24.05.2022 Views

MaculaVisie 2 2022

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

maculaVisie

mei | 2022 | nummer 2 | jaargang 29 | Thema Preventie, behandeling en onderzoek:

nu en in de toekomst Deel 2

“In het hart, uit het zicht”

Activiteiten Maand van de Macula van start!

Droge LMD

Achtergrond en toekomstperspectief

Natte LMD

Huidige behandelingen en de toekomst

Juveniele MD - Vitamine A

en netvliesaandoeningen

De functie van deze essentiële vitamine

voor ons netvlies

Twee veelbelovende

onderzoeksmethoden

Kunstmatige intelligentie voor screening

en monitoring van LMD en Netvlies-op-een-

Chip als onderzoeksmodel

Het informatieblad over

macula-degeneratie


Colofon

Secretariaat MaculaVereniging

Het secretariaat is op werkdagen

telefonisch bereikbaar van 08.30-17.00

uur op telefoonnummer 030-298 07 07.

U kunt hier terecht voor vragen over

het lidmaatschap, adreswijzigingen en

opzeggingen.

Per e-mail kan dit ook naar:

ledenadministratie@maculavereniging.nl.

Macula-infolijn

Het telefoonnummer 030-298 07 07 is ook

het eerste contact met de Macula-infolijn.

Vragen die u stelt worden genoteerd. En

voor de antwoorden of het luisterend oor

wordt u door een ervaringsdeskundige

vrijwilliger van de Macula-infolijn zo

spoedig mogelijk teruggebeld.

Vragen per e-mail kan ook naar: maculainfolijn@maculavereniging.nl

of schrijven

naar: MaculaVereniging, Postbus 3071,

1801 GB Alkmaar.

Redactie en medewerkers

Renée Braams, Maarten Copper,

Peter Derks, Frans Strijk, Bram Harder.

Kopiëren, uitzenden of openbaar maken

van tekst is alleen toegestaan met

bronvermelding.

De MaculaVisie bevat eigen bijdragen

van de redactie en deskundigen, evenals

selecties uit andere media. De redactie

verklaart de tekst zorgvuldig te hebben

samengesteld, maar staat niet in voor de

volledigheid ervan of eventuele fouten en

aanvaardt dan ook geen aansprakelijkheid

voor schade als gevolg van handelingen

of beslissingen, gebaseerd op de inhoud

van de tekst.

Wilt u reageren op de inhoud van de

MaculaVisie of kopij insturen, dan kan

dit naar: Redactie MaculaVisie,

Postbus 3071, 1801 GB Alkmaar,

redactiemv@maculavereniging.nl.

MaculaVereniging

Het lidmaatschap van de Macula-

Vereniging bedraagt € 32,50 per jaar,

het wordt aangegaan voor het

kalenderjaar en automatisch verlengd.

Niet-leden die de MaculaVisie willen

ontvangen, kunnen voor € 32,50

een jaarabonnement afsluiten. Wilt u

opzeggen dan moet dit schriftelijk of per

e-mail vóór 30 november.

MaculaVisie

De MaculaVisie is het informatieblad

van de vereniging en verschijnt vier keer

per jaar in zwartdruk, op Daisy-cd, via

de Webbox en via e-mail. Eén leesvorm

(zwartdruk of digitale versie) is inbegrepen

bij het lidmaatschap. Een tweede

leesvorm kost € 10 extra per jaar.

MaculaVereniging op Facebook

Er zijn vier Facebook-groepen: de

algemene Facebook-pagina, JMD Plaza,

JMD Ouders en LMD Plein. Lid worden?

Ga naar uw eigen Facebook-account, typ

in het zoekvenster de groep in, kies de

pagina die wordt gevonden en vraag het

lidmaatschap aan.

Bankrek.nr: NL 85 RABO 03 75 92 15 40

(ISSN1570-6877)


Bestuur MaculaVereniging

• Voorzitter a.i.: Heleen Schoots-Wilke,

voorzitter@maculavereniging.nl

• Secretaris a.i.: Karin Terbraak,

secretaris@maculavereniging.nl

• Penningmeester: Monic Jansdam,

penningmeester@maculavereniging.nl

• Informatie & communicatie: Heleen

Schoots-Wilke, communicatie@

maculavereniging.nl

• Voorlichting & contact: Peter Derks,

voorlichting@maculavereniging.nl

• Juveniele macula-degeneratie

(JMD): Karin Terbraak,

jmd@maculavereniging.nl

• Bestuurslid Toegankelijkheid: Roger

Ravelli, project@maculavereniging.nl

Kopijdata 2022

MaculaVisie nr. 3

inleveren kopij voor laatste week juli,

bij de leden laatste week september.

Advertentietarieven 2022

achterzijde € 750

1/1 pagina € 675

1/2 pagina € 375

1/4 pagina € 205

1/3 pagina liggend € 235

2/3 pagina liggend € 480

4x dezelfde advertentie in alle nummers

10% korting.

