15.09.2013 Views

Bijlage 15 Archeologie - ruimtelijkeplannen.enschede.nl ...

Bijlage 15 Archeologie - ruimtelijkeplannen.enschede.nl ...

Bijlage 15 Archeologie - ruimtelijkeplannen.enschede.nl ...

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

PlangebiedUsseleres-Noord<br />

(GemeenteEnschede)<br />

Inventariserendarcheologischveldonderzoek<br />

Karterendefase<br />

Drs.E.A.Schorn<br />

Maart 2004<br />

BAAC-rapport 03.<strong>15</strong>3<br />

29<br />

27<br />

25<br />

23<br />

21<br />

19<br />

28<br />

26<br />

24<br />

22<br />

20<br />

18


PlangebiedUsseleres-Noord<br />

(GemeenteEnschede)<br />

Inventariserendarcheologischveldonderzoek<br />

Karterendefase<br />

Drs.E.A.Schorn<br />

Maart 2004<br />

BAAC-rapport 03.<strong>15</strong>3<br />

29<br />

27<br />

25<br />

23<br />

21<br />

19<br />

28<br />

26<br />

24<br />

22<br />

20<br />

18


Colofon<br />

ISBN: 90-5985-101-3<br />

Autorisatie: drs. H.M.P. Bouwmeester (senior archeoloog)<br />

Projectleider: drs. E.A. Schorn<br />

Auteur: drs. E.A. Schorn<br />

Redactie: drs. E.A. Schorn<br />

dr. ir. L.A. Tebbens<br />

Veldwerk: drs. L.J.H. Dentener<br />

drs. T. Nales<br />

drs. E.A. Schorn<br />

drs. R.M. van der Zee<br />

Kartografie: drs. B. de Groot<br />

J. Heersink<br />

Grafische<br />

Vormgeving: ing. R. Koster<br />

Vondstdeterminatie: drs. J.R. Mooren (vuursteen)<br />

drs. S.M.J.P. Verneau-Peeters (vuursteen)<br />

drs. T.A. Spitzers (aardewerk)<br />

drs. H.M.P. Bouwmeester (aardewerk)<br />

Copyright: Gemeente Enschede / BAAC bv, Deventer<br />

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm<br />

of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de gemeente Enschede en/of<br />

BAAC bv te Deventer.<br />

BAAC bv<br />

Onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, <strong>Archeologie</strong>, Architectuur- en Cultuurhistorie<br />

Graaf van Solmsweg 103 Hofstraat 4-6<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch 7411 PD Deventer<br />

Tel.: (073) 61 36 219 Tel.: (0570) 67 00 55<br />

Fax: (073) 61 49 877 Fax: (0570) 618 430<br />

E-mail: denbosch@baac.<strong>nl</strong> E-mail: deventer@baac.<strong>nl</strong>


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

Inhoud<br />

1 I<strong>nl</strong>eiding 2<br />

1.1 Onderzoekskader 2<br />

1.2 Doel- en vraagstellingen 2<br />

1.3 Opzet van het onderzoek 2<br />

1.4 Ligging van het gebied 2<br />

2 Werkwijze 4<br />

2.1 Bureauonderzoek 4<br />

2.2 Inventariserend veldonderzoek 4<br />

3 Resultaten bureauonderzoek 6<br />

3.1 Geologie, geomorfologie en reliëf 6<br />

3.2 Bodem 8<br />

3.3 Bekende archeologische waarden 9<br />

3.4 Historische landschappelijke ontwikkeling 10<br />

4 Resultaten veldonderzoek 14<br />

4.1 I<strong>nl</strong>eiding 14<br />

4.2 Geologie, geomorfologie en reliëf <strong>15</strong><br />

4.3 Bodem 16<br />

4.4 Archeologische resultaten oppervlaktekartering 17<br />

4.5 Archeologische resultaten boorkartering 19<br />

4.6 Archeologische interpretatie 22<br />

5 Conclusies en aanbevelingen 25<br />

5.1 Conclusies bureauonderzoek 25<br />

5.2 Conclusies veldonderzoek 25<br />

5.3 Aanbevelingen 26<br />

6 Literatuur en kaarten 27<br />

<strong>Bijlage</strong>n<br />

<strong>Bijlage</strong> 1: Archeologische- en geologische tijdvakken<br />

<strong>Bijlage</strong> 2: Oppervlaktekarteringskaart<br />

<strong>Bijlage</strong> 3: Boorpuntenkaart met archeologische indicatoren<br />

<strong>Bijlage</strong> 4: Lithologisch en bodemkundig profiel A-A’<br />

<strong>Bijlage</strong> 5: Determinatielijst oppervlaktevondsten en boorvondsten<br />

<strong>Bijlage</strong> 6: Indicatore<strong>nl</strong>ijst<br />

<strong>Bijlage</strong> 7: Zones met verwachte concentraties van nederzettingssporen<br />

<strong>Bijlage</strong> 8: Archeologische verwachtingskaart.<br />

<strong>Bijlage</strong> 9: Paleoreliëfkaart<br />

1


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

1.1 Onderzoekskader<br />

In opdracht van de gemeente Enschede heeft het onderzoeks- en adviesbureau voor<br />

Bouwhistorie, <strong>Archeologie</strong>, Architectuurhistorie en Cultuurhistorie (BAAC bv) een<br />

Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek (IVO) verkennende fase uitgevoerd ten<br />

behoeve van het plangebied Usseler es Noord. Aa<strong>nl</strong>eiding voor dit onderzoek is de<br />

geplande realisatie van een bedrijventerrein. Hierbij zijn bodemingrepen te verwachten,<br />

waardoor eventueel aanwezige archeologische waarden kunnen worden verstoord.<br />

1.2 Doel- en vraagstellingen<br />

Het doel van het Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek is tweeledig:<br />

1. Het verkrijgen van inzicht in de landschappelijke ligging van eventueel aanwezige<br />

archeologische resten, in het bijzonder de geologische, geomorfologische en<br />

bodemkundige opbouw ter plaatse, voor zover archeologisch relevant.<br />

2. Het verkrijgen van inzicht in de aard, omvang, ouderdom, gaafheid en conservering<br />

van de archeologische resten ter plaatse.<br />

Om de bovengenoemde doelstellingen te realiseren, luiden de onderzoeksvragen voor<br />

het studiegebied:<br />

- Welke delen van het onderzoeksgebied waren landschappelijk gezien geschikt<br />

voor bewoning?<br />

- Welke delen van het onderzoeksgebied zijn verstoord en tot welke diepte?<br />

- Wat is de locatie van de aangetroffen vindplaatsen?<br />

- Waaruit bestaan de archeologische resten en wat is de ouderdom daarvan?<br />

- Wat is de horizontale en verticale verspreiding van de archeologische resten?<br />

- Aan welke sitetypen kunnen de archeologische resten worden toegeschreven?<br />

- Wat is de (verwachte) conservering en gaafheid van de archeologische resten?<br />

1.3 Opzet van het onderzoek<br />

Het onderzoek is gesplitst in twee delen: een bureauonderzoek gevolgd door een<br />

inventariserend veldonderzoek. Het doel van het bureauonderzoek is het verwerven<br />

van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende of verwachte<br />

archeologische waarden, binnen het onderzoeksgebied. Bij het inventariserend<br />

veldonderzoek is met behulp van waarnemingen in het veld deze informatie getoetst en<br />

aangevuld.<br />

In dit rapport zijn de resultaten van het onderzoek beschreven. Op basis van deze<br />

resultaten zijn aansluitend aanbevelingen gegeven over de eventueel noodzakelijke<br />

bescherming van het gebied of mogelijk vervolgonderzoek.<br />

Het veldwerk van dit onderzoek heeft plaatsgevonden in december 2003 en januarifebruari<br />

2004. Het onderzoek is uitgevoerd volgens het Programma van Eisen van de<br />

provinciaal archeoloog van Overijssel (drs. S. Wentink) en conform het handboek<br />

Kwaliteitsnorm Nederlandse <strong>Archeologie</strong> (KNA), versie 2.0.<br />

1.4 Ligging van het gebied<br />

Het onderzoeksgebied is gelegen in de gemeente Enschede in de provincie Overijssel.<br />

Het plangebied Usseler es Noord ligt ten zuidwesten van Enschede en behoort tot het<br />

2


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

buitengebied (fig. 1.1). Het plangebied is totaal <strong>15</strong>5 hectare groot. Het bedrijventerrein<br />

zal uit 60 hectare uitgeefbare kavels bestaan en 25 hectare ontwikkeling openbaar<br />

gebied, zodat de totale grootte 85 hectare gaat bedragen. Het onderzoeksgebied wordt<br />

begrensd door de volgende wegen: Westerval (noordwesten), Usselerrondweg<br />

(noordoosten) en de A35 (zuiden).<br />

Het huidige grondgebruik bestaat uit grasland en akkerland en de daarbij behorende<br />

boeren erven.<br />

De volgende twee coördinatenparen, volgens het rijksdriehoek-meetsysteem, geven de<br />

ligging van het onderzoeksgebied aan:<br />

Zuidwesthoek: X: 253.250 / Y: 469.250<br />

Noordoosthoek: X: 255.600 / Y: 470.625<br />

Figuur 1.1 Ligging onderzoeksgebied<br />

3


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

2 Werkwijze<br />

2.1 Bureauonderzoek<br />

Tijdens het bureauonderzoek is aan de hand van bestaande bronnen informatie<br />

verzameld betreffende bestaande archeologische waarden. Bij de inventarisatie van<br />

bekende archeologische waarden is gebruik gemaakt van de volgende gegevens:<br />

- het Centraal Archeologisch Archief (CAA)<br />

- het Centraal Monumenten Archief (CMA)<br />

- Archeologisch Informatie Systeem (ARCHIS)<br />

- Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW)<br />

- de bodemkaart<br />

- de geomorfologische kaart<br />

- de geologische kaart<br />

- relevante achtergrondliteratuur (zie literatuurlijst)<br />

2.2 Inventariserend veldonderzoek<br />

Naar aa<strong>nl</strong>eiding van het bureauonderzoek is het veldonderzoek uitgevoerd. De totale<br />

grootte van het plangebied bedraagt circa <strong>15</strong>5 hectare, waarbinnen een<br />

bedrijvengebied van 85 hectare wordt ontwikkeld. De locatie van het bedrijvengebied<br />

binnen het plangebied ligt nog niet vast. Daarom laat de gemeente Enschede alle<br />

terreinen met een middelhoge tot hoge archeologische verwachtingswaarde binnen het<br />

plangebied onderzoeken. Op grond van deze archeologische verwachtingswaarden<br />

moet circa 105 hectare van het totale plangebied van <strong>15</strong>5 hectare archeologische<br />

onderzocht worden. Het veldonderzoek bestaat uit een oppervlaktekartering (ook wel<br />

veldkartering genoemd) en een boorkartering.<br />

Oppervlaktekartering<br />

Ongeveer 72 hectare van het onderzoeksgebied bestaat uit bouwland, waarop in<br />

tegenstelling tot grasland een oppervlaktekartering is uitgevoerd. Een<br />

oppervlaktekartering is mogelijk aangezien door ploegen eventueel aanwezige<br />

archeologische indicatoren als aardewerk en vuursteen aan het oppervlak komen te<br />

liggen en daardoor zichtbaar zijn. Er is een extensieve oppervlaktekartering verricht,<br />

waarbij de akkers in banen met een onderlinge afstand van circa 10 meter zijn<br />

belopen.<br />

Er is gelet op het voorkomen van archeologische indicatoren. Archeologische<br />

indicatoren kunnen aanwijzingen zijn voor de aanwezigheid, ter plaatse of in de directe<br />

omgeving, van een archeologische vindplaats. Deze indicatoren kunnen bestaan uit<br />

bijvoorbeeld aardewerk, hutte<strong>nl</strong>eem, vuursteen, metaal, fosfaat, houtskool en<br />

(verbrand) bot. De vondsten zijn gemarkeerd en later met behulp van meetlinten<br />

ingemeten ten opzichte van de kadastrale grenzen. Alleen de relevante archeologische<br />

indicatoren (die duiden op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats) zijn<br />

verzameld en gedetermineerd.<br />

Booronderzoek<br />

Het totale onderzoeksgebied van 105 hectare, bestaande uit zowel bouwland als<br />

grasland, is door middel van een booronderzoek onderzocht om vast te stellen of het<br />

bodemprofiel en archeologische indicatoren aa<strong>nl</strong>eiding geven te veronderstellen dat er<br />

4


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

archeologische resten aanwezig zijn. Tevens is tijdens het booronderzoek vastgesteld<br />

of en waar de bodem verstoord is.<br />

Het onderzoek is conform het Programma van Eisen uitgevoerd met een Edelmanboor<br />

met een diameter van <strong>15</strong> cm. Onderzoek met de Edelmanboor met een diameter van<br />

<strong>15</strong> cm heeft in vergelijking tot een Edelmanboor met een diameter van 7 cm als<br />

voordeel dat een groter bodemmonster door middel van zeven op archeologisch<br />

materiaal kan worden onderzocht. De trefkans is daarbij groter dan bij een<br />

Edelmanboring. Tijdens het booronderzoek is de lithologische opbouw van de bodem<br />

gedetailleerd beschreven volgens de NEN 5104. Gelijktijdig is de bodemkundige<br />

opbouw bekeken, zodat inzicht is verkregen in hoeverre het bodemprofiel intact is. De<br />

intactheid van het bodemprofiel bepaalt de gaafheid van een archeologische vindplaats<br />

als deze zich in het bodemvormende laagpakket bevindt.<br />

De boringen zijn volgens een boorraster van 40 x 50 m uitgezet. Dit raster bestaat uit<br />

boorraaien die 40 m uit elkaar liggen, waarbij binnen de raai om de 50 m een boring<br />

wordt gezet. In de opeenvolgende raaien verspringen de boringen 25 m ten opzichte<br />

van elkaar. Hierdoor ontstaat een zo gelijkmatig mogelijke verdeling van de boringen<br />

over het oppervlak, waarbij de kans op het aantreffen van archeologische waarden per<br />

oppervlak statistisch gezien even groot is. Om de kans op het aantreffen van<br />

archeologische indicatoren zo groot mogelijk te laten zijn, zijn de boringen uitgevoerd<br />

tot tenminste 25 cm in de schone C-horizont. De grondmonsters zijn door middel van<br />

een zeef met een maaswijdte van 4 mm onderzocht op de aanwezigheid van<br />

archeologische vondsten in de bodem.<br />

Op plaatsen waar het reliëf, de bodemopbouw, archeologische indicatoren in de<br />

boringen of vondsten aan het oppervlak aa<strong>nl</strong>eiding gaven tot nader onderzoek zijn ten<br />

behoeve van de waardering (bepalen van de omvang, ouderdom, aard, gaafheid en<br />

conservering van een vindplaats) aanvullende boringen gezet. Hierbij is het bestaande<br />

boornet verdicht tot 20 x 25 meter. De boringen zijn op dezelfde wijze uitgevoerd en<br />

beschreven als bij het boornet van 40 x 50 meter. In totaal zijn er 62 aanvullende<br />

boringen uitgevoerd.<br />

De locaties (x, y) van de boringen zijn met behulp van meetlinten ingemeten en de<br />

hoogteligging ten opzichte van NAP (Nieuw Amsterdams Peil) is met behulp van een<br />

waterpasinstrument bepaald.<br />

5


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

3 Resultaten bureauonderzoek<br />

3.1 Geologie, geomorfologie en reliëf<br />

Het onderzoeksgebied is gelegen in het oostelijk zandgebied (Berendsen, 2000). Het<br />

oostelijk zandgebied is het gebied ten oosten van de rivierklei van de Gelderse IJssel<br />

en de Oude IJssel. De noordgrens valt vrijwel samen met de Overijsselse Vecht. Het<br />

oostelijk zandgebied wordt gekenmerkt door een sterk verbrokkeld reliëf: op korte<br />

afstanden komen grote verschillen voor in hoogteligging, bodemtypen en<br />

waterhuishouding. Het gebied helt in grote lijnen gezien af van ongeveer 40 m bij de<br />

Nederlands-Duitse grens naar circa 2 m + NAP in het Salland. Lokaal komen<br />

geïsoleerde heuvels en heuvelruggen voor tot een maximale hoogte van 85 m. De<br />

bedekking van het gebied ten tijde van het Pleistoceen (bijlage 1)door het landijs in het<br />

Saalien is van grote betekenis geweest voor de huidige reliëfverschillen in het<br />

landschap.<br />

Er komen enkele stuwwallen voor uit het Saalien (zie bijlage 1). De meest oostelijke<br />

stuwwallen van het oostelijk zandgebied bestaan gedeeltelijk uit tertiaire fijnzandige en<br />

kleiige mariene (= zee) afzettingen. Het tertiair is een geologisch tijdvak (62,5-2,5<br />

miljoen jaar geleden). De tertiaire afzettingen liggen in dit gebied op geringe diepte<br />

onder het maaiveld en konden daardoor worden meegestuwd. De stuwwallen in het<br />

oostelijk zandgebied zijn voor een deel door het ijs overreden; dit blijkt uit het<br />

voorkomen van keileem op de gestuwde afzettingen. In de Achterhoek en Twente<br />

komen vrij dikke grondmorene pakketten (keileem) voor. Grondmorene is sediment dat<br />

door de schurende werking van het landijs onder het ijs ontstaat. De keileem is vrij<br />

ondoorlatend waardoor de grondwaterstanden lokaal hoog zijn.<br />

In het grootste deel van het oostelijk zandgebied bestaat het pleistocene oppervlak uit<br />

dekzand en fluvioperiglaciale afzettingen (Twente Formatie) die in de laatste ijstijd (het<br />

Weichselien) zijn afgezet (bijlage 1). Het reliëf wordt gekenmerkt door vlakke,<br />

afvoerloze depressies en dekzandkopjes, afgewisseld met langgerekte ruggen.<br />

Langgerekte dekzandruggen met een west-oost oriëntatie komen vooral in Salland<br />

voor. Dekzand is zand dat door de wind is afgezet. Fluvioperiglaciale afzettingen zijn<br />

afzettingen die door de rivier zijn afgezet onder koude klimaatcondities.<br />

Plaatselijk komen smalle stroken holocene beekafzettingen (Singraven Formatie) voor.<br />

Deze afzettingen kunnen bestaan uit matig fijn tot zeer grof zand met lokaal leem of<br />

veen.<br />

Volgens de geologische kaart (RGD, 2000) bestaat het centrale deel (Usseler es) van<br />

het onderzoeksgebied uit grondmorene (Dr6: meestal keileem, grindhoudend lemig<br />

zand en leem, met stenen en blokken) met een dekzandbedekking dunner dan 2 m. In<br />

het geval van de Usseler es is de grondmorene enigszins gemodelleerd waarbij een<br />

drumlin-achtige vorm (druppelvormige heuvel) is ontstaan. Deze heeft een duidelijke<br />

noord-zuid richting die een indicator is voor de stromingsrichting van het landijs. Het<br />

gebied rondom de Usseler es bestaat voornamelijk uit fluvioperiglaciale afzettingen met<br />

een dikte van meer dan 2 m (Tw4: fijn tot grof zand, plaatselijk met leem en/of<br />

vee<strong>nl</strong>agen). Aan de zuidoostzijde van de es bevindt zich een oost-west georiënteerd<br />

dekzandpakket met een dikte van meer dan 2 m (Tw3: zeer fijn tot matig fijn zand,<br />

vaak iets lemig).<br />

Volgens de geomorfologische kaart (Stiboka, 1979) bestaat het centrale deel (Usseler<br />

es) van het onderzoeksgebied uit een hoge grondmorene (10B14) al dan niet bedekt<br />

6


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

met dekzand en/of een oud bouwlanddek (figuur 3.1). Ter hoogte van het midden van<br />

de es en aan de oostzijde gelegen is een droog dal (2R3) aanwezig (al dan niet met<br />

dekzand of löss). Ten zuidoosten van de es bevindt zich een relatief laaggelegen<br />

vlakte van grondmorene (2M5) al dan niet met welvingen, bedekt met dekzand. In deze<br />

vlakte bevindt zich ook een dalvormige laagte (2R2) zonder veen. Ten westen van de<br />

es bevindt zich een relatief hooggelegen vlakte van grondmorene al dan niet met<br />

welvingen, bedekt met dekzand, zwak golvend. Ook bevinden zich aan de westzijde<br />

van de es twee gordeldekzandruggen (3K16 en 4K16), al dan niet bedekt met een oud<br />

bouwlanddek, die ongeveer oost-west zijn georiënteerd.<br />

Figuur 3.1 Geomorfologische kaart van het onderzoeksgebied<br />

7


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

3.2 Bodem<br />

Volgens de bodemkaart (Stiboka, 1979) bestaat de bodem in het onderzoeksgebied<br />

voor meer dan 80% uit hoge zwarte enkeerdgronden (zEz21), die uit leemarm en zwak<br />

lemig fijn zand bestaan. Deze strekken zich uit tot ver buiten het centrale deel (Usseler<br />

es) van het onderzoeksgebied. Dit bodemtype wordt meestal aangetroffen op de hoger<br />

en dus droger gelegen zandgronden, die in gebruik zijn als akkerland. Enkeerdgronden<br />

zijn gronden met een niet vergraven, humushoudende bovengrond die dikker is dan 50<br />

cm. Deze worden doorgaans ook wel esdekken genoemd. Een esdek is ontstaan door<br />

het eeuwe<strong>nl</strong>ang opbrengen van potstalmest op de akker. De mest bestond uit plaggen<br />

die in de stal werden gelegd om de uitwerpselen van het gestalde vee op te vangen.<br />

De plaggen werden met de uitwerpselen als mest op de akker gebracht. Op deze wijze<br />

kon een akkercomplex op zandgrond gedurende eeuwen jaarlijks opnieuw bebouwd<br />

worden zonder dat de bodem uitgeput raakte. De vorming van een esdek kan<br />

teruggaan tot de 11 e eeuw, maar stamt meestal uit de 13 e eeuw of later. Bestond de<br />

mest uit bosstrooisel of grasplaggen, dan ontstond een bruin esdek. Zwarte<br />

enkeerdgronden wijzen op een gebruik van heideplaggen. Op deze wijze kon het land<br />

rond het akkercomplex gedeeltelijk ontgrond raken, terwijl de akkergrond tot ruim een<br />

meter opgehoogd kon worden.<br />

Bij opgravingen van middeleeuwse boerderijen zijn tot dusverre nog geen resten van<br />

potstallen aangetroffen (Vervloet, 1986). Dit leidt tot de gedachte dat aanvankelijk de<br />

mest en de plaggen in de open lucht met elkaar werden vermengd. De potstal wordt<br />

beschouwd als een relatief recente landbouwtechnische verbetering, die een<br />

doelmatiger gebruik van de mest mogelijk maakte. In de 18 e en 19 e eeuw bereikte het<br />

potstalsysteem waarschij<strong>nl</strong>ijk de uiterste graad van perfectie.<br />

In gebieden met esdekken dient rekening te worden gehouden met een rijk<br />

bodemarchief. Aangezien het oorspronkelijke oppervlak vanaf de Middeleeuwen is<br />

opgehoogd betekent dit dat de eventueel aanwezige archeologische resten uit de<br />

perioden van vóór de Middeleeuwen meestal goed bewaard zijn gebleven.<br />

Een karakteristiek bodemprofiel van een hoge zwarte enkeerdgrond in het<br />

onderzoeksgebied ziet er volgens de bodemkaart als volgt uit:<br />

Tabel 3.1: Kenmerken en horizonten van een enkeerdgrond (Stiboka,1979)<br />

Horizont Diepte in cm Omschrijving<br />

Aanp 0-30<br />

Cultuurdek<br />

Aan2<br />

30-80<br />

B2b Oud profiel 80-110<br />

Zeer donkergrijs, zeer humeus,<br />

zwak lemig, fijn zand<br />

Zeer donkergrijs, zeer humeus,<br />

zwak lemig, fijn zand<br />

Donker roodbruin, zwak lemig, fijn<br />

zand<br />

BCb Oud profiel 110-130 Bruinoranje, zwak lemig, fijn zand<br />

C11b 130-140 Oranjegeel, zwak lemig, fijn zand<br />

Moedermateriaal<br />

C12b<br />

140-<strong>15</strong>0 Geel, zwak lemig, fijn zand<br />

Door bodemvorming kunnen in het sediment vaak de volgende drie hoofdhorizonten<br />

worden onderscheiden (zie tabel), namelijk: de A-horizont, de B-horizont en de C-<br />

8


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

horizont. De A-horizont is een minerale of moerige horizont waarin de organische stof<br />

geheel of vrijwel geheel is omgezet. De B-horizont is een minerale (soms moerige)<br />

horizont waarin een of meer van de volgende kenmerken voorkomen:<br />

1. inspoeling van kleimineralen, sesquioxyden of humus uit hoger liggende<br />

horizonten, al dan niet in combinatie.<br />

2. nagenoeg volledige homogenisatie met bovendien zodanige veranderingen dat:<br />

a. nieuwvorming van kleimineralen is opgetreden, en/of<br />

b. sesquioxyden zijn vrijgekomen, of<br />

c. een blokkige of samengestelde prismatische bodemstructuur is ontstaan.<br />

De onder 1 genoemde B-horizont wordt ook wel de inspoelingshorizont genoemd.<br />

Sesquioxyden zijn ijzer- of aluminiumverbindingen die ontstaan door verwering van<br />

primaire mineralen. De onder 2 genoemde B-horizont is ter plaatse veranderd en wordt<br />

ook wel structuur-B genoemd. De C-horizont is een moerige of minerale laag, die<br />

weinig of niet is veranderd door bodemvormende processen, die een A- en B-horizont<br />

zouden kunnen doen ontstaan. Vaak bevindt zich aan de onderzijde van de A-horizont<br />

een E-horizont (ook wel uitspoelingshorizont genoemd), die door uitspoeling is verarmd<br />

aan humus, kleimineralen en/of sesquioxyden en is daardoor lichter van kleur. Zand uit<br />

de E-horizont van podzolgronden wordt wel loodzand genoemd. De kleine b staat voor<br />

begraven bodemlagen in verband met het aanwezige esdek.<br />

Andere aanwezige bodemtypen in het lager gelegen deel van het onderzoeksgebied<br />

zijn de veldpodzolen (op 12% van het oppervlak aanwezig), de beekeerdgronden (op<br />

5% van het oppervlak aanwezig) en de laarpodzolen (op 3% van het oppervlak<br />

aanwezig).<br />

3.3 Bekende archeologische waarden<br />

Voor het bureauonderzoek zijn de archeologische vondstmeldingen van het<br />

onderzoeksgebied uit het ARCHIS archief van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig<br />

Bodemonderzoek (ROB) geïnventariseerd. Uit dit archief blijkt dat er uit het<br />

onderzoeksgebied zelf geen vondstmeldingen en of archeologische terreinen bekend<br />

zijn. De meest nabije, ten noordoosten en twee direct aan de zuidgrens (A35) gelegen,<br />

vindplaatsen betreffen de waarnemingsnummers: 22211, 24374 en 24474.<br />

Vindplaats 22211 betreft een opgraving op de Elferink Es (fig. 1.1, pag. 3) waar<br />

verschillende sporen (huisplattegronden, begravingen en ontginningsgreppels),<br />

aardewerk en vuursteen zijn aangetroffen uit de periode Mesolithicum-Late<br />

Middeleeuwen. Centraal onder de 6 hectare grote es loopt een noord-zuid gerichte<br />

dekzandrug, waarop de grondsporen voorkomen. Deze sporen lopen naar het noorden<br />

door. De mesolithische bewoningsresten zijn schaars. Van de Late IJzertijd<br />

grondsporen is ruim ¼ hectare opgeg raven.<br />

Vindplaats 24374 betreft een opgraving ten behoeve van de aa<strong>nl</strong>eg van de A35 waar<br />

begravingssporen (kringgreppels), nederzettingssporen (voorraadkuil, enkele<br />

(paal)kuilen) aardewerk en vuursteen uit de Midden IJzertijd zijn aangetroffen. De<br />

ligging van de vindplaats is weergegeven bijlage 2. Op grond van het aangetroffen<br />

aardewerk in één van de kringgreppels, blijkt dat het om grafheuveltjes uit de Midden<br />

IJzertijd gaat. De nederzettingssporen komen waarschij<strong>nl</strong>ijk uit dezelfde periode.<br />

Vindplaats 24474 betreft ook een opgraving ten behoeve van de aa<strong>nl</strong>eg van de A35<br />

waar sporen van een boerenerf met spieker, gelegen tussen twee sloten, en laat<br />

middeleeuws aardewerk zijn aangetroffen. De ligging van de vindplaats is<br />

weergegeven bijlage 2.<br />

9


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

In de directe omgeving van de Usseler es ligt de Josink Esch (fig. 1.1, pag. 3). Ook bij<br />

de ontwikkeling van de Josink Esch zijn archeologische sporen en vondsten<br />

aangetroffen uit de periode Mesolithicum-Late Middeleeuwen (ADC Rapport 128,<br />

2002). De resultaten van dit onderzoek zijn nog niet in Archis verwerkt.<br />

De Indicatieve Kaart Archeologische Waarden geeft aan dat het plangebied bestaat uit<br />

delen met een lage, een middelhoge en hoge archeologische verwachtingswaarde.<br />

Alle delen met een middelhoge tot hoge archeologische verwachtingswaarde binnen<br />

het plangebied onderzoeken komen voor archeologisch onderzoek in aanmerking.<br />

Deze verwachtingswaarde is gebaseerd op landschappelijke kenmerken van het<br />

terrein, zoals bodemgesteldheid en geomorfologie. Op grond van deze archeologische<br />

verwachtingswaarden is circa 105 hectare van het totale plangebied van <strong>15</strong>5 hectare<br />

onderzocht worden.<br />

Archeologische onderzoeksresultaten op de bovengenoemde met de Usseler es<br />

vergelijkbare kleinere essen en de archeologische onderzoeksresultaten bij de aa<strong>nl</strong>eg<br />

van de A35 door de Usseler es doen vermoeden dat het archeologische potentieel van<br />

de Usseler es wel eens zeer rijk kan zijn.<br />

3.4 Historische landschappelijke ontwikkeling<br />

Voor de historische landschappelijk ontwikkeling wordt voor een groot deel de visie van<br />

Ad Verlinde en van Zuidam (in Rappol, 1993) gevolgd.<br />

Er blijkt een duidelijke relatie te zijn tussen de geomorfologie en woo<strong>nl</strong>ocaties uit<br />

vroegere perioden. Bijna zonder uitzondering blijken, de door prehistorische en vroeghistorische<br />

bewoners (10 e /11 e eeuw na Chr.) uitgekozen terreinen voor bewoning,<br />

bewerking en begraving in Overijssel te bestaan uit: reliëfrijke oftewel hoge dekzanden<br />

(inclusief de later erop ontstane stuifzanden), stuwwallen en smeltwaterafzettingen.<br />

Niet minder dan bijna tweederde deel van Overijssel was van nature niet geschikt voor<br />

bewoning in de periode 6000 v. Chr. tot 1000 na Chr. Het onbewoonbare deel bestond<br />

uit lage dekzanden, moerassen, dalen, alsmede de meeste beek- en rivierafzettingen.<br />

Van het bewoonbare deel werd ruwweg de helft niet benut. De belangrijkste redenen<br />

daarvoor zijn:<br />

• Delen van de stuwwallen bestonden door de aanwezigheid van tertiaire klei en<br />

keileem uit te zware en te natte gronden.<br />

• Het ontbreken van oppervlaktewater op de stuwwal in combinatie met de<br />

minerale armoede van de grove zanden.<br />

• Geïsoleerde ligging van bewoonbare locaties temidden van onbewoonbaar<br />

gebied.<br />

Uiteindelijk resteert nog maar ruwweg 1/6 deel van het oppervlak dat geschikt is voor<br />

bewoning.<br />

De boven geschetste situatie geldt dus vooral de tijdsruimte tussen circa 6000 v. Chr.<br />

en 100 na. Chr. Voor het vroege Mesolithicum en het late Laat Paleoliticum (periode<br />

van circa <strong>15</strong>.000-6000 v. Chr.) geldt voor zover bekend in Oost-Nederland hetzelfde<br />

verspreidingsbeeld.<br />

Voor het Vroeg- en Midden Paleolithicum (ouder dan 35.000 v. Chr.) is de aard en de<br />

verspreiding van vondsten anders. Er zijn geen grondsporen uit die tijd bekend. De<br />

enige geomorfologische eenheden aan de oppervlakte die oud genoeg zijn om er<br />

10


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

dergelijke vondsten op aan te treffen zijn de stuwwallen. Tot 1993 is pas één<br />

middenpaleolithisch vondstcomplex op de Overijsselse stuwwallen aangetroffen.<br />

Wanneer het Paleolithicum evenals de late Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd buiten<br />

beschouwing wordt gelaten, dan resteert een tijdvak van 10.000 jaar. In die 10.000 jaar<br />

is de typische dekzandprovincie Overijssel qua bewoonbaarheid te karakteriseren als<br />

een eilandenrijk. In dat opzicht vormen Salland en Twente een geheel andersoortig<br />

gebied dan de grote “massieven” van de Veluwe en Drenthe. Het zijn vooral de<br />

langgerekte hogere zandige gronden, langs beken, rivieren en stuwwallen, die als ware<br />

natuurlijke wegen door het landschap vormden, die de voorkeur van de pre- en vroeg<br />

historische bevolking kregen.<br />

Landgebruik<br />

In de Middeleeuwen overheerste in de gebieden met hoger gelegen droge<br />

zandgronden de roggeverbouw. In de 5 e of 6 e eeuw verdrong de rogge de tarwe,<br />

omdat rogge minder eisen stelt aan de bodem en daarom redelijk gedijt op dit type<br />

grond.<br />

In minder droge zandgebieden en in andere gebieden, waar meer beekdalen<br />

voorkwamen, zoals in Overijssel, Drenthe en Brabant was een andere ruimtelijke<br />

inrichting gebruikelijk. Hier dienden de hogere zandgronden als akkers en de lagere<br />

zandgronden en beekdalen als wei- en hooiland. Ook werd op de lagere delen wel<br />

haver verbouwd. Zelfs onder natte omstandigheden bood dit gewas nog goede<br />

groeiresultaten.<br />

Vanaf de 10 e /11 e eeuw zijn in Overijssel en Drenthe ingrijpende veranderingen van<br />

woo<strong>nl</strong>ocaties, ontginningen, esaa<strong>nl</strong>eg en drainages begonnen. Woonplekken van de<br />

boerderijen werden verschoven van de hogere zandgronden naar de voet ervan.<br />

Woon- en begraafsporen onder esdekken dateren dan ook meestal uit de perioden<br />

voorafgaand aan de 10 e eeuw. De nederzettingen van de IJzertijd tot en met de<br />

Vroege Middeleeuwen lagen ongeveer 2 km uit elkaar en de gehuchten omvatten<br />

meestal 1-3 boerderijen. Ieder mini-dorpje had ongeveer 4 km² nodig. Het aantal<br />

boerderijen in de nederzettingen breidde zich in de 10 e /11 e eeuw aanzie<strong>nl</strong>ijk uit.<br />

Daarnaast vond er samentrekking van boerderijen in een dorpskern plaats, terwijl<br />

daarvoor de boerderijen verspreid lagen over het dorpsterritorium te midden van hun<br />

eigen akkers. In een dergelijke situatie wordt daarom wel gesproken van een overgang<br />

van landbinding naar burenbinding. Ook werden er nederzettingen gesticht in tot<br />

dusverre onontgonnen gebieden. Hoe de onderlinge samenhang van genoemde<br />

ontwikkelingen is geweest en waardoor ze in gang zijn gezet staat allerminst vast.<br />

Gezien het grote aantal nieuwe nederzettingen en ontginningen is de veronderstelling<br />

van een aanzie<strong>nl</strong>ijke bevolkingstoename sinds de 10 e eeuw onvermijdelijk. De<br />

toename van de gemiddelde bedrijfsvoering lijkt te wijzen op vergroting van de<br />

agrarische productie als gevolg van technische verbeteringen. De i<strong>nl</strong>ijving in het<br />

Frankische Rijk heeft naar het zich laat aanzien het realiseren van agrarische<br />

overschotten bewerkstelligd en tevens noodzakelijk gemaakt, vanwege de<br />

economische verplichting bij te dragen aan de instandhouding van de staat. Dit<br />

gebeurde door middel van de uitgifte van privileges via het grootgrondbezit en door het<br />

leenstelsel. De ontwikkeling van kernnederzettingen is wellicht te danken aan de<br />

gewijzigde akkerbouw, die leidde tot grotere akkers en verhoogde opbrengsten.<br />

