tevens een abstract idee onder de aandacht
gebracht: het idee dat wij door tijd en ruimte onderscheiden
en tevens verbonden zijn met de anderen en met onszelf op
andere momenten en plaatsen. In tijd en ruimte ordenen wij
onze ervaringen en gedachten om ons er een voorstelling van
te kunnen maken en ze in onze herinnering te kunnen bewaren.
Zoals de besloten ruimte van het dorp onderscheiden en
tevens verbonden is met het oneindige open land, zo is het
eindige individuele leven onderscheiden en tevens verbonden
met de eeuwigheid van alle generaties. Het idee van tijd
schept de mogelijkheid om aan anderen te denken die vóór
ons geleefd hebben, om eraan te denken hoelang ze geleefd
hebben en hoe lang geleden. Het idee van ruimte maakt het
mogelijk om aan anderen te denken die elders in de ruimte
zijn, en om te bedenken op welke afstand van ons en van
elkaar ze zich bevinden. Tijd en ruimte samen maken het
mogelijk om ook onszelf op een ander moment en op een andere
plaats te denken, ver weg of dichtbij, terwijl wij in feite
nu hier zijn, tussen de oude grafstenen op het kerkhof van
Zuurdijk.
Stanley Brouwn, conceptueel kunstenaar, Paramaribo
1935, woont in Amsterdam

Nieuwbouw Verbouw Renovatie Restauratie
Haven Zuidzijde 7
9679 TD Scheemda
Tel. 0597-55 19 09
Fax: 0597-55 29 98
E-mail: info@boerbouw.nl
www.boerbouw.nl
Orgel te Tolbert. Gerestaureerd in 2001
Het Lohman-orgel in de Middeleeuwse kerk te Zuidwolde
MENSE RUITER orgelmakers b.v.
Oosterseweg 13
9785 AD Zuidwolde (Gron.)
Tel. 050-3010550 - Fax 050-3010560
E-mail: info@menseruiter.nl
www.menseruiterorgelmakers.nl

Het succes van automatisering
Het klinkt misschien wat vreemd, maar… Het succes van automatiseren begint met koffi e drinken
bij de klant. Vanaf de start hanteert Arrix Automatisering deze aanpak. Je moet immers eerst
een goed beeld vormen van de klantsituatie, voordat er gedacht kan worden aan automatiseren.
Naast het persoonlijk contact is klare taal een onmisbaar gegeven. Onze medewerk(st)ers
gebruiken geen ingewikkelde ICT-termen, maar communiceren in begrijpelijk Nederlands.
De klant staat bij Arrix centraal en wij verplaatsen ons graag in zijn situatie
(“Voelen hoe het voelt”). Daarmee creëren wij altijd een win-win-situatie.
Meer weten? Kijk op onze website naar onze relatiegedreven aanpak
of bel geheel vrijblijvend voor een persoonlijk gesprek.
Het succes van automatiseren begint met koffi edrinken…
Heideanjer 2, Drachten, T. 0512 - 543 221, Meer weten? www.arrix.nl
UW BOUWPARTNER
OUWPARTNER VOOR VOOR: VOOR
NIEUWBOUW IEUWBOUW
RENOVATIE ENOVATIE / RESTAURATIE
ONDERHOUD NDERHOUD VAN VAN: VAN
- BEDRIJFSPANDEN
- WOONCOMPLEXEN
- WONINGEN
AAN AN EN VERBOUW VAN UW WONING
G R O N I N G E N
K I E L E R B O C H T 3 3
0 5 0 - 5 7 5 7 8 0 0
E M M E N
W W W . B R A N D S B O U W . N L
N A U T I L U S S T R A A T 7
0 5 9 1 - 6 5 7 9 0