Ja, ik...

word lid van de MaculaVereniging en

ontvang het welkomstpakket en vier

keer per jaar de MaculaVisie

word donateur wil meer informatie

Deze strook opsturen naar:

MaculaVereniging

Antwoordnummer 237

1800 VB Alkmaar

(een postzegel is niet nodig)

Uw gegevens:

naam:

voorletters:

man/vrouw

straat:

huisnr.:

postcode:

plaats:

tel. nr.:

e-mail:

geb.jaar:

banknr.:

datum:

handtekening:


Inhoudsopgave

Redactioneel

05 Van de redactietafel

Vereniging

09 Van de bestuurstafel

11 Maand van de Macula

Rubriek?

07 Claude Monet, Schilderen als het

zicht minder wordt

Thema Preventie, behandeling en

onderzoek: nu en in de toekomst

16 Overzicht van de artikelen in

MaculaVisie, 2022, nr. 1 en nr. 2

17 Droge leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: achtergrond en

toekomstperspectief

23 Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: huidige

behandelingen

27 Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: de toekomst

29 Rol van vitamine A bij netvlies

aandoeningen

34 Kunstmatige intelligentie voor

leeftijdsgebonden maculadegeneratie

38 Netvlies-op-een-Chip

Nieuwsbrief Oogfonds/Maculafonds

41 Oogcontact

Advertenties

06 Macula Support & Maxim Eyes

08 Vitaminen op Recept

10 Passend Lezen

15 Oogvitaal

22 Iris Huys

26 Lexima Reinecker Vision

44 Vo-Box

Belteam

Voor informatie en lotgenotencontact kunt u een

gesprek aanvragen met het Belteam. Een verzoek

hiertoe kunt u richten aan het secretariaat in

Alkmaar, tel. 030-298 07 07. Eén van de leden

van het Belteam neemt dan zo spoedig mogelijk

contact met u op.

Macula-infolijn

Voor vragen over hulpmiddelen, maculadegeneratie,

ooginjecties etc. kunt u contact

opnemen met de vrijwilligers van de Maculainfolijn.

U wordt niet rechtstreeks met de

vrijwilliger doorverbonden. Uw vraag wordt

genoteerd en het secretariaat in Alkmaar stuurt

deze met een terugbelverzoek door.

Tel. 030-298 07 07 of e-mail

macula-infolijn@maculavereniging.nl.

Advies van de MaculaVereniging

Laat, voordat u de aankoop van een hulpmiddel

of apparaat doet, eerst duidelijk uitleg geven

over de mogelijkheden van het apparaat, zodat u

krijgt wat u verwacht als u tot aanschaf overgaat.

Met betrekking tot voedingssupplementen

en medicijnen geeft de MaculaVereniging

één duidelijk advies: overleg, voordat u een

voedingssupplement of medicijn aankoopt,

eerst met uw oogarts. In de Richtlijn LMD voor

oogartsen is een passage opgenomen over

voedingssupplementen, zie

www.maculavereniging.nl.

4 | MaculaVisie maart 2022


Redactioneel

Van de redactietafel

Geschreven door Bram Harder, hoofdredacteur

Het is juni; de Maand van de Macula met

het motto “In het hart, uit het zicht”!

Heleen Schoots vertelt uitgebreid wat

het doel is van deze maand en welke

activiteiten u kunt verwachten.

In dit nummer vindt u het programma voor

het Macula Symposium op 10 juni 2022 in

De Flint te Amersfoort.

Tevens ook het programma voor de

Macula-dag op 24 juni 2022 in het Evoluon

te Eindhoven.

Claude Monet schilderde het laatste

deel van zijn leven met toenemende

slechtziendheid. Een indringend portret

van dr. Pandelis Fotiou.

Deze MaculaVisie en ook het vorige

nummer zijn echte bewaarnummers

en gaan over het thema “Preventie,

Behandeling en Onderzoek: nu en in

de toekomst.

In MaculaVisie, 2022, nr 1 vindt u Deel

1 met artikelen over voeding en leefstijl,

gentherapie en stamceltherapie.

In dit nummer, Deel 2, staan alle behandel

methoden, nu en in de toekomst,

voor droge, natte en juveniele MD.

En ook twee artikelen over nieuwe

onderzoeksmethoden.

Droge leeftijdsgebonden

maculadegeneratie; achtergrond en

toekomstperspectief is geschreven door

drs. Francesco Cinque, promovendus

en dr. Yara Lechanteur, Radboudumc,

Nijmegen, afdeling Oogheelkunde.

Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: huidige behandelingen

(met nadruk op brolucizumab (Beovu®))

en de toekomst is van de hand van dr.

Elon van Dijk, oogarts in opleiding, Leids

Universitair Medisch Centrum, Leiden