Burenbinding was wenselijk in verband met de bouwdwang, het binnenhalen van de<br />

oogst en stoppelbeweiding.<br />

11


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

Plaggenbemesting<br />

Kenmerkend voor de laat middeleeuwse landbouw op de zandgronden is de<br />

plaggenbemesting. De introductie van plaggenbemesting hing samen met de overgang<br />

op een veel intensievere vorm van akkerbouw, de zogenaamde “eeuwige<br />

roggeverbouw”. Hierbij werd in oktober rogge ingezaaid, in augustus van het jaar erop<br />

geoogst en in oktober opnieuw ingezaaid, zodat de akkers per jaar slechts twee<br />

maanden braak lagen. Braakligging in de winter kwam in de Middeleeuwen vaker voor,<br />

waarbij een zomergraan zoals haver, gerst of vlas als tussengewas werd gebruikt. De<br />

precieze samenhang tussen de overschakeling op plaggenbemesting en de eeuwige<br />

roggebouw is niet bekend. Als redenen worden genoemd het op peil houden van de<br />

vruchtbaarheid van de akkerbodems bij uitbreiding van het akkerareaal, maar ook<br />

vergroting van het vochthoudend vermogen zou, vooral op de drogere zandgronden,<br />

van belang zijn geweest.<br />

Hoe het ook zij, plaggenbemesting en eeuwige roggebouw werden tussen de 10 e en<br />

de 14 e eeuw op grote schaal ingevoerd. De akkers bleven door deze bemesting<br />

permanent in gebruik. In Drenthe en Twente worden ze essen genoemd.<br />

Het gebruik van de karploeg met meerdere ingespannen dieren maakte het maken van<br />

bochten moeilijker. Om die reden ging men bij nieuwe ontginningen over tot de aa<strong>nl</strong>eg<br />

van zeer lange percelen. Op grond hiervan kunnen oudere delen van de essen worden<br />

onderscheiden van de uitbreidingen uit latere tijd. Wanneer lange, smalle percelen in<br />

dezelfde richting liggen, vaak aansluiten op de boerderijen en stuk voor stuk vanaf één<br />

zijde bereikbaar zijn spreekt men van éénstrepige essen. Deze komen met name voor<br />

in gebieden met een regelmatig hellend reliëf, zoals bijvoorbeeld op de flanken van<br />

stuwwallen.<br />

Ontbossing<br />

Vanaf de Middeleeuwen vindt er een grootschalige aantasting van het bosbestand<br />

plaats. Hierdoor werden vanaf de Late Middeleeuwen aaneengesloten bossen een<br />

zeldzaamheid. Heidevelden en graslanden domineerden voortaan het landschap.<br />

De bosbegroeiing werd aangetast door de aa<strong>nl</strong>eg van permanente akkers. Door de<br />

overbeweiding kon geen herstel van de bosvegetatie plaatsvinden. Daarnaast leverden<br />

de bossen bouwmaterialen en andere geriefmaterialen. Hout diende als brandstof voor<br />

verwarming, de bakoven en voor de productie van houtskool ten behoeve van de<br />

ijzersmelterij en de ijzerbewerking. Op veel plaatsen waren de gevolgen rampzalig. Er<br />

ontstonden zandverstuivingen, waardoor soms zelf verplaatsing van hele dorpen<br />

noodzakelijk werd.<br />

Verkaveling<br />

Esnederzettingen vormen een aanpassing aan gebieden met een onregelmatig reliëf,<br />

waar slechts beperkte, hogere en daardoor drogere delen van het terrein geschikt<br />

waren als akkerland. Die geschiktheid werd nog versterkt vanwege de grotere<br />

humusrijkdom, veroorzaakt de oorspronkelijke loofwoudvegetatie (bruine bosbodems<br />

of moderpodzolen). Het grasland lag in de meer uitgestrekte lagere terreindelen. Voor<br />

de bouw van boerderijen werd over het algemeen voor een situering bij de gronden die<br />

het meest intensief in gebruik waren gekozen, dus tussen akkerland en grasland, daar<br />

waar water op bereikbare afstand of in de diepte kon worden gewonnen.<br />

Het oudste permanente akkerland moet trouwens meestal in een zone buiten de essen<br />

worden gezocht, bij de betrekkelijk grote onregelmatig blokvormige en omwalde<br />

huiskampen, waarop de oudste boerderijen zijn te vinden.<br />

12


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

In Twente komen vooral veel esnederzettingen in de vorm van een kransesdorp voor.<br />

Deze zijn gelegen op vrij grote, maar betrekkelijk lage geïsoleerde zandopduikingen,<br />

die bijna helemaal door de es in beslag worden genomen. De es wordt geheel door<br />

boerderijen omkranst. Dit is de meest gunstige bewoningsvorm wanneer de es door<br />

grasland is omringd en omsloten wordt door woeste grond.<br />

Het kransesdorp van de Usseler es bij Enschede wordt beschouwd als het prototype<br />

van de oorspronkelijke occupatievorm. Rond de es is een zone met huiskampen<br />

aanwezig, waarop de boerderijen staan. In deze krans moet waarschij<strong>nl</strong>ijk het oudste<br />

permanente akkerland gezocht worden. De es is waarschij<strong>nl</strong>ijk pas later in gebruik<br />

genomen. De bezitsspreiding van het akkerland op de es is gering. Het ligt meestal<br />

geconcentreerd in de buurt van de boerderij. Dat wijst erop dat de hoeven ter plaatse al<br />

aanwezig waren toen de es werd opgedeeld. Opvallend is de éénstrepige verkaveling,<br />

die eveneens met een individuele occupatie vanaf de randen in verband kan worden<br />

gebracht. Anderzijds werkte de regelmatige afhelling deze structuur in de hand.<br />

In veel gevallen is de krans later secundair ontstaan, bijvoorbeeld als gevolg van een<br />

verhoogde ontginningsactiviteit door toename van de bevolking. Verspreiding vond<br />

plaats vanuit een kern of flank, of door het verplaatsen van hoeven naar de onderzijde<br />

van de es. Deze nieuwe boerderijen hebben vaak regelmatiger huiskampen of ze<br />

ontbreken. De boerderijen staan dan op de rand van de es.<br />

Uit bovenstaand verhaal blijkt dat door de gunstige landschappelijke ligging (relatief<br />

hoog) van het plangebied, de vele historische ontwikkelingen en de vorming van<br />

esdekken in het algemeen en van de Usseler es in het bijzonder er mogelijk een groot<br />

archeologisch potentieel te verwachten is.<br />

13


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

4 Resultaten veldonderzoek<br />

4.1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

Op alle akkerpercelen is een oppervlaktekartering uitgevoerd. Het totaal belopen<br />

oppervlak bedraagt ongeveer 72 hectare. De onderzochte percelen zijn onderverdeeld<br />

in 47 vakken (bijlage 2).<br />

Voor het booronderzoek zijn in eerste instantie 499 edelmanboringen uitgevoerd<br />

(bijlage 3). Voor het nader onderzoek ten behoeve van de waardering zijn 62 boringen<br />

uitgevoerd. Om tot 25 cm in het schone zand (C-horizont) te reiken moest er tussen 0,5<br />

m en 1,60 m diep worden geboord. Op de enkeerdgronden (grootste deel van het<br />

onderzoeksgebied) is tussen de 1,0 m en 1,60 m diep geboord. Het totaal aantal<br />

uitgevoerde boringen is lager dan begroot, doordat het te onderzoeken oppervlak na<br />

aftrek van de erven en wegen kleiner is geworden. De benodigde tijdsduur voor de<br />

begrote boringen is echter geheel benut voor de uitgevoerde boringen. De uitvoering<br />

van de boringen kostte veel meer tijd dan geschat, omdat er relatief diep moest worden<br />

geboord op de enkeerdgronden. Het oppervlak waarop archeologische vondsten zijn<br />

aangetroffen was veel groter dan verwacht en ook het aantal vondsten was relatief<br />

groot. Hierdoor moest een groter gebied veel intensiever gezeefd worden, wat<br />

eveneens veel meer tijd vergde. Op grond van de boringen is een oost-west profiel<br />

gemaakt, waarbij in het bovenste deel van het profiel de bodemkundige en in het<br />

onderste deel van het profiel de lithologische (gesteentesoort/grondsoort) informatie is<br />

weergegeven (bijlage 4).<br />

Hieronder worden de resultaten met betrekking tot de geologie, geomorfologie, reliëf,<br />

bodem en archeologie besproken. De resultaten worden in de volgende paragrafen per<br />

deelgebied besproken, waarvan de ligging is weergegeven in figuur 4.1.<br />

Figuur 4.1: Indeling onderzoeksgebied Usseler es<br />

14


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

4.2 Geologie, geomorfologie en reliëf<br />

Van west naar oost gaand kunnen er op grond van het reliëf drie gebieden worden<br />

onderscheiden: Het westelijke gebied met een hoogte tussen 29,50-31,00 m + NAP<br />

(fig. 4.1). Het centrale gebied (Usseler es) met een hoogte tussen de 31,00-36,50 m +<br />

NAP, waarbij het hoogste punt op het midden van de es is gelegen en de randen van<br />

de es op ongeveer 31,00 m + NAP liggen. Het oostelijke gebied met een hoogte tussen<br />

de 29,00-31,00 m + NAP. <strong>Bijlage</strong> 4 geeft een indruk van het aanwezige reliëf in het<br />

westelijke en centrale gebied. Ter beoordeling of het paleoreliëf (het aanwezige reliëf<br />

voor de aa<strong>nl</strong>eg van het esdek) verschilt van het huidige aanwezige reliëf is een<br />

paleoreliëfkaart van het onderzoeksgebied gemaakt (bijlage 9). Hiervoor is de dikte van<br />

het esdek afgetrokken van de gemeten maaiveldhoogte. Het paleoreliëf komt in grote<br />

lijnen overeen met het huidige reliëf, voor zover er sprake is van de aanwezigheid van<br />

slechts 1 esdek (zie paragraaf 4.6) .<br />

Uit het booronderzoek blijkt, dat er een grote overeenkomst bestaat tussen het<br />

oostelijke en westelijke gebied. Hier komen binnen 1,5 m -mv zwak tot matig siltige,<br />

goed gesorteerde fijnzandige (<strong>15</strong>0-210 µm) afzettingen voor, die tot de Formatie van<br />

Twente behoren. Plaatselijk komen leem en/of vee<strong>nl</strong>agen voor. In het centrale gebied<br />

komen binnen 1,5 m –mv, onder het antropogene esdek (50-80 cm dik), slecht<br />

gesorteerde zwak tot matig siltige, vaak iets tot sterk grindhoudende, fijnzandige tot<br />

matig grofzandige afzettingen voor. In de onderste lagen bevinden zich vaak stenen en<br />

keien. Deze afzettingen behoren tot de Formatie van Twente en de Formatie van<br />

Drenthe. Gezien de lithologie en de vorm betreft het een door het landijs<br />

gemodelleerde/gestuwde grondmorene (F. v. Drenthe) met in de toplaag een menging<br />

van grondmorene en dekzand (F. v. Twente). De slechte gesorteerdheid van het<br />

dekzand en de grindhoudendheid geven deze vermenging aan.<br />

Het lithologische profiel A-A’ (bijlage 4) laat een dwarsdoorsnede zien van het<br />

westelijke gebied en het centrale gebied. Ten westen van boring 65 bevinden zich<br />

fijnzandige en goed gesorteerde afzettingen (noordelijke dekzandrug) van de Formatie<br />

van Twente en ten oosten van boring 65 bevinden zich matig fijnzandige tot matig<br />

grofzandige (iets grindhoudend) en slecht gesorteerde afzettingen van de Formatie van<br />

Drenthe met een kleine bijmenging van de Formatie van Twente. In het zuidelijke deel<br />

van het centrale gebied gaan bovengenoemde zandige afzettingen over in lemige<br />

afzettingen (mogelijk keileem). Langs de noordelijke rand van het centrale gebied gaan<br />

de zandige afzettingen over in groene kleiige afzettingen (mogelijk ook keileem).<br />

Gezien de groene kleur van de klei is het niet uitgesloten dat het tertiaire klei betreft die<br />

tot de Formatie van Dongen behoort. Deze klei komt lokaal aan het oppervlak voor.<br />

Waarschij<strong>nl</strong>ijk is deze klei door het landijs opgenomen (ook wel “lokaalmorene”<br />

genoemd) en hier weer afgezet.<br />

Geomorfologisch gezien bestaat het centrale gebied uit een hoge grondmorene, waar<br />

aan de top een geringe vermenging met dekzand is opgetreden. Deze is afgedekt door<br />

een oudbouwlanddek (50-80 cm dik). Het droge dal (2R3) in het centrale gebied is<br />

vaag te herkennen als een drassige depressie. Het westelijke gebied bestaat uit een<br />

zwakgolvend dekzandlandschap, waarbinnen twee dekzandruggen met een<br />

oudbouwlanddek en een dekzandkopje liggen. Het oostelijk gebied bestaat uit een<br />

zwakgolvend dekzandlandschap met laagten.<br />

<strong>15</strong>


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

4.3 Bodem<br />

Het westelijke gebied<br />

Dit gebied bestaat uit een associatie van overwegend enkeerdgronden met<br />

laarpodzolen en veldpodzolen. Op de noordelijke dekzandrug is het enkeerddek 50-60<br />

cm dik, waaronder een al dan niet intacte moderpodzol aanwezig is. Voor het<br />

noordelijke lagere deel van deze dekzandrug geldt dat er ook veldpodzolen aanwezig<br />

zijn (zie bodemkundig profiel A-A’, bijlage 4). Op de zuidelijke dekzandrug is het<br />

enkeerddek 50-80 cm dik, waaronder een al dan niet intacte moderpodzol aanwezig is.<br />

De B-horizont van de moderpodzolen op de beide dekzandruggen is minder sterk<br />

ontwikkeld dan die in het centrale gebied. Dit kan worden verklaard door de lagere<br />

ligging van de dekzandruggen en hogere grondwaterstanden, waardoor de B-horizont<br />

zich minder diep kan ontwikkelen.<br />

De laarpodzolen en veldpodzolen met een al dan niet intact bodemprofiel bevinden<br />

zich in de lagere terreindelen tussen de dekzandruggen, waarbij de laarpodzolen hoger<br />

gelegen zijn dan de veldpodzolen.<br />

Het centrale gebied<br />

Dit gebied (Usseler es) bestaat geheel uit hoge zwarte enkeerdgronden. Het humeuze<br />

esdek (Aan= antropogene A-horizont) heeft ten noorden van de Haaksbergerstraat een<br />

dikte van 50-80 cm en ten zuiden van de Haaksbergerstraat een dikte van 50-60 cm<br />

(zie bodemkundig profiel A-A’, bijlage 4). De bovenste 30-40 cm (ploeghorizont) van<br />

het enkeerddek heeft meestal een bruinzwarte kleur. Van 40-80 cm is de kleur van het<br />

enkeerddek grijszwart. In deze laag zijn gebleekte zandkorrels aanwezig, die afkomstig<br />

zijn van de op de heide gestoken plaggen voor de plaggenbemesting, maar in het<br />

bodemprofiel zelf is geen E-horizont aanwezig.<br />

Onder het esdek zijn vrijwel intacte moderpodzolen (holtpodzolgrond) aanwezig, die<br />

vroeger bruine bosgronden werden genoemd. Er is dus sprake van een ouder<br />

begraven bodemprofiel onder het enkeerddek. Aan de onderzijde van het enkeerddek<br />

is op de overgang naar de moderpodzol een begraven bodemoppervlak (Ahb)<br />

waargenomen. De bruine bosgronden zijn voor de ontbossingen ontstaan onder een<br />

bosvegetatie van vooral loofbos. Het is een goed en vruchtbaar bodemtype.<br />

Tabel 4.1 geeft een standaard bodemprofiel weer van een enkeerdgrond met begraven<br />

moderpodzol, zoals deze in het onderzoeksgebied is aangetroffen in het centrale<br />

gebied (volgens de bodemkundige indeling van De Bakker en Schelling, 1989).<br />

Tabel 4.1: Enkeerdgrond op begraven moderpodzol (holtpodzol)<br />

Horizont Diepte in cm Omschrijving<br />

Aa1p 0-30<br />

Cultuurdek<br />

Aa2<br />

30-60<br />

Ahb<br />

Bwsb<br />

Begraven<br />

bodemoppervlak<br />

Begraven<br />

Structuur-B<br />

16<br />

60-70<br />

70-90<br />

Zwart, zeer humeus, zwak lemig, fijn<br />

zand<br />

Grijszwart, matig humeus, zwak<br />

lemig, fijn zand<br />

Donkerbruin, matig humeus, zwak<br />

lemig, fijn zand<br />

Bruin tot grijsgeelbruin, zwak<br />

humeus, zwak tot matig lemig, iets<br />

grindhoudend fijn zand


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

BC<br />

Begraven<br />

BC-horizont<br />

17<br />

90-110<br />

C Moedermateriaal 110-120<br />

Bruinoranje tot oranje, zwak tot<br />

matig lemig, grindhoudend fijn tot<br />

matig fijn zand<br />

Geel, zwak tot matig lemig,<br />

grindhoudend fijn tot matig fijn zand<br />

In het centrale gebied is in ongeveer 30% van de boringen het oude bodemoppervlak<br />

aanwezig dat niet door menselijke activiteit is verstoord. Gezien de donkerbruine kleur<br />

en de homogene samenstelling van deze laag lijkt het geen oude akkerlaag te zijn. Het<br />

was moeilijk om het oude bodemoppervlak in de boringen te herkennen. Vanwege de<br />

gebruikte boorkopdiameter (door programma van eisen voorgeschreven) komt de<br />

opgeboorde grond relatief sterk verdraaid en gemengd naar boven. Door de menging<br />

van de grond en het feit dat deze direct gezeefd wordt, is er geen goed zicht op het<br />

totale beeld van het bodemprofiel. Hierdoor is het vaak niet duidelijk of er op de<br />

overgang van de enkeerdgrond (grijszwart van kleur) naar de begraven moderpodzol<br />

sprake is van een 10-20 cm dikke oude Ah-horizont dan wel Bws-horizont (donkerbruin<br />

van kleur). De B-horizont van de moderpodzol heeft een dikte van 20-70 cm (bruin tot<br />

grijsbruin van kleur), waaronder de C-horizont is gelegen.<br />

Langs de noord- en oostrand van het centrale gebied is het humeuze opgebrachte<br />

antropogene dek soms minder dan 50 cm dik en is er dus geen sprake van een echte<br />

enkeerdgrond. Ook is de B-horizont hier veel dunner (10-20 cm) of ontbreekt zelfs<br />

geheel, zodat er sprake is van een AC-profiel. Het aanwezige bodemtype behoort hier<br />

tot de laarpodzolen. Ook op de top van de Usseler es komen enkele zones voor waar<br />

het humeuze dek 40-50 cm dik is en waar door verploeging tevens een deel van de Bhorizont<br />

is verdwenen. Bodemkundig gezien is ook hier sprake van een laarpodzol.<br />

Het oostelijke gebied<br />

Dit gebied bestaat uit laarpodzolen en beekeerdgronden. Het humeuze opgebrachte<br />

antropogene dek is bij beide bodemprofielen 30-50 cm dik. Onder het humeuze dek (Ahorizont)<br />

van de laarpodzol bevindt zich een B-horizont van 10-30 cm. De B-horizont is<br />

bij de laarpodzol vaak door verploeging verdwenen, waardoor hier alleen nog sprake is<br />

van een AC- profiel. Beekeerdgronden worden gekenmerkt door een AC- profiel. Door<br />

de lage ligging (hoge grondwaterstanden) is geen B-horizont ontwikkelt. Laarpodzolen<br />

met een AC-profiel worden op grond van hun hogere ligging onderscheiden van<br />

beekeerdgronden.<br />

4.4 Archeologische resultaten oppervlaktekartering<br />

Voor de oppervlaktekartering zijn alle aanwezige akkerpercelen belopen. In totaal is 72<br />

hectare onderzocht die zijn opgedeeld in 47 vakken (bijlage 2), waarbij 88<br />

vondstnummers zijn uitgegeven (bijlage 5). De vondstzichtbaarheid varieerde van<br />

slecht tot goed. Op een klein deel van de akkers lag veel maisafval of stond veel<br />

onkruid waardoor de zichtbaarheid slecht was. Het grootste deel van de akkers<br />

bestond uit ongeploegde maisstoppelvelden met een matige zichtbaarheid. Vooral op<br />

de nieuw ingezaaide akkers met wintertarwe was de zichtbaarheid goed. Aan het begin<br />

van het veldonderzoek in december 2003 was de grond vrij droog en niet zo goed<br />

uitgeregend (voorwaarde voor een goede vondstzichtbaarheid). In de tweede helft van<br />

januari 2004 nam de vondstzichtbaarheid na heftige regenval toe. Op een paar<br />

percelen waar voorheen niets was waargenomen waren nu enkele vondsten zichtbaar.<br />

Over het algemeen lag er zeer weinig vondstmateriaal aan het oppervlak. Het meeste


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

materiaal bestond uit post middeleeuws aardewerk en puin uit de 19 e -20 e eeuw.<br />

Aardewerk ouder dan de Middeleeuwen is op 1 vondst na niet aangetroffen, wat zeer<br />

opvallend is gezien de resultaten van de boorkartering. Er lag zeer weinig aardewerk<br />

uit de Vroege tot Late Middeleeuwen en de16 e -18 e eeuw aan het oppervlak. Het<br />

meeste aangetroffen aardewerk kan worden beschouwd als mestaardewerk. Dit<br />

aardewerk is met de mest mee opgebracht en heeft dus geen archeologische<br />

indicatieve waarde voor de plek zelf. Het aangetroffen aardewerk uit de 9 e -12 e eeuw<br />

duidt mogelijk op bewoning ter plekke. Dit aardewerk is relatief hard gebakken en met<br />

granietgruis gemagerd.<br />

Naast aardewerk is voornamelijk vuursteen waargenomen. Op sommige percelen was<br />

relatief veel vuursteen aanwezig (komt van nature voor in de hier aanwezige zandige<br />

keileem). Een deel van het vuursteen is mogelijk ten gevolge van het steken van<br />

plaggen voor de plaggenbemesting van elders meegekomen. Op het hogere deel van<br />

de gestuwde keileemrug (centrale gebied) is, waarschij<strong>nl</strong>ijk vanwege de geringe dikte<br />

(vaak minder dan 50 cm) van het esdek vuursteen aangeploegd. Hieronder volgt per<br />

deelgebied een globale beschrijving van de aangetroffen oppervlaktevondsten.<br />

Het westelijke gebied<br />

In dit gebied zijn zeer weinig oppervlaktevondsten gedaan. Meer dan de helft van het<br />

gebied bestaat uit grasland waarop geen oppervlaktekartering kon worden uitgevoerd.<br />

Alleen op de zuidelijke dekzandrug (vak 20 en 22) en op de percelen direct ten<br />

noorden (Vak 18 en 19) en ten zuiden (vak 21) van deze rug is wat laat middeleeuws<br />

(14 e -<strong>15</strong> e eeuw) en post-middeleeuws vondstmateriaal waargenomen. In vak 21 is<br />

tevens een Romeinse scherf en een vuursteen afslag verzameld (vondstnummer 25,<br />

bijlage 5).<br />

Het centrale gebied<br />

In dit gebied ligt zeer weinig aardewerk aan het oppervlak. Het aardewerk stamt vooral<br />

uit de 19 e -20 e eeuw. In de zone direct ten noorden (vak 26, 27, 29, 30, 32, 35, 36 en<br />

39) en ten zuiden (vak 45-47) van de Haaksbergerstraat is wat vroeg- tot laat-<br />

middeleeuws (9 e -<strong>15</strong> e eeuw) en post-middeleeuws (16 e -18 e eeuw) aardewerk<br />

aangetroffen. Opvallend zijn de drie vondsten van middeleeuws aardewerk (9 e -12 e<br />

eeuw) in vak 11 die pas na zware regenval zichtbaar waren. De vondsten 85 en 86<br />

liggen dicht bij elkaar en bevinden zich onderaan de helling, waar het esdek slechts 30<br />

cm dik is. Het feit dat er bijna geen aardewerk uit de 9 e -12 e eeuw is aangetroffen, doet<br />

vermoeden dat het aardewerk uit een vindplaats omhoog is geploegd en niet via de<br />

helling naar beneden is gespoeld.<br />

In het gehele gebied komt vuursteen voor. Het grootste deel van het vuursteen bestaat<br />

uit natuurlijk, onbewerkt vuursteen. Ten westen van de Ruilverkavelingsweg (loopt van<br />

noord naar zuid over het hoogste deel van de rug) ligt vrij weinig en ten oosten van de<br />

Ruilverkavelingsweg ligt relatief veel vuursteen aan het oppervlak. Het meeste<br />

bewerkte vuursteen is aangetroffen op het hoogste deel van de gestuwde keileemrug<br />

(bijlage 9). Dit hogere en relatief vlakke deel bevindt zich vooral in het gebied tussen<br />

de Ruilverkavelingsweg en de oostelijke perceelsgrens van de vakken 12-<strong>15</strong>, 33 en 34<br />

en de eerste helft van de vakken 8-10 (bijlage 2). Het esdek is hier vaak slechts 30-50<br />

cm dik. Waarschij<strong>nl</strong>ijk is bij het (diep)ploegen bewerkt vuursteen van een hier gelegen<br />

vindplaats omhoog geploegd. Een deel van het omhoog geploegde vuursteen zal door<br />

erosie en het herhaalde ploegen voornamelijk in oostelijke richting hellingafwaarts zijn<br />

18


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

getransporteerd (vakken 16, 37-39). Waarschij<strong>nl</strong>ijk is ook een deel van het vuursteen<br />

(vakken 1 en 25) in westelijke richting hellingafwaarts getransporteerd.<br />

Ten zuiden van de Haakbergerstraat is ook ten westen (vak 47) en ten oosten (vakken<br />

45 en 46) van de Ruiverkavelingsweg relatief veel bewerkt vuursteen aangetroffen.<br />

Waarschij<strong>nl</strong>ijk is op het hoge deel (Ruilverkavelingsweg) vuursteen van een vindplaats<br />

omhoog geploegd (esdek 40-60 dik). Het meeste bewerkte vuursteen bevindt zich aan<br />

de westzijde van de Ruilverkavelingsweg en is deels hellingafwaarts getransporteerd.<br />

In de lager gelegen westhoek van vak 47 is relatief veel bewerkt vuursteen<br />

aangetroffen. Mogelijk is hier ook vuursteen van een vindplaats omhoog geploegd<br />

gezien de geringe dikte (40-50 cm) van het esdek.<br />

Het oostelijke gebied<br />

Het noordoostelijke deel van dit gebied bestond geheel uit grasland zodat hier geen<br />

oppervlaktekartering kon worden uitgevoerd. Alleen in het zuidwestelijke deel van dit<br />

gebied is een oppervlaktekartering uitgevoerd. In het oostelijke gebied is relatief veel<br />

bouwpuin aangetroffen, waarbij de grootste puinconcentraties op de westelijke helft<br />

van de vakken 40 en 41 zijn aangetroffen. In vergelijking tot de andere gebieden is in<br />

het oostelijk gebied het meeste aardewerk aangetroffen (bijlage 2 en bijlage 5). Bij de<br />

oppervlaktekartering is zowel vroeg- (9 e -11 e eeuw), laat- (12 e -<strong>15</strong> e eeuw) en post-<br />

middeleeuws aangetroffen. Vooral in vak 40 is veel aardewerk uit de 9 e -12 e eeuw<br />

aangetroffen (bijlage 2). Een groot deel van dit aardewerk is aangetroffen op het<br />

onderste deel van de zuidelijke helft van vak 40. Vondstnummer 88 geeft een<br />

vondstconcentratie van dit aardewerk weer in vak 40 (bijlage 5). De relatief grote<br />

hoeveelheid aardewerk uit de 9 e -12-e eeuw in vak 40 doet vermoeden dat hier een<br />

archeologische vindplaats uit deze periode aanwezig is. Het esdek is hier slechts 30-50<br />

cm dik, zodat bij aanwezigheid van een vindplaats aardewerk makkelijk omhoog<br />

geploegd kan worden. De vondstconcentratie van aardewerk uit de 9 e -12 e eeuw<br />

(vondstnummer 88) in vak 40 ligt aan de rand van een drassige laagte (bijlage 2), wat<br />

eige<strong>nl</strong>ijk een vreemde plek is om zoveel vondstmateriaal te vinden. Meestal wordt het<br />

vondstmateriaal op het wat hoger gelegen deel van het terrein aangetroffen. Het is niet<br />

duidelijk of deze drassige laagte natuurlijk is of kunstmatig. In het geval dat het om een<br />

kunstmatig aangelegde laagte gaat die uit dezelfde periode stamt als het verzamelde<br />

aardewerk is er mogelijk sprake van een relatie tussen de laagte en het aardewerk<br />

(misschien klei gewonnen voor fabricage van aardewerk?).<br />

4.5 Archeologische resultaten boorkartering<br />

In 41% (232 boringen) van de in totaal uitgevoerde 561 boringen zijn archeologische<br />

indicatoren aangetroffen (bijlage 6). De meest voorkomende indicatoren zijn:<br />

aardewerk, bewerkt vuursteen en houtskool. Daarnaast zijn ook hutte<strong>nl</strong>eem, bot,<br />

baksteen, (metaal)slakken, kooltjes, sintels en zwarte schilfers aangetroffen. De zwarte<br />

schilfers zijn mogelijk te beschouwen als een soort verbrandingsresidu.<br />

Wanneer alleen het bewerkt vuursteen en aardewerk als indicatief worden beschouwd<br />

voor de aanwezigheid van een archeologische vindplaats, dan zijn in 25% van de<br />

boringen (141 stuks) archeologische indicatoren aangetroffen. De aangetroffen<br />

aardewerkfragmenten zijn meestal niet groter dan één of enkele vierkante centimeters.<br />

Het aardewerk is in de meeste gevallen relatief zacht en kan vaak makkelijk tussen de<br />

vingers worden verpulverd. Tussen het aangetroffen vuursteen zitten weinig<br />

gebruiksvoorwerpen. In de meeste gevallen betreft het afslagen en brokken. De<br />

gedetermineerde en gedateerde indicatoren zijn beschreven in bijlage 5.<br />

19


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

De in bijlage 3 weergegeven indicatoren (wat aardewerk en vuursteen betreft) zijn bijna<br />

allemaal aangetroffen in de B-horizont en/of C-horizont van de bodem (zie ligging<br />

indicatoren in het bodemkundig profiel A-A’, bijlage 4). Dit betekent dat de aangetroffen<br />

indicatoren zich grotendeels in situ bevinden (ongestoorde ligging), waardoor de<br />

indicatoren de ligging van een archeologische vindplaats vrij goed weergeven.<br />

Indicatoren in de Aan-horizont (cultuurdek) zijn meestal verploegd en/of via bemesting<br />

opgebracht. Vaak is waargenomen dat de B-horizont indicaties gaf voor (pre-)<br />

historische bewoning. Deze indicaties waren kleurveranderingen en/of<br />

structuurveranderingen die vrijwel zeker op de aanwezigheid van archeologische<br />

grondsporen duiden. Uitgaande van het feit dat de begraven A-horizont (Ahb, voor<br />

zover aanwezig) onder het esdek het oude oppervlak aangeeft waarop geleefd moet<br />

zijn, is het vreemd dat er weinig tot geen aardewerk en vuursteen in de onderkant van<br />

het esdek en/of Ahb-horizont en zelfs in de bovenste helft van de B-horizont zijn<br />

aangetroffen. Het meeste aardewerk en vuursteen werd aangetroffen in de onderkant<br />

van de B-horizont en de bovenkant van de C-horizont. De oorzaak van het ontbreken<br />

van aardewerk en vuursteen in deze lagen kan mogelijk deels worden verklaard door<br />

de aanwezigheid van een ouder esdek. Het oudere esdek heeft ongeveer dezelfde<br />

bruine kleur en lithologische samenstelling als de B-horizont van de holtpodzol,<br />

waardoor beide lagen in de megaboor niet van elkaar te onderscheiden zijn. Volgens<br />

de archeoloog H. Scholten-Lubberding (mondelinge mededeling) is het een<br />

gebiedsspecifiek fenomeen dat zich vooral in Twente voordoet. De aanwezigheid van<br />

een tweede en ouder esdek heeft invloed op de conservering en herkenbaarheid van<br />

de archeologische grondsporen. Mogelijk kan door nader onderzoek in de vorm van<br />

een proefsleuven worden vastgesteld waar een ouder esdek aanwezig is.<br />

Het is niet uit te sluiten dat de gestuwde grondmorene al werd bewoond voordat het<br />

dekzand erop werd afgezet. In dat geval is er mogelijk een bewoningsniveau aanwezig<br />

op de overgang van grondmorene naar dekzand waar vuursteenvondsten uit het Vroeg<br />

Paleolithicum tot en met het begin van het Laat Paleolithicum zijn te verwachten.<br />

Zoals verwacht zijn de meeste archeologische indicatoren aangetroffen op de wat<br />

hoger gelegen delen van het gebied, die bij uitstek geschikt zijn voor bewoning<br />

(vergelijk bijlage 3 en figuur 3.1). De meeste archeologische indicatoren zijn<br />

aangetroffen op de gestuwde grondmorene van het centrale gebied (Usseler es) en de<br />

dekzandruggen van het westelijke gebied. Daarnaast zijn ook op een dekzandkopje in<br />

het westelijke gebied en op de dekzandwelvingen in het oostelijke gebied enkele<br />

indicatoren aangetroffen. Hieronder volgt per gebied een overzicht van de procentuele<br />

verhoudingen tussen boringen met indicatoren en het totale aantal boringen per<br />

deelgebied, die het bovengeschetste beeld ondersteunen. In tabel 4.2 is het aandeel<br />

boringen met archeologische indicatoren per deelgebied weergegeven.<br />

Het westelijke gebied<br />

In dit gebied zijn 210 boringen uitgevoerd, waarbij in 50 boringen indicatoren zijn<br />

aangetroffen. In 20 boringen is bewerkt vuursteen en/of aardewerk aangetroffen (al<br />

dan niet met andere indicatoren samen). Daarnaast zijn in 30 boringen, buiten de<br />

bovengenoemde boringen, nog andere indicatoren aangetroffen (voornamelijk<br />

houtskool). Wanneer de aanwezige indicatoren worden uitgesplitst naar aanwezigheid<br />

op de zuidelijke dan wel noordelijke dekzandrug, dan ontstaat een geheel ander beeld.<br />

Op de zuidelijke dekzandrug zijn 42 boringen uitgevoerd, waarbij in 26 boringen<br />

indicatoren zijn aangetroffen. In 12 boringen is vuursteen (1 keer) en/of aardewerk<br />

aangetroffen (al dan niet met andere indicatoren samen). Daarnaast zijn in 14<br />

20


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

boringen, buiten de bovengenoemde boringen, nog andere indicatoren aangetroffen<br />

(voornamelijk houtskool. Op de noordelijke dekzandrug zijn 37 boringen uitgevoerd,<br />

waarbij in 18 boringen indicatoren zijn aangetroffen. In 5 boringen is aardewerk<br />

aangetroffen (al dan niet met andere indicatoren samen). Daarnaast zijn in 13<br />

boringen, buiten de bovengenoemde boringen, nog andere indicatoren aangetroffen<br />

(voornamelijk houtskool).<br />

Het centrale gebied<br />

In dit gebied zijn 301 boringen uitgevoerd, waarbij in 183 boringen indicatoren zijn<br />

aangetroffen. In 119 boringen is bewerkt vuursteen en/of aardewerk aangetroffen (al<br />

dan niet met andere indicatoren samen). Daarnaast zijn in 64 boringen, buiten de<br />

bovengenoemde boringen, nog andere indicatoren aangetroffen (voornamelijk<br />

houtskool).<br />

Het oostelijke gebied<br />

In dit gebied zijn in totaal 50 boringen uitgevoerd. Vanwege de ruimtelijk afwijkende<br />

ligging (bijlage 3) en ongunstige landschappelijke situatie van het noordoostelijke deel<br />

is alleen naar de archeologische potentie van het landschappelijk gunstig gelegen<br />

zuidwestelijke deel gekeken. Hier zijn 31 boringen uitgevoerd, waarbij in 3 boringen<br />

indicatoren zijn aangetroffen. In 2 boringen is aardewerk aangetroffen (al dan niet met<br />

andere indicatoren samen). Daarnaast is in 1 boring, buiten de bovengenoemde<br />

boringen, nog hutte<strong>nl</strong>eem als indicator aangetroffen.<br />

Tabel 4.2: Aandeel boringen met archeologische indicatoren per deelgebied<br />

Totale gebied<br />

(n = 561)<br />

Westelijke gebied<br />

(n = 210)<br />

Zuidelijke dekzandrug<br />

(n = 42)<br />

Noordelijke dekzandrug<br />

(n = 37)<br />

Centrale gebied<br />

(n = 301)<br />

Oostelijke gebied<br />

(n = 31)<br />

Met alle indicatoren<br />

(in %)<br />

21<br />

Met indicatoren vuursteen<br />

en aardewerk (in %)<br />

41% 25%<br />

24% 10%<br />

62% 28%<br />

49% 14%<br />

61% 40%<br />

10% 6%<br />

Het eerste dat opvalt in tabel 4.2 is het hoge percentage (41%) boringen met alle<br />

indicatoren in het totale gebied. Ook als alleen de indicatoren vuursteen en/of<br />

aardewerk worden bekeken is dit percentage (25%) hoog. Uit ervaring kan worden<br />

gezegd, dat dit een zeer hoog percentage is voor een zo groot (105 hectare) en<br />

landschappelijk gezien divers gebied bij een IVO verkende fase.<br />

Uit tabel 4.2 blijkt verder dat op de landschappelijke elementen die voor bewoning het<br />

meest geschikt zijn ook de hoogste percentages indicatoren zijn aangetroffen. Op de<br />

dekzandruggen in het westelijke gebied betreft het percentage boringen met alle<br />

indicatoren voor de zuidelijke dekzandrug 62% en voor de noordelijke dekzandrug<br />

49%. Voor dezelfde situatie ligt het percentage voor de gestuwde grondmorene uit het<br />

centrale gebied 61%. Bij alle drie de landschapselementen ligt het percentage ruim<br />

boven het gemiddelde percentage van het totale gebied (41%).