ONTWERPEN & ADVIEZEN
IN RESTAURATIES EN
VERBOUW & NIEUWBOUW
ADRES
HOGE DER A 34
9712 AE GRONINGEN
CONTACT
TEL (050) 313 61 15
FAX (050) 313 96 57
mail@wv-architecten.nl
Oostzijde kerk te Dorkwerd
Schildersbedrijf W. Dijkema
Noorderstraat 5
9989 AA Warffum
telefoon (0595) 42 22 67
Ook leveren wij professionele verven,
dubbele beglazing, voorzetramen
en alle bijkomende schildersmaterialen
Verbindingsweg
13
9781 DA Bedum
tel
050 301 12 00
fax
050 301 17 00
info@johnlemmen.nl
De Schilder,
de beste vriend
van je huis

HOLSTEIN
restauratie architectuur
Kantoren Insulinde
Bankastraat 42 J
9715 CD Groningen
tel.: 050 5770059
fax: 050 5771904
info@holstein-restauratie.nl
www.holstein-restauratie.nl
VASTGOED ONDERHOUD
BEGLAZING, WANDAFWERKING, DEALER VAN RUYSDAELGLAS, INDUSTRIEEL SPUITWERK, RESTAURATIE & HOUTRENOVATIE
Neem contact op met Robert van der Maar op 050-549 41 71
Koldingweg 15 • 9723 HL Groningen • Fax 050-549 46 31 • E-mail info@vdmaar.nl • Website www.vdmaar.nl
Naamloos-2 1 06-02-12 21:2
foto Omke Oudeman

Fotografie: Omke Oudeman
Voor al uw - voegwerken
- voegwerkrestauratie
- gevelreiniging
Noordveenkanaal n.z. 21
7831 aw Nieuw Weerdinge
tel. 0591 - 522 258 / 522 770
fax 0591 - 521 016
“Het onmogelijke mogelijk
maken. Alleen al daarom
steun ik Groninger Kerken. Kijk
hoe 5 jaar terug een piepklein,
afgelegen dorp heel Nederland
wist te mobiliseren voor haar
doel: www.groningerkerken.
nl/5jaarvierhuizen.”
Jacobien Louwes
ergoedactiviste Vierhuizen
Jacobien Louwes:
‘Wonderen bestaan nog.’
STICHTING OUDE
GRONINGER KERKEN
Als door een wonder is in Noord-
Nederland een schat aan religieus erfgoed
bewaard gebleven. De bijzondere
betekenis ervan wordt in binnen- en
buitenland erkend. De Stichting Oude
Groninger Kerken is al 40 jaar heel
succesvol met het restaureren, beheren
en hergebruiken van monumentale
kerken en orgels. Steun ons werk. En
geniet ervan.
Word ook donateur!
Nieuwe donateurs ontvangen een welkomstpakket
met een nota. U bent al
donateur vanaf € 17,50 per jaar. Het
eerste jaar ontvangt u ons gewaardeerde
magazine (4x) gratis.
050 312569 | www.groningerkerken.nl

www.kleioskoop.nl
Kleioskoop, het historisch onderzoeksbureau van Bernardine Beenackers,
realiseert grote en kleine cultuurhistorische projecten in opdracht van
erfgoedinstellingen, overheden, scholen en particulieren.
Een gezonde kijk op onroerend goed
Houtinsectenbestrijding | Zwamsanering
Houtrestauratie met epoxytechniek | Isochips ® -kruipruimteisolatie
Vochtwering | Kruipruimterenovatie | Constructiedroging
Heteluchtmethode | Zuurstofarmeluchtmethode | Microgolvenmethode
Onderzoek met de videoscope | Inspectieabonnementen
Van Lierop
Vestigingen in: Alphen aan den Rijn | Liempde | Echt
Heerhugowaard | Assen | Mechelen (B)
www.vanlierop.nl
Van Lierop
Van Lierop
Van Lierop
Conserveert & Herstelt Hout | Verdrijft Vocht
ISO 9001
gecertifi ceerd
Van Lierop
Van Lierop