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

Op grond van het gedateerde aardewerk en vuursteen (bijlage 5) zijn gebieden<br />

aangegeven waar bepaalde concentraties van nederzettingssporen uit verschillende<br />

archeologische tijdvakken worden verwacht (bijlage 7). Dit betekent niet dat er buiten<br />

deze gebieden geen archeologische sporen verwacht worden (zie ligging indicatoren,<br />

bijlage 3 en datering indicatoren, bijlage 5). Daarnaast zijn in het centrale gebied, op<br />

grond van de aangetroffen slakken, sintels, houtskool en schilfers, twee locaties<br />

onderscheiden waar mogelijk metaalbewerking heeft plaatsgevonden en/of<br />

metaalsmeltovens kunnen hebben gestaan.<br />

Gebieden met vondsten uit de volgende archeologische tijdvakken zijn onderscheiden:<br />

Paleolithicum-Bronstijd, IJzertijd-Romeinse Tijd en Middeleeuwen. Dit betekent niet dat<br />

er binnen deze gebieden geen sporen uit andere archeologische tijdvakken aanwezig<br />

kunnen zijn. Er zijn alleen geen indicatoren aangetroffen die dit kunnen bevestigen. Het<br />

gebied waarbinnen paleolithische tot en met Bronstijdsporen worden verwacht is<br />

geheel gebaseerd op de datering van het vuursteen. Het overgrote deel van het<br />

vuursteen is niet nader te dateren dan Paleolithicum-Bronstijd. Slechts zeven stuks<br />

vuursteen konden nader gedateerd worden en stammen uit het Mesolithicum en/of<br />

Neolithicum. De gebieden waarbinnen sporen uit de IJzertijd-Romeinse Tijd en<br />

Middeleeuwen worden verwacht zijn geheel gebaseerd op de datering van het<br />

aardewerk. Opvallend is dat het middeleeuwse aardewerk hoofdzakelijke uit de 9 e -12 e<br />

eeuw stamt. Om geen archeologische informatie te verliezen zijn binnen<br />

bovengenoemde gebieden enkele puntlocaties weergeven, waarvan het aardewerk<br />

specifiek in de Bronstijd dan wel Vroege Middeleeuwen (5 e eeuw tot begin 8 e eeuw,<br />

Merovingisch) kan worden gedateerd.<br />

Uit bijlage 7 blijkt, dat de meeste gebieden, met verwachte concentraties van<br />

nederzettingssporen (Paleolithicum-Bronstijd, IJzertijd-Romeinse Tijd en<br />

Middeleeuwen) zich op de gestuwde grondmorene in het centrale gebied ten noorden<br />

van de Haaksbergerstraat bevinden. Ook blijken bovengenoemde gebieden elkaar<br />

deels te overlappen. Andere gebieden met verwachte concentraties van<br />

nederzettingssporen bevinden zich in het westelijke gebied. Op de noordelijke- &<br />

zuidelijke dekzandruggen worden concentraties verwacht van sporen uit de<br />

Middeleeuwen (9 e -12 e eeuw). Daarnaast bevindt zich op een dekzandkopje mogelijk<br />

een concentratie van sporen uit het Paleolithicum-Bronstijd.<br />

4.6 Archeologische interpretatie<br />

De geologische ontstaansgeschiedenis van het gebied met de bijbehorende<br />

geomorfologie geeft aan dat er in het onderzoeksgebied bewoningssporen voor<br />

kunnen komen vanaf het Paleolithicum tot heden. Uit eerder onderzoek blijkt dat er in<br />

de directe omgeving bewoningssporen aanwezig zijn die dateren uit het Mesolithicum-<br />

Middeleeuwen. De meeste archeologische indicatoren zijn aangetroffen op de hogere<br />

terrein delen, die van oudsher geschikt zijn voor bewoning (bijlage 3). Deze hogere<br />

terreindelen hebben over het algemeen een esdek dat meer 50 cm dik is, waardoor de<br />

aanwezige grondsporen vrij goed beschermd zijn. Bijna alle archeologische indicatoren<br />

uit de boringen komen van onder het esdek en meestal zelfs uit de B en C-horizont van<br />

de bodem beneden het oude bodemoppervlak (voor zover aanwezig). Dit betekent dat<br />

de aanwezige sporen zeer goed bewaard zijn gebleven. Ook de in meerdere boringen<br />

waargenomen kleur- en structuurveranderingen in de B-horizont geven aan dat er<br />

archeologische grondsporen aanwezig zijn. Vooral de archeologische indicatoren uit de<br />

boorkartering zijn indicatief voor de aanwezigheid en situering van de archeologische<br />

22


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

vindplaatsen. Dit geldt niet voor het oostelijke gebied, hier zijn vooral de indicatoren<br />

van de oppervlaktekartering indicatief voor de aanwezigheid van een vindplaats.<br />

Het westelijke gebied<br />

In dit gebied zijn voornamelijk archeologische indicatoren aangetroffen op de zuidelijke<br />

en noordelijke dekzandrug en een klein dekzandkopje (fig. 4.1). Op de zuidelijke en<br />

noordelijke dekzandrug worden vooral bewoningssporen uit de Middeleeuwen (9 e -12 e<br />

eeuw) verwacht, hoewel oudere bewoningssporen niet uit te sluiten zijn (bijlage 7). Op<br />

grond van het vuursteen zijn op het dekzandkopje mogelijk bewoningssporen te<br />

verwachten uit het Paleolithicum-Bronstijd.<br />

Het centrale gebied<br />

In dit gebied, bestaande uit gestuwde grondmorene, zijn archeologische indicatoren<br />

aangetroffen (bijlage 3). Hier worden bewoningssporen verwacht uit het Paleolithicum-<br />

Middeleeuwen. In bijlage 7 zijn drie grote gebieden onderscheiden waar concentraties<br />

van bewoningssporen uit het Paleolithicum-Bronstijd, IJzertijd-Romeinse Tijd en<br />

Middeleeuwen (9 e -12 e eeuw) worden verwacht. Ook zijn enkele puntlocaties<br />

weergegeven waar specifiek vondstmateriaal uit de Vroege Middeleeuwen (5 e eeuw tot<br />

begin 8 e eeuw) en de Bronstijd is aangetroffen. Daarnaast zijn twee specifieke<br />

gebruiksgebieden onderscheiden waar mogelijk metaal is gesmolten en waar<br />

metaalbewerking heeft plaatsgevonden.<br />

Het oostelijke gebied<br />

In dit gebied zijn alleen archeologische indicatoren aangetroffen in het relatieve vlakke<br />

zuidwestelijke deel van het gebied. Bij de oppervlaktekartering is hier veel<br />

middeleeuws aardewerk aangetroffen, waarvan het grootste deel uit de 9 e -12 e eeuw<br />

stamt. Mogelijk bevindt zich hier een vindplaats uit deze periode. Het esdek is hier veel<br />

dunner waardoor de eventueel aanwezige archeologische sporen minder goed<br />

bewaard zijn gebleven. Ook het bodemprofiel (vaak een AC profiel) geeft aan dat de<br />

conserveringscondities hier minder goed zijn dan in de andere gebieden met<br />

archeologische vindplaatsen. Het bij de oppervlaktekartering gevonden vuursteen geeft<br />

aan dat hier mogelijk ook sporen uit het Paleolithicum-Bronstijd aanwezig kunnen zijn.<br />

Het is niet uit te sluiten dat zich hier ook nederzettingssporen en sporen van een<br />

grafveld uit de Midden IJzertijd bevinden, gezien de opgraving die hier aan de rand van<br />

het gebied is uitgevoerd voor de aa<strong>nl</strong>eg van de A35.<br />

De verspreiding van de archeologische indicatoren uit de boringen geeft aan dat vanaf<br />

het Paleolithicum-Middeleeuwen vooral de hoge terreindelen bewoond zijn geweest.<br />

Dit komt overeen met de bewoningsontwikkeling zoals deze in hoofdstuk 3.4 is<br />

geschetst.<br />

Voor alle drie gebieden geldt dat op grond van de datering van het jongste aardewerk<br />

uit de boringen de bewoning zich na de 12 e eeuw is gaan verplaatsen van de hogere<br />

terreindelen naar de lagere delen en zich concentreerde in kleine kernen langs de<br />

huidige randen van het escomplex (aangelegd op de dekzandruggen en op de<br />

gestuwde grondmorene). Deze verplaatsing van de bewoning komt overeen met het<br />

begin van de esvorming. Dit wordt bevestigd door de datering van het oudere deel van<br />

het (mest)aardewerk (13 e -<strong>15</strong> e eeuw) van de oppervlaktekartering. Uit de ligging en<br />

verspreiding van het laat-middeleeuwse aardewerk blijkt dat een aantal<br />

bewoningslocaties uit deze periode (die overeen komen met de huidige ligging van een<br />

23


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

aantal boerderijen) zijn gelegen rondom de zuidelijke dekzandrug van het westelijke<br />

gebied en aan de zuidoostzijde van het centrale gebied in het oostelijke gebied.<br />

De laatstgenoemde bewoningslocatie heeft mogelijk al een oudere oorsprong gezien<br />

de grote hoeveelheid aardewerk uit de 9 e -12-e eeuw dat hier bij de<br />

oppervlaktekartering is gevonden.<br />

Op grond van het bovenstaande verhaal en de resultaten van het bureauonderzoek en<br />

het veldonderzoek (hoofdstukken 3 en 4) is een archeologische verwachtingskaart<br />

gemaakt van de gebieden waar archeologische indicatoren zijn aangetroffen die voor<br />

vervolgonderzoek in aanmerking komen (bijlage 8).<br />

Er zijn gebieden met een zeer hoge, hoge en middelhoge archeologische verwachting<br />

onderscheiden. Gebieden met een zeer hoge verwachting hebben een hoog aandeel<br />

boringen met archeologische indicatoren (tabel 4.2), liggen in een zone waar een<br />

concentratie van nederzettingssporen wordt verwacht (bijlage 7) en hebben onder het<br />

esdek een bijna geheel intact oud bodemprofiel (voornamelijk moderpodzol). Gebieden<br />

met een hoge verwachting hebben ook een hoog aandeel boringen met archeologische<br />

indicatoren, maar liggen niet in een zone waar een concentratie van<br />

nederzettingssporen wordt verwacht en hebben onder het esdek een redelijk tot bijna<br />

intact oud bodemprofiel (moderpodzol dan wel laarpodzol). Gebieden met een<br />

middelhoge verwachting hebben een laag aandeel boringen met archeologische<br />

indicatorenhoge, liggen niet in een zone waar een concentratie van<br />

nederzettingssporen wordt verwacht en hebben onder het esdek een al dan niet intact<br />

oud bodemprofiel (laarpodzol en veldpodzol).<br />

24


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

5 Conclusies en aanbevelingen<br />

5.1 Conclusies bureauonderzoek<br />

De IKAW geeft voor het onderzochte deel van het plangebied een middelhoge tot hoge<br />

archeologische verwachtingswaarde.<br />

Er zijn geen vindplaatsen en/of archeologische terreinen bekend uit het<br />

onderzoeksgebied zelf. De aanwezigheid van vindplaatsen (aangetoond door<br />

opgravingen dan wel proefsleuven) in de directe omgeving geeft aan dat hier ook<br />

vindplaatsen kunnen worden verwacht.<br />

Op grond van de bodemkundige beschrijving van het gebied kan worden<br />

geconcludeerd dat eventueel aanwezige vindplaatsen redelijk tot goed bewaard zullen<br />

zijn gebleven, gezien de aangegeven grote verbreiding van de enkeerdgronden.<br />

Aan de westzijde van het oostelijk egebied, op de grens met het centrale gebied, ligt<br />

een oude weg/pad die Borchweg wordt genoemd (loopt dood tegen de A35). Deze<br />

naamgeving duidt aan dat hier in de buurt mogelijk een versterkte hoeve heeft gelegen.<br />

5.2 Conclusies veldonderzoek<br />

• De verbreiding van de enkeerdgronden beperkt zich tot de hoger gelegen<br />

gronden in het westelijke en centrale gebied. Dit betekent dat vooral in deze<br />

gebieden de archeologische grondsporen goed bewaard zullen zijn gebleven.<br />

• De op de hogere gronden onder het huidige esdek aanwezige en vaak goed<br />

ontwikkelde oude moderpodzolen (holtpodzol) zijn al in de prehistorie attractief<br />

als bewoningslocatie, omdat deze gronden in landbouwkundig opzicht zeer<br />

vruchtbaar zijn.<br />

• De mogelijke aanwezigheid van een niet herkende op de B-horizont van een<br />

holtpodzol lijkende tweede en ouder esdek is een mogelijke verklaring voor het<br />

feit dat veel archeologische indicatoren pas onderin de B-horizont worden<br />

aangetroffen.<br />

• Op vooral de hoger gelegen gronden in het westelijke en centrale gebied zijn bij<br />

het booronderzoek archeologische indicatoren aangetroffen die duiden op de<br />

aanwezigheid van meerdere vindplaatsen.<br />

• De archeologische indicatoren uit de boorkartering bevinden zich grotendeels in<br />

situ (B-horizont en C-horizont bodem), waardoor de indicatoren de ligging van<br />

een vindplaats vrij goed weergeven.<br />

• Gezien de grote diepte waarop in het centrale gebied vaak nog vuursteen werd<br />

aangetroffen is het niet uit te sluiten dat hier op een dieper niveau<br />

bewoningssporen uit het Vroeg Paleolithicum tot en met het vroege Laat<br />

Paleolithicum aanwezig zijn.<br />

• Met name in het oostelijke gebied geven archeologische indicatoren, die<br />

gevonden zijn bij de oppervlaktekartering, de mogelijke ligging van een<br />

vindplaats weer. Doordat het esdek hier relatief dun is of ontbreekt zullen<br />

archeologische grondsporen hier over het algemeen minder goed bewaard zijn<br />

gebleven.<br />

• Concentraties van nederzettingssporen uit de Middeleeuwen, IJzertijd-<br />

Romeinse Tijd en Paleolithicum-Bronstijd worden verwacht in het westelijke en<br />

centrale gebied. Op de noordelijke en zuidelijke dekzandrug van het westelijke<br />

gebied bevinden zich zones met middeleeuwse nederzettingssporen. In het<br />

25


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

centrale gebied bevinden zich zones uit alle drie de perioden, die elkaar deels<br />

overlappen.<br />

• In het centrale gebied zijn twee locaties onderscheiden waar vermoedelijk<br />

gebruikssporen aanwezig zijn van smeltovens en metaalbewerking.<br />

• Ook in de gebieden buiten de zones, waar indicatoren zijn aangetroffen,<br />

worden nederzettingssporen verwacht.<br />

5.3 Aanbevelingen<br />

Gezien het hoge aandeel van de boringen waarin archeologische indicatoren zijn<br />

aangetroffen wordt zowel in de gebieden met een middelhoge, hoge en zeer hoge<br />

archeologische verwachting vervolgonderzoek aanbevolen. De archeologische<br />

verwachtingskaart geeft die gebieden weer waar vervolgonderzoek wordt aanbevolen.<br />

Hoewel er geen directe aanwijzingen voor de aanwezigheid van grafvelden zijn<br />

gevonden (moeilijk te detecteren bij een booronderzoek) moet men er terdege rekening<br />

mee houden dat deze aanwezig zijn. Gezien de waarschij<strong>nl</strong>ijke bewoningscontinuïteit<br />

van het Paleolithicum-Middeleeuwen moeten er meerdere grafvelden aanwezig zijn,<br />

die meestal aan de randen of in de directe nabijheid van de nederzettingen hebben<br />

gelegen.<br />

Alleen door vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven kan worden vastgesteld in<br />

hoeverre er bewoningssporen aanwezig zijn en in hoeverre deze intact zijn. Tevens<br />

kunnen proefsleuven uitsluitsel geven of er een tweede bewoningsniveau onder het<br />

dekzand op de gestuwde grondmorene aanwezig is.<br />

Gezien het feit dat de grootste concentraties van bewoningssporen worden verwacht<br />

op de gestuwde grondmorene van het centrale gebied en de dekzandruggen van het<br />

westelijke gebied, dient hier het zwaartepunt van het proefsleufonderzoek te liggen. Dit<br />

sluit niet uit dat ook in de andere gebieden een proefsleufonderzoek dient te worden<br />

uitgevoerd.<br />

Pas na de resultaten van het proefsleufonderzoek wordt duidelijk wat de<br />

archeologische waarde en betekenis is van de gewaardeerde gebieden. Op grond van<br />

deze resultaten kan worden bepaald welke gebieden eventueel voor bescherming in<br />

aanmerking komen of opgegraven dienen te worden.<br />

Naast het proefsleufonderzoek wordt een historisch onderzoek aanbevolen om een<br />

beter inzicht te krijgen van de bewoningsgeschiedenis en de historisch ontwikkeling<br />

van het gebied, die na de 12 e eeuw sterk veranderden.<br />

Hoewel getracht is een zo gefundeerd mogelijk advies te geven op grond van de<br />

gebruikte onderzoeksmethoden, is de aanwezigheid van archeologische sporen in de<br />

gebieden waar geen vervolgonderzoek wordt aanbevolen niet volledig uit te sluiten.<br />

26


BAAC bv IVO Usseler es Noord, gemeente Enschede<br />

6 Literatuur en kaarten<br />

Literatuur<br />

Bakker, H. de & J. Schelling 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland.<br />

Staring Centrum, Wageningen.<br />

Berendsen, H.J.A. 2000: Landschappelijk Nederland. Van Gorcum & Comp. B.V.,<br />

Assen.<br />

Dijkstra, J. & E. Schrijer 2002: Aanvullend Archeologisch onderzoek op de Josink Es<br />

te Enschede. ADC, Bunschoten<br />

Verlinde, A.D. 1993: Sporen van menselijke bewoning en hun relatie met bodem en<br />

reliëf, hoofdstuk 9. In Rappol, M.: In de bodem van Salland en Twente. Lingua Terrae,<br />

Amsterdam.<br />

Vervloet, J.A.J. 1986: Het Nederlandse Landschap; Een historisch-geografische<br />

benadering. Stichting Matrijs, Utrecht.<br />

Zuidam, van J.M.A. 1993: De cultuurlandschappelijke ontwikkeling vanaf de vroege<br />

Middeleeuwen. In Rappol, M.: In de bodem van Salland en Twente. Lingua Terrae,<br />

Amsterdam.<br />

Geraadpleegde kaarten<br />

Bodemkaart van Nederland (1:50.000), 1979: Blad 34 Oost-35/Enschede-<br />

Glanerbrug. Staring Centrum, Wageningen.<br />

Geologische kaart van Nederland (1:50.000), 2000: Blad Enschede West, Enschede<br />

Oost/Glanerbrug. NITG-TNO.<br />

Geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000), 1979: Blad 34-35 Ensched-<br />

Glanerbrug. Stichting voor Bodemkartering (Wageningen) en Rijks Geologische Dienst<br />

(Haarlem).<br />

Grote Provincie Atlas (1:25.000), 1997: Overijssel. Wolters-Noordhoff bv, Groningen.<br />

27


<strong>Bijlage</strong> 1<br />

Overzicht geologische en archeologische tijdvakken


<strong>Bijlage</strong> 4: Lithologisch en bodemkundig profiel A-A’


<strong>Bijlage</strong> 5: Oppervlakte- en boorvondsten<br />

Verklaring afkortingen<br />

blauwgr = blauwgrijs<br />

dakp = dakpan<br />

gesm =gesmoord<br />

handgv = handgevormd<br />

hv = handgevormd<br />

inw = inwendig<br />

ker = keramiek<br />

kgp = kogelpot<br />

munsterl = munsterland<br />

nat = natuurlijk<br />

pingsd = pingsdorf<br />

prehist = prehistorie<br />

roodb = roodbakkend<br />

ruww = ruwwandig<br />

stg = steengoed<br />

vst = vuursteen<br />

witb = witbakkend<br />

zoutgl = zoutglazuur


PALEO<br />

PALEOV<br />

PALEOM<br />

PALEOL<br />

PALEOLA<br />

PALEOLB<br />

MESO<br />

MESOV<br />

MESOM<br />

MESOL<br />

NEO<br />

NEOV<br />

NEOVA<br />

NEOVB<br />

NEOM<br />

NEOMA<br />

NEOMB<br />

NEOL<br />

NEOLA<br />

NEOLB<br />

BRONS<br />

BRONSV<br />

BRONSM<br />

BRONSMA<br />

BRONSMB<br />

BRONSL<br />

IJZ<br />

IJZV<br />

IJZM<br />

IJZL<br />

ROM<br />

ROMV<br />

ROMVA<br />

ROMVB<br />

ROMM<br />

ROMMA<br />

ROMMB<br />

ROML<br />

ROMLA<br />

ROMLB<br />

ME<br />

VME<br />

VMEA<br />

VMEB<br />

VMEC<br />

VMED<br />

LME<br />

LMEA<br />

LMEB<br />

NT<br />

NTA<br />

NTB<br />

NTC<br />

Paleolithicum/ oude steentijd<br />

Paleolithicum vroeg<br />

Paleolithicum midden<br />

Paleolithicum laat<br />

Paleolithicum laat A<br />

Paleolithicum laat B<br />

Mesolithicum/ midden steentijd<br />

Mesolithicum vroeg<br />

Mesolithicum midden<br />

Mesolithicum laat<br />

Neolithicum / nieuwe steentijd<br />

Neolithicum vroeg<br />

Neolithicum vroeg A<br />

Neolithicum vroeg B<br />

Neolithicum midden<br />

Neolithicum midden A<br />

Neolithicum midden B<br />

Neolithicum laat<br />

Neolithicum laat A<br />

Neolithicum laat B<br />

Bronstijd<br />

Bronstijd vroeg<br />

Bronstijd midden<br />

Bronstijd midden A<br />

Bronstijd midden B<br />

Bronstijd laat<br />

IJzertijd<br />

IJzertijd vroeg<br />

IJzertijd midden<br />

IJzertijd laat<br />

Romeinse tijd<br />

Romeinse tijd vroeg<br />

Romeinse tijd vroeg A<br />

Romeinse tijd vroeg B<br />

Romeinse tijd midden<br />

Romeinse tijd midden A<br />

Romeinse tijd midden B<br />

Romeinse tijd laat<br />

Romeinse tijd laat A<br />

Romeinse tijd laat B<br />

Middeleeuwen<br />

Middeleeuwen vroeg<br />

Middeleeuwen vroeg A<br />

Middeleeuwen vroeg B<br />

Middeleeuwen vroeg C<br />

Middeleeuwen vroeg D<br />

Middeleeuwen laat<br />

Middeleeuwen laat A<br />

Middeleeuwen laat B<br />

Nieuwe tijd<br />

Nieuwe tijd A<br />

Nieuwe tijd B<br />

Nieuwe tijd C<br />

tot 8800 v Chr.<br />

tot 300.000 v Chr.<br />

300.000-35.000 v Chr.<br />

35.000-8800 v Chr.<br />

35.000-18.000 v Chr.<br />

18.000-8800 v Chr.<br />

8800-4900 v Chr.<br />

8800-7100 v Chr.<br />

7100-6450 v Chr.<br />

6450-4900 v Chr.<br />

5300-2000 v Chr.<br />

5300- 4200 v Chr.<br />

5300-4900 v Chr.<br />

4900-4200 v Chr.<br />

4200-2850 v Chr.<br />

4200-3400 v Chr.<br />

3400-2850 v Chr.<br />

2850-2000 v Chr.<br />

2850-2450 v Chr.<br />

2450-2000 v Chr.<br />

2000-800 v Chr.<br />

2000-1800 v Chr.<br />

1800-1100 v Chr.<br />

1800-<strong>15</strong>00 v Chr.<br />

<strong>15</strong>00-1100 v Chr.<br />

1100-800 v Chr.<br />

800-12 v Chr.<br />

800-500 v Chr.<br />

500-250 v Chr.<br />

250-12 v Chr.<br />

12 v Chr. - 450 na Chr.<br />

12 v Chr. - 70 na Chr.<br />

12 v Chr. - 25 na Chr.<br />

25 - 70 na Chr.<br />

70- 270 na Chr.<br />

70- <strong>15</strong>0 na Chr.<br />

<strong>15</strong>0- 270 na Chr.<br />

270- 450 na Chr.<br />

270- 350 na Chr.<br />

350- 450 na Chr.<br />

450- <strong>15</strong>00 na Chr.<br />

450- 1050 na Chr.<br />

450- 525 na Chr.<br />

525- 725 na Chr.<br />

725- 900 na Chr.<br />

900- 1050 na Chr.<br />

1050- <strong>15</strong>00 na Chr.<br />

1050- 1250 na Chr.<br />

1250- <strong>15</strong>00 na Chr.<br />

<strong>15</strong>00- heden<br />

<strong>15</strong>00- 1650 na Chr.<br />

1650- 1850 na Chr.<br />

1850- heden


<strong>Bijlage</strong> 5: Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project: 03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

1 x 1 ker 1 wand blauwgr/kgp lmaa<br />

1 x 1 ker 1 wand roodbakkend ntb<br />

1 x 1 vst 1 kern paleo-brons<br />

1 x 1 vst 3 brok paleo-brons<br />

1 x 1 vst 2 natuurlijk<br />

1 x 1 vst 1 brok paleo-brons<br />

1 x 1 vst 4 afslag paleo-brons<br />

2 x 1 vst 1 afslag paleo-brons<br />

2 x 1 vst 1 brok paleo-brons<br />

2 x 1 vst 2 natuurlijk<br />

3 x 3 vst 6 natuurlijk<br />

4 x 3 vst 1 brok paleo-brons<br />

5 x 4 vst 3 natuurlijk paleo-brons<br />

5 x 4 vst 1 afslag paleo-brons<br />

6 x 4 vst 3 natuurlijk<br />

7 x 5 vst 4 natuurlijk<br />

8 x 6 vst 1 natuurlijk<br />

9 x 1 vst 1 afslag paleo-brons<br />

10 x 7 vst 6 natuurlijk<br />

10 x 7 vst 4 brok paleo-brons<br />

VORM<br />

11 x 7 ker 1 bodem stg-1 siegburg lmeb 14e eeuw<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

12e/13e eeuw<br />

bloempot/evt Rom/vmea<br />

brok van een kern<br />

verbrand<br />

verbrand<br />

mogelijk natuurlijk<br />

Siegburg


<strong>Bijlage</strong> 5: Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

12 x 8 vst 1 afslag paleo-brons<br />

12 x 8 steen 1 wrijfsteen paleo-brons<br />

13 x 9 vst 1 brok paleo-brons<br />

14 x 12 vst 1 brok paleo-brons<br />

14 x 12 vst 1 afslag paleo-brons<br />

<strong>15</strong> x 13 vst 3 brok paleo-brons<br />

<strong>15</strong> x 13 vst 2 natuurlijk<br />

16 x <strong>15</strong> vst 16 natuurlijk<br />

16 x <strong>15</strong> vst 1 brok paleo-brons<br />

16 x <strong>15</strong> vst 1 flint nta<br />

16 x <strong>15</strong> vst 20 natuurlijk<br />

16 x <strong>15</strong> steen 1 natuurlijk<br />

16 x <strong>15</strong> vst 1 brok g<br />

paleo-brons<br />

16 x <strong>15</strong> vst 1 bber paleo-brons<br />

16 x <strong>15</strong> vst 2 brok paleo-brons<br />

16 x <strong>15</strong> vst 3 afslag paleo-brons<br />

17 x 11 ker 1 bodem stg-1 munsterl lmeb-nta<br />

17 x 11 ker 1 wand stg-2 zoutgl nta<br />

18 x 16 vst 16 natuurlijk<br />

18 x 16 vst 2 brok paleo-brons<br />

18 x 16 vst 1 afslag paleo-brons<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

verbrand<br />

granietsteen met mogelijk wrijfsporen<br />

mogelijk natuurlijk<br />

1 brok verbrand<br />

nat. splijter; aan dorsale kant mult. afslagnegatieven.<br />

Vuurstenen ketser voor geweer uit 17/18e eeuw<br />

graniet<br />

verbrand<br />

<strong>15</strong>/16e eeuw


<strong>Bijlage</strong> 5: Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

18 x 16 steen 1 natuurlijk<br />

19 x 16 vst 3 natuurlijk<br />

19 x 16 vst 3 brok paleo-brons<br />

19 x 16 vst 2 afslag paleo-brons<br />

19 x 16 steen 1 natuurlijk<br />

19 x 16 vst 1 afslag paleo-brons<br />

20 x 1 bot 1 occipit. dierlijk<br />

21 x 18 ker 1 rand drinkschaal stg-1(siegbg?) lmeb<br />

21 x 18 ker 1 wand kruik stg-1 overig lmeb<br />

21 x 18 vst 1 natuurlijk<br />

22 x 19 vst 1 brok paleo-brons<br />

22 x 19 vst 2 brok paleo-brons<br />

22 x 19 vst 4 natuurlijk<br />

23 x 19 ker 2 wand stg-1 siegburg lmeb<br />

23 x 19 ker 3 wand grijs lmeb<br />

24 x 20 ker 1 schouder kruik stg-2 lmeb-nta<br />

24 x 20 ker 1 wand stg lmeb-nta<br />

24 x 20 vst 3 natuurlijk<br />

24 x 20 vst 4 brok paleo-brons<br />

24 x 20 vst 1 afslag paleo-brons<br />

24 x 20 vst 1 bber paleo-brons<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

klappersteen<br />

graniet<br />

geretoucheerde afslag<br />

inw.+rand engobe; 14e-<strong>15</strong>e eeuw<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

verbrand<br />

<strong>15</strong>e eeuw<br />

<strong>15</strong>/16e eeuw


<strong>Bijlage</strong> 5: Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

25 x 21 ker 1 rand stg-2 munsterl ntb<br />

25 x 21 ker 1 wand stg-1 overig lmeb<br />

25 x 21 ker 1 wand grijs lmeb<br />

25 x 21 ker 1 wand rom ruww romm<br />

25 x 21 vst 7 natuurlijk<br />

25 x 21 vst 1 afslag paleo-brons<br />

26 x 22 ker 1 rand kan stg-1 siegburg lmeb<br />

26 x 22 ker 1 wand stg-1 overig lmeb<br />

26 x 22 vst 1 natuurlijk<br />

27 x 25 ker 1 bodem stg-1 munsterl? lmeb-ntb<br />

27 x 25 vst 2 natuurlijk<br />

27 x 25 vst 1 afslag paleo-brons<br />

27 x 25 vst 1 brok paleo-brons<br />

28 x 26 ker 1 wand pingsd.laat lmea<br />

28 x 26 verbr leem 1 wand<br />

28 x 26 vst 1 brok paleo-brons<br />

29 x 27 ker 1 wand stg-1 siegburg lmeb<br />

29 x 27 ker 1 wand grijs lmeb<br />

29 x 27 ker 1 wand hessen-schortens vmea-vmeb<br />

29 x 27 vst 1 brok paleo-brons<br />

29 x 27 vst 3 natuurlijk<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

14e eeuw<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

vlakke bodem<br />

mogelijk natuurlijk<br />

brok van een kernsteen<br />

12e eeuw<br />

mogelijk natuursteen<br />

<strong>15</strong>e eeuw<br />

13e-14e eeuw<br />

5e-7e eeuw


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

30 x 28 vst 1 afslag paleo-brons<br />

30 x 28 vst 1 natuurlijk<br />

31 x 29 ker 1 wand pingsd.-imitatie lmea<br />

32 x 30 ker 1 wand bijna-stg-1 lmeb<br />

32 x 30 ker 1 wand merov ruww? vmea-vmec<br />

32 x 30 vst 1 afslag paleo-brons<br />

32 x 30 vst 1 brok paleo-brons<br />

32 x 30 vst 6 natuurlijk<br />

33 x 31 vst 1 natuurlijk<br />

33 x 31 vst 1 brok paleo-brons<br />

34 x 32 ker 1 wand onbekend/ vemd/rom<br />

34 x 32 vst 1 brok paleo-brons<br />

34 x 32 vst 1 natuurlijk<br />

35 x 33 ker 2 wand stg-2 munsterl nta-ntb<br />

35 x 33 vst 3 afslag paleo-brons<br />

35 x 33 vst 1 brok paleo-brons<br />

35 x 33 vst 6 natuurlijk<br />

36 x 33 vst 1 brok paleo-brons<br />

36 x 33 vst 1 afslag paleo-brons<br />

36 x 33 vst 2 brok paleo-brons<br />

36 x 33 vst 10 natuurlijk<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

Munsterland; imitatie vroeg-Pingsdorf<br />

vroege 14e eeuw<br />

verm. Merovingisch<br />

9-12e eeuw; locale witb. gesm.<br />

verbrand<br />

verbrand<br />

afslag met notch


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

37 x 34 ker 1 bodem stg-1 munsterl? lmeb-ntb<br />

37 x 34 ker 1 rand onbekend/ nta-ntb<br />

37 x 34 vst 1 afslag paleo-brons<br />

37 x 34 vst 5 natuurlijk<br />

38 x 35 ker 1 wand witb.gesmoord lmea<br />

38 x 35 ker 1 bodem witb.gesm./grijs lmea<br />

39 x 36 ker 2 wand stg-1 siegburg lmeb<br />

39 x 36 ker 1 wand stg-1 overig lmeb<br />

39 x 36 ker 1 wand stg-2 munsterl nta-ntb<br />

39 x 36 verbr.leem 1<br />

40 x 37 vst 3 afslag paleo-brons<br />

40 x 37 vst 2 brok paleo-brons<br />

40 x 37 vst 2 natuurlijk<br />

41 x 37 vst 1 afslag paleo-brons<br />

41 x 37 vst 1 natuurlijk<br />

42 x 37 ker 1 bodem stg-1 munsterl nta-ntb<br />

42 x 37 vst 2 brok paleo-brons<br />

42 x 37 vst 1 natuurlijk<br />

45 x 40 ker 2 rand kookpot kgp laat lmea<br />

45 x 40 ker 2 wand kgp lmea<br />

45 x 40 ker 1 wand paffrath-achtig lmea<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

vlakke bodem<br />

vlakke bodem;evt grijs loc.10e-14e?<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

verbrand<br />

vlakke bodem<br />

mogelijk natuurlijk<br />

vgl.V88;12e-13e eeuw<br />

ws.12e-13e eeuw;te dun voor prehist?<br />

11e-12e eeuw


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

45 x 40 ker 2 wand grijs lmeb<br />

45 x 40 ker 2 wand bijna stg-1 lmeb<br />

45 x 40 ker 1 rand stg-1 siegburg lmeb<br />

45 x 40 ker 1 wand stg-1 lmeb<br />

45 x 40 ker 2 rand stg-2 nta<br />

45 x 40 ker 2 wand stg-1 overig lmeb-nta<br />

45 x 40 ker 2 oor kruik stg-2 zoutgl nta<br />

45 x 40 ker 1 rand kom stg-2 overig nta-ntb<br />

45 x 40 ker 1 rand kom stg-2 munsterl nta-ntb<br />

45 x 40 ker 1 rand pot stg-2 munsterl nta-ntb<br />

45 x 40 ker 1 bodem stg munsterl ntb<br />

45 x 40 vst 1 natuurlijk<br />

45 x 40 vst 1 natuurlijk<br />

46 x 41 ker 2 wand stg-1 lmeb<br />

46 x 41 ker 3 wand stg2 munsterl ntb<br />

46 x 41 ker 1 rand roodbakkend ntb<br />

46 x 41 ker 1 wand dakp/elmpt lmea-ntc<br />

46 x 41 ker 2 wand grijs lmeb<br />

46 x 41 ker 2 wand kgp vmed-lmea<br />

46 x 41 vst 1 brok paleo-brons<br />

47 x 42 ker 1 wand kgp evt.prehist lmea<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

eerste helft 14e eeuw<br />

14 eeuw drinkbekertje<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

zalfpotje drinkbekertje 14/<strong>15</strong> eeuw<br />

<strong>15</strong>/16e eeuw<br />

rij<strong>nl</strong>ands<br />

siegburg resp anders <strong>15</strong>e eeuw<br />

bloempot<br />

19-20e eeuw resp 13 eeuw<br />

13/<strong>15</strong>e eeuw<br />

(late?)12e eeuw:zie V88


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

47 x 42 vst 1 natuurlijk<br />

48 x 43 vst 1 kling paleo-brons<br />

49 x 44 ker 2 wand grijs lmeb<br />

49 x 44 ker 1 wand stg-2 munsterl ntb<br />

49 x 44 vst 1 afslag paleo-brons<br />

49 x 44 vst 1 natuurlijk<br />

50 x 45 ker 1 wand bloempot? rood ongeglaz ntb<br />

51 x 45 ker 1 rand pingsd.laat lmea<br />

52 x 45 ker 1 wand munsterl ntb<br />

53 x 45 ker 1 wand stg-1 munsterl nt<br />

53 x 45 ker 1 bodem stg-2 munsterl? nta-ntb<br />

53 x 45 ker 1 wand stg-2 munsterl ntb<br />

53 x 45 ker 1 wand rom? Ruww rom/vmeb<br />

54 x 45 ker 1 wand grijs lmeb<br />

55 x 45 vst 1 kling paleo-brons<br />

56 x 46 ker 1 wand stg-2 munsterl ntb<br />

57 x 46 ker 1 wand witb.gesmoord lmea/rom<br />

57 x 46 ker 1 wand grijs (vmed-) lmeb<br />

57 x 46 ker 1 wand stg-2 nta<br />

57 x 46 vst 1 brok paleo-brons<br />

57 x 46 vst 1 natuurlijk<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

gebroken kling<br />

2e helft 12e eeuw<br />

zie v72:rom?<br />

evt lmea<br />

blauw beschilderd<br />

9/12e eeuw<br />

(10-)13-16e eeuw<br />

versiering stempel+blauw;evt.munsterl?<br />

verbrand


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

58 x 46 vst 1 brok paleo-brons<br />

58 x 46 ker 1 wand grijs lmeb<br />

59 x 46 vst 1 brok paleo-brons<br />

60 x 46 ker 1 bodem stg-2 nta<br />

61 x 46 ker 1 wand stg-1 lmeb<br />

61 x 46 ker 1 wand stg-1 munsterl? lmeb<br />

62 x 46 ker 1 wand gesmoord/grijs lmea-lmeb<br />

63 x 47 ker 1 wand stg-2 munsterl? lmeb-ntb<br />

64 x 47 ker 1 wand witb gesmoord vmed-lmea<br />

64 x 47 vst 1 natuurlijk<br />

65 x 47 vst 1 brok paleo-brons<br />

66 x 47 vst 5 brok paleo-brons<br />

66 x 47 vst 1 brok paleo-brons<br />

67 x 47 vst 2 brok paleo-brons<br />

67 x 47 vst 1 natuurlijk<br />

68 x 47 vst 1 brok paleo-brons<br />

69 x 47 ker 1 wand stg-1 lmeb<br />

70 x 47 ker 1 wand stg-2 munsterl nta(-ntb?)<br />

71 x 47 vst 1 brok paleo-brons<br />

72 x 47 ker 1 wand vme? vme?<br />

73 x 47 ker 1 wand stg-2 munsterl nta(-ntb?)<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

<strong>15</strong>/17e eeuw<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

gedr opp met zw opp vl 9-12e eeuw<br />

<strong>15</strong>e-vroege 19e eeuw<br />

ws 11e/12e eeuw<br />

verbrand<br />

14/<strong>15</strong>e eeuw<br />

baksel onbekend:rom.?/12-13e;zie V53


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

74 x 47 ker 1 wand stg-1 munsterl lmeb-nta<br />

75 x 47 vst 1 natuurlijk<br />

76 x 47 vst 1 afslag paleo-brons<br />

77 x 47 vst 2 brok paleo-brons<br />

78 x 47 vst 1 afslag paleo-brons<br />

78 x 47 vst 1 natuurlijk<br />

79 x 47 vst 1 brok paleo-brons<br />

fragment kern?<br />

80 x 47 vst 1 natuurlijk<br />

81 x 47 vst 1 afslag paleo-brons<br />

82 x 47 vst 1 afslag paleo-brons<br />

83 x 38 vst 4 brok paleo-brons<br />

verbrand<br />

83 x 38 vst 1 brok paleo-brons<br />

83 x 38 vst 3 natuurlijk ;<br />

84 x 39 ker 2 d kan stg-1 siegburg lmeb<br />

14e eeuw<br />

84 x 39 vst 1 afslag paleo-brons<br />

84 x 39 vst 1 brok paleo-brons<br />

85 x 11 ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

86 x 11 ker 1 wand kgp(laat?) vmed-lmea<br />

87 x 11 ker 1 wand kgp/prehist ijzm-lmea<br />

88 x 40 ker 7 rand kookpot kgp laat lmea<br />

11/12e eeuw<br />

88 x 40 ker 23 wand kgp laat lmea overwegend hard/laat (12e eeuw)<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

88 x 40 ker 1 wand pingsd laat lmea<br />

88 x 40 ker 1 wand pingdsd imitatie lmea<br />

89 6 A vst 1 brok paleo-brons<br />

89 6 A/B vst 1 indet paleo-brons<br />

90 7 C vst 1 afslag meso-neo<br />

90 7 C vst 1 indet. paleo-brons<br />

91 8 C ker 1 wand romeinshv romv-roml<br />

91 8 C ker 1 wand prehist/rom hv ijz-rom<br />

91 8 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

92 9 B/C vst 1 afslag paleo-brons<br />

93 <strong>15</strong> B vst 1 kling meso-neov<br />

94 18 B/C ker 1 wand kgp laat lmea<br />

95 21 B/C ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

96 24 B vst 1 afslag meso-neo<br />

97 27 B vst 1 kling meso-neo<br />

98 29 C metaal 1 ijzer<br />

98 29 B ker 1 wand (prehist)rom hv (ijz/)rom<br />

99 41 B ker 1 wand kgp? vmed-lmea<br />

100 49 C ker 1 wand prehist evt kgp ijz-(lmea)<br />

101 58 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

102 61 C vst 1 indet. paleo-brons<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

ca 1200<br />

10e/12e eeuw<br />

20 cm<br />

80 cm<br />

100 cm gebroken afslag<br />

100 cm<br />

120 cm aan beide z gepolijst<br />

100 cm<br />

50 cm<br />

130 cm<br />

90 cm gebroken<br />

110-120 cm 12/13 eeuw<br />

100-110 cm 10/13 eeuw<br />

110 cm<br />

100-120 cm gebroken en verbrand<br />

90 cm<br />

80 cm beide z gepolijst<br />

110-120 cm<br />

100 cm<br />

100 cm<br />

100 cm gebroken en verbrand


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

103 64 B ker 1 wand prehist-rom hv ijzv-roml<br />

104 65 A ker 1 wand blauwgr lme<br />

105 66 BC ker 1 wand (prehist)/kgp ?-lmea<br />

106 67 ? ker 1 wand prehist ijz -(rom)<br />

107 69 B ker 1 wand (ijz?)-rom romm-roml<br />

108 70 B/C ker 1 wand kgp/prehist ijz-vmed<br />

108 70 B/C vst 2 afslag paleo-brons<br />

108 70 B/C vst 1 kling meso-neo<br />

108 70 B/C vst 1 indet. paleo-brons<br />

109 75 B ker 1 rand rom<br />

110 81 C ker 1 wand kgp vmec-lmea<br />

111 89 B vst 1 kling meso<br />

112 90 BC ker 1 wand prehist ijzv<br />

113 93 C ker 1 wand prehist-rom hv ijz-rom<br />

113 93 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

114 94 B vst 1 kling meso<br />

114 94 B vst 3 afslag paleo-brons<br />

114 94 B vst 1 brok paleo-brons<br />

1<strong>15</strong> 95 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

116 96 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

116 96 B vst 1 brok paleo-brons<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

90 cm<br />

50 cm 13/14 eeuw<br />

versierd met vert nagelindr. IJz?<br />

70-100 cm gebroken<br />

70-100 cm gebroken<br />

70-100 cm gebroken en verbrand<br />

100 cm 9-12e eeuw<br />

gebroken zachte percussie 80 cm<br />

110 cm; wand harpstedtpot ruw-gepolijst?<br />

110 cm<br />

80 cm<br />

80-90 cm<br />

80-90 cm<br />

80-90 cm<br />

90 cm gebroken<br />

70-80 cm<br />

70-80 cm


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

117 98 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

118 99 C ker 1 rand kgp lmea<br />

119 100 B ker 1 wand prehist/kgp ?-vmed<br />

119 100 B/C vst 3 afslag paleo-brons<br />

120 102 A vst 1 afslag paleo-brons<br />

121 104 C bot 1 diafyse dierlijk<br />

121 104 BC vst 1 afslag paleo-brons<br />

122 109 B ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

122 109 B/C vst 2 brok paleo-brons<br />

122 109 B/C vst 1 indet. paleo-brons<br />

123 110 B ker 1 wand prehist bronsm-ijz<br />

124 111 B vst 2 afslag paleo-brons<br />

124 111 B vst 1 indet. paleo-brons<br />

125 113 B? vst 1 afslag paleo-brons<br />

126 1<strong>15</strong> B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

127 117 B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

128 124 BC ker 1 wand prehist/kgp ?-lmea<br />

129 125 B ker 2 wand prehist-romeins ijzv-roml<br />

130 126 BC ker 1 wand romeinshv romv-romm<br />

131 127 B vst 1 indet. paleo-brons<br />

131 127 BC vst 1 brok paleo-brons<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

100 cm<br />

110 cm; dekselgeul<br />

90-120 cm<br />

90, 100 en 120 cm<br />

20 cm, gebroken<br />

90 cm<br />

80-90 cm, gebroken en verbrand<br />

60 cm<br />

60-80 cm<br />

60-80 cm<br />

50-70 cm<br />

50-70 cm<br />

90 cm, gebroken<br />

60-90 cm<br />

80-90 cm<br />

100 cm<br />

80-90 cm<br />

120 cm; schouderomslag met halsaanzet van<br />

100 cm, gebroken en verbrand<br />

130 cm


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

132 128 B ker 1 wand kgp evt prehist ?-lmea<br />

132 128 B ker 1 wand prehist/kgp<br />

133 130 B/C ker 5 wand prehist?/rom? ?-vmeb<br />

133 130 B/C ker 1 wand kgp<br />

prehist, evt vmed-lmea<br />

134 131 BC ker 1 wand<br />

romeins ijz-(rom)<br />

135 132 B vst 1 brok paleo-brons<br />

136 133 B ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

137 134 C ker 1 wand kookpot onbekend vmed-lmea<br />

138 135 B ker 1 wand hv-prehist/kgp<br />

romeinshv ?-lmea<br />

139 137 BC ker 1 wand<br />

hessen romv-vmec<br />

140 139 B/C ker 1 wand kgp evt.prehist ?-lmea<br />

141 143 B ker 1 wand prehist/(kgp??) ijz (/lmea)<br />

142 144 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

142 144 B vst 1 brok paleo-brons<br />

143 145 BC vst 1 indet. paleo-brons<br />

144 146 A vst 1 afslag paleo-brons<br />

j (<br />

145 147 B/C ker 2 wand prehist/(kgp) lmea)<br />

145 147 B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

146 148 C vst 1 indet. paleo-brons<br />

147 <strong>15</strong>1 B/C ker 1 wand prehist<br />

147 <strong>15</strong>1 B/C ker 1 wand kgp/prhist.<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

80 cm; te dun voor prehist?<br />

80 cm<br />

80-130 cm;<br />

80-130 cm;<br />

90 cm;<br />

130 cm<br />

80 cm<br />

120 cm.; 9-12e eeuw:witb.gesm. locaal<br />

100 cm<br />

120 cm<br />

60 cm<br />

120-<strong>15</strong>0 cm<br />

100 cm<br />

100 cm<br />

70-80 cm, gebroken en verbrand<br />

70/<strong>15</strong>0 cm<br />

80-100 cm.<br />

80-100 cm, verbrand<br />

130 cm, gebroken en verbrand<br />

120-<strong>15</strong>0 cm<br />

120-<strong>15</strong>0 cm


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

132 128 B ker 1 wand kgp evt prehist ?-lmea<br />

132 128 B ker 1 wand prehist/kgp<br />

133 130 B/C ker 5 wand prehist?/rom? ?-vmeb<br />

133 130 B/C ker 1 wand kgp<br />

prehist, evt vmed-lmea<br />

134 131 BC ker 1 wand<br />

romeins ijz-(rom)<br />

135 132 B vst 1 brok paleo-brons<br />

136 133 B ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

137 134 C ker 1 wand kookpot onbekend vmed-lmea<br />

138 135 B ker 1 wand hv-prehist/kgp<br />

romeinshv ?-lmea<br />

139 137 BC ker 1 wand<br />

hessen romv-vmec<br />

140 139 B/C ker 1 wand kgp evt.prehist ?-lmea<br />

141 143 B ker 1 wand prehist/(kgp??) ijz (/lmea)<br />

142 144 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

142 144 B vst 1 brok paleo-brons<br />

143 145 BC vst 1 indet. paleo-brons<br />

144 146 A vst 1 afslag paleo-brons<br />

j (<br />

145 147 B/C ker 2 wand prehist/(kgp) lmea)<br />

145 147 B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

146 148 C vst 1 indet. paleo-brons<br />

147 <strong>15</strong>1 B/C ker 1 wand prehist<br />

147 <strong>15</strong>1 B/C ker 1 wand kgp/prhist.<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

80 cm; te dun voor prehist?<br />

80 cm<br />

80-130 cm;<br />

80-130 cm;<br />

90 cm;<br />

130 cm<br />

80 cm<br />

120 cm.; 9-12e eeuw:witb.gesm. locaal<br />

100 cm<br />

120 cm<br />

60 cm<br />

120-<strong>15</strong>0 cm<br />

100 cm<br />

100 cm<br />

70-80 cm, gebroken en verbrand<br />

70/<strong>15</strong>0 cm<br />

80-100 cm.<br />

80-100 cm, verbrand<br />

130 cm, gebroken en verbrand<br />

120-<strong>15</strong>0 cm<br />

120-<strong>15</strong>0 cm


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

147 <strong>15</strong>1 B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

148 <strong>15</strong>2 BC ker 1 wand handgv romeins romv-roml<br />

148 <strong>15</strong>2 BC vst 2 afslag paleo-brons<br />

149 <strong>15</strong>5 BC ker 1 wand prehist/kgp ijz-lmea<br />

149 <strong>15</strong>5 BC ker 1 wand kgp/prhist. ijz-lmea<br />

149 <strong>15</strong>5 BC ker 1 wand kgp evt prehist ijz-lmea<br />

<strong>15</strong>0 <strong>15</strong>6 BC ker 1 wand kgp vmec-lmea<br />

<strong>15</strong>0 <strong>15</strong>6 BC ker 1 wand kgp vmec-lmea<br />

<strong>15</strong>1 <strong>15</strong>9 BC vst 1 afslag paleo-brons<br />

<strong>15</strong>2 161 B/C ker 3 wand kgp vmed-lmea<br />

<strong>15</strong>2 161 B/C ker 1 wand kgp evt prehist vmed-lmea<br />

<strong>15</strong>2 161 B/C ker 2 wand handgev.indet ?-lmea<br />

<strong>15</strong>2 161 B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

<strong>15</strong>3 162 B/C ker 1 wand hv indet ?-lmea<br />

<strong>15</strong>4 163 B ker 1 wand prehist ijz<br />

<strong>15</strong>4 163 B vst 1 indet. paleo-brons<br />

<strong>15</strong>5 164 C ker 1 wand kgp (vmed-) lmea<br />

<strong>15</strong>6 166 B ker 1 wand onbekend vmed-lmeb<br />

<strong>15</strong>7 172 B/C ker 1 wand merov handgv? vmea-vmeb?<br />

<strong>15</strong>7 172 B/C ker 1 wand rom/merov? roml-vmeb?<br />

<strong>15</strong>8 173 B/C ker 2 wand kgp vmed-lmea<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

120-130/<strong>15</strong>0 cm<br />

90-110 cm<br />

90-110 cm, 1 gepatineerd<br />

80 cm<br />

80 cm<br />

80 cm<br />

130-140 cm; te dun voor prehist<br />

130-140 cm.<br />

80 cm<br />

90-140 cm;ws.12e eeuw<br />

90-140 cm.;vgl V88<br />

90-140 cm<br />

90-140 cm<br />

110 cm<br />

80 cm;<br />

80 cm, gebroken en verbrand<br />

100 cm (9e-) 13e eeuw, ws. 12e eeuw<br />

70 cm;pingsd/protostg/stg-imitatie<br />

100-120 cm<br />

100-120 cm<br />

100-130


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

<strong>15</strong>8 173 B/C vst 1 afslag paleo-brons<br />

<strong>15</strong>8 173 B/C vst 1 indet. paleo-brons<br />

<strong>15</strong>9 176 C vst 1 afslag paleo-brons<br />

<strong>15</strong>9 176 C vst 1 brok paleo-brons<br />

160 177 B ker 1 wand prehist bronsv<br />

160 177 B ker 1 wand prehist<br />

161 179 B/C ker 2 wand handgev.indet ?-vmeb<br />

162 180 BC vst 1 afslag paleo-brons<br />

163 182 B vst 1 brok paleo-brons<br />

164 184 BC ker 1 rand kgp vmed-lmea<br />

164 184 BC ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

164 184 BC vst 1 brok paleo-brons<br />

165 188 B vst 1 afslag neo<br />

166 191 BC ker 1 rand kgp vmed-lmea<br />

167 192 BC ker 1 wand prehist/kgp? ijzv-lmea<br />

167 192 BC vst 2 brok paleo-brons<br />

167 192 BC vst 1 afslagkern paleo-brons<br />

168 193 C vst 1 brok paleo-brons<br />

169 194 BC vst 1 afslagkern paleo-brons<br />

170 196 BC vst 1 brok paleo-brons<br />

171 198 BC vst 2 afslag paleo-brons<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

100-130 cm<br />

100-130 cm, gebroken en verbrand<br />

90-100 cm<br />

90-100 cm<br />

spatelindruk versiering<br />

100-120 cm;<br />

70-80 cm, gebroken<br />

50 cm<br />

80-110 cm<br />

80-110 cm<br />

80-110 cm<br />

70 cm, geretoucheerd<br />

60 cm<br />

90-100 cm<br />

90-100 cm<br />

90-110 cm, gebroken<br />

90 cm<br />

60 cm, gebroken<br />

80 cm<br />

70-80 cm, gebroken


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

172 199 B ker 1 wand kgp<br />

172 199 BC vst 1 brok paleo-brons<br />

173 200 C ker 1 wand kgp/lthessens vmec-lmea<br />

174 201 C ker 1 wand prehist?/rom?<br />

174 201 B/C vst 3 brok paleo-brons<br />

174 201 B/C vst 1 afslag paleo-brons<br />

175 202 BC vst 1 afslag paleo-brons<br />

176 203 C vst 2 afslag paleo-brons<br />

177 204 C ker 1 wand handgev. indet ?-lmea<br />

178 205 B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

178 205 B/C vst 1 indet. paleo-brons<br />

179 207 B/C ker 2 wand kgp vmed-lmea<br />

179 207 B/C vst 2 afslag paleo-brons<br />

179 207 B/C vst 1 brok paleo-brons<br />

180 211 BC vst 1 afslag paleo-brons<br />

181 217 B vst 1 brok paleo-brons<br />

182 220 BC vst 1 brok paleo-brons<br />

183 227 BC ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

183 227 BC ker 1 wand prehist-rom hv ijz-rom<br />

184 228 B ker 1 wand blauwgrijs lmea-lmeb<br />

185 232 C ker 1 wand grijs lmeb<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

80 cm;<br />

80-110 cm<br />

110 cm<br />

90 cm, sec. verbrand.<br />

60-100 cm,<br />

60-100 cm, gebroken<br />

60 cm, gebroken<br />

80 cm, 1 gebroken<br />

80 cm<br />

80/100 cm<br />

80/100 cm, verbrand<br />

70-110 cm<br />

70-80/110 cm, accident Siret<br />

70-80/110 cm<br />

100 cm, gebroken<br />

80 cm, gepatineerd<br />

90 cm<br />

120-130 cm<br />

120-130 cm; verbrand<br />

70 cm. 13e eeuw<br />

100 cm; 13e-14e eeuw


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

186 235 BC vst 1 afslag paleo-brons<br />

187 236 BC vst 1 afslag paleo-brons<br />

188 237 C ker 1 wand gesmoord/grijs? vmea/lmea-b<br />

188 237 C vst 1 brok paleo-brons<br />

189 242 B vst 1 afslag paleo-brons<br />

190 248 A/B ker 1 wand (rom hv) /kgp vmed-lmea<br />

191 258 BC ker 1 wand kgp/prehist ?-lmea<br />

192 270 B ker 1 wand handgev. indet ?-lmea<br />

193 300 C vst 1 afslag paleo-brons<br />

193 300 C vst 2 brok paleo-brons<br />

194 302 C ker 1 wand (prehist) kgp (ijz)-lmea<br />

194 302 C vst 1 afslag paleo-brons<br />

194 302 C vst 1 krabber paleo-brons<br />

195 309 C ker 1 wand handgev. Indet ?-lmea<br />

196 311 C vst 1 afslag paleo-brons<br />

197 329 C ker 1 wand waterkruik stg-1 ntb-ntc<br />

198 331 x ker<br />

198 331 x ker 3 wand kgp evt.prehist ?-lmea<br />

199 335 A ker 1 rand blauwgrijs lmea<br />

200 340 B ker 1 wand grijs lmeb<br />

201 342 x ker 1 wand kgp lmea<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

70-110 cm, gebroken en verbrand<br />

80-90 cm, gepatineerd<br />

100-110 cm;merov?/9e-14e<br />

100-110 cm<br />

80-90 cm, gebroken<br />

80cm; sec. verbrand<br />

100 cm<br />

70 cm<br />

100 cm<br />

100 cm<br />

100 cm<br />

100 cm, gebroken en verbrand<br />

100 cm<br />

90 cm<br />

90 cm<br />

80/90 cm;18e-20e eeuw<br />

bij b 331;9e-12e eeuw;1 schouder<br />

40 cm -mv, paffr.imitatie 12e-13e eeuw<br />

b 340 50 cm in overgang;evt. 9e-12e eeuw<br />

opp.vondst rondom


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

201 342 x ker 1 wand grijs lmeb<br />

201 342 x ker 1 wand stg-1 munsterl? lmeb<br />

291 342 x ber 3 wand dakpan lmeb-nt<br />

202 351 A ker 1 wand kgp lmea<br />

202 351 x ker 1 rand kom grijs lmea<br />

202 351 x ber 1 rand dakpan rood lmeb-ntc<br />

203 352 B vst 1 indet. paleo-brons<br />

204 354 x ker 1 wand bad/hun/pingsd vmea-vmed<br />

205 378 ? ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

206 385 B ker 1 wand kgp lmea<br />

207 386 C ker 1 wand kgp lmea<br />

208 399 C ker 1 rand? roodbakkend lmeb-nta<br />

209 451 ? ns 1 kwarts?<br />

209 451 ? ker 3 wand prehist/romeins ijzv-roml<br />

210 458 A vst 1 brok paleo-brons<br />

211 459 C vst 1 afslag paleo-brons<br />

212 470 C vst 1 afslag paleo-brons<br />

213 475 A ker 1 wand bord roodb.ringeloor nta<br />

214 479 x vst 1 natuurlijk<br />

2<strong>15</strong> 496 B ker 1 wand prehist-rom/kgp ijzm-lmea<br />

216 497 A ker 1 wand handgev.indet ?-lmea<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

opp.vondst rondom<br />

opp.vondst rondom<br />

opp.vondst rondom<br />

20 cm;13e, evt. 12e eeuw<br />

opp.vondst<br />

opp.vondst<br />

60-70 cm, gebroken<br />

opp.vondst; mogelijk merov knikw<br />

diepte onbekend<br />

90 cm.;zie V88:ws.late 12e<br />

90 cm; 10e -12e eeuw; beige breuk.<br />

80 cm; romeins?<br />

klopsteen?<br />

40 cm, verbrand<br />

90 cm, gebroken en verbrand<br />

70 cm, gebroken<br />

40 cm -mv, 17e eeuw<br />

Oppervlaktevondst, boring 479<br />

80 cm;kgp bezemstr?(12e)/prehist<br />

50 cm


Vondste<strong>nl</strong>ijst<br />

Project:<br />

Vondstnummer<br />

Boringnummer<br />

Megaboring nummer<br />

Bodemlaag<br />

03.<strong>15</strong>3 Enschede Usseler Es IVO<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

MATERIAAL<br />

AANTAL<br />

216 497 B ker 1 wand prhist/kgp ?-lmea<br />

217 498 BC ker 1 wand kgp\rom/vme (rom)-lmea<br />

217 498 BC ker 2 wand handgev. indet ?-lmea<br />

217 498 x bouwmat 1 asbest NTC<br />

218 499 C verbr.leem 1<br />

219 500 C ker 1 wand kgp/prehist ?-lmea<br />

220 502 ? ker<br />

221 503 C ker 3 wand prehist/kgp ?-lmea<br />

222 505 Ab ker 1 wand kgp/prehist ?-lmea<br />

222 505 Ab ker 4 wand handgev.indet ?-lmea<br />

222 505 Ab vst 1 afslag paleo-brons<br />

223 507 B ker 2 wand handgev. Indet<br />

224 509 A ker 2 wand kgp vmed-lmea<br />

224 509 B ker 1 wand kgp/prehist ?-lmea<br />

224 509 B ker 1 wand kgp/prhist. ijzm-lmea<br />

225 510 x vst 1 brok paleo-brons<br />

226 514 B ker 1 rand kgp vmed-lmea<br />

227 519 C hutteleem 1<br />

227 519 C ker 2 wand kgp vmed-lmea<br />

228 554 BC ker 1 wand kgp vmed-lmea<br />

FRAGMENT<br />

VORM<br />

SOORT<br />

DATERING<br />

ORGANISCH<br />

ANORGANISCH<br />

DENDRO<br />

C-14<br />

DIVERSEN<br />

Graaf van Solmsweg 103, 5222 BS 's Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6, 7411 PD Deventer<br />

Datum Opmerkingen/vondstomstandigheden<br />

70 cm<br />

70-80 cm<br />

70-80 cm<br />

opp.vondst.<br />

60 cm.<br />

70 cm<br />

70 cm<br />

70-80 cm<br />

70-80 cm<br />

70-80 cm<br />

130 cm -mv<br />

40 cm -mv<br />

70 cm -mv<br />

70 cm in B-hor,<br />

Bij boring 510-511oppervlaktevondst<br />

100 cm; sec. verbrand<br />

60-80 cm<br />

60 cm.<br />

100 cm


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

6 E/B x x 8-12-2003 vondstdiepte vuursteen 20cm en 80 cm<br />

7 C x 8-12-2003 vondstdiepte vuursteen 110cm<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

8 B en C x x 8-12-2003 vondstdiepte vuursteen 50 cm aardewerk 110 en 120 cm<br />

9 B/C x x 8-12-2003 vondstdiepte vuursteen 130 cm<br />

10 x 8-12-2003<br />

<strong>15</strong> B x 9-12-2003 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

18 B/C x 9-12-2003 vondstdiepte vuursteen 110-120 cm<br />

21 B/C x 9-12-2003 vondstdiepte aardewerk 100-110 cm<br />

24 B x 9-12-2003 vondstdiepte vuursteen 110 cm<br />

27 B x 9-12-2003 vondstdiepte vuursteen 100 cm<br />

29 B en C x x 11-12-2003 vondstdiepte aardewerk 80 cm, metaal op 90 cm<br />

35 x 11-12-2003<br />

41 B x 11-12-2003 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

49 C x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

56 x <strong>15</strong>-12-2003<br />

58 B x x x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte vuursteen op 100 cm<br />

59 x <strong>15</strong>-12-2003<br />

60 x <strong>15</strong>-12-2003<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

61 C x x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte vuursteen 100 cm<br />

64 B x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte aardewerk 90 cm<br />

65 A x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte aardewerk 50 cm<br />

66 BC x x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte aardewerk 90 cm<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

67 ? x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte aardewerk 110 cm<br />

68 B x x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte aardewerk 80 cm<br />

69 C x x x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte aardewerk 110 cm<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

70 B/C x x x <strong>15</strong>-12-2003 vondstdiepte vuursteen 80 100 en 110 cm, aardewerk 110 cm<br />

71 x 16-12-2003<br />

72 x 16-12-2003<br />

73 x 16-12-2003<br />

75 B x 16-12-2003 vondstdiepte aardewerk 50 cm<br />

79 x 16-12-2003<br />

80 x 16-12-2003<br />

81 C x 16-12-2003 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

83 b 16-12-2003 baksteen<br />

85 x 16-12-2003<br />

86 x 16-12-2003<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

Datum<br />

87 x 16-12-2003<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

89 B x x 16-12-2003 vondstdiepte vuursteen 80 cm<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

B<br />

O<br />

T<br />

93 B +C x x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70 cm, aardewerk 110 cm<br />

94 B+BC x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 en 110 cm<br />

95 B x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

96 B x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70 en 80 cm<br />

97 x 05-01-2004<br />

98 B x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 100 cm<br />

99 C x 05-01-2004 vondstdiepte aardewerk 120 cm<br />

100 B+C x x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90-120 cm, aardewerk 90 cm<br />

101 x 05-01-2004<br />

102 A x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 20 cm<br />

104 BC+C x x 05-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80-90 cm<br />

105 x 05-01-2004<br />

106 x 05-01-2004<br />

107 x 05-01-2004<br />

109 B+C x x x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 60-80 cm, aardewerk 60 cm<br />

110 B x x 06-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

111 B x x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 50 en 70 cm<br />

112 x 06-01-2004<br />

113 B? x x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

114 x 06-01-2004<br />

1<strong>15</strong> B-C x x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 60-90 cm<br />

117 B-C x x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80-100 cm<br />

118 x 06-01-2004<br />

123 x 06-01-2004<br />

124 BC x x 12-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

125 B-BC x x x 12-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80-90 cm<br />

126 BC x x 12-01-2004<br />

127 B-BC x x 12-01-2004 vondstdiepte vuursteen 100 en 130 cm<br />

128 B x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80 cm<br />

129 BC x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

130 B-C x x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80-130 cm<br />

131 B-BC x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70 en 90 cm<br />

B<br />

O<br />

T<br />

132 B en C x x x 13-01-2004 vondstdiepte vuursteen 110 cm, aardewerk 80 cm<br />

133 B-BC x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80-90 cm<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

134 C x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 120 cm<br />

135 B x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

136 x 13-01-2004<br />

137 BC x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 120 cm<br />

138 x 13-01-2004<br />

139 B-C x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 60-80 cm<br />

140 B x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80 cm<br />

141 x 13-01-2004<br />

142 B x x 13-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80 cm<br />

143 B x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte aardewerk 120-<strong>15</strong>0 cm<br />

B<br />

O<br />

T<br />

144 B x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 110 cm, aardewerk 90 cm<br />

145 BC x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

146 A x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70 cm<br />

147 B en C x x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80 cm, aardewerk 100 cm<br />

148 C x x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 130 cm<br />

149 x <strong>15</strong>-01-2004<br />

<strong>15</strong>0 x x <strong>15</strong>-01-2004<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

<strong>15</strong>1 A-C x x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 130 cm, aardewerk 80 en 130-<strong>15</strong>0<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

B<br />

O<br />

T<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

<strong>15</strong>2 BC-C x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90-110, aardewerk 110 cm<br />

<strong>15</strong>3 x <strong>15</strong>-01-2004<br />

<strong>15</strong>4 C x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

<strong>15</strong>5 BC x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80 cm<br />

<strong>15</strong>6 BC x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte aardewerk 130-140 cm<br />

<strong>15</strong>7 x <strong>15</strong>-01-2004<br />

<strong>15</strong>8 x <strong>15</strong>-01-2004<br />

<strong>15</strong>9 BC x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80 cm<br />

160 x <strong>15</strong>-01-2004<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

161 x x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm, aardewerk 100-110 en 130-140<br />

162 C x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100-110 cm<br />

163 B x x x 16-01-2004 vondstdiepte vuursteen en aardewerk op 80 cm<br />

164 C x 16-01-2004 vondstdiepte aardewerk 110 cm<br />

165 x 16-01-2004<br />

166 B x x 16-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70 cm<br />

167 x 16-01-2004<br />

168 x 16-01-2004<br />

170 x 16-01-2004<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

Datum<br />

171 x 16-01-2004<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

172 B+C x x 16-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 en 120 cm<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

173 B+C x x x 16-01-2004 vondstdiepte vuursteen 110 en 130 cm, aardewerk 110 en 120 cm<br />

174 x 16-01-2004<br />

176 C x x 16-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 en 100 cm<br />

177 B x x 19-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

178 x 19-01-2004<br />

179 B+C x x x 19-01-2004 vondstdiepte aardewerk 110 en 120 cm<br />

180 BC x x 19-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70 cm<br />

182 B x x 19-01-2004 vondstdiepte vuursteen 50 cm<br />

183 x 19-01-2004<br />

184 BC x x x 19-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm, aardewerk 80-90 cm<br />

186 x 19-01-2004<br />

188 B x x 19-01-2004 vondstdiepte vuursteen 60 cm<br />

190 x 19-01-2004<br />

191 BC x x 19-01-2004 vondstdiepte aardewerk 60 cm<br />

192 BC+C x x 19-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 en 110 cm<br />

193 C x x 19-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

194 BC x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 60 cm<br />

196 BC x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80 cm<br />

197 x 20-01-2004<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

198 BC+C x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70 en 80 cm<br />

B<br />

O<br />

T<br />

199 B+BC x x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 100 cm, aardewerk 80 cm<br />

200 C x 20-01-2004 vondstdiepte aardewerk 110 cm<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

201 B-C x x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 60 en 80-100, aardewerk 90 cm<br />

202 BC x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 60 cm<br />

203 C x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80 cm<br />

204 C x 20-01-2004 vondstdiepte aardewerk 90 cm<br />

205 B+C x x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80 en 100 cm<br />

206 x 20-01-2004<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

207 B+C x x x 20-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70-80 en 110 cm, aardewerk 70 en 100 cm<br />

208 x 20-01-2004<br />

209 x 22-01-2004<br />

210 x 22-01-2004<br />

211 BC x 22-01-2004 vondstdiepte vuursteen 100 cm<br />

213 x x 22-01-2004<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

Datum<br />

214 x 22-01-2004<br />

2<strong>15</strong> x 22-01-2004<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

217 B x 22-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80 cm<br />

219 x 22-01-2004<br />

220 BC x 22-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

221 x b 22-01-2004<br />

222 x 22-01-2004<br />

223 x 22-01-2004<br />

224 x 22-01-2004<br />

225 x 22-01-2004<br />

227 BC+C x x 22-01-2004 vondstdiepte aardewerk 120-130 cm<br />

228 B x x 22-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70 cm<br />

231 b 26-01-2004<br />

232 C x x 26-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100-110 cm<br />

235 BC-C x x 26-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70-100cm<br />

236 BC-C x 26-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80-90 cm<br />

237 C x x x 26-01-2004 vondstdiepte vuursteen 110 cm, aardewerk100 cm<br />

241 x 29-01-2004<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

IL<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

242 B-BC x x 29-01-2004 vondstdiepte vuursteen 80-90 cm<br />

244 x 29-01-2004<br />

247 x 29-01-2004<br />

248 A/B x 29-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80 cm<br />

252 x b 30-01-2004 baksteen onderkant A-horizont<br />

255 b 30-01-2004 baksteen onderkant A-horizont<br />

258 BC x 30-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

259 x 30-01-2004<br />

261 x 30-01-2004<br />

262 x 30-01-2004<br />

263 x 30-01-2004<br />

265 x 30-01-2004<br />

267 x 30-01-2004<br />

268 x 30-01-2004<br />

270 B x x 30-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70 cm<br />

271 x 30-01-2004<br />

272 x 30-01-2004<br />

273 x 30-01-2004<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

Datum<br />

280 x x 09-02-2004<br />

281 x 09-02-2004<br />

282 x 09-02-2004<br />

283 x 09-02-2004<br />

286 x 09-02-2004<br />

290 x 09-02-2004<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

? 293 BC x 10-02-2004 vondstdiepte vuursteen 60 cm<br />

295 B x 10-02-2004 vondstdiepte vuursteen 70 cm<br />

300 C x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 100 cm<br />

301 x 06-01-2004<br />

302 C x x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 100 cm, vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

? 304 x 10-02-2004 uitspoelingsvondst bij oud boorgat, diepte onbekend<br />

309 C x 06-01-2004 vondstdiepte aardewerk 90 cm<br />

311 C x 06-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

314 x 10-02-2004 uitspoelingsvondst bij oud boorgat, diepte onbekend<br />

3<strong>15</strong> x 10-02-2004 uitspoelingsvondst bij oud boorgat, diepte onbekend<br />

335 A x x 08-01-2004 vondstdiepte aardewerk 40 cm<br />

340 B/BC? x 08-01-2004 vondstdiepte aardewerk 50 cm<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

VU<br />

UR<br />

ST<br />

EE<br />

N<br />

GL<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

Datum<br />

344 x 12-01-2004<br />

345 x 12-01-2004<br />

348 x 12-01-2004<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

352 B x 12-01-2004 vondstdiepte vuursteen 60-70 cm<br />

378 x 09-02-2004 uitspoelingsvondst bij oud boorgat, diepte onbekend<br />

383 x <strong>15</strong>-01-2004<br />

385 B x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte aardewerk 90 cm<br />

386 C x x <strong>15</strong>-01-2004 vondstdiepte aardewerk 90 cm<br />

398 x 19-01-2004<br />

456 A x 22-01-2004 vondstdiepte aardewerk 60 cm<br />

458 A+C x x 22-01-2004 vondstdiepte vuursteen 40 cm, aardewerk 70 cm<br />

459 C x 22-01-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

470 C x 24-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70 cm<br />

494 x 27-01-2004<br />

496 B x x 27-01-2004 vondstdiepte aardewerk 80 cm<br />

497 A+B x x 27-01-2004 vondstdiepte aardewerk 50 en 70 cm<br />

498 BC/C x x 27-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70-80 cm<br />

499 x 27-01-2004<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


BIJLAGE 6: Archeologische Indicatore<strong>nl</strong>ijst Boringen<br />

Project: Usseleres (gemeente Enschede) Projectnummer: 03.<strong>15</strong>3<br />

Vondstnummer<br />

Boornummer<br />

Megaboornummer<br />

Bodemhorizont<br />

Oppervlaktekartering<br />

Vaknummer<br />

Inhoud<br />

Vondsten Monsters<br />

A<br />

A<br />

R<br />

D<br />

E<br />

W<br />

E<br />

R<br />

K<br />

B<br />

A<br />

K<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

H<br />

U<br />

T<br />

T<br />

E<br />

N<br />

L<br />

E<br />

E<br />

M<br />

N<br />

A<br />

T<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

V<br />

U<br />

U<br />

R<br />

S<br />

T<br />

E<br />

E<br />

N<br />

G<br />

L<br />

A<br />

S<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

S<br />

C<br />

H<br />

I<br />

L<br />

F<br />

E<br />

R<br />

H<br />

O<br />

U<br />

T<br />

S<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

Datum<br />

BAAC bv<br />

Opmerkingen/<br />

vondstomstandigheden<br />

500 C x 27-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70 cm<br />

502 x 27-01-2004<br />

503 C x x 27-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70 cm<br />

504 x 27-01-2004<br />

K<br />

O<br />

O<br />

L<br />

T<br />

J<br />

E<br />

B<br />

O<br />

T<br />

M<br />

E<br />

T<br />

A<br />

A<br />

L<br />

S<br />

L<br />

A<br />

K<br />

505 A2 x x x 27-01-2004 vondstdiepte vuursteen 70-80cm, aardewerk 70-80 cm<br />

506 C x x 27-01-2004 vondstdiepte aardewerk 90 cm<br />

507 B x x 28-01-2004 vondstdiepte aardewerk 130 cm<br />

508 x 28-01-2004<br />

509 B x x 28-01-2004 vondstdiepte aardewerk 70 cm<br />

511 x 28-01-2004<br />

514 B x x 28-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

5<strong>15</strong> A2 x x 28-01-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

516 x 28-01-2004<br />

517 x 28-01-2004<br />

519 C x 28-01-2004 vondstdiepte aardewerk 60 cm<br />

? 551 B x 12-02-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm<br />

553 B? x x x 12-02-2004 vondstdiepte vuursteen 90 cm, mogelijk natuurlijk<br />

554 BC x 12-02-2004 vondstdiepte aardewerk 100 cm<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

A<br />

N<br />

O<br />

R<br />

G<br />

A<br />

N<br />

I<br />

S<br />

C<br />

H<br />

D<br />

E<br />

N<br />

D<br />

R<br />

O<br />

C<br />

1<br />

4<br />

D<br />

I<br />

V<br />

E<br />

R<br />

S<br />

E<br />

N<br />

Graaf van Solmsweg 103<br />

5222 BS ‘s-Hertogenbosch<br />

Hofstraat 4-6<br />

7411 PD Deventer


Enschede, Usseler Es: een waarderend<br />

proefsleuvenonderzoek<br />

M.C. Kenemans<br />

met bijdragen van:<br />

W.K. van Zijverden,<br />

S.B.C. Bloo,<br />

E.A.K. Kars,<br />

R. Machiels


Colofon<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413<br />

Enschede, Usseler Es: een waarderend proefsleuvenonderzoek<br />

Auteur: M.C. Kenemans<br />

met bijdragen van: W.K. van Zijverden, S.B.C. Bloo, E.A.K. Kars, R. Machiels<br />

In opdracht van: Gemeente Enschede<br />

Directievoerende: ArcheoLogic Past2Present<br />

Foto’s en tekeningen: ADC, tenzij anders vermeld<br />

© ADC, ArcheoProjecten Amersfoort, juni 2005<br />

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt<br />

worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook<br />

zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers.<br />

Het ADC aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend<br />

uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.<br />

Autorisatie:<br />

dr. M.C. Kenemans<br />

ISBN 90-5874-40-19<br />

ADC ArcheoProjecten<br />

Tel 033-299 81 81<br />

Postbus <strong>15</strong>13<br />

3800 BM Amersfoort<br />

Fax 033-299 81 80<br />

Email info@archeologie.<strong>nl</strong>


Inhoudsopgave<br />

1. I<strong>nl</strong>eiding 5<br />

2. Vraagstelling en doel van het onderzoek 5<br />

3. Methode van onderzoek 6<br />

4. Fysisch geografisch onderzoek: landschap en bodemopbouw (W. van Zijverden) 8<br />

4.1 I<strong>nl</strong>eiding 8<br />

4.2 Veldonderzoek 9<br />

4.3 Interpretatie 18<br />

5. Sporen en structuren 19<br />

5.1 I<strong>nl</strong>eiding 19<br />

5.2 Het centrale deel 19<br />

5.3 De zuidwestelijke dekzandrug 25<br />

5.4 Het westelijk en oostelijk deel: de laagte 27<br />

5.5 Conclusie 28<br />

6. Het vondstmateriaal 29<br />

6.1 I<strong>nl</strong>eiding 29<br />

6.2 Aardewerk (S.B.C. Bloo) 29<br />

6.2.1 I<strong>nl</strong>eiding 29<br />

6.2.2 Baksels en typeringen 30<br />

6.2.3 Decoratie 31<br />

6.2.4 Keramische objecten 33<br />

6.2.5 Conclusie 33<br />

6.3 Natuursteen (E.A.K. Kars) 34<br />

6.3.1 I<strong>nl</strong>eiding 34<br />

6.3.2 Bewerkt materiaal 35<br />

6.3.3 Onbewerkt materiaal 36<br />

6.3.4 Herkomst uitgangsmateriaal 36<br />

6.3.5 Conclusie 37<br />

6.4 Vuursteen (R. Machiels) 37<br />

6.4.1 I<strong>nl</strong>eiding 37<br />

6.4.2 Verspreiding en type-indeling 37<br />

6.4.3 Herkomst 38<br />

6.4.4 Conclusie 38<br />

6.5 Resultaten 14 C onderzoek 38<br />

7. Antwoorden en conclusies t.a.v. de vraagstelling 40<br />

8. Waardering t.a.v. behoudenswaardigheid 44<br />

Literatuur 45<br />

Lijst van afbeeldingen en tabellen 46


en<br />

en<br />

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN DE VINDPLAATS<br />

N<br />

Haaksbergen<br />

Haaksbergen<br />

Opdrachtgever: gemeente Enschede<br />

Uitvoerder: ADC Archeoprojecten<br />

Bevoegd gezag: Provincie Overijssel<br />

Provincie: Overijssel<br />

Gemeente: Enschede<br />

Onderzoeksgebied: Enschede<br />

Toponiem: Usseler es<br />

Datum Veldwerk: 29-11-04 t/m 19-01-05<br />

Datum Evaluatie/<br />

Selectiefase: 01-02-05<br />

Datum Uitwerkingsfase: 02-02-05 t/m 22-06-05<br />

Periode: Laat Paleolithicum - NT<br />

Kaartblad: 34F<br />

Landelijk registratienummer: 8066<br />

Coördinaten: 253.450/ 469.350<br />

253.450 / 470.500<br />

255.300 / 469.350<br />

255.300 / 470.500<br />

Gemeentecode + jaartal: ENSE2-04<br />

ADC-projectcode: 4050400<br />

465000 470000 475000<br />

00000000000000000000<br />

Hengelo<br />

Hengelo<br />

Enschede - Usseler es<br />

Locatie van het onderzoeksgebied<br />

bron: Geodan<br />

Afb. 1<br />

Enschede<br />

Usseler es<br />

5000m 5000m 5000m 5000m<br />

5000m 5000m 5000m 5000m<br />

ENSCHEDE<br />

ENSCHEDE<br />

Enschede Enschede<br />

Glanerbrug<br />

Glanerbrug<br />

250000 255000 260000<br />

Periode<br />

Tijd in jaren<br />

Nieuwe tijd <strong>15</strong>00 na Chr. - heden<br />

Late Middeleeuwen 1050 na Chr. - <strong>15</strong>00 na Chr.<br />

Vroege Middeleeuwen 450 na Chr. - 1050 na Chr.<br />

Romeinse tijd 12 voor Chr. - 450 na Chr.<br />

IJzertijd 800 voor Chr. - 12 voor Chr.<br />

Bronstijd 1900 voor Chr. - 800 voor Chr.<br />

Neolithicum (Nieuwe Steentijd) 5300 voor Chr. - 1900 voor Chr.<br />

Mesolithicum (Midden Steentijd) 8800 voor Chr. - 5300 voor Chr.<br />

Paleolithicum (Oude Steentijd) 300.000 voor Chr. - 8800 voor Chr.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

4<br />

GLA<br />

GLA GL GLA


1 Bestek: ArcheoLogic Rapportage nr.<br />

183 versie 1.0; PvE goedgekeurd 16-<br />

11-2004.<br />

2 KNA versie 2.1 2004.<br />

3 Schorn 2004.<br />

4 Dijkstra & Schrijer 2002; Ploegaert<br />

2005; Verlinde 1993.<br />

5 Schorn 2004, bijlage 2<br />

6 Mededeling H. Scholte Lubberink<br />

(RAAP)<br />

1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

De gemeente Enschede overweegt om een<br />

deel van de Usseler es te laten ontwikkelen<br />

als bedrijventerrein. Om vast te stellen of een<br />

eventuele ontwikkeling zal leiden tot aantasting<br />

van de in het gebied aanwezige archeologische<br />

waarden is een gebied van <strong>15</strong>6 ha<br />

nader onderzocht. Daarvan zal circa 90 ha<br />

nodig zijn voor het bedrijventerrein en de<br />

daarbij behorende voorzieningen. De archeologische<br />

monumentenzorg is aangemerkt als<br />

een voorwaarde van het project Usseler es.<br />

De doelstelling daarbij is om inpassing van<br />

de archeologische waarden bij de verdere<br />

stedenbouwkundige planontwikkeling mogelijk<br />

te maken.<br />

Doel van het archeologische onderzoek is<br />

om de gegevens te verzamelen die nodig zijn<br />

voor de stedenbouwkundige randvoorwaarden<br />

en inrichtingsvarianten.<br />

Van 29 november 2004 tot en met 19 januari<br />

2005 heeft ADC ArcheoProjecten in opdracht<br />

van de gemeente Enschede een karterend<br />

proefsleuvenonderzoek uitgevoerd op de<br />

Usseler es (afbeelding1).<br />

Het onderzoek stond onder directievoering<br />

van Past2Present ArcheoLogic waarbij P. van<br />

der Kroft en R. Isarin als contactpersonen<br />

optraden.<br />

Het veldwerk werd onder leiding van M.<br />

Kenemans (Senior Archeoloog) uitgevoerd<br />

door een vast veldteam bestaand uit W. van<br />

Zijverden (fysisch geograaf), W. Roessingh<br />

(Archeoloog), R. van der Kolk (veldtechnicus),<br />

M. Bruinenberg (veldtechnicus) en R.<br />

Nieboer (veldassistent). Tevens is ondersteuning<br />

verleend door G. Williams (Archeoloog),<br />

S. Al Karaimeh (veldtechnicus), E. van<br />

Egmond (veldtechnicus) en M.Stiekema<br />

(veldtechnicus / fysisch geograaf).<br />

De firma Basten leverde 2 graafmachine’s<br />

met schaafbak en ervaren machinisten.<br />

Op basis van het Bestek en Programma van<br />

Eisen, 1 goedgekeurd door de Provincie<br />

Overijssel en conform de richtlijnen van de<br />

Kwaliteits Norm <strong>Archeologie</strong> (KNA) 2 is het<br />

werk door ADC ArcheoProjecten uitgevoerd.<br />

2 Vraagstelling en doel van het<br />

archeologisch onderzoek<br />

Eind 2003 is door BAAC een inventariserend<br />

veldonderzoek in het centrale deel van het<br />

plangebied uitgevoerd. 3 Dit betrof een<br />

bureauonderzoek, een karterend en deels<br />

waarderend booronderzoek, alsmede een<br />

oppervlaktekartering op 72 ha bouwland.<br />

Het bureauonderzoek leverde vier in ARCHIS<br />

gemelde vindplaatsen op, twee direct ten<br />

noorden en twee ten zuiden van het onderzoeksgebied.<br />

Het betreft aan de noordzijde<br />

de locaties Josink es en Elferink es. Beide<br />

betreft een dekzandrug waarop bewoningssporen<br />

uit de periode Mesolithicum – Late<br />

Middeleeuwen 4 werden aangetroffen.<br />

Aan de zuidzijde van het onderzoeksgebied<br />

zijn bij de aa<strong>nl</strong>eg van de rijksweg A35 op<br />

twee plekken bewoningssporen uit respectievelijk<br />

de Late Middeleeuwen (boerenerf)<br />

en uit de Midden IJzertijd (nederzetting en<br />

grafheuvels) gevonden. 5<br />

Bij aanvang van het huidige onderzoek bleek<br />

kort tevoren (november 2004) langs de zuidzijde<br />

van het terrein, enkele tientallen meters<br />

ten noorden van de A35, een gasleiding te<br />

zijn aangelegd. De aa<strong>nl</strong>eg hiervan is door de<br />

firma RAAP archeologisch begeleid. In het<br />

tracé werd van west naar oost het volgende<br />

aangetroffen: 6<br />

-Ten westen van de Usseleresweg agrarische<br />

sporen uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe<br />

tijd.<br />

-Direct ten westen van de Usseleresweg een<br />

greppel met Vroeg Middeleeuws aardewerk.<br />

-Direct ten oosten van de Usseleresweg<br />

nederzettingssporen uit eind Vroege of begin<br />

Midden IJzertijd.<br />

-Ten oosten van de Helweg (dit is het verlengde<br />

van de Ruilverkavelingsweg die midden<br />

over de es loopt, aan de zuidzijde van de<br />

N18) werden nederzettingssporen uit eind<br />

Vroege en begin Midden IJzertijd gevonden.<br />

Ter hoogte van deze vindplaats heeft de<br />

AWN tijdens de aa<strong>nl</strong>eg van de A35<br />

IJzertijdsporen aangetroffen die niet in<br />

ARCHIS gemeld zijn.<br />

-Verder werd geconstateerd dat het terrein<br />

ter hoogte van het bij aa<strong>nl</strong>eg van de A35<br />

aangetroffen IJzertijd grafveld volledig vergraven<br />

is.<br />

De zones waarbinnen door BAAC het karterend<br />

booronderzoek werd uitgevoerd waren<br />

vooral de zones met middelhoge en hoge<br />

verwachting volgens de IKAW.<br />

De lage verwachtingszone, namelijk de krans<br />

rond de es, was hiermee nauwelijks gechecked.<br />

Het doel van het huidige karterende proef-<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

5


sleuven onderzoek was om, in aanvulling<br />

hierop, voor het hele plangebied vast te stellen<br />

of en waar er daadwerkelijk bewoningssporen<br />

aan te treffen zijn.<br />

In het PvE waren <strong>15</strong> onderzoeksvragen opgenomen<br />

die als leidraad dienden voor het<br />

onderzoek:<br />

1. Is er sprake van vindplaatsen? Zo ja, wat<br />

voor type vindplaats(en) betreft het?<br />

2. Hoe groot is (zijn) de vindplaatsen?<br />

3. Van welke ouderdom is (zijn) de vindplaatsen?<br />

4. Is er een horizontale en/of verticale stratigrafie<br />

en periodisering te herkennen in de<br />

opbouw van de vindplaats(en)? Zo ja, is er<br />

sprake van gescheiden zones (clusters) en /<br />

of niveaus?<br />

5. Is bij nader onderzoek opgraven in meerdere<br />

vlakken noodzakelijk en zo ja, hoeveel<br />

en waar?<br />

6. Op welke diepte(s) liggen deze vindplaatsen?<br />

Van belang is hierbij aandacht te<br />

schenken aan een eventueel tweede niveau<br />

onder de laag van Usselo met een datering<br />

in het Vroege Paleolithicum tot en met het<br />

begin van het Late Paleolithicum.<br />

7. Wat is de conserveringstoestand van de<br />

grondsporen en vondsten in horizontale en<br />

verticale zin?<br />

8. Wat is de spoor- en vondstdichtheid?<br />

9. Wat is de relatie tussen de vindplaats en<br />

het natuurlijke landschap?<br />

10. Biedt de vindplaats mogelijkheden tot<br />

een reconstructie van het landschap rond de<br />

nederzetting in engere en ruimere zin, voor<br />

zover daartoe goed geconserveerde, gesloten<br />

en gedateerde monsterlocaties worden aangetroffen<br />

(diepe sporen die niet direct blootstaan<br />

aan erosie, zoals waterputten, diepe<br />

kuilen en sloten, etc)?<br />

11. Is er een relatie tussen de aangetroffen<br />

vondsten en sporen met eerder gedane<br />

oppervlaktevondsten?<br />

12. Is er een graf of zijn er graven aangetroffen,<br />

en uit welke periode dateren deze?<br />

13. Liggen de graven solitair of is er sprake<br />

van een grafveld?<br />

14. Wijzen sporen en vondsten op de aanwezigheid<br />

van een ambachtelijke productie?<br />

<strong>15</strong>. Is er sprake van continuïteit dan wel discontinuïteit<br />

met zowel de voorgaande als de<br />

opvolgende periode? Waarom wel, of<br />

waarom niet?<br />

3 Methode van onderzoek<br />

In totaal zijn 163 proefsleuven van 4 bij <strong>15</strong><br />

meter uitgezet, aangelegd en gedocumenteerd<br />

(afbeelding 2).<br />

In het oorspronkelijk puttenplan waren 195<br />

putten gepland. Door omstandigheden als het<br />

ontbreken van betredingstoestemming, ingezaaid<br />

gewas, kabels en leidingen en de<br />

recente aa<strong>nl</strong>eg van een gasbuissleuf langs de<br />

zuidrand van het terrein verviel een groot<br />

aantal van deze putten en zijn in overleg met<br />

de directievoerende 37 nieuwe putten uitgezet<br />

en aangelegd. Ook is één put op basis<br />

van daarin aangetroffen crematiegraven met<br />

120 m 2 uitgebreid.<br />

Aan de putten van het oorspronkelijk puttenplan<br />

was vooraf een putnummering uitgedeeld.<br />

Deze was gebaseerd op het (oneven)<br />

nummer van het westelijke hoofdmeetpunt<br />

van de meetlijn van een put (zie afbeelding<br />

3.2). Door het vervallen van een groot aantal<br />

oorspronkelijk geplande putten is de nummering<br />

van de uiteindelijk daarvan aangelegde<br />

putten niet opeenvolgend en doorlopend.<br />

Voor de nieuw uitgezette putten is ter onderscheid<br />

een nummering vanaf nummer 501<br />

aangehouden. De nieuw uitgezette putten<br />

hebben wel een doorlopende nummering.<br />

In principe is telkens één vlak aangelegd,<br />

direct op sporenniveau. Van een aantal putten<br />

werd gedurende het veldwerk vastgesteld<br />

dat ze niet op een goed leesbaar niveau<br />

waren aangelegd, maar in een verbruiningslaag.<br />

Deze zijn verdiept tot op zichtbaar sporenniveau<br />

en analoog geregistreerd als<br />

tweede vlak. In de digitale allesporenkaart<br />

zijn deze vlakken wel als vlak 1 gedigitaliseerd,<br />

omdat dit een overzicht van het aangetroffen<br />

sporenniveau betreft (afbeelding 3.1<br />

en 3.2).<br />

De werkwijze bij elke put was als volgt: het<br />

vlak werd, na verwijdering van de bouwvoor,<br />

telkens in één keer tot op sporenniveau aangelegd.<br />

Hierbij werden tijdens het verdiepen<br />

de lagen systematisch met een metaaldetector<br />

afgezocht en de vondsten in vakken van 4<br />

bij 5 meter verzameld.<br />

Het sporenvlak werd vervolgens gefotografeerd,<br />

op een veldtekening geregistreerd (per<br />

raai putten) en gewaterpast. Ook werden per<br />

put 3 kolomopname’s van het noordprofiel<br />

met een onderlinge afstand van 7 meter<br />

gemaakt. De middelste hiervan is telkens<br />

gefotografeerd.<br />

De putten 207, 213, 219, 225 en 229 zijn, na<br />

goedkeuring door de directievoerende, niet<br />

analoog getekend, maar ingemeten met<br />

behulp van een zogeheten Robotic Total<br />

Station.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

6


1<strong>15</strong><br />

113<br />

117<br />

121<br />

119<br />

125<br />

123<br />

131<br />

129<br />

87 89<br />

133<br />

581<br />

137<br />

139<br />

519 143<br />

145<br />

147<br />

521<br />

523 525<br />

149<br />

527<br />

247<br />

163<br />

169<br />

517<br />

251<br />

253<br />

165 167<br />

255<br />

171 173<br />

257<br />

259 529<br />

531<br />

175<br />

261<br />

177<br />

263<br />

179<br />

533<br />

5<strong>15</strong><br />

535<br />

181<br />

183<br />

267<br />

185 187<br />

189<br />

269<br />

537<br />

49<br />

191<br />

271<br />

539<br />

51<br />

193<br />

273 547<br />

195<br />

507<br />

275<br />

45<br />

277<br />

47<br />

199 201<br />

279<br />

203<br />

545<br />

505<br />

41<br />

205<br />

281<br />

43<br />

207<br />

283<br />

501 503<br />

211<br />

213<br />

285<br />

37<br />

2<strong>15</strong><br />

287 289<br />

509<br />

291<br />

217<br />

219<br />

31<br />

221 293<br />

307<br />

511<br />

295<br />

309<br />

513<br />

297<br />

225<br />

299<br />

227<br />

311<br />

3<strong>15</strong><br />

301<br />

229<br />

303<br />

325<br />

323<br />

327<br />

83<br />

75<br />

583<br />

65<br />

69<br />

59<br />

63<br />

551<br />

549<br />

469500 469750 470000 470250<br />

21<br />

19<br />

17<br />

555<br />

53<br />

<strong>15</strong><br />

13<br />

557<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

333<br />

331<br />

341<br />

339<br />

337<br />

335<br />

237 239<br />

561<br />

543<br />

347<br />

345<br />

571<br />

351<br />

349<br />

541<br />

565<br />

N<br />

575<br />

569<br />

355<br />

353<br />

577<br />

359<br />

357<br />

369<br />

367<br />

365<br />

373<br />

371<br />

375<br />

379<br />

377<br />

250m<br />

0<br />

253500 253750 254000 254250 254500 254750 255000 255250<br />

7<br />

Enschede - Usseler Es<br />

Legenda<br />

Opgravingsput met nummer<br />

Overzicht van de putten AB 23-03-2005<br />

163<br />

Afb. 2


7 Spek, 2004<br />

8 Berendsen, 1997.<br />

9 Codering Archeologisch Basis<br />

Register : VME D tot LME B.<br />

10 Groenewoudt, Spek & Van der Velde<br />

1998. Spek 2004.<br />

4 Fysisch geografisch onderzoek: landschap en bodemopbouw<br />

W. van Zijverden<br />

4.1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

In het kader van een grootschalig IVO op de<br />

Usseler es is een aantal profielen opgenomen.<br />

Op basis van deze profielopnamen, het<br />

verkennend booronderzoek en enkele waarnemingen<br />

van Isarin en Van der Kroft<br />

(Archeologic) is een korte landschappelijke<br />

beschrijving gemaakt. De Usseler es beslaat<br />

een groot oppervlak van in totaal <strong>15</strong>5 hectare.<br />

Tweederde hiervan omvat bouwland, de<br />

rest is grasland met enige bebouwing van<br />

boerderijen. Zowel de es als het oorspronkelijk<br />

landschap is grotendeels in tact. De geologische<br />

kennis van het gebied is gebrekkig.<br />

Daarnaast is de kennis van de ontwikkeling<br />

van essen in dit type landschap vooral gebaseerd<br />

op studies uitgevoerd in Drenthe. 7 Het<br />

plangebied omvat een groot aaneengesloten<br />

oppervlak waardoor de unieke mogelijkheid<br />

bestaat grip te krijgen op de ontwikkeling<br />

van het landschap en het gebruik van dit<br />

landschap door de mens door de eeuwen<br />

heen.<br />

Regionale ontwikkeling<br />

Het gebied is gelegen in het oostelijk zandgebied.<br />

In dit gebied komen enkele stuwwallen<br />

voor die gevormd zijn in het Saalien. De<br />

oostelijke stuwwallen bestaan uit gestuwde<br />

tertiaire mariene afzettingen. De stuwwallen<br />

zijn gedeeltelijk overreden waardoor grondmorene<br />

(keileem) voorkomt op deze afzettingen.<br />

Deze grondmorene vormt plaatselijk een<br />

relatief dik pakket. Het grootste deel van het<br />

pleistocene oppervlak in het oostelijk dekzandgebied<br />

bestaat uit fluvioperiglaciale<br />

afzettingen die in het Weichselien zijn<br />

gevormd en dekzand. Het dekzand landschap<br />

is doorsneden door beekdalen.<br />

Hierdoor zijn langgerekte dekzandruggen<br />

doorsneden zodat een landschap is ontstaan<br />

met een gevarieerd reliëf van kleine dekzandkopjes<br />

en droge dalen. 8<br />

Volgens de geologische kaart wordt het centrale<br />

deel van de Usseler es gevormd door<br />

een grondmorene afgedekt met een pakket<br />

dekzand dunner dan twee meter. Het gebied<br />

rondom de Usseler es bestaat uit fluvioperiglaciale<br />

afzettingen dikker dan 2 meter. De<br />

geomorfologische kaart schetst een vergelijkbaar<br />

beeld. Aan de westzijde van de<br />

morenerug zijn twee kleine dekzandruggetjes<br />

aangegeven. Aan de oostzijde bevindt<br />

zich een deel van een droog dal. De bodemkaart<br />

geeft voor het grootste deel van het<br />

terrein een hoge zwarte enkeerdgrond aan.<br />

In het lager gelegen deel van het onderzoeksgebied<br />

worden veld- en laarpodzolen,<br />

en beekeerdgronden aangegeven.<br />

De ontwikkeling van esdekken<br />

Een es is een terrein dat is opgehoogd met<br />

van elders aangevoerd materiaal waarbij het<br />

doel is de bodemeigenschappen van het<br />

betreffende terrein te verbeteren. Daarbij kan<br />

men bijvoorbeeld denken aan een verbetering<br />

van de vochthuishouding en de bodemvruchtbaarheid.<br />

Een es, in noordoost Nederland ook wel aangeduid<br />

met de termen eng of enk, kan getypeerd<br />

worden als gemeenschappelijk<br />

bouwland. Essen zijn ontstaan gedurende de<br />

Volle Middeleeuwen 9 en vormen een onderdeel<br />

van het historische landschap van een<br />

buurtschap waartoe bijvoorbeeld ook de dorpen,<br />

graslanden en gemeenschappelijke<br />

gronden behoren. Met de term gemeenschappelijk<br />

wordt geduid op een groep<br />

gebruikers die gezame<strong>nl</strong>ijk een bodemkundige<br />

eenheid, bijvoorbeeld een dekzandrug,<br />

ontginnen en gezame<strong>nl</strong>ijk zorg dragen voor<br />

het onderhoud van omheiningen en toegangswegen.<br />

Iedere gebruiker bezit evenwel<br />

zijn eigen stuk grond. Als gevolg van gewijzigde<br />

eigendomsrechten, vererving e.d. ontstonden<br />

in de loop der eeuwen tal van kleine<br />

percelen die middels historisch-geografisch<br />

onderzoek nader in kaart te brengen zijn.<br />

Essen onderscheiden zich van zogenaamde<br />

kampen of eenmansessen. Deze laatste categorie<br />

betreft een individuele ontginning en in<br />

gebruik name van landbouwgronden.<br />

Vaak wordt het begrip es gelijkgesteld met<br />

een verhoging die ontstaan is door het<br />

opbrengen van een plaggendek. Onderzoek<br />

naar deze dekken heeft echter aangetoond<br />

dat deze plaggendekken over het algemeen<br />

te dateren zijn in de Nieuwe tijd (<strong>15</strong> e /16 e<br />

eeuw voor Oost-Nederland). 10 Deze ophoging<br />

vond plaats met behulp van mest vermengd<br />

met plaggen uit de potstal. Het is het zand<br />

dat zich tussen de plaggen bevond dat de<br />

ophoging bewerkstelligd heeft. In sommige<br />

gevallen is de verhoging een onbewust<br />

gevolg van een bemestingstechniek, in sommige<br />

gevallen betreft het intentionele ophogingen,<br />

bijvoorbeeld om depressies en<br />

gedeeltes van beekdalen op te vullen.<br />

Voor het vermengen van de mest in de potstal<br />

kon gebruik gemaakt worden van bosstrooisel,<br />

heideplaggen of plaggen afkomstig<br />

uit de beekdalen. Aan de kleur van het plaggendek<br />

kan de herkomst van de plaggen<br />

worden afgelezen. In plaggendekken zijn<br />

vaak verschillende gelaagdheden herken-<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

8


11 Spek 2004.<br />

12 Spek 2004.<br />

13 Vervloet, 1986.<br />

14 Schorn, 2004.<br />

<strong>15</strong> Van alle overige putten zijn door het<br />

veldteam telkens 3 kolomopname’s<br />

van het noordprofiel gemaakt.<br />

16 NNI, 1989 en Bosch, 2000.<br />

17 Ten Cate et al., 1995.<br />

18 Deze is als memo bij dit rapport<br />

geleverd aan de directievoerende<br />

(ArcheoLogic Past2Present).<br />

baar. Nader onderzoek heeft uitgewezen dat<br />

deze gelaagdheid geen relatie heeft tot<br />

antropogene ophogingsactiviteiten maar eerder<br />

samenhangt met lokale hydrologische<br />

processen. 11<br />

Een categorie grondsporen die nauw verbonden<br />

is met de reconstructie van de landbouwgeschiedenis<br />

van de Middeleeuwen en<br />

Nieuwe tijd betreft de zogenaamde spitsporen<br />

en esgreppels. De spitsporen en esgreppels<br />

hangen vermoedelijk samen met<br />

pogingen om de waterdoorlatendheid op<br />

lokaal niveau te verbeteren of om uitgespoelde<br />

mineralen naar het akkeroppervlak<br />

te brengen. Een bijzondere categorie esgreppels<br />

dateert uit de 18 e en 19 e eeuw. Deze is<br />

vaak te vinden in de periferie van de akkers.<br />

De greppels zijn gegraven teneinde grond te<br />

verzamelen om te vermengen met mest uit<br />

de potstal. 12 De potstal ontstaat pas aan het<br />

eind van de Middeleeuwen en wordt als<br />

zodanig beschouwd als een relatief recente<br />

landbouwtechnische verbetering. 13 De potstal<br />

is blijven bestaan tot de invoering van de<br />

kunstmest in de 19 e eeuw. Aanvankelijk zullen<br />

de mest en plaggen op het erf in de<br />

ope<strong>nl</strong>ucht met elkaar zijn vermengd.<br />

4.2 Veldonderzoek<br />

Het booronderzoek dat is uitgevoerd in het<br />

kader van het verkennend en waarderend<br />

archeologisch onderzoek bevestigt bovenstaand<br />

beeld van de geologische ontwikkeling<br />

van het gebied. 14 In aanvulling op dit<br />

beeld wordt opgemerkt dat in het dekzand<br />

lokaal veen en leemafzettingen voorkomen.<br />

Daarnaast wordt op basis van dit onderzoek<br />

voor een groot deel van het terrein geconcludeerd<br />

dat de oorspronkelijke bodem grotendeels<br />

in tact aanwezig is onder de es.<br />

Deze zones zijn op de verwachtingskaart<br />

aangegeven als gebieden met een hoge en<br />

middelhoge archeologische verwachting. De<br />

hoge zwarte enkeerdgronden beperken zich<br />

tot het hoogste deel van het terrein.<br />

Tijdens het IVO zijn 163 putten aangelegd.<br />

Gezien de grote variatie in textuur en<br />

bodems is in overleg met de directievoerder<br />

besloten twee profielen op te nemen van<br />

twee kruiselings georiënteerde raaien en<br />

daarnaast ad random enige putten te bekijken<br />

en indien noodzakelijk te beschrijven.<br />

Uiteindelijk zijn profielen beschreven van<br />

twee doorlopende raaien en een drietal korte<br />

raaien <strong>15</strong> (afbeelding 4.1.1). De lithologie is<br />

laagsgewijs gedocumenteerd.<br />

Bij de beschrijving is SBB 5.1 gehanteerd<br />

waarbij de lithologie is beschreven conform<br />

NEN 5104. 16 Bodems zijn beschreven conform<br />

de handleiding bodemgeografie van het<br />

Staring Centrum. 17 Daarnaast is afgesproken<br />

om een onderzoeksvoorstel voor een geïntegreerd<br />

landschappelijk onderzoek op te stellen<br />

voor een eventueel vervolgonderzoek. 18<br />

Hoewel de lithologische opbouw sterk wisselt<br />

over het terrein is in het algemeen<br />

sprake van de volgende lithologische<br />

opbouw. De basis wordt gevormd door grof<br />

(600-1000 µm) slecht afgerond slecht gesorteerd<br />

grindrijk zand (Zs1(g1)). In dit pakket<br />

zand bevinden zich zwerfstenen die sterk<br />

variëren in diameter. Op twee plaatsen kon<br />

de sedimentaire gelaagdheid in dit pakket<br />

worden vastgesteld (put 181 en put 527).<br />

Hierbij werd duidelijk dat in de top van dit<br />

sediment enkele cryoturbate structuren voorkomen,<br />

maar dat daaronder geen enkele<br />

aanwijzing bestaat voor stuwinggelaagdheden.<br />

Dit pakket is afgedekt door een pakket<br />

matig fijn uiterst siltig zand of sterk zandige<br />

leem (Zs4/Lz3(g1) 105-210 µm). Deze laag<br />

bevat vrijwel steeds een laag percentage<br />

grind en soms zwerfstenen en wordt gekenmerkt<br />

door gleyverschijnselen. Daarboven<br />

bevindt zich een pakket matig fijn tot matig<br />

grof, matig afgerond zwak siltig zand (Zs1<br />

<strong>15</strong>0-300 µm). In dit zand zijn geen sedimentaire<br />

gelaagdheden waargenomen. Dit zand<br />

is relatief rijk aan mineralen ten opzichte van<br />

“gewoon” dekzand. Op enkele plaatsen is de<br />

top van deze laag verploegd en aangerijkt<br />

met houtskool, aardewerk verbrande klei, etc.<br />

Over het gehele terrein is de top van dit pakket<br />

afgedekt met een pakket matig tot sterk<br />

humeus, matig fijn, zwak siltig zand (Zs1h2/3<br />

<strong>15</strong>0-210 µm). In dit pakket zijn vrijwel steeds<br />

drie of meer lagen herkenbaar waarbij de<br />

onderste lagen steeds bruin van kleur zijn,<br />

terwijl de bovenste lagen steeds zwart van<br />

kleur zijn. Uitzondering hierop vormen de<br />

putten 59, 63, 65 en 69 in het noordelijk deel<br />

van het onderzochte terrein. Hier is het<br />

afdekkende pakket zonder uitzondering zwart<br />

van kleur.<br />

Verspreid over het terrein komen verschillende<br />

bodemtypen voor. Vanuit archeologisch<br />

perspectief is het belangrijk een onderscheid<br />

te maken tussen de van nature aanwezige<br />

bodemtypen (podzolen en brikgronden) en<br />

de door de mens beïnvloede bodemtypen<br />

(eerdgronden). Voor de Middeleeuwen<br />

bestond het esdekke<strong>nl</strong>andschap namelijk<br />

nog niet en geven de natuurlijke bodems<br />

weer welke mogelijkheden het terrein bood.<br />

Hieronder volgen enkele profielbeschrijvingen<br />

en foto’s van profielen die een indruk<br />

geven van de verschillen in lithologische,<br />

geologische en bodemkundige opbouw.<br />

Put 281 (afbeelding 4.1.2)<br />

Nadat dit profiel is beschreven is dit profiel<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

9


ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

10<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

139<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

133<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

145<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

125<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

359<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

357<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

355<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

353<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

351<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

349<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

285<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

281<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

247<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

257<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

251<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

261<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

271<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

525<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

527<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

173<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

183<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

177<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

191<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

213<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

207<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

219<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

225<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

229<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

37<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

31<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

41<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

51<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

45<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

63<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

69<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

59<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

65<br />

253500 254000 254500 255000<br />

469500 470000<br />

N<br />

250m<br />

0<br />

Enschede - Usseler Es<br />

Overzicht van de putraaien waarvan het profiel door de fysische geograaf beschreven is<br />

Legenda<br />

Opgravingsput<br />

(op locatie putraai met putnummer)<br />

Putraai<br />

163<br />

AB 23-03-2005<br />

Afb. 4.1.1<br />

Afb. 4.1.2 Profielopname.<br />

Put 281<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

000-030 bouwvoor o 0Aap<br />

030-050 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 zwbr o 0 Aa<br />

050-080 Zs2 <strong>15</strong>0-210 grbr o 1 Bhs<br />

080-130 Zs2 <strong>15</strong>0-210 grgl or 1 Cg<br />

130-140 Zs4 <strong>15</strong>0-210 blro or 2 Cg gevlekt


Afb.4.1.3 Profielopname (R. Isarin – Archeologic)<br />

verdiept door Isarin & Van der Kroft<br />

(Archeologic). De basis van het profiel<br />

bestaat uit zeer grof zand. Dit sediment is<br />

horizontaal gelamineerd en bevat geen<br />

breukpatronen of andere verschijnselen die<br />

wijzen op stuwing. De afzettingen lijken te<br />

zijn gevormd door fluviatiele processen in<br />

een vlechtend systeem (zie afbeelding 4.1.3).<br />

Het daarboven gelegen pakket afzettingen is<br />

sterk vervormd door cryoturbatie. In het profiel<br />

zijn behalve verknijpingen ook vorstwiggen<br />

waargenomen (zie afbeelding 4.1.4). Dit<br />

sediment heeft vermoedelijk een eolische<br />

oorsprong, dat wil zeggen aangevoerd en<br />

afgezet door de wind. In het pakket bevinden<br />

zich relatief grote stenen. Deze stenen lijken<br />

zich overwegend op de grens van dit pakket<br />

en het daarboven gelegen pakket te bevinden.<br />

Mogelijk is dit veroorzaakt als gevolg<br />

van opvriezing. Op de foto is een voorbeeld<br />

van opvriezing zichtbaar waarbij de stenen<br />

als het ware worden gesorteerd en op deze<br />

wijze grote cirkels vormen (zie afbeelding<br />

4.1.5). Daarboven bevindt zich een dun pakket<br />

zand. Dit zand is relatief goed gesorteerd<br />

en matig afgerond. Daarnaast bevat het relatief<br />

veel zware mineralen en mineralen<br />

anders dan kwarts. Het zand heeft een eolische<br />

oorsprong en kan worden aangemerkt<br />

als dekzand. Dit dekzand heeft overwegend<br />

een lokale oorsprong gezien de matige<br />

afronding en het relatief grote percentage<br />

mineralen anders dan kwarts. Dit geldt voor<br />

alle profielen waarin dekzand is aangetroffen.<br />

De top van het dekzand is niet in tact en<br />

vermoedelijk opgenomen in het daarboven<br />

gelegen pakket humushoudend zand. Dit<br />

humushoudende pakket is geïnterpreteerd<br />

als een eerdlaag. De top van de eerdlaag is<br />

opgenomen in de bouwvoor.<br />

Put 37 (afbeelding 4.1.6)<br />

Het profiel bestaat in zijn geheel uit goed<br />

gesorteerd matig fijn zand. Het zand is<br />

gezien de uniformiteit en goede sortering<br />

eolisch, dat wil zeggen door windafzetting,<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

11


Afb 4.1.4 Profielopname (R. Isarin – Archeologic)<br />

Afb 4.1.5 Opvriezingsverschijnsel<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

12


Put 37<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

000-030 bouwvoor 0Aap1<br />

030-058 Zs1h3 <strong>15</strong>0-210 zwbr o 0 Aa1<br />

058-070 Zs1h3 <strong>15</strong>0-210 zwbr o 0 Aa2<br />

070-088 Zs1h3 <strong>15</strong>0-210 br o 0Aap2 oude akkerlaag<br />

088-092 Zs1 <strong>15</strong>0-210 gr o 0AE<br />

092-100 Zs1 <strong>15</strong>0-210 br or 2 Bhs<br />

100-130 Zs1 <strong>15</strong>0-210 gl or 1 C<br />

Afb 4.1.6 Profielopname.<br />

gevormd en geïnterpreteerd als dekzand. De<br />

oorspronkelijk bodem die in de top van dit<br />

pakket is gevormd is licht verploegd gezien<br />

de aanwezigheid van een AE horizont. De<br />

van oorsprong aanwezige bodem is van het<br />

type veldpodzol. Op de oude akkerlaag is<br />

een pakket sterk humeus zand aanwezig<br />

waarin twee lagen konden worden onderscheiden<br />

op basis van kleurnuances. Dit<br />

pakket is geïnterpreteerd als eerdlaag. De<br />

kleurverschillen worden vermoedelijk veroorzaakt<br />

door een verschil in oorspong van de<br />

plaggen. Dit geldt eveneens voor de hieronder<br />

beschreven profielen. De top van de<br />

eerdlaag is opgenomen in de bouwvoor.<br />

Put 41 (afbeelding 4.1.7)<br />

Het profiel bestaat uit matig siltig, matig fijn<br />

tot matig grof zand. Het zand is goed gesorteerd<br />

en matig afgerond. Op basis van de<br />

uniformiteit en de sortering betreft het<br />

eolisch, dat wil zeggen door de wind afgezet<br />

zand en is het geïnterpreteerd als dekzand.<br />

Het natuurlijke bodemprofiel is vrijwel volledig<br />

aanwezig. Restanten van de oorspronkelijke<br />

A-horizont bevinden zich in de basis van<br />

de daarboven gelegen eerdlaag. Deze eerdlaag<br />

bestaat uit sterk humeus matig fijn<br />

zand. De top van de eerdlaag is opgenomen<br />

in de bouwvoor. Van oorsprong betreft het<br />

een bodem van het type haarpodzol.<br />

Put 351 (afbeelding 4.1.8)<br />

De basis van het profiel bestaat uit uiterst<br />

siltig zand. Naar boven toe neemt de siltigheid<br />

iets af. Het sediment bevat grind. In de<br />

beschrijving is echter verzuimd aan te geven<br />

in welke mate. Tijdens het onderzoek zijn<br />

geen cryoturbate verschijnselen waargenomen<br />

in deze laag. Tijdens het onderzoek is<br />

niet duidelijk geworden wat de genese is van<br />

deze laag. Mogelijk betreft het een laag die<br />

overwegend door de wind is afgezet en<br />

waarin stenen door bijvoorbeeld opvriezing<br />

terecht zijn gekomen. Het ontbreken van cryoturbate<br />

verschijnselen is hier echter mee in<br />

tegenspraak. Mogelijk betreft het een laag<br />

die een fluviatiele (beekdal) oorsprong heeft.<br />

De top van het pakket is afgedekt met een<br />

pakket sterk humeus zand dat is geïnterpreteerd<br />

als een eerdlaag. De top van de oorspronkelijke<br />

bodem is verdwenen. De<br />

B-horinzont wordt gekenmerkt door verbruining<br />

waardoor grondsporen niet meer zichtbaar<br />

zijn als verkleuring en uitsluitend<br />

herkenbaar zijn aan insluitsels. Daarom is op<br />

deze locatie het vlak circa 50-55 cm dieper<br />

aangelegd in vergelijking tot de andere putten.<br />

Put 191(afbeelding 4.1.9)<br />

Het gehele profiel bestaat uit goed gesorteerd<br />

matig fijn zand. Gezien de uniformiteit<br />

en de sortering is dit een eolische c.q. windafzetting<br />

die wordt geïnterpreteerd als dekzand.<br />

In de top van het pakket is een bodem<br />

ontwikkeld die vrijwel geheel compleet is.<br />

Slechts de bovenkant van de oorspronkelijke<br />

A-horizont is aangetast. Daarboven bevindt<br />

zich een eerdlaag waarin op basis van kleurnuances<br />

drie verschillende lagen konden<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

13


Afb 4.1.7 Profielopname.<br />

Put 351<br />

Put 41<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

000-035 bouwvoor dbr 0 Aap<br />

035-055 Zs2h3 <strong>15</strong>0-210 dbr o 0Aa<br />

055-090 Zs3h1 <strong>15</strong>0-210 br o 0 Bhw verbruining!<br />

090-100 Zs3 <strong>15</strong>0-210 gl or 1 BCg<br />

100-130 Zs4 <strong>15</strong>0-210 gl or 1 Cg<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

000-050 bouwvoor 0Aap<br />

050-100 Zs2h3 <strong>15</strong>0-210 dbr o 0 Aa aan basis brokjes oorsp. A<br />

100-110 Zs2h2 <strong>15</strong>0-210 br o 0Bh<br />

110-140 Zs2 210-300 grgl o 0 C<br />

140-<strong>15</strong>0 Zs2 210-300 gl or 1 Cg<br />

Afb 4.1.8 Profielopname.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

14


Afb 4.1.9 Profielopname.<br />

Put 191<br />

worden onderscheiden. De eerdlaag bevat<br />

met het blote oog zichtbare macroresten. De<br />

top van het profiel is opgenomen in de<br />

bouwvoor. Van dit profiel is een doorlopend<br />

monster genomen. Uit dit monsters kunnen<br />

verschillende sub-monsters worden genomen.<br />

Waarschij<strong>nl</strong>ijk bevindt zich goed geconserveerd<br />

pollen in de A-horizont. Dit pollen<br />

geeft informatie over de aard van de vegetatie<br />

voorafgaand aan de aa<strong>nl</strong>eg van de eerdlaag.<br />

Daarnaast zijn mogelijk macroresten<br />

aanwezig die gebruikt kunnen worden voor<br />

een 14 C-datering zodat een idee kan worden<br />

verkregen van de aanvang van de aa<strong>nl</strong>eg<br />

van de es. Indien gemineraliseerde en/of<br />

verkoolde macroresten afwezig zijn kan<br />

mogelijk een datering worden verkregen van<br />

de gehele A-horizont. Hieraan kleven echter<br />

diverse bezwaren. Met behulp van micromorfologisch<br />

onderzoek kan worden bekeken<br />

of -en in welke mate- er verstuiving<br />

heeft plaatsgevonden en op welke wijze de<br />

bodem is bewerkt voor afdekking met een<br />

eerdlaag. Uit de eerdlaag kunnen monsters<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

035-057 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 brzw O<br />

0<br />

0 Aa1<br />

057-065 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 brzw O 0 Aa2<br />

056-079 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 br O 0Aa3<br />

079-083 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 br O 0Ah top Ah aangeploegd<br />

083-086 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 brgr O 0 E<br />

086-103 Zs1 <strong>15</strong>0-210 br O 0 Bh<br />

103-1<strong>15</strong> Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 grbr O 1 BC gebioturbeerd<br />

1<strong>15</strong>-140 Zs1 <strong>15</strong>0-210 gl O 1 C<br />

140-<strong>15</strong>0 Zs1 <strong>15</strong>0-210 grgl Or 1 Cg<br />

worden genomen op basis waarvan de aard<br />

van het strooisel en het voorkomen van bijvoorbeeld<br />

rogge kan worden gedestilleerd.<br />

Rogge is pas relatief laat geïntroduceerd en<br />

kan zodanig als tijdsindicator worden<br />

gebruikt. De eerdlagen van het profiel in put<br />

225 bevatten overigens meer zichtbare<br />

macroresten, maar hiervan is geen monster<br />

genomen.<br />

Put 527 (afbeelding 4.1.10)<br />

Het profiel van put 527 is wat betreft lithogenetische<br />

opbouw vergelijkbaar met put 281.<br />

Echter het pakket dekzand is dikker. De<br />

basis van het profiel wordt gevormd door<br />

horizontaal gelamineerd matig grof zand. Dit<br />

zandpakket bevat geen cryoturbate structuren<br />

of andere aanwijzingen die wijzen op<br />

stuwing. Het pakket heeft mogelijk een fluvioglaciale<br />

of proglagiale genese (zie discussie<br />

onder interpretatie). Dit zand is afgedekt<br />

door een pakket uiterst lemig zand waarin<br />

involuties aanwezig zijn. Dit zand bevat grind<br />

maar er is bij de opname verzuimd aan te<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

<strong>15</strong>


Put 191<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

000-035 bouwvoor 0Aap<br />

035-057 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 brzw O 0 Aa1<br />

057-065 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 brzw O 0 Aa2<br />

056-079 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 br O 0Aa3<br />

079-083 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 br O 0Ah top Ah aangeploegd<br />

083-086 Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 brgr O 0 E<br />

086-103 Zs1 <strong>15</strong>0-210 br O 0 Bh<br />

103-1<strong>15</strong> Zs1h2 <strong>15</strong>0-210 grbr O 1 BC gebioturbeerd<br />

1<strong>15</strong>-140 Zs1 <strong>15</strong>0-210 gl O 1 C<br />

140-<strong>15</strong>0 Zs1 <strong>15</strong>0-210 grgl Or 1 Cg<br />

geven in welke mate. Daarboven bevindt zich<br />

een pakket goed gesorteerd matig fijn zand.<br />

Gezien de uniformiteit en de sortering is dit<br />

zand eolisch, dus door de wind afgezet en is<br />

aangemerkt als dekzand. De oorspronkelijke<br />

top van het natuurlijk bodemprofiel is verdwenen.<br />

De B-horizont bevat opvallend veel<br />

houtskool en kleine fragmenten verbrande<br />

klei. Het profiel is afgedekt met een eerdlaag<br />

waarin op basis van kleurnuances 5 lagen<br />

kunnen worden onderscheiden.<br />

Put 139 (afbeelding 4.1.11)<br />

Het profiel in deze put wijkt sterk af van alle<br />

andere profielen. Ook is geen vergelijkbaar<br />

profiel aangetroffen in de beschreven raaien.<br />

Het profiel bestaat uit slecht gesorteerd<br />

slecht afgerond uiterst grof zand met een<br />

grindpercentage oplopend tot 5%. Dit pakket<br />

is afgedekt met een eerdlaag waarin drie<br />

lagen zijn te onderscheiden op basis van<br />

kleurnuances. Een vierde laag onderscheidt<br />

zich door een andere textuur die vermoedelijk<br />

is ontstaan door bioturbatie waarbij relatief<br />

grof materiaal vermengd is geraakt met<br />

het relatief fijne materiaal uit de opgebrachte<br />

eerdlaag. In het grove zand heeft enige kleiinspoeling<br />

plaatsgevonden. Het sediment is<br />

Afb 4.1.10 Profielopname.<br />

vermoedelijk van fluvioglaciale of proglaciale<br />

oorsprong; het is echter onduidelijk waardoor<br />

het siltrijke zandpakket en het dekzand<br />

op deze lokatie ontbreekt. Mogelijk heeft<br />

hier voor de aa<strong>nl</strong>eg van het esdek afplagging<br />

plaatsgevonden waarbij de siltrijke horizont<br />

en het dekzand zijn weg gegraven. Het<br />

archeologisch onderzoek heeft hier echter<br />

geen aanwijzingen in de vorm van spitsporen<br />

of iets vergelijkbaars opgeleverd.<br />

Put 59 (afbeelding 4.1.12)<br />

De basis van het profiel bestaat uit goed<br />

gesorteerd zwak siltig, matig fijn zand.<br />

Gezien de uniformiteit en de goede sortering<br />

is dit pakket van eolische oorsprong en is<br />

het aangemerkt als dekzand. In het pakket<br />

dekzand konden geen bodemhorizonten<br />

worden onderscheiden anders dan de Chorizont,<br />

het onveranderde moedermateriaal.<br />

Het dekzand is afgedekt door een eerdlaag<br />

die zeer zwart van kleur is en waarin geen<br />

onderscheid kon worden gemaakt op basis<br />

van kleurnuances. De top van de eerdlaag is<br />

opgenomen in de bouwvoor. De aangetroffen<br />

eerdlaag lijkt van het type “brabantse es” te<br />

zijn zoals hierboven beschreven en is vermoedelijk<br />

in of na de 16e eeuw in één keer<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

16


Afb 4.1.11 Profielopname.<br />

Put 139<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

000-032 bouwvoor Aap<br />

032-057 Zs1h3 <strong>15</strong>0-210 dbr o 0Aa1<br />

057-078 Zs1h3 <strong>15</strong>0-210 dbr o 0Aa2<br />

078-101 Zs1h3 <strong>15</strong>0-210 dbr o 0 Aa3<br />

101-120 Zs1h1 300-420 dbr o 0Aa4<br />

120-136 Zs1g1 800-1400 br o 0 Bht g=1%<br />

136-<strong>15</strong>2 Zs1g1 800-1400 robr o 1 BC g=5%<br />

<strong>15</strong>2-160 Zs1g1 800-1400 ro o 1 C g=5%<br />

Put 59<br />

Afb 4.1.12 Profielopname.<br />

diepte textuur Md kleur ox/red Fe bodem opmerking<br />

000-035 bouwvoor brzw Aap<br />

035-075 Zs1h3 <strong>15</strong>0-210 bzw o 0Aa<br />

075-120 Zs1 <strong>15</strong>0-210 glgr o 0 C<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

17


aangelegd. De putten 63, 65 en 69 vertonen<br />

een identieke profielopbouw. Het gehele terrein<br />

waarop deze putten zijn gelegen is volledig<br />

uitgevlakt. Verschillen in het<br />

oorspronkelijke reliëf zijn niet of nauwelijks<br />

meer zichtbaar, in tegenstelling tot op de rest<br />

van de Usseler es.<br />

4.3 Interpretatie<br />

De basis van de Usseler es wordt gevormd<br />

door relatief grofzandige afzettingen. Vooraf<br />

werd verondersteld dat deze afzettingen<br />

gestuwd zouden zijn. Hoewel tijdens de<br />

opgraving slechts zeer beperkt inzicht is verkregen<br />

in de diepere ondergrond zijn geen<br />

aanwijzingen gevonden voor stuwing.<br />

Vermoedelijk is sprake van fluvioglaciale of<br />

proglaciale afzettingen. De eerste betreffen<br />

afzettingen die onder het ijs zijn gevormd,<br />

bijvoorbeeld kames, de tweede betreffen<br />

afzettingen die voor het ijs zijn gevormd, bijvoorbeeld<br />

sandrs. Beide type afzettingen<br />

worden in het algemeen gevormd door<br />

smeltwaterrivieren met een vlechtend<br />

patroon. Deze afzettingen zijn gevormd toen<br />

het landijs zich terugtrok aan het einde van<br />

het Saalien. Gezien de grote reliëfverschillen<br />

lijkt een fluvioglaciale afzetting meer voor de<br />

hand te liggen dan een proglaciale afzetting.<br />

Beide zijn op basis van de huidige waarnemingen<br />

echter theoretisch mogelijk. Gezien<br />

het beperkte aantal waarnemingen mag stuwing<br />

als oorzaak van de reliëfverschillen<br />

vooralsnog niet volledig worden uitgesloten.<br />

Het sterk tot uiterst siltige zand dat de grofzandige<br />

afzettingen over vrijwel de gehele<br />

Usseler es lijkt te bedekken wordt gekenmerkt<br />

door het voorkomen van cryoturbate<br />

verschijnselen zoals involuties en vorstwiggen.<br />

Deze afzetting is in de verschillende<br />

profielen verschillend ontwikkeld. Voor zover<br />

bekend is de dikte steeds min of meer gelijk.<br />

Hoewel een interpretatie als keileem voor de<br />

hand ligt gezien de veronderstelling van een<br />

drumlin zoals aangegeven in het rapport van<br />

BAAC, betreft het gezien de afwezigheid van<br />

stuwingsverschijnselen vermoedelijk geen<br />

keileem maar een eolische afzetting. Het<br />

grind en de grote keien die zich in deze laag<br />

bevinden kunnen vanuit de onderliggende<br />

laag door opvriezing in deze laag terecht zijn<br />

gekomen. De morfologie van deze laag is<br />

vooralsnog onbekend. Op een aantal plaatsen<br />

is deze laag aangetroffen in de opgravingsputten<br />

maar op een aantal plaatsen ook<br />

niet. Waarschij<strong>nl</strong>ijk bevindt deze laag zich<br />

hier op een dieper niveau. De morfologie van<br />

deze laag is om twee redenen belangrijk. Ten<br />

eerste bepaalt deze laag de hydrologie van<br />

de Usseler es in sterke mate. Zo is bijvoorbeeld<br />

het hoogste punt van de Usseler es<br />

minder geschikt geweest voor landbouw vanwege<br />

een relatief slechte waterhuishouding.<br />

Ten tweede geeft het verloop van deze laag<br />

ook het verloop van de onderliggende laag<br />

weer zodat een idee kan worden verkregen<br />

van de genese van het onderliggende landschap.<br />

Over het gehele terrein is dekzand afgezet.<br />

Uitsluitend in put 139 ontbreekt dit dekzand.<br />

Het dekzand is over het algemeen goed<br />

gesorteerd en matig afgerond. Het zand is in<br />

vergelijking met bijvoorbeeld het dekzand in<br />

Drenthe en Noord-Brabant relatief mineraalrijk.<br />

Het dekzand is daarom waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

overwegend van lokale herkomst. De dekzandruggen<br />

die zijn aangegeven in het westelijk<br />

deel van het plangebied komen<br />

duidelijk naar voren in de reliëfkaart van<br />

BAAC. Deze ruggen komen ook in het proefonderzoek<br />

duidelijk naar voren. Put 41 en 45<br />

zijn op het hogere deel van één van deze<br />

ruggen gelegen terwijl de putten 31 en 45 op<br />

de flanken zijn gelegen. Ook de dalvormige<br />

laagte die op de geomorfologische kaart is<br />

aangegeven aan de zuidoostzijde komt in de<br />

profielen duidelijk naar voren, met name bij<br />

de putten 349 en 353. Het pakket sterk en<br />

uiterst siltig zand aan de basis van het profiel<br />

lijkt hier iets dikker te zijn. Mogelijk<br />

betreft het hier afzettingen in een beekdal. In<br />

het algemeen is de textuur in de dalen siltrijker<br />

dan op de ruggen en de plateaus.<br />

Over het gehele terrein komen verschillende<br />

bodemtypen voor. Opmerkelijk is dat op<br />

grote delen van de Usseler es het oorspronkelijke<br />

bodemprofiel grotendeels in tact is. In<br />

een enkel profiel is het nagenoeg volledig in<br />

tact (put 191). Daarnaast is in een aantal<br />

putten aan de basis van de es een oude<br />

akkerlaag aanwezig. Vooralsnog is het onduidelijk<br />

met welke periode van bewoning deze<br />

laag geassocieerd dient te worden. Wanneer<br />

de verbreiding van deze laag bekend is kan<br />

de ontwikkeling van de Usseler es beter in<br />

kaart worden gebracht. Op basis van de uitgevoerde<br />

profielopnamen is het aannemelijk<br />

dat het doen van een dergelijke analyse op<br />

de Usseler es mogelijk is. Ook het booronderzoek<br />

zoals uitgevoerd door BAAC wijst<br />

hierop. Deze laag bevat veel verkoold materiaal.<br />

Op basis van macroresten uit deze laag<br />

is het mogelijk een indicatie te krijgen van<br />

het moment waarop deze bodems in cultuur<br />

zijn geweest. Deze geven een indicatie voor<br />

de ouderdom van de daarboven gelegen<br />

eerdlagen. De bodems variëren van laar- tot<br />

haarpodzolen, daarnaast komen bodems met<br />

verbruiningshorizonten voor en bodems met<br />

een geringe mate van klei-inspoeling.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

18


De eerdlaag die zich over de gehele Usseler<br />

es uitstrekt, lijkt met uitzondering van de<br />

eerdlaag in het westelijk deel van het onderzoeksgebied<br />

(put 59, 63, 65 en 69) zeer uniform<br />

van opbouw te zijn. Aan de basis is de<br />

eerdlaag steeds relatief bruin van kleur. Aan<br />

de top is de eerdlaag steeds relatief zwart<br />

van kleur. Op een aantal plaatsen is vastgesteld<br />

dat de eerdlagen macroscopisch herkenbare<br />

plantenresten bevatten. Op basis<br />

van kleurnuances kunnen verschillende<br />

lagen worden herkend variërend van één tot<br />

vijf lagen. Opmerkelijk is dat vooralsnog<br />

geen aanwijzingen zijn gevonden voor lokale<br />

verstuivingen in de vorm van dunne zandbanden<br />

hetgeen vrij gebruikelijk is in intensief<br />

gebruikte akkerbouwgebieden. Verwacht<br />

wordt dat deze gedurende het vervolgonderzoek<br />

worden aangetroffen. Dergelijke stuifzanden<br />

lenen zich bijzonder goed voor<br />

ouderdomsbepalingen door middel van optische<br />

gestimuleerde luminescentie (OSL) en<br />

kunnen zodoende inzicht verschaffen in de<br />

ontwikkeling van de es.<br />

5 Sporen en structuren<br />

5.1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

Het onderzoeksterrein was opgedeeld in het<br />

centrale es-gedeelte, inclusief zuid- en<br />

noordwestelijke dekzandrug, en een westelijk<br />

en oostelijk lager gelegen deel.<br />

Afbeelding 3.1 (kaartbijlage) geeft een<br />

totaaloverzicht van alle aangetroffen putten,<br />

sporen en (mogelijke) structuren. Afbeelding<br />

3.2 (kaartbijlage) is een uitvergroting van het<br />

centrale deel van de es.<br />

Omdat het een karterend proefsleuvenonderzoek<br />

betrof mocht volgens PvE over aangetroffen<br />

sporen geen coupe worden gezet.<br />

Hierdoor kon een verkleuring nooit met<br />

zekerheid, maar wel met grote waarschij<strong>nl</strong>ijkheid<br />

op basis van kleur en vulling als spoor<br />

geïdentificeerd worden. Door het ontbreken<br />

van de dwarsdoorsnede (coupe) kon ook de<br />

daadwerkelijke aard van een spoor niet met<br />

zekerheid bepaald worden. Het interpreteren<br />

van groepen sporen als ‘mogelijke delen van<br />

structuren’ is daardoor ook puur op basis van<br />

aanblik gedaan.<br />

Zone-indeling:<br />

Op basis van het aangetroffen aardewerk, de<br />

daaraan gekoppelde datering en de aangetroffen<br />

bewoningssporen is een zonekaart<br />

gemaakt (afbeelding 5.1). Deze is gebaseerd<br />

op spoordichtheid (laag – gemiddeld – hoog<br />

– zeer hoog) en de vondstspreiding (zie<br />

afbeelding 7). Een lage spoordichtheid wil<br />

zeggen slechts een enkele kuil of paalgat per<br />

put; ‘gemiddeld’ wil zeggen een gemiddelde<br />

van 24 sporen per put ofwel 0,4 spoor per m 2 ;<br />

‘hoog’ is gemiddeld 54 sporen per put ofwel<br />

1 spoor per m 2 en ‘zeer hoog’ is gemiddeld 92<br />

sporen per put ofwel 1,5 spoor per m 2 .<br />

De verschillende zone’s zijn genummerd en<br />

worden hieronder per terreindeel beschreven.<br />

5.2 Het centrale esdeel<br />

Op de es en de zuidwestelijke dekzandrug<br />

zijn in totaal 125 putten aangelegd. Hiervan<br />

waren er 101 volgens oorspronkelijk plan, 24<br />

nieuw uitgezette putten en een uitbreiding<br />

van put 513 met 120 m 2 .<br />

Op het centrale esdeel splitst zich een duidelijke<br />

bewoningszone uit op de zuidwestelijke<br />

flank (= zuidwestelijke kwart; zone 2)<br />

van de bolling.<br />

Hier is in 90 % van de putten een gemiddeld<br />

tot zeer hoge spoordichtheid aangetroffen<br />

(afbeelding 4.2.1). Delen van plattegronden,<br />

hutkommen, kuilen en andere bewoningssporen<br />

zijn in dichte concentratie aangetroffen.<br />

De meeste (delen van) structuren<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

19


Zone 1<br />

Zone 4b<br />

Zone 4a<br />

470000<br />

Zone 2a<br />

Zone 2d<br />

Zone 5<br />

Zone 2b<br />

Zone 2c<br />

Zone 7b<br />

Zone 3<br />

Zone 7a<br />

N<br />

Zone 6<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

Zone 8<br />

250m<br />

0<br />

254000 255000<br />

Enschede - Usseler es<br />

Bewoningzones: spoordichtheid en datering<br />

Legenda<br />

Zone 5: YT - Romeins<br />

Zone 1: LYT - Romeins<br />

zeerhoog<br />

Zone 6: YT<br />

hoog<br />

Zone 7a: YT/RT/VME<br />

7b: YT/RT/VME<br />

Zone 2a: LYT - Romeins<br />

2b: YT - RT/ (VME)<br />

2c: YT - RT<br />

2d: YT - RT<br />

gemiddeld<br />

Zone 3: MYT<br />

laag<br />

Zone 8: LME<br />

Zone 4a: Romeins<br />

4b: Neo/Bronstijd/YT/Romeins<br />

zone met bewerkt vuursteen<br />

20<br />

AJA 19-04-2005<br />

Nieuwe tijd ( na <strong>15</strong>00)<br />

Afb. 5.1


Afb 5..2.1: Aanzicht grondsporen in put 199.<br />

hebben een noordwest – zuidoost oriëntatie<br />

(afbeelding 5.2.2).<br />

Het vondstmateriaal dateert voornamelijk uit<br />

de IJzertijd en Romeinse tijd. Er zit echter, in<br />

en rond het deel met zeer hoge spoordichtheid,<br />

ook wat duidelijk Vroeg Middeleeuws<br />

materiaal tussen. Uit deze periode zijn ook<br />

resten van ijzerproductie (slakmateriaal,<br />

ovenwand stukken etc.) aangetroffen, onder<br />

andere in enkele grote kuilen of hutkommen<br />

in put 177, 179, 191 en 5<strong>15</strong>. In de putten 173,<br />

181 en 193 werd ook slakmateriaal verzameld<br />

uit de onderkant van het esdek, waarmee<br />

een eventuele productiezone in de noordelijke<br />

helft van zone 2 gesitueerd moet worden.<br />

Qua vormtype’s en baksel is er over deze<br />

hele zone een sterke indicatie voor de<br />

Romeinse tijd. Deze zet zich ook voort in de<br />

putten die in de noordwestelijke kwart van<br />

de es zijn aangelegd. De spoordichtheid<br />

(zone 1) is hier veel lager.<br />

Zone 1:<br />

Dit betreft de putten 143, 145, 149 en 519 t/m<br />

527 in het noordwestelijk deel van de centrale<br />

es.<br />

De putten hebben een lage spoordichtheid,<br />

gemiddeld minder dan 4 sporen per put. Het<br />

gaat om “losse” paalgaten of een solitaire<br />

kuil.<br />

De uitzondering hierop is put 145 waarin een<br />

rij paalgaten is aangetroffen die mogelijk<br />

deel van een structuur vormen die zich in<br />

zuidelijke richting voortzet (afbeelding 5.2.3).<br />

Of het een deel van een huisplattegrond of<br />

een bijgebouw betreft is niet duidelijk.<br />

Deze zone kenmerkt zich als perifere zone of<br />

betreft een losse, dat wil zeggen vrij liggende,<br />

huisplaats.<br />

Het aangetroffen aardewerk (in totaal 14<br />

stuks) komt voornamelijk uit de onderkant<br />

van het esdek van put 143, 145, 525 en 527.<br />

Het dateert in de Late IJzertijd / Romeinse<br />

tijd. In put 143 werd een kuil aangetroffen<br />

met 4 fragmenten aardewerk die dateren uit<br />

de Romeinse tijd. Er werd in deze zone geen<br />

bewerkt natuursteen aangetroffen.<br />

De omvang van zone 1 is <strong>15</strong>0 bij <strong>15</strong>0 meter =<br />

2,25 ha.<br />

Het gebied ten noorden van zone 1 leverde<br />

in twee ver uit elkaar liggende putten (1<strong>15</strong> en<br />

133) nog een enkele mogelijk spoor op. De<br />

overige putten bevatten slechts natuurlijke<br />

verkleuringen en recente verstoringen. Geen<br />

van de putten leverde vondstmateriaal op.<br />

Zone 2:<br />

Dit betreft de putten 163 t/m 229, 37, 43 en<br />

501 t/m 511. In principe betreft het één grote<br />

vindplaats met een kern (A), bewoningszone(B),<br />

randgedeelte (C) en periferie (D).<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

21


Enschede - Usseler es<br />

Enkele putten met delen van structuren<br />

Legenda<br />

Deel van plattegrond<br />

Deel van structuur<br />

Hutkom<br />

Wandgreppel<br />

put 189<br />

put 191<br />

469925 469950 469975<br />

N<br />

put 199<br />

10m<br />

0<br />

AB 17-03-2005<br />

254175 254200 254225<br />

Afb. 5.2.2<br />

22


470240<br />

N<br />

0<br />

254440 254450<br />

Enschede - Usseler es<br />

Put 145, deel van een gebouwplattegrond<br />

Afb. 5.2.3<br />

De indeling A t/m D komt overeen met de<br />

terminologie ‘zeer hoge’, ‘hoge’, ‘gemiddelde’<br />

en ‘lage spoordichtheid’.<br />

De kern (A) omvat de putten 189, 191 en 199.<br />

Hier was zogezegd door de sporen, gemiddeld<br />

92 per put, de ondergrond bijna niet<br />

meer zichtbaar (afbeelding 5.2.2) Dit is,<br />

samen met zone 2B ten zuiden ervan, qua<br />

vondstmateriaal het zonedeel waar de Vroeg<br />

Middeleeuwse component duidelijk aanwezig<br />

is: in put 189 zijn dit 25 stuks aardewerk<br />

op een totaal van 32.<br />

Het totaal aantal aardewerk fragmenten uit<br />

deze 3 putten is 186. Hiervan bleken 164<br />

stuks dateerbaar. Uit put 189 kwam uit 2<br />

sporen een scherf die gedateerd kon worden<br />

in de IJzertijd en/of Romeinse tijd. Uit put<br />

191 kwamen uit spoor 24 twee scherven die<br />

respectievelijk als Vroeg Romeins en<br />

Romeins gedateerd zijn. De overige scherven<br />

(160) werden voornamelijk aangetroffen in<br />

de onderste lagen van het esdek.<br />

De hoge spoordichtheid maakt het zeer goed<br />

mogelijk dat in deze zone bewoning van de<br />

(Late) IJzertijd tot en met de Vroege<br />

Middeleeuwen op één niveau door elkaar<br />

heen ligt!<br />

De zone met hoge spoordichtheid (B) ,<br />

gemiddeld 54 sporen per put, bevindt zich<br />

ten noorden, westen en zuiden rondom de<br />

kern. Het betreft de putten 175, 177, 181, 183,<br />

205, 207 en 507. Deze putten leverden in<br />

totaal 4<strong>15</strong> aardewerkfragmenten op waarvan<br />

6 niet te dateren waren. Meer dan de helft,<br />

5m<br />

namelijk het opmerkelijk aantal van 211<br />

scherven, werd aangetroffen in de onderkant<br />

van het esdek ter hoogte van spoor 5 in put<br />

183. Deze waren, net als het gros van de<br />

overige scherven, niet nader te dateren dan<br />

IJzertijd / Romeinse tijd.<br />

De putten 177 en 207 leverden ook Vroeg<br />

Middeleeuws aardewerk op, maar wel in zeer<br />

gering percentage t.o.v. het ijzertijdmateriaal<br />

met duidelijk Romeinse inheemse karakteristieken.<br />

In put 177 werd deels in het noordprofiel<br />

een grote kuil aangetroffen met Vroeg<br />

Middeleeuws slakmateriaal en ovenwandstukken.<br />

Dit bewijst de aanwezigheid van<br />

meerdere bewoningsperioden binnen één<br />

niveau.<br />

In de noordelijke putten 175, 177 en 181 werd<br />

ook Laat Middeleeuws aardewerk verzameld<br />

uit het esdek. Dit betreft hoogstwaarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

strooivondsten, aangevoerd bij ophoging<br />

van het esdek.<br />

Het gedeelte met een ‘gemiddelde’ spoordichtheid<br />

van 24 sporen per put (zone 2C)<br />

bevindt zich rondom zone 2 B.<br />

Het betreft de putten 167 t/m 173, 179, 185,<br />

193, 201, 211 t/m 229 en 501, 503, 505, 5<strong>15</strong> en<br />

517. Deze 18 putten leverden in totaal 269<br />

aardewerk scherven op waarvan er 71 niet<br />

dateerbaar waren. De datering komt in alle<br />

putten neer op IJzertijd en / of Romeinse tijd.<br />

Wel bevond zich in put 179 een langwerpige<br />

kuil en in put 5<strong>15</strong> in het profiel een kuil met<br />

resten van Vroeg Middeleeuwse ijzerproduc-<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

23<br />

AB 17-03-2005


tie (slakken). Ook hier wordt dus het beeld<br />

van meerdere bewoningsperioden op één<br />

niveau, zoals in put 177, bevestigd.<br />

De westzijde van zone 2C is minder duidelijk<br />

begrensd, omdat daar behalve put 5<strong>15</strong> geen<br />

proefputten zijn aangelegd. Op basis van de<br />

afnemende spoordichtheid in put 507 die<br />

daardoor als ‘grensgeval’ voor zowel zone 2b<br />

als 2c geldt, kan echter met vrij grote zekerheid<br />

de grens getrokken worden zoals in<br />

afbeelding 5.1.<br />

Wat de zuidzijde betreft is de begrenzing niet<br />

vastgelegd. In de meest zuidelijke put 229<br />

zijn nog volop sporen aanwezig. De bewoning<br />

kan nog maximaal doorlopen tot put<br />

237 op <strong>15</strong>0 meter ten zuiden ervan. Hierin<br />

zijn namelijk geen sporen meer aangetroffen.<br />

In zone 2A, B en C zijn vooral paalgaten, kuilen,<br />

hutkommen en (wand)greppels aangetroffen.<br />

De paalgaten maken in veel gevallen<br />

onderdeel uit van structuren zoals huisplattegronden<br />

of andere gebouwen en spiekers.<br />

Geen enkele structuur is compleet binnen<br />

één putgrens aangetroffen.<br />

De periferie-putten (zone 2D: 37, 43, 501,<br />

163, 165, 201, 203, 509 en 511) leverden een<br />

enkele kuil of mogelijk paalgat op. Aan het<br />

vondstmateriaal uit de putten (55 stuks<br />

waarvan 20 niet dateerbaar) kon geen<br />

nadere datering dan ‘(Late) IJzertijd /<br />

Afb 5.2.4: Coupe over crematiekuil.<br />

Romeinse tijd’ toegekend worden.<br />

Duidelijk is dat zone 2 een intensief bewoond<br />

gedeelte is geweest gedurende de IJzertijd<br />

tot en met de Vroege Middeleeuwen.<br />

Deze bewoningszone heeft een omvang van<br />

ongeveer 250 bij 500 meter. Dit is 12,5 ha.<br />

Zone 3:<br />

Aan de zuidzijde, net over de bolling heen, is<br />

ten oosten van bewoningszone 2 van IJzertijd<br />

en Laat Romeinse datering put 513 aangelegd.<br />

In de onderkant van het esdek werd<br />

één scherf aangetroffen die niet nader te<br />

dateren is dan IJzertijd / Romeinse tijd.<br />

De enige sporen die deze put opleverde<br />

waren twee crematiekuiltjes (afbeelding<br />

5.2.4). Van de beide crematiekuiltjes bleek<br />

één nog enige diepte met een inhoud met<br />

crematieresten te hebben. Het andere kuiltje<br />

was nog slechts zeer oppervlakkig, maar<br />

bevatte wel zoveel crematieresten om hem<br />

als grafkuil te kunnen aanmerken. Dit betekent<br />

dat deze laatste kuil hoger gelegen<br />

heeft en dat hiervan al een groot deel was<br />

opgenomen in het erboven aanwezige esdek.<br />

Bij uitbreiding van de put waarin de crematies<br />

werden aangetroffen richting noord- en<br />

zuidoosten werden echter geen andere graven<br />

aangetroffen. Dit kan te maken hebben<br />

met het eventueel volledig verploegd en<br />

opgenomen zijn in het esdek, maar ook is er<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

24


de mogelijkheid dat we hier te maken hebben<br />

met twee solitaire begravingen.<br />

De beide graven zijn bemonsterd voor 14 Canalyse<br />

door middel van Accelerator Mass<br />

Spectrometry (AMS). Het best bewaarde<br />

graf is daadwerkelijk onderzocht (zie paragraaf<br />

6.4) en leverde een datering in de<br />

Midden IJzertijd op. Dit geeft aan dat ze<br />

mogelijk bij de vroegste bewoning van zone<br />

2 kunnen horen.<br />

Zone 4:<br />

Deze is opgedeeld in zone 4A (met bewoningssporen)<br />

en 4B (alleen aardewerk).<br />

Zone 4A betreft drie putten in de noordoosthoek<br />

van de centrale es. De putten 529, 533<br />

en 535 liggen op de naar het (noord)oosten<br />

aflopende flank. In alle putten zijn slechts<br />

enkele sporen aangetroffen (mogelijk paalgaten)<br />

en 1 scherf. Ze hebben daarmee een<br />

lage spoor- en vondstdichtheid. Het is niet<br />

duidelijk of we hier te maken hebben met de<br />

periferie van een nederzetting of met sporen<br />

die betrekking hebben op een losse huisplaats.<br />

In put 531 zijn geen sporen, maar is<br />

wel 1 scherf aangetroffen. Het totaal komt<br />

daarmee op 2, beide gedateerd als Romeins.<br />

Ook in de putten 247, 251, 253, 257 en 259,<br />

direct ten westen van de drie bovengenoemde<br />

putten is aardewerk aangetroffen<br />

(16 stuks waarvan 5 indeterminabel), maar<br />

geen sporen. Dit is zone 4 B. Opvallend is<br />

dat hier, naast het ‘gebruikelijke’ IJzertijd en<br />

Romeins gedateerde materiaal ook in 3 putten<br />

(247, 251 en 259) ouder materiaal voorkomt,<br />

namelijk bronstijd (in elk 1 scherf) en<br />

neolithisch aardewerk (3 scherven in put<br />

259). Dit moet echter als opspit of strooivondsten<br />

beschouwd worden.<br />

Mogelijk sluit deze zone aan op zone 5 die<br />

op 100 meter ten zuidwesten ervan ligt.<br />

Behalve dus de westelijke begrenzing is ook<br />

de noordelijke niet geheel zeker. Het aangetroffen<br />

aardewerk in put 531 van zone 4A en<br />

de putten van zone 4B houden de mogelijkheid<br />

van noordelijker aan te treffen bewoningssporen<br />

open.<br />

Zone 5:<br />

Het oostelijk deel van de es leverde centraal,<br />

op het hoogste deel van de es, nauwelijks<br />

sporen op. Het is dus een zone met een lage<br />

spoor- en vondstdichtheid<br />

Het betreft de putten 267, 271, 273, 277 t/m<br />

289, 293, 545 en 547. Slechts 4 putten (273,<br />

277, 287 en 545) leverden aardewerk op,<br />

voornamelijk uit het esdek. In totaal 117<br />

scherven waarvan 63 niet dateerbaar. De<br />

rest dateerde in de IJzertijd / Romeinse tijd.<br />

In put 273 zwierven er nog 5 mogelijke<br />

bronstijdscherven doorheen.<br />

Op de rand en overgang naar de oostelijke<br />

flank werden in een aantal putten “losse”<br />

sporen aangetroffen. Ofwel betreft het de<br />

randzone van de zuidwestelijke nederzetting(en)<br />

of we hebben hier te maken met<br />

losse huisplaatsen.<br />

Put 273, centraal op de oostflank gelegen,<br />

leverde wat paalgaten en een kuil met veel<br />

grote fragmenten aardewerk en brokken<br />

natuursteen op (afbeelding 5.2.5); de overige<br />

putten slechts een enkele kuil of losliggend<br />

paalgat.<br />

Het aardewerk uit de kuil in put 273 betrof<br />

33 scherven. Deze dateren voornamelijk in<br />

de IJzertijd, waarbij er één als vroege<br />

IJzertijd en één mogelijk Romeins gedateerd<br />

is.<br />

Zone 6:<br />

Het zuidelijk deel van de es, direct ten noorden<br />

en zuiden van de N18, leverde in een<br />

aantal putten enkele sporen met ijzertijdaardewerk<br />

op. Bij aa<strong>nl</strong>eg van de putten in dit<br />

deel bleek een verbruiningslaag het zichtbare<br />

sporenniveau af te dekken. Een aantal<br />

putten was in eerste instantie op dit niveau<br />

aangelegd, maar is later verdiept tot het<br />

daadwerkelijk ‘zichtbare sporenniveau’. Het<br />

eige<strong>nl</strong>ijke bewoningsniveau ligt dus hoger<br />

dan het uiteindelijk aangelegde sporenniveau.<br />

Bij een vervolgonderzoek in deze zone zal<br />

dus rekening gehouden moeten worden met<br />

de aa<strong>nl</strong>eg van 2 vlakken in het zuidelijk deel<br />

van de es.<br />

In slechts één put (349) is een rij (paal)gaten<br />

met natuursteen en 5 stuks aardewerk aangetroffen<br />

(afbeelding 5.2.6). De 3 dateerbare<br />

scherven komen uit de IJzertijd; een nadere<br />

datering is niet mogelijk.<br />

De spoordichtheid is laag te noemen, maar<br />

mogelijk betreft het hier een deel van een<br />

structuur die in de periferie van een nederzetting<br />

ligt. Deze bevindt zich waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

ten zuiden of zuidoosten van deze put gezien<br />

de bevindingen van RAAP in de gasbuissleuf<br />

ten zuiden van put 353 t/m 359 en de aangetroffen<br />

ijzertijdsporen bij aa<strong>nl</strong>eg van de A35<br />

direct ten zuiden hiervan.<br />

5.3 De zuidwestelijke dekzandrug<br />

Een deel van de ‘centrale’ putten kon hier<br />

wegens het ontbreken van betredingstoestemming<br />

niet aangelegd worden.<br />

Sporen werden aangetroffen aan de noordoost-<br />

en zuidwestzijde van de dekzandrug.<br />

Hier zijn echter wegens geweigerde betredingstoestemming<br />

geen proefsleuven aangelegd.<br />

De noordoostelijke putten 501 en 503<br />

zijn als overgangsputten naar het esgedeelte<br />

aangelegd. De bewoningssporen hierin lijken<br />

aan te sluiten bij die aangetroffen in de oostelijke<br />

ervan gelegen putten 505 en 507,<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

25


Afb 5.2.5: Put 273: kuil met veel AW + NS in put 273.<br />

Afb 5.2.6: Put 349: rij paalkuilen met NS.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

26


Afb. 5.2.7<br />

welke uit de Midden tot Late IJzertijd lijken<br />

te dateren.<br />

Zone 7:<br />

Op het zuidelijke deel van de door BAAC<br />

gekarteerde zuidwestelijke dekzandrug zijn<br />

in de putten 13 t/m 21 bewoningssporen<br />

aangetroffen. In de putten 13, <strong>15</strong> en 17 betrof<br />

dit wat losse paalgaten en een kuil. In put 19<br />

mogelijk de paalgaten van een spieker. Deze<br />

putten hebben een lage spoor- en vondstdichtheid<br />

(zone 7A).<br />

In put <strong>15</strong> werd nabij het westprofiel een kuil<br />

aangetroffen. Het esdek hierboven leverde 5<br />

scherven op die in de Late Middeleeuwen te<br />

dateren bleken. Put 19 leverde 3 scherven<br />

IJzertijd / Romeins op. Put 21 bleek een put<br />

met gemiddeld tot hoge spoordichtheid en<br />

gemiddelde vondstdichtheid (afbeelding<br />

5.2.7). De aangetroffen sporen betroffen<br />

paalgaten, greppels en een hutkom die dicht<br />

op en over elkaar lagen. Het betreft hoogstwaarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

een deel van een nederzetting<br />

of losse huisplaats.<br />

De begrenzing ervan richting noorden en<br />

oosten is onbekend. Een eventuele omvang<br />

is daardoor niet aan te geven.<br />

De datering van het vondstmateriaal (alleen<br />

aardewerk) gaat twee kanten op: uit de<br />

onderkant van het esdek werden 3 scherven<br />

verzameld die uit de Vroege Middeleeuwen<br />

dateren. Uit de hutkom werden 2 scherven<br />

verzameld die respectievelijk<br />

IJzertijd/Romeins en Romeins dateren. Dit<br />

lijkt erop te duiden dat beide perioden vertegenwoordigd<br />

zullen zijn in de aangetroffen<br />

sporen.<br />

5.4 Het westelijk en oostelijk deel: de<br />

laagte<br />

In het westelijk deel zijn in totaal <strong>15</strong> putten<br />

aangelegd; 8 volgens oorspronkelijk plan en<br />

7 nieuw uitgezette putten. Van deze putten<br />

lagen er 12 centraal op de westhelft van het<br />

terreindeel. De overige 3 werden in de uiterste<br />

zuidwesthoek aangelegd. De overige<br />

delen van het westdeel konden niet onderzocht<br />

worden wegens niet verleende betredingstoestemming.<br />

Over de noordelijke en<br />

een groot deel van de zuidelijke helft kan<br />

daarom wat archeologie betreft geen uitspraak<br />

worden gedaan.<br />

De aangelegde putten bleken allen relatief<br />

laag te liggen. Het NAP-verschil ten opzichte<br />

van het hoogste deel van de bolling (put 275:<br />

35,05 m + NAP) bedroeg aan de westzijde<br />

(put 65: 27,76 m + NAP) maximaal 7,29 meter.<br />

Het sporenniveau lag hier gemiddeld 25 tot<br />

30 cm onder maaiveld en ook direct onder de<br />

bouwvoor. Van een esdek was hier niet of<br />

nauwelijks sprake. De grondwaterstand<br />

bleek in alle gevallen vlak onder de bouwvoor,<br />

dus net boven sporenniveau, te liggen.<br />

Direct na aa<strong>nl</strong>eg van de putten stonden deze<br />

vaak binnen een uur blank.<br />

De aangetroffen sporen bleken vooral greppels<br />

en sloten van het voorlaatste verkavelingssysteem<br />

(voor 1941) te zijn. Er zijn geen<br />

archeologisch interessante sporen, dat wil<br />

zeggen Middeleeuws of ouder, aangetroffen.<br />

In het oostelijk lage deel zijn in totaal 19 putten<br />

aangelegd; 13 volgens oorspronkelijk<br />

plan en 6 nieuw uitgezette putten.<br />

Ook deze putten bleken allen relatief laagte<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

27


19 Bouwmeester 2002.<br />

20 van der Velde & Kenemans 2002.<br />

21 de Wit 2003.<br />

ten opzichte van het centrale deel te liggen.<br />

Het hoogteverschil bedroeg hier aan de<br />

oostzijde (put 309: 30,63 m + NAP) maximaal<br />

4,42 meter ten opzichte van put 275 (35.05 m<br />

+ NAP).<br />

De bouwvoor lag vrijwel direct op het sporenniveau<br />

en was maximaal 35 cm dik. En<br />

ook hier bestond in verhouding tot het maaiveld<br />

een hoog grondwaterniveau waardoor<br />

de putten binnen een dag blank stonden.<br />

De opbrengst aan sporen was hetzelfde als<br />

in het westdeel, met uitzondering van de<br />

meest zuidwestelijke put 377 (zone 8).<br />

Zone 8:<br />

Dit betreft put 377 in het oostelijk deel van<br />

het onderzoeksterrein. Hierin is, diagonaal<br />

door de put, een brede sloot of greppel aangetroffen<br />

met Laat Middeleeuws steengoedaardewerk<br />

(900-1400 n. Chr.) en wat<br />

natuursteen.<br />

Aangezien de overige ten noorden en oosten<br />

ervan gelegen putten geen sporen hebben<br />

opgeleverd kan de greppel mogelijk de<br />

begrenzing van een nederzetting ten zuiden<br />

ervan zijn. Bij het karteren heeft BAAC veel<br />

9 e - 12 e eeuws aardewerk aangetroffen langs<br />

de zuidrand van dit terreindeel.<br />

Vuursteenzone<br />

In verschillende putten zijn vuurstenen artefacten<br />

aangetroffen (zie afbeelding 4.2 en 6).<br />

Dit betreft stukken vuursteen waarop sporen<br />

van menselijke bewerking zijn aangetroffen.<br />

Het zijn vooral afslagen en een enkel klingetje<br />

of kernstuk (zie paragraaf 5.3). Ze zijn niet<br />

nader te duiden dan bewerkt vuursteen met<br />

een datering die kan lopen van het Laat<br />

Paleolithicum tot en met de Vroege IJzertijd.<br />

De meeste vondsten zijn gedaan ter hoogte<br />

van de noordelijke helft van bewoningszone<br />

2. Omdat er in verhouding een groot aantal<br />

artefacten tevoorschijn kwam in put 173<br />

bestaat de mogelijkheid dat zich in de buurt<br />

van deze put een vuursteenvindplaats<br />

bevindt.<br />

5.5 Conclusie<br />

De aangetroffen bewoningssporen op de<br />

zuidwestflank en de zuidwestelijke dekzandrug<br />

duiden op een nederzetting waarbij<br />

gedacht moet worden aan erven met een<br />

boerderij, bijgebouwtjes, hutkommen,<br />

opslag- en afvalkuilen, mogelijk waterputten<br />

etc. Gezien de grote spoordichtheid en<br />

elkaar oversnijdende sporen gaat het waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

om een relatief plaatsvaste nederzetting<br />

van 2 tot 5 boerderijen. Wanneer een<br />

boerderij na 30 tot 50 jaar in verval raakte<br />

werd op geringe afstand een nieuw huis<br />

gebouwd. De totale nederzetting bleef daardoor<br />

gedurende eeuwen op min of meer<br />

dezelfde plek liggen.<br />

De structuurdelen van mogelijke plattegronden<br />

en andere sporen die vrij lijken te liggen<br />

in het noordwestelijk, noordoostelijk, oostelijk<br />

en zuidelijke deel van de centrale es<br />

betreffen waarschij<strong>nl</strong>ijk Einzelhöfe en de<br />

periferie daarvan. Dit zijn losse huisplaatsen<br />

die zich in de loop van de eeuwen over de es<br />

verplaatsten, zogenaamde ‘zwervende erven’.<br />

Vergelijkbare sites uit de periode<br />

IJzertijd/Romeinse tijd/Vroege Middeleeuwen<br />

uit het noordoosten en oosten van het land<br />

zijn onder andere Zutphen (Leesten), 19<br />

Zelhem (Soerlant) 20 en Emmen<br />

(Frieslandweg). 21<br />

Wat bewoning betreft, hebben vooral het<br />

centrale deel van de es, de zuidwestelijke<br />

dekzandrug en één locatie langs de zuidrand<br />

van het oostelijk deel, archeologisch interessante<br />

sporen opgeleverd. Deze dateren van<br />

het Laat Paleolithicum tot en met de<br />

Middeleeuwen.<br />

Het feit dat er delen van losse huisplaatsen<br />

en solitaire crematies aangetroffen zijn moet<br />

als waarschuwing gelden voor de niet door<br />

middel van proefsleuven onderzochte delen<br />

van de centrale es. De kans is wel degelijk<br />

aanwezig dat deze zich ook hier bevinden!<br />

De lagere zones van het westelijke en oostelijk<br />

deel van het terrein leverden alleen sporen<br />

op daterend in de periode Nieuwe Tijd.<br />

Hoewel in beide delen geen volledig overzicht<br />

kon worden verkregen is de kans klein<br />

dat er op de ongeziene delen oudere bewoningssporen<br />

tevoorschijn voorkomen.<br />

Een uitzondering hierop vormen de door<br />

BAAC gekarteerde noordwestelijke dekzandrug<br />

en het westelijke dekzandkopje die<br />

beide niet onderzocht zijn. Hier blijft de kans<br />

op bewoningssporen aanwezig.<br />

Op het centrale deel komen behalve vuursteen,<br />

voornamelijk bewoningssporen uit de<br />

IJzertijd, Romeinse tijd en Vroege<br />

Middeleeuwen voor. Dit geldt ook voor de<br />

bewoningssporen aangetroffen op de zuidwestelijke<br />

dekzandrug. De locatie met bewoningssporen<br />

in het oostelijk deel dateert in<br />

de Middeleeuwen.<br />

Conservering en gaafheid van sporen:<br />

Hoewel er in principe niet gecoupeerd mocht<br />

worden kan op basis van het uiterlijk van de<br />

sporen op vlakniveau gesteld worden dat de<br />

conservering ervan goed tot zeer goed lijkt.<br />

De twee sporen die uiteindelijk toch gecoupeerd<br />

zijn om daterend materiaal te verzamelen,<br />

hadden nog een redelijke diepte (20<br />

en 40 cm) en een voor archeobotanische<br />

analyse mogelijk kansrijke inhoud. Dit is echter<br />

in het kader van het huidige onderzoek<br />

niet onderzocht.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

28


22 Put 47 leverde sterk aangetast en<br />

verweerd materiaal op, gerold<br />

materiaal komt uit de putten 143,<br />

163, 237, 277, 377, 533. Materiaal uit<br />

deze putten is waarschij<strong>nl</strong>ijk door<br />

water aangetast.<br />

Van de crematiekuiltjes bleek qua diepte één<br />

van beide nog redelijk geconserveerd, de<br />

andere was nog slechts zeer oppervlakkig<br />

bewaard gebleven. Deze was al grotendeels<br />

in het esdek opgenomen.<br />

Over het algemeen kan gesteld worden dat<br />

de aangetroffen bewoningssporen goed tot<br />

zeer goed bewaard gebleven lijken te zijn.<br />

6 Vondstmateriaal<br />

6.1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

Het aangetroffen vondstmateriaal bestond<br />

hoofdzakelijk uit aardewerk, natuursteen,<br />

vuursteen, bot (zowel onverbrand als verbrand),<br />

ijzerslakken en metaal.<br />

Het onverbrande bot betrof fragmenten dierlijk<br />

bot die in het kader van het huidige<br />

onderzoek niet nader geanalyseerd zijn.<br />

Het verbrande bot betrof crematieresten die<br />

in twee grafkuiltjes werden aangetroffen. Eén<br />

graf is bemonsterd voor 14 C-analyse.<br />

In totaal zijn er 20 ijzerslakken aangetroffen.<br />

Het betreft een groot aantal productieslakken,<br />

een enkele smeedslak en mogelijk herverhittingsslakken.<br />

Verder een stuk<br />

ovenwand waaraan valt af te lezen dat deze<br />

minstens vier keer gebruikt is, en een grote<br />

kuilovenslak die alleen uit de 3 e / 4 e eeuw n.<br />

Chr. tot de Vroege Middeleeuwen kan stammen.<br />

De onderzoeksvraag met betrekking tot het<br />

al dan niet constateren van ambachtelijke<br />

productie is hiermee positief beantwoord.<br />

Met welk type productie we hier te maken<br />

hebben en of dit ter plekke of in de zeer<br />

nabije omgeving heeft plaatsgevonden, kan<br />

alleen door nader onderzoek in het veld vastgesteld<br />

worden.<br />

Er zijn 38 stuks metaal verzameld. Dit betreft<br />

tijdens de aa<strong>nl</strong>eg van het vlak in de bouwvoor<br />

en esdek al dan niet met behulp van<br />

een metaaldetector aangetroffen vondsten.<br />

Het zijn vooral sterk gecorrodeerde ijzeren<br />

voorwerpen (o.a. spijkers) en mogelijk<br />

natuurlijke corrosieklonten. Alleen door middel<br />

van röntgenonderzoek zou de daadwerkelijke<br />

aard van deze voorwerpen kunnen<br />

worden vastgesteld.<br />

In het kader van het huidige onderzoek is<br />

nadere analyse van dit materiaal niet noodzakelijk<br />

bevonden.<br />

De categorieën aardewerk, natuursteen en<br />

vuursteen zijn nader geanalyseerd en<br />

beschreven in de hierna volgende deelrapporten.<br />

6.2 Aardewerk<br />

S.B.C. Bloo<br />

6.2.1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

In totaal zijn er 1270 fragmenten aardewerk<br />

verzameld met een gewicht van 8.709 gram<br />

verzameld. De scherven zijn over het algemeen<br />

goed geconserveerd op enkele putten<br />

na. 22 Enkele putten leveren goede en grote<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

29


23 Grote fragmenten in put 183, 191,<br />

273.<br />

24 Determinatie S.Ostkamp en<br />

D.Gerrits (ADC ArcheoProjecten);<br />

zie ook Verhoeven 1998:25.<br />

25 Van Es, Miedema & Wynia<br />

1985:595.<br />

5%<br />

5%<br />

scherven op; het merendeel bestaat echter<br />

uit kleine fragmenten tussen de 4 en 9 cm. 23<br />

Het materiaal is voornamelijk te dateren in<br />

de IJzertijd / Romeinse tijd tot in de Late<br />

Middeleeuwen (afbeelding 6.1.1). Enkele<br />

fragmenten zijn ouder, uit het Neolithicum en<br />

de Vroege Bronstijd. Een paar fragmenten<br />

zijn wat jonger en dateren in de Nieuwe tijd.<br />

Het materiaal werd voor 95 % verzameld uit<br />

de onderkant van het esdek, net boven sporenniveau.<br />

De aangetroffen sporen leverden<br />

slechts in een enkel geval bij aa<strong>nl</strong>eg aardewerk<br />

op.<br />

Op grond van het dus in principe grotendeels<br />

contextloze materiaal kan met betrekking<br />

tot de sporen slechts een vrij globaal<br />

dateringsoverzicht gemaakt worden.<br />

6.2.2 Baksels en typeringen<br />

Zo goed als al het aardewerk is verschraald<br />

met minerale magering. De magering kan<br />

bestaan uit gebroken kwarts, gebroken<br />

kwarts met glimmers en “roze graniet”<br />

bestaande uit kwarts, roze veldspaten en<br />

glimmers (de soort graniet is niet te achterhalen).<br />

Vooral de grote roze brokken in de<br />

klei overheersen. Het is dan ook erg moeilijk<br />

om de verschillende perioden op basis van<br />

baksels te onderscheiden. In deze omgeving<br />

is het altijd een probleem geweest om op<br />

basis van magering het aardewerk te dateren.<br />

Ook de hardheid is geen aanwijzing om<br />

onderscheid te maken.<br />

Voornamelijk op basis van randfragmenten<br />

die duidelijk kogelpot of kogelpotachtig zijn<br />

verhouding periode (N=1052 fragmenten)<br />

4%<br />

6%<br />

1%<br />

Afb 6.1.1 Overzicht aardewerk per periode.<br />

0%<br />

57%<br />

2%<br />

20%<br />

NEOX<br />

BRONS/IJZ<br />

IJZX<br />

IJZ/ROM<br />

ROMX<br />

VME<br />

LME<br />

(de vroegmiddeleeuwse voorlopers van<br />

kogelpotten genaamd Hessen-Schortens<br />

aardewerk; afbeelding 6.1.2), zijn ook wandfragmenten<br />

in hetzelfde vondstnummer<br />

gedateerd. 24 Het “niet-kogelpotachtige” aardewerk<br />

bevat iets minder gebroken kwarts<br />

en is soms geglad aan de binnenzijde. De<br />

paar fragmenten die morfologische kenmerken<br />

bevatten zijn vergelijkbaar met aardewerk<br />

dat is aangetroffen onder andere in<br />

Bennekom. Van Es, Miedema en Wynia<br />

beschrijven de verschraling van het vroeg<br />

Romeinse aardewerk. 25 Ze onderscheiden<br />

vier baksels waarvan twee sterk overeenkomen<br />

met het aardewerk van Enschede.<br />

Baksel b bestaat uit een magering met<br />

gebroken kiezels met zand, hard gebakken,<br />

deels gepolijst en deels besmeten, geelgrijze<br />

kleur. Ruim 200 scherven hebben een baksel<br />

overeenkomstig baksel type b. Baksel c<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

NT<br />

INDET<br />

Afb 6.1.2 Randfragment Hessen-Schortens aardewerk.<br />

30


26 Taayke 2002:191.<br />

27 Taayke 2002:191, fig 3, pot 1; gevonden<br />

put. 21 spoor46, vnr. 128.<br />

28 put 179, vnr. 66.<br />

29 Van Es, Miedema & Wynia 1985:607,<br />

afb. 58, scherf 201 of 136.<br />

30 Van Es & Verlinde 1977: 56, fig. 48.<br />

scherf 43.<br />

wordt gekenmerkt door klei met gebroken<br />

kiezels en met organische bestanddelen,<br />

zeer poreus en licht gebakken met een geelgrijze<br />

kleur (afbeelding 6.1.3). Vijf fragmenten<br />

hebben een overeenkomstig baksel als type<br />

c.<br />

Afb 6.1.3 Romeins handgevormd aardewerk met organische<br />

magering, put 185.<br />

De scherven zijn dusdanig gefragmenteerd<br />

dat profielen nauwelijks te reconstrueren<br />

zijn. Soms is wel geleding te zien zoals bij<br />

schouder/buik fragmenten. Meestal gaat het<br />

om vloeiende overgangen als bij het type A<br />

van Taayke. 26 Eenmaal is een scherf met rand<br />

en overgang schouder/buik aangetroffen<br />

zodat we deze kunnen typeren als Taayke<br />

A1-1. 27 Een ander determineerbaar fragment<br />

kan van een type Taayke C1 zijn alleen is de<br />

rand niet aanwezig.<br />

6.2.3 Decoratie<br />

Versieringen zijn een enkele keer aangebracht.<br />

Meestal treffen we vingertopindrukken<br />

bovenop de rand aan. Deze fragmenten<br />

kunnen we in de IJzertijd dateren. Eén maal<br />

zijn indrukken aan de buitenzijde van de<br />

rand geplaatst. 28 Dit komt vaker voor bij<br />

materiaal uit de Romeinse tijd. 29 In hetzelfde<br />

vondstnummer zit veel aardewerk dat voornamelijk<br />

met zand is verschraald.<br />

Vingertopindrukken zijn ook op de grootste<br />

buikomvang geplaatst (afbeelding 6.1.4).<br />

Afb 6.1.4 Schouderfragment met vingertopindukken op<br />

een rij, put 205.<br />

Dergelijke versiering komen we tegen op<br />

aardewerk uit de Bronstijd, maar ook in de<br />

Romeinse tijd. Op een wandfragment zijn<br />

vingertopindrukken vlakdekkend in rijen<br />

aangebracht vergelijkbaar met aardewerk uit<br />

de Romeinse tijd. 30 Eén randfragment heeft<br />

aan de buitenzijde indrukken van een rechthoekige<br />

spatel (afbeelding 6.1.5). Drie<br />

indrukken zijn nog zichtbaar. Een ander<br />

randfragment is bewerkt met een dun en<br />

puntig stokje (afbeelding 6.1.6).<br />

Afb 6.1.5 Randfragment met spatelindrukken,<br />

Neolithicum, put 259.<br />

Wikkeldraadversiering, waarbij een touwtje<br />

om een hard voorwerp in de klei is gedrukt,<br />

is eenmaal aangetroffen op een wandfragment<br />

(afbeelding 6.1.7). Kamversiering komt<br />

op een paar fragmenten voor. Deze versiering<br />

is zowel in de late fase van de Vroege<br />

IJzertijd als in de vroege fase van de Midden<br />

IJzertijd gebruikt en ook weer in de<br />

Romeinse tijd. Omdat de fragmenten met fijn<br />

zand zijn gemagerd kunnen ze waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

aan deze jongste periode worden toegeschreven.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

31<br />

Afb 6.1.6 Randfragment met indrukken van spatel in hals,<br />

Neolithicum, put 259.<br />

Afb 6.1.7 Wikkeldraadindrukken, Vroege Bronstijd, put 193.


31 put 108.<br />

32 put 183.<br />

33 Van Es, Miedema & Wynia 1985:605<br />

abb.47.<br />

34 72 fragmenten.<br />

35 Put 43.<br />

36 250 fragmenten.<br />

37 Van Es, Miedema & Wynia<br />

1985:595, abb.32.<br />

Vier fragmenten aardewerk zijn waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

in het Neolithicum te dateren, zoals het<br />

randfragment met spatelindrukken. 31 Een<br />

heel klein fragmentje is versierd met groeven<br />

en indrukken van bolle spatelindrukken. Dit<br />

is een stukje van een klokbeker. 32<br />

Uit de Bronstijd komt het fragment met wikkeldraadindrukken.<br />

Het fragment met<br />

indrukken van een ronde spatel (afbeelding<br />

6.1.6) is mogelijk te dateren in de Vroege<br />

Bronstijd. Een groot deel van een tweeledige<br />

emmervormige pot is in eerste instantie in<br />

de Bronstijd gedateerd maar deze vorm komt<br />

ook voor tot aan de 3 e eeuw in de Romeinse<br />

tijd (afbeelding 6.1.8). 33 Sommige fragmenten<br />

bevatten minder gebroken roze veldspaten<br />

en meer kwarts. Dit lijkt iets ouder materiaal,<br />

Afb 6.1.8 Randfragment van tweeledige emmervormige<br />

pot, put 273.<br />

Afb 6.1.9 Beker met besmijting op buik en gepolijste hals, Midden IJzertijd, put 273<br />

mogelijk Bronstijd of Vroege IJzertijd. Soms is<br />

aardewerk aan de buitenzijde bewerkt met<br />

een kleipapje. 34 Dit noemen we besmijting.<br />

Dit opruwen van de buitenzijde is door pottenbaksters<br />

gedaan in de Late Bronstijd tot<br />

en met de Romeinse tijd. Het meest komt het<br />

voor in de (Midden) IJzertijd (afbeelding<br />

6.1.9). Een halsfragment dat gepolijst is aan<br />

de binnen en buitenzijde komt van een drieledige<br />

pot met een vloeiend S-profiel. Op de<br />

grootste buikomvang zit de aanhechting van<br />

een voormalige stafband (afbeelding 6.1.10). 35<br />

Dit exemplaar is te dateren in de Late<br />

Bronstijd/Vroege IJzertijd. Veel scherven<br />

hebben een zwarte kleur, zijn gepolijst en<br />

bevatten veel gebroken veldspaten en<br />

kwarts. 36 Deze behoren aan potten die we in<br />

de IJzertijd kunnen dateren. Omdat er weinig<br />

morfologische kenmerken zijn, kunnen we<br />

geen preciezere datering geven. Het merendeel<br />

zal Late IJzertijd zijn.<br />

Een paar fragmenten zijn op basis van versiering<br />

of morfologische kenmerken als<br />

handgevormd Inheems Romeins aardewerk<br />

te benoemen. In put 179 is een bodem<br />

gevonden waarbij de binnenzijde vloeiend in<br />

de wand overloopt zoals we kennen van<br />

wrijfschalen (afbeelding 6.1.11). Ook het eerder<br />

genoemde randfragment met vingertopindrukken<br />

aan de buitenzijde behoort tot<br />

dit aardewerk.<br />

Een randfragment met een groef onder de<br />

rand is waarschij<strong>nl</strong>ijk ook uit deze tijd<br />

(afbeelding 6.1.12). Twee drieledige bekers<br />

met gefaceteerde randen zijn in put 167<br />

gevonden (afbeelding 6.1.13). Een derde drieledige<br />

beker is aan de buitenzijde gepolijst.<br />

Van het type I A uit Bennekom is het randfragment<br />

dat gevonden is in put 193 (afbeelding<br />

6.1.14). 37 Dit exemplaar is in de 1 e eeuw<br />

te dateren.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

32


Afb 6.1.10 Halsfragment met aanzet van stafband,<br />

Bronstijd/Vroege IJzertijd, put 43.<br />

Afb 6.1.11 Bodem als van een wrijfschaal, Romeinse tijd, put 179.<br />

Afb 6.1.12 Randfragment met knik in de hals, put 41.<br />

Afb 6.1.13 Randfragment van drieledige beker met gepolijste<br />

buitenzijde en gefaceteerde rand, Romeinse tijd,<br />

put 167.<br />

6.2.4 Keramische objecten<br />

Uit put 189 is een spinklos verzameld<br />

(afbeelding 6.1.<strong>15</strong>). Deze kan zowel in de<br />

IJzertijd als in de Romeinse tijd zijn gemaakt.<br />

Een ander fragment waarvan het gebruik of<br />

de herkomst binnen een potprofiel niet dui-<br />

Afb 6.1.14 Randfragment met uitstaande rand, put 193.<br />

Afb 6.1.<strong>15</strong> Spinklos, put 189.<br />

Afb 6.1.16 Onduidelijk fragment met doorboring en<br />

mogelijk aanzet oor, put 201.<br />

delijk is, is te zien op afbeelding 6.1.16. Er is<br />

een doorboring gemaakt en bovendien lijkt<br />

er op de rand een aanzet tot een uitstulping<br />

of oor te zitten.<br />

6.2.5 Conclusie<br />

Het totaal van 1270 stuks aardewerk is goed<br />

geconserveerd. Het betreft veel goede fragmenten,<br />

dat wil zeggen analyseerbare stukken<br />

en weinig gruis. Het meeste materiaal is<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

33


38 Prangsma 2003 en Prangsma 2004.<br />

39 Mondelinge mededeling H. van der<br />

Velde.<br />

niet afgerond en dus nauwelijks aangetast.<br />

Enkele vondstnummers bevatten aardewerk<br />

met “waterschade” of relatief sterk afgerond<br />

materiaal.<br />

Het aardewerk heeft geen gedraaide<br />

Romeinse scherven opgeleverd; het<br />

Romeinse dat er is, is geheel handgevormd.<br />

Ook door het ontbreken van potten van het<br />

type Uslar zoals aangetroffen in Wehl moeten<br />

we denken aan een vroege bewoning in de<br />

Late IJzertijd/vroege Romeinse tijd. 38 Het ontbreken<br />

van gedraaid aardewerk is vergelijkbaar<br />

met het minieme aantal gedraaide<br />

scherven te Raalte-Hordelman/Telgen, ook<br />

dit wijst op een vroege datering. 39 Met enkele<br />

typen potten die vergelijkbaar zijn met<br />

Bennekom en Wijk bij Duurstede-De Horden,<br />

kunnen we dit aardewerk in de (eerste helft<br />

van de) eerste eeuw na Chr. plaatsen.<br />

Het IJzertijd aardewerk bevat niet veel typologische<br />

kenmerken. We kunnen de bewoning<br />

van de omgeving laten beginnen in de<br />

(Midden) IJzertijd met een doorloop in de<br />

Romeinse tijd.<br />

Een paar fragmenten zijn te dateren in de<br />

Vroege Middeleeuwen. Bij het aardewerk<br />

afkomstig uit het spoorrijke westelijk centrale<br />

esgedeelte (met name bewoningszone 2A en<br />

B) moet opgemerkt worden dat er per put<br />

vaak geen strikte scheiding in de datering<br />

aan te brengen is. Hier loopt zowel IJzertijd<br />

als Vroege Middeleeuwen door elkaar.<br />

Het ontbreken van gedraaid Romeins, Von<br />

Uslar-aardewerk en Rhein Weser Germanisch<br />

aardewerk en het wél voorkomen van Vroeg<br />

Middeleeuws materiaal lijkt toch een onderbreking<br />

aan te geven van het gebruik van<br />

deze Es gedurende de 2 e en 3 e eeuw na Chr.<br />

Het oudere materiaal, uit het Neolithicum en<br />

de Bronstijd, is gescheiden van het vuursteen<br />

aangetroffen en kan voorlopig als<br />

opspit worden beschouwd.<br />

6.3 Natuursteen<br />

E.A.K. Kars<br />

6.3.1 I<strong>nl</strong>eiding.<br />

Natuursteen is vanaf het Paleolithicum tot<br />

heden een belangrijke grondstof voor<br />

gereedschap. Als gebruiksmateriaal is<br />

natuursteen minder onderhevig aan ontwikkelingen<br />

dan de meeste andere materiaal<br />

groepen. Dit bemoeilijkt ook vaak de dateerbaarheid<br />

van het materiaal. Steen heeft<br />

vooral potentie op het vlak van de interpretatie<br />

van activiteiten op een vindplaats, het<br />

vaststellen van brongebieden van het uitgangsmateriaal<br />

en het inzicht verkrijgen in<br />

uitwisselingspatronen en handel. Doordat<br />

natuursteen vaak “zwaar en onhandig” is,<br />

heeft het vaak een andere handelsroute of<br />

uitwisselingsweg gehad dan aardewerk. Het<br />

materiaal kan dan ook veel informatie verschaffen<br />

over organisatie en logistiek. Tot op<br />

heden was het natuursteen onderzoek voornamelijk<br />

gericht op de vroeg(st)e culturen,<br />

aangezien natuursteen hier de grootste bron<br />

was voor het vervaardigen van gereedschap.<br />

Voor deze perioden zijn er voornamelijk van<br />

vuurstenen objecten typochronologieën ontwikkeld.<br />

Binnen andere steensoorten en<br />

materialen uit latere perioden zijn echter ook<br />

typochronologische kenmerken aan te wijzen.<br />

Hier is echter tot nu toe door een<br />

beperkt aantal specialisten aandacht aan<br />

besteed.<br />

In totaal zijn er 65 stenen voor onderzoek<br />

aangeboden. Hieruit is een selectie gemaakt<br />

op basis van de grootte en bewerking- of<br />

productiesporen van het materiaal. Stenen<br />

minder dan 40 mm zonder duidelijke productie-<br />

of bewerkingsporen zijn niet geselecteerd.<br />

Het overige materiaal is<br />

gedetermineerd op steensoort, vorm, grootte,<br />

bewerkings- en/of gebruikssporen en sporen<br />

van verbranding en verwering. Van artefacten<br />

zijn het type artefact, het gewicht en de<br />

exacte afmetingen bepaald. In totaal zijn er<br />

38 stenen geselecteerd en gedetermineerd,<br />

(tabel 6.2.1).<br />

Vrijwel al het materiaal is verzameld uit de<br />

laag direct boven het sporenniveau, ofwel de<br />

onderkant van het esdek.<br />

De vraag in het programma van eisen<br />

waarop het natuursteen antwoorden zou<br />

kunnen geven luidt:<br />

-Wijzen sporen en vondsten op de aanwezigheid<br />

van een ambachtelijke productie?<br />

steensoort aantal<br />

zandsteen 18<br />

kwartsiet 6<br />

graniet 4<br />

kw zandsteen 3<br />

lei 2<br />

tefriet 2<br />

gangkwarts 1<br />

gneis 1<br />

lydiet 1<br />

totaal 38<br />

Tabel 6.2.1 Aantal artefacten per steensoort<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

34


6.3.2 Bewerkt materiaal.<br />

Met bewerkt materiaal, artefacten, wordt<br />

bedoeld alle stenen die, macroscopisch, herkenbare<br />

sporen van gebruik en/of bewerking<br />

vertonen. In totaal zijn er 12 artefacten aangetroffen<br />

die in drie categorieën, maalstenen,<br />

slijpgereedschap en bouwmateriaal<br />

ingedeeld kunnen worden (tabel 6.2.2). Er is<br />

ook en afslag gevonden en een object waar<br />

het niet mogelijk is te vaststellen wat voor<br />

type artefact het is.<br />

artefactgroep zandsteen graniet lei tefriet kw zandsteen totaal<br />

slijpgereedschap 4 4<br />

bouwmateriaal 2 1 3<br />

maalstenen 1 2 3<br />

afslag 1 1<br />

indet 1 1<br />

totaal 5 2 2 2 1 12<br />

Tabel 6.2.2 Soort artefacten per steensoort<br />

40 Dit zijn dateringen volgens vondsten<br />

gevonden tot 1985, van<br />

Heeringen 1985.<br />

41 Hörter 1994, 30.<br />

42 Kars 2002.<br />

Maalstenen<br />

Maalstenen zijn al sinds de prehistorie in<br />

gebruik. Maalstenen kunnen van diverse<br />

steensoorten worden gemaakt. In Nederland<br />

zijn de eerste maalstenen voornamelijk vervaardigd<br />

van zandstenen, granieten, conglomeraten<br />

en breccies. Deze steensoorten<br />

hebben een korrelig oppervlak dat ze<br />

geschikt maakt voor gebruik als maalsteen.<br />

Vanaf de IJzertijd komen in ons land de eerste<br />

producten voor die echt uit een groeve<br />

komen en dus wijzen op een ander organisatieniveau.<br />

Dit zijn de niet-draaiende, zadelvormige<br />

maalstenen van tefriet. Deze<br />

steensoort heeft een poreus oppervlak,<br />

waardoor het uitermate geschikt is als maalsteen.<br />

Dateringen van de niet-draaiende tefrietstenen<br />

in Nederland zijn: 40<br />

- Type A van late Bronstijd tot vroege<br />

IJzertijd; 1100-500 v.Chr.<br />

- Type B tussen 500-250 v. Chr.<br />

midden_IJzertijd.<br />

- Type C “Napoleonshoed” van midden<br />

IJzertijd tot 200 v.Chr.<br />

In de late IJzertijd/vroeg-Romeinse tijd wordt<br />

de draaimolen in Nederland geïntroduceerd.<br />

De diameter van de draaimolen is een typochronologisch<br />

kenmerk, terwijl de dikte van<br />

de steen een indicatie geeft voor de intensiteit<br />

van het gebruik. Zo variëren de diameters<br />

van deze handmolens van ca. 35 cm in<br />

de eerste eeuw v. Chr. tot 40 cm in de<br />

Romeinse tijd. 41<br />

Tussen het geselecteerde materiaal zijn in<br />

totaal vier maalstenen aangetroffen, hiervan<br />

zijn er twee van tefriet vervaardigd, één van<br />

rozegrijze graniet en één maalsteen is van<br />

grofkorrelige zandsteen. De maalstenen van<br />

tefriet (22:1 en 118:1) uit bewoningszone 2<br />

zijn beide kleine fragmenten, minder dan 10<br />

cm en beide hebben een maalvlak. Verder<br />

vertonen ze geen typochronologische kenmerken.<br />

Beide fragmenten zijn ook te<br />

gefragmenteerd om te bepalen of het gaat<br />

over draaiende of niet draaiende maalstenen.<br />

Het maalsteenfragment vervaardigd van<br />

rozegrijze graniet is ook klein, slechts 58 mm<br />

groot, en vertoont een afgesleten vlak (vnr<br />

176:1). Het object is te gefragmenteerd om te<br />

zeggen om wat voor type het gaat, maar<br />

gezien de steensoort en de context is het<br />

waarschij<strong>nl</strong>ijk een niet draaiende maalsteen<br />

maar een zadel- of schaalvormig maalsteen<br />

geweest. Het is aangetroffen in een kuil met<br />

veel grote fragmenten aardewerk in put 273<br />

(bewoningszone 4).<br />

Een fragment (vnr 133:1) van zandsteen is 35<br />

x 28 x 16 cm groot. Het object vertoont over<br />

de hele oppervlak een vlak afgesleten vlak.<br />

Dit artefact zou een maalsteen kunnen zijn<br />

geweest. Maalstenen van zandsteen zijn vaak<br />

vervaardigd uit meer grofkorrelige zandsteen<br />

en hebben meestal een concaaf maalvlak. Zo<br />

ontstaat het vermoeden dat het artefact als<br />

iets anders gediend zou kunnen hebben. Het<br />

object komt uit put 349 (bewoningszone 6).<br />

Het aardewerk dat hier gevonden is dateert<br />

in de IJzertijd.<br />

Slijpgereedschap<br />

De indeling van slijpgereedschap is gebaseerd<br />

op de grootte, vorm en functie van het<br />

artefact. Er zijn bij deze groep drie types te<br />

onderscheiden. Dit zijn wetstenen, slijpblokken<br />

en slijpstenen. Wetstenen zijn slijpstenen<br />

die klein genoeg zijn om vanuit de hand<br />

gebruikt te kunnen worden. Slijpstenen zijn<br />

gedefinieerd als groter, niet-mobiel slijpgereedschap.<br />

De categorie slijpblokken omvat<br />

slijpgereedschap dat niet bij de andere twee<br />

groepen kan worden onderverdeeld. Ze zijn<br />

vaak onregelmatig van vorm. Dit zijn doorgaans<br />

hergebruikte slijpstenen. 42<br />

In de putten 171, 181 en 201 van bewoningszone<br />

2 zijn vier fragmenten slijpgereedschap<br />

aangetroffen. Er zijn twee slijpblokken en<br />

twee objecten (vnr 71:1, 37:1) die te gefragmenteerd<br />

zijn om te kunnen zeggen om<br />

welke type slijpgereedschap het gaat. Het<br />

ene slijpblok (vnr 76:1) is van een fijnkorrelige<br />

groengrijze zandsteen. Het artefact is<br />

gefragmenteerd en alleen de dikte is origineel.<br />

Het slijpblok vertoont twee tegenovergestelde<br />

vlakke slijpvlakken en op het ene<br />

vlak zit ook een groef. Het fragment is 75 x<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

35


38 x 25 mm groot.<br />

Het tweede slijpblok (vnr <strong>15</strong>8:1) van rozebruine<br />

zandsteen vertoont een vlak slijpvlak.<br />

Het artefact is 102 x 71x 42 mm groot en met<br />

de originele dikte. Het object is verbrand.<br />

Het derde stuk slijpgereedschap (vnr 71:1), is<br />

vervaardigd van een rozegrijze zandsteen, is<br />

43 x 28 x 9 mm groot, vertoont een slijpvlak<br />

maar is te gefragmenteerd om te kunnen<br />

bepalen tot welke type het hoort.<br />

Bouwmateriaal<br />

In put 509 is in het esdek een groot blok van<br />

bruingrijze kwartsietische zandsteen gevonden.<br />

Het blok heeft een trapezoïde vorm en<br />

is 34 cm lang tussen 13-17 cm breed en 7<br />

cm dik. De twee lange zijkanten en de<br />

onderkant zijn afgesleten. De overige vlakken<br />

zijn licht ruw. Waar de steen voor is<br />

gebruikt, is niet duidelijk, maar het is waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

dat hij niet bij de prehistorische<br />

nederzetting hoort. Het blok is vermoedelijk<br />

een bouwsteen.<br />

Afslag<br />

Er is op de opgraving in bewoningszone 2<br />

een afslag aangetroffen van een wit/grijze<br />

graniet (vnr 26:1). Het object is 42 x 34 x 10<br />

mm groot. Afslagen ontstaan voornamelijk bij<br />

het bewerken van steen. Vaak dienden de<br />

afslagen als messen of schrapers, maar ook<br />

werd in veel gevallen de kern gebruikt.<br />

Afslagen ontstaan echter ook als restproducten<br />

van gereedschapsproductie. Het meest<br />

waarschij<strong>nl</strong>ijke is dat deze afslag bij het<br />

‘vernieuwen’ of maken van een artefact, vermoedelijk<br />

een maalsteen, is ontstaan.<br />

6.3.3 Onbewerkt materiaal<br />

Onder onbewerkt materiaal wordt verstaan,<br />

al het materiaal dat geen sporen van bewerking<br />

en/of gebruik vertoont. Dit onbewerkt<br />

materiaal kan door de mens uit steengroeven<br />

gewonnen zijn en met een specifiek doel<br />

naar de nederzetting gebracht zijn. Het kan<br />

ook een fragment zijn dat door fragmentatie<br />

en/of verwering alle kenmerken van bewerking<br />

en/of gebruik verloren heeft. Om een<br />

onderscheid te maken tussen het door de<br />

mens aangevoerde materiaal en het door de<br />

natuur aangevoerde materiaal, wordt het<br />

onbewerkt materiaal ingedeeld in afgerond,<br />

afgerond/hoekig en hoekig. Afgerond wil<br />

zeggen dat het voornamelijk stenen betreft<br />

die door geologisch transport en erosie zijn<br />

afgesleten. Deze categorie is niet voor determinatie<br />

geselecteerd. Deels afgerond, deels<br />

hoekig wil zeggen dat de stenen ook door<br />

geologisch transport (rivieren) en erosie zijn<br />

afgesleten maar het verschil met de bovenstaande<br />

groep is dat ze door processen als<br />

verhitting en/of mechanische bewerking<br />

gebroken zijn. Vaak komen de steensoorten<br />

uit deze groep met elkaar overeen. De derde<br />

groep, het hoekige materiaal, bestaat uit stenen<br />

die geen afgeronde kanten hebben. Dit<br />

materiaal komt over het algemeen niet uit<br />

rivier afzettingen, maar is waarschij<strong>nl</strong>ijk door<br />

de mens uit steengroeven gewonnen en met<br />

een specifiek doel naar de nederzetting<br />

gebracht. De steensoorten uit deze groep<br />

verschillen dan ook vaak met de eerste twee<br />

groepen.<br />

Het hoekige onbewerkte materiaal kan ook<br />

afkomstig zijn van gefragmenteerde artefacten,<br />

dat juist door die fragmentatie alle sporen<br />

van bewerking en/of gebruik verloren<br />

heeft. Uiteraard kunnen het ook stenen zijn<br />

die uit de regio verzameld zijn.<br />

In totaal zijn er bij het proefsleuvenonderzoek<br />

26 onbewerkte stenen groter dan 40<br />

mm aangetroffen (tabel 6.2.3). Van het materiaal<br />

is 27 % afgerond en 50% deels afgerond,<br />

deels hoekig. De steensoorten van<br />

deze groepen zijn gangbare stenen in rivier<br />

of grondmorene afzettingen. Op basis hiervan<br />

mag worden aangenomen dat de herkomst<br />

van dit materiaal in de nabijgelegen<br />

grondmorene gezocht moet worden. De<br />

derde hier aangetroffen groep, het hoekige<br />

materiaal, omvat 23% van het onbewerkte<br />

materiaal. Hierbij zijn geen steensoorten die<br />

afwijken van de soorten die voorkomen in de<br />

dichtbij liggende grondmorene.<br />

De helft van de onbewerkte steen heeft sporen<br />

van verbranding, 54%. De meeste vertonen<br />

scheuren of waren gebarsten wat zou<br />

kunnen betekenen dat ze haard- of kookstenen<br />

zijn geweest.<br />

steensoort aantal<br />

zandsteen 13<br />

kwartsiet 6<br />

graniet 2<br />

kw zandsteen 2<br />

gangkwarts 1<br />

gneis 1<br />

lydiet 1<br />

totaal 26<br />

Tabel 6.2.3 totaal artefacten per put<br />

6.3.4 Herkomst uitgangsmateriaal<br />

De meeste steensoorten die zijn aangetroffen<br />

komen voor in de grondmorene, die ook<br />

onder de site ligt. Deze stenen zijn waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

dichtbij de site gewonnen. Tefriet is<br />

echter een steensoort die niet in deze afzet-<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

36


43 Kars 2001.<br />

44 Kars 2002, Kars 2003.<br />

45 Kars en van Pruissen, in voorbereiding.<br />

46 Deeben en Schreurs 1997.<br />

tingen is te vinden. Dit gesteente is waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

gewonnen in de Eifel, nabij<br />

Andernach, Duitsland en is van daaruit naar<br />

de nederzetting vervoerd. 43 De bruingrijze<br />

zandsteen van het bouwblok lijkt ook een<br />

andere herkomst te hebben. Om de herkomst<br />

nader te bepalen is echter verdere<br />

analyse nodig.<br />

6.3.5 Conclusie<br />

Het gedetermineerde materiaal van deze site<br />

vertoont een hoge mate van fragmentatie en<br />

verbranding. Dit kan het gevolg zijn van het<br />

gebruik van natuursteen als haard- of kooksteen.<br />

Dit is een beeld dat overeenkomt met<br />

prehistorische nederzettingen. 44 Alle artefacten<br />

duiden op huishoudelijk gebruik met uitzondering<br />

van de bouwsteen. De<br />

aanwezigheid van tefriet wijst erop dat er,<br />

directe of indirecte, contacten waren met het<br />

Duitse Eifel gebied, waar deze steensoort in<br />

groeven gewonnen is. Het andere steenmateriaal<br />

is voornamelijk lokaal gewonnen en<br />

voor eigen gebruik bestemd. Gezien de mate<br />

van verbranding zijn deze stenen zeer waarschij<strong>nl</strong>ijk<br />

voor haard- en/of kookstenen<br />

gebruikt. Dit is ook een beeld dat overeenkomt<br />

met andere prehistorische sites. 45<br />

Het vondstmateriaal suggereert geen<br />

ambachtelijke productie maar een voornamelijk<br />

huishoudelijke toepassing van natuursteen.<br />

De conserveringsomstandigheden zijn<br />

goed. De fragmentatie van de steen is primair<br />

en is niet veroorzaakt door verwering.<br />

6.4 Vuursteen<br />

R. Machiels<br />

6.4.1 I<strong>nl</strong>eiding<br />

Na een eerste scan en selectie van al het<br />

verzamelde vuursteen (212 stuks) zijn nog 60<br />

artefacten overgebleven om te<br />

determineren. 46 Op verzoek van de opdrachtgever<br />

heeft de directievoerende<br />

(ArcheoLogic) de geselecteerde vuurstenen<br />

nogmaals laten bekijken door H. Peeters en<br />

S. Peeters-Verneau van de firma BAAC. Dit<br />

als second opinion om te kunnen vaststellen<br />

of er mogelijk Vroeg of Midden Paleolithisch<br />

materiaal tussen zat. Dit bleek niet zo te zijn.<br />

De 60 artefacten zijn onder te verdelen in 34<br />

artefacten en 26 pseudo-artefacten. Een stuk<br />

vuursteen wordt artefact genoemd als het<br />

sporen van bewerking vertoont. Dit zijn<br />

onder andere zogeheten slagbobbels, retouche<br />

en slijtsporen door gebruik. De pseudoartefacten<br />

komen verder in de tekst niet<br />

meer voor.<br />

De 34 artefacten zijn op verschillende manieren<br />

in 22 opgravingsputten verzameld. Bij het<br />

aa<strong>nl</strong>eggen van het vlak zijn 29 artefacten<br />

verzameld uit de onderkant van het esdek en<br />

3 artefacten zijn afkomstig uit sporen. Op de<br />

stort zijn ook nog 2 artefacten verzameld<br />

waaronder het enige dateerbare artefact, de<br />

bijlafslag van put 275 (afbeelding 6.3.1).<br />

6.4.2 Verspreiding en type-indeling<br />

De meeste artefacten zijn verzameld in de<br />

noordelijke putten van bewoningszone 2 (zie<br />

afbeelding 5.1), een 10-tal komt uit ver uiteen<br />

liggende putten in het zuidwesten, noordoosten,<br />

oosten en zuiden van het centrale<br />

esdeel.<br />

Alleen in put 173, aan de noordrand van<br />

bewoningszone 2, zijn meer dan 3 artefacten<br />

aangetroffen. Geen van deze artefacten laat<br />

een nauwkeurige datering toe.<br />

Het vuursteen materiaal is onder te verdelen<br />

in 4 werktuigen, 28 stuks afval en 2 potlids.<br />

De werktuigen zijn verder onder te verdelen<br />

in een gemodificeerde afslag ( afbeelding<br />

6.3.2) die gevonden is in put 203, twee<br />

gebruikte afslagen en een gebruikte kling.<br />

Daarnaast zijn de 28 stuks afval (afslagen)<br />

aangetroffen en 2 potlids (door verhitting<br />

afgesprongen delen vuursteen).<br />

Voor de verdere onderverdeling van de artefacten<br />

per put zie tabel 6.3.3.<br />

Afb 6.3.1 Vuurstenen bijlafslag<br />

Afb 6.3.2 Gemodificeerde afslag<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

37


type 31 167 171 173 181 183 185 187 191 193 201 203 211 229 251 269 275 285 295 353 357 509 Totaal<br />

1710 Geretoucheerde afslag 1 1<br />

1720 afslag met gebruiksretouche 1 1 2<br />

1820 kling met gebruiksretouche 1 1<br />

3010 Brok 1 1<br />

3021 decortificatiestuk 1 1 2 1 1 1 7<br />

3034 klingkern met 2 t.o. slagvlakken 1 1<br />

3038 afslagkern met 2 slagvlakken 1 1 2<br />

3041 Kernvernieuwingsstuk 1 1<br />

3050 Afslag 1 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 14<br />

3051 bijlafslag 1 1<br />

3060 Kling 1 1<br />

3090 Potlid 2 2<br />

Totaal 1 2 1 5 1 3 2 1 2 2 1 1 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 34<br />

Tabel 6.3.3 totaal artefacten per put<br />

47 Simons 1989.<br />

6.4.3 Herkomst<br />

Het aangetroffen vuursteen is met uitzondering<br />

van de verbrande stukken geclassificeerd<br />

als morene vuursteen wat in de<br />

natuurlijke ondergrond voorkomt. Die ondergrond<br />

bestaat hoogstwaarschij<strong>nl</strong>ijk uit fluvioglaciale<br />

of proglaciale afzettingen met<br />

daarop afgezet dekzand (zie paragraaf 4.1).<br />

Van de 34 stuks vuursteen zijn er 3 verbrand,<br />

wat een percentage van 8,8% is.<br />

6.4.4 Conclusie<br />

De 34 verzamelde artefacten zijn over een<br />

groot areaal verzameld en zijn beslist geen<br />

eenheid te noemen. Veel van deze artefacten<br />

moeten dan ook gezien worden als losse<br />

vondsten en zijn de overblijfselen van het<br />

gebruik van landschap door mensen. De 5<br />

artefacten aangetroffen in put 173 geven de<br />

indruk dat het hier om een concentratie gaat<br />

die in of in de nabijheid van deze opgravingsput<br />

gezocht moet worden .<br />

Het enige artefact dat nader gedateerd kan<br />

worden is de bijlafslag uit put 275 die van<br />

het Neolithicum tot en met de vroege<br />

IJzertijd te dateren is . Het overige materiaal<br />

kan niet nader gedateerd worden dan vanaf<br />

het Laat Paleolithicum tot en met de vroege<br />

IJzertijd. 47<br />

De reden waarom Vroeg- of Midden<br />

Paleolithicum als datering wordt afgewezen<br />

is niet omdat vindplaatsen uit die periode<br />

niet te verwachten zouden zijn. Ze kunnen<br />

worden aangetroffen op plaatsen waar het<br />

oude oppervlak dagzoomt, dat wil zeggen<br />

waar niet of nauwelijks dekzand aanwezig is.<br />

Dit is op de Usseler es het geval op het<br />

hoogste deel van de morenerug. Hier is<br />

slechts een dunne laag dekzand op de<br />

grondmorene aangetroffen (zie hoofdstuk 4,<br />

beschrijving put 281). De dekzandafzetting<br />

op de grondmorene heeft zich vanaf het Laat<br />

Paleolithicum gevormd.<br />

Op basis van het landschap en de geologie<br />

van de Usseler es is bewoning in de bewuste<br />

periode dus mogelijk geweest. Het vuursteen<br />

zelf blijkt echter qua bewerkingstechniek,<br />

uiterlijk (niet gepatineerd door langdurige<br />

blootligging aan het oppervlak) en qua typologie<br />

geen Vroeg- of Midden Paleolithische<br />

kenmerken te hebben. Hieruit mag geconcludeerd<br />

worden dat het vuursteen zelf geen<br />

aanwijzingen geeft voor Vroeg- of Midden<br />

Paleolithische bewoning.<br />

6.5 Resultaten 14 C onderzoek<br />

Het best bewaarde crematiekuiltje, dat wil<br />

zeggen met de grootste inhoud aan crematieresten,<br />

is bemonsterd voor 14 C-analyse. De<br />

crematieresten zijn uitgezeefd door het ADC<br />

ArcheoProjecten. De analyse van de verbrande<br />

botfragmenten is uitgevoerd in<br />

Utrecht bij het R.J. van de Graaff laboratorium.<br />

De resultaten zijn afgebeeld in de<br />

onderstaande tabel. De analyse heeft als<br />

gecalibreerde datering opgeleverd 231-289<br />

v.Chr en 353-388 v. Chr. Hieruit volgt dat de<br />

datering ergens rond de tweede helft van de<br />

4 e eeuw v. Chr. ligt, dat wil zeggen in de<br />

Midden IJzertijd.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

38


14 C AMS results<br />

Sample Analysed Mass UtC ð13C 14C Age Calendar Age<br />

Name Fraction (mg) Nr (p.mil) (BP) (cal BP)<br />

Ense2_04_16 charcoal 2.060 13516 -26.2 2255 ± 37 2181-2239,<br />

2303-2338<br />

UtC Nr: laboratory number, reference to the analysis<br />

ð13C: ratio of 13C 12C with respect to PDB reference; (if applicable) estimate indicated by e)<br />

14 14 14 12 13 C age (BP):<br />

C age (yr Before Present) from measured ratio of C to C, normalized to ð C = 25 p. mil)<br />

Calendar age (cal BP): intervals (1?–probability) using the program Calib4 (Radiocarbon 35, 1993, 2<strong>15</strong>-230) fot the<br />

atmospheric environment (default), or – indicated by m: -for the marine environment with 402<br />

years reservoir age;<br />

conversion to cal AD/cal BC according to the relation cal AD = 1950 – cal BP or<br />

cal BC = cal BP – 1950.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

39


7 Antwoorden en conclusies ten aanzien van de vraagstelling<br />

Ten aanzien van de vraagstellingen zoals<br />

genoemd in hoofdstuk 2 kan het volgende<br />

gezegd worden:<br />

1. Is er sprake van vindplaatsen? Zo ja, wat<br />

voor type vindplaats(en) betreft het?<br />

-Er zijn vindplaatsen aangetroffen. Het gaat<br />

hierbij om zones met sporen van menselijke<br />

bewoning, namelijk nederzettingssporen.<br />

Elke ruimtelijk gescheiden groep sporen is<br />

als vindplaats aangemerkt.<br />

2. Hoe groot is (zijn) de vindplaatsen?<br />

-De omvang per vindplaats kan door middel<br />

van het uitgevoerde onderzoek niet exact<br />

vastgesteld worden. Dit wordt veroorzaakt<br />

doordat er mogelijk vindplaatsen uit meerdere<br />

perioden over of door elkaar liggen.<br />

Een indicatie voor de mogelijke c.q. waarschij<strong>nl</strong>ijke<br />

omvang van de vindplaatsen<br />

(bewoningszones) per periode is weergegeven<br />

op de zonekaart (afbeelding 5.1).<br />

3. Van welke ouderdom is (zijn) de<br />

vindplaatsen?<br />

-De ouderdom van de vindplaatsen loopt uiteen<br />

van IJzertijd tot en met de<br />

Middeleeuwen / Nieuwe tijd. Voor een indicatie<br />

per bewoningszone wordt verwezen<br />

naar de zonekaart (afbeelding 5.1).<br />

4. Is er een horizontale en/of verticale<br />

stratigrafie en periodisering te herkennen in<br />

de opbouw van de vindplaats(en)? Zo ja, is<br />

er sprake van gescheiden zones (clusters)<br />

en / of niveaus?<br />

-Er is eenrizontale stratigrafie en een verticale<br />

periodisering vastgesteld. Er is sprake<br />

van zowel gescheiden als elkaar overlappende<br />

periodeclusters, maar er zijn verticaal<br />

geen bewoningslagen te onderscheiden. Het<br />

betreft één sporenniveau.<br />

5. Is bij nader onderzoek opgraven in<br />

meerdere vlakken noodzakelijk en zo ja,<br />

hoeveel en waar?<br />

-In het zuidelijk deel van de centrale es, dat<br />

wil zeggen in de putten 331 tot en met 367,<br />

541 en 543, is in meer of mindere mate een<br />

verbruiningslaag aangetroffen. Bij eventueel<br />

vervolgonderzoek moet hier rekening worden<br />

gehouden met de aa<strong>nl</strong>eg van 2 vlakken.<br />

6. Op welke diepte(s) liggen deze<br />

vindplaatsen? Van belang is hierbij aandacht<br />

te schenken aan een eventueel tweede<br />

niveau onder de laag van Usselo met een<br />

datering in het Vroege Paleolithicum tot en<br />

met het begin van het Late Paleolithicum.<br />

-De laag van Usselo is niet aangetroffen en<br />

ook de aanwezigheid van een niveau met<br />

Vroeg tot Midden Paleolithicum lijkt niet<br />

aanwezig.<br />

De aangetroffen vindplaatsen liggen op 60<br />

tot <strong>15</strong>0 cm onder huidig maaiveld.<br />

7. Wat is de conserveringstoestand van de<br />

grondsporen en vondsten in horizontale en<br />

verticale zin?<br />

-De conserveringstoestand van de grondsporen<br />

en vondsten in horizontale en verticale<br />

zin is zeer goed te noemen. Zie<br />

paragraaf 4.2.<br />

8. Wat is de spoor- en vondstdichtheid?<br />

-De spoor- en vondstdichtheid is variabel<br />

(zie afbeelding 5.1 en afbeelding 7), maar<br />

gaat voor beide min of meer gelijk op.<br />

In de zones met bewoningssporen is de<br />

dichtheid matig tot zeer groot te noemen.<br />

Het laatste vooral ter hoogte van de bewoning<br />

op de westelijke en zuidwestelijke flank<br />

van de morenerug. Het betreft de putten 171<br />

tot en met 229.<br />

9. Wat is de relatie tussen de vindplaats en<br />

het natuurlijke landschap?<br />

-De bewoning blijkt zich vooral op de hogere<br />

delen c.q. de flanken van de morenerug te<br />

bevinden. In de lagere zone’s zijn alleen sporen<br />

uit recentere tijden aangetroffen.<br />

Wel blijkt zowel uit het huidig onderzoek als<br />

uit de resultaten van de langs de zuidzijde<br />

van het terrein aangelegde gasbuissleuf dat<br />

de bewoning niet alleen geconcentreerd<br />

maar ook op kleine plekken als losse huisplaatsen<br />

verspreid over het terrein voorkomt.<br />

Deze kleine vindplaatsen zijn natuurlijk door<br />

een karterend onderzoek waarbij de putten<br />

minimaal 50 meter uiteen liggen moeilijk te<br />

vinden. De kans dat er nog meer zijn dan nu<br />

aangetroffen, en dan met name in de niet<br />

door middel van proefputten gekarteerde<br />

delen van de es is vrij groot.<br />

10. Biedt de vindplaats mogelijkheden tot<br />

een reconstructie van het landschap rond de<br />

nederzetting in engere en ruimere zin, voor<br />

zover daartoe goed geconserveerde,<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

40


Rotatiepagina<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

41


Rotatiepagina<br />

42


gesloten en gedateerde monsterlocaties<br />

worden aangetroffen (diepe sporen die niet<br />

direct blootstaan aan erosie, zoals<br />

waterputten, diepe kuilen en sloten, etc)?<br />

-Aangezien er niet gecoupeerd is kan over de<br />

mate van conservering van de spoorvullingen<br />

niet met zekerheid uitspraak gedaan worden.<br />

Op basis van het uiterlijk (kleur en zichtbare<br />

inhoud) van hiertoe mogelijk geschikte sporen<br />

zoals hutkommen en grote kuilen lijkt de<br />

vindplaats zeer zeker mogelijkheden te bieden<br />

voor het aantreffen van gesloten en goed<br />

geconserveerde monsterlocaties ten bate van<br />

landschapsreconstructie.<br />

11. Is er een relatie tussen de aangetroffen<br />

vondsten en sporen met eerder gedane<br />

oppervlaktevondsten?<br />

-De vergelijking met de door BAAC middels<br />

kartering gedane vondsten is een redelijk<br />

opmerkelijke. De zuidwestelijke dekzanduitloper<br />

leverde bij de oppervlakte kartering Laat<br />

Middeleeuws en Post Middeleeuws aardewerk<br />

op. Hier werden echter in de ondergrond<br />

bewoningssporen uit de IJzertijd en<br />

mogelijk Vroege Middeleeuwen aangetroffen.<br />

Op het centrale deel van de es werd op het<br />

zuidwestelijke kwart en het meest zuidelijke<br />

deel 9 e – <strong>15</strong> e en 16 e - 18 e eeuws materiaal<br />

gekarteerd. De bewoningssporen in de<br />

ondergrond leverden echter daterend materiaal<br />

uit de IJzertijd / Romeinse tijd op, met<br />

een kleine fractie mogelijk Vroeg<br />

Middeleeuws materiaal. Het aangetroffen<br />

Laat- en Post Middeleeuws aardewerk betreft<br />

dan ook hoogstwaarschij<strong>nl</strong>ijk strooivondsten.<br />

De proefsleuven op het noordoostelijk (centrale)<br />

deel leverden weinig bewoningssporen<br />

op, maar wel vondstmateriaal met een<br />

IJzertijd en Romeinse datering. Dit komt<br />

geenszins overeen met het aan de oppervlakte<br />

gekarteerde materiaal uit de 9 e tot 12 e<br />

eeuw.<br />

Van het oostelijk deel was alleen het zuidwesten<br />

gekarteerd. De hier aangelegde<br />

proefsleuven leverden overeenkomend met<br />

de kartering vondstmateriaal en bewoningssporen<br />

aan de uiterste zuidrand op, namelijk<br />

met een datering in de Volle tot Late<br />

Middeleeuwen ( 9 e tot 14 e eeuw).<br />

Concluderend kan gezegd worden dat de<br />

oppervlakte kartering in de meeste gevallen<br />

niet betrouwbaar is gebleken voor een voorspelling<br />

van eventueel aan te treffen bewoningssporen<br />

en hun datering.<br />

12. Is er een graf of zijn er graven<br />

aangetroffen, en uit welke periode dateren<br />

deze?<br />

-Er zijn twee crematiekuiltjes aangetroffen.<br />

Deze lagen naast elkaar. Eén was goed<br />

bewaard en 14 C analyse heeft een datering<br />

opgeleverd in de Midden IJzertijd.<br />

13. Liggen de graven solitair of is er sprake<br />

van een grafveld?<br />

-De crematiekuiltjes liggen binnen een (uitgebreide)<br />

put van 180 m 2 solitair. Aangezien<br />

er alleen op ruim 30 meter ten westen en<br />

niet ten noorden, oosten en zuiden proefputten<br />

liggen is de vraag of ze echt solitair liggen<br />

of toevallig in een legere zone of aan de<br />

rand en dus toch deel uitmaken van een<br />

grafveld niet met zekerheid te beantwoorden.<br />

14. Wijzen sporen en vondsten op de<br />

aanwezigheid van een ambachtelijke<br />

productie?<br />

-Een aantal putten heeft, deels onderin het<br />

esdek, deels uit sporen zélf, ijzerslakken en<br />

stukken ovenwand opgeleverd. Het betreft in<br />

alle gevallen productieslakken en ze duiden<br />

dus op de ambachtelijke productie van ijzer.<br />

<strong>15</strong>. Is er sprake van continuïteit dan wel<br />

discontinuïteit met zowel de voorgaande als<br />

de opvolgende periode? Waarom wel, of<br />

waarom niet?<br />

-Aan de hand van de bewoningssporen en<br />

het daarin en nabij aangetroffen aardewerk<br />

en natuursteen is er sprake van een vrijwel<br />

continue bewoning van de IJzertijd tot en<br />

met de Late Middeleeuwen. Op basis van het<br />

vondstmateriaal lijkt echter de periode 2 e en<br />

3 e eeuw na Chr. te ontbreken. Sporen uit de<br />

zogeheten Nieuwe Tijd zijn in de lager gelegen<br />

westelijke en oostelijke krans rond de es<br />

aangetroffen.<br />

De voorafgaande periode, het Laat<br />

Paleolithicum tot en met de Bronstijd, kan<br />

vertegenwoordigd zijn in het aangetroffen<br />

vuursteen, maar dit is niet met zekerheid vast<br />

te stellen. Wat het aardewerk betreft is er<br />

materiaal uit het Neolithicum en de Bronstijd<br />

aangetroffen, maar dit lijkt vooralsnog opspit<br />

en is niet aan bewoningssporen te koppelen.<br />

ADC ArcheoProjecten Rapport 413 Enschede, Usseler Es<br />

43


48 KNA versie 2.1 H3 p.24-31:<br />

Waarderen (VS07).<br />

49 Dijkstra & Schrijer 2002; Ploegaert<br />

2005.<br />

50 Verlinde 1993.<br />

8 Waardering t.a.v. behoudenswaardigheid<br />

Bij het beoordelen van een vindplaats ofwel<br />

bewoningszone op behoudenswaardigheid<br />

wordt uitgegaan van de volgende waarden:<br />

beleving, fysieke kwaliteit en inhoudelijke<br />

kwaliteit. 48<br />

Aangezien bij het huidige onderzoeksgebied<br />

de aangetroffen vindplaatsen niet zichtbaar<br />

aan het oppervlak liggen is de waardering<br />

voor beleving niet van toepassing.<br />

De beoordeling van de fysieke kwaliteit is<br />

gerelateerd aan de ‘gaafheid’ en ‘conservering’<br />

van de vindplaats, kortom de mate<br />

waarin archeologische overblijfselen nog<br />

intact en in hun oorspronkelijke positie aanwezig<br />

zijn.<br />

De vindplaatsen op de Usseler es liggen op<br />

de flanken van een grondmorene met dekzandafzettingen<br />

en op een zuidwestelijke<br />

dekzanduitloper. Sinds de Middeleeuwen zijn<br />

ze afgedekt door een dik esdekpakket. Dit<br />

esdek- of akkerlagenpakket heeft er voor<br />

gezorgd dat de vindplaatsen niet of nauwelijks<br />

verstoord zijn. Ook zijn de vindplaatsen<br />

ruimtelijk geheel intact door het grote oppervlak<br />

van het onverstoorde en hooggelegen<br />

terrein.<br />

Door een stabiele grondwaterstand, die zich<br />

ruim onder spoorniveau bevindt, liggen ze in<br />

een fysiek zeer stabiele omgeving.<br />

Op basis hiervan kan gesteld worden dat de<br />

score op ‘fysieke kwaliteit’ hoog is en daarmee<br />

behoudenswaardig genoemd kan worden.<br />

De waardering op inhoudelijke criteria hangt<br />

af van de zeldzaamheidswaarde, de informatiewaarde<br />

en de ensemblewaarde.<br />

De mate van zeldzaamheid en informatiewaarde<br />

van dit type monument is gemiddeld<br />

te noemen als er gekeken wordt naar het<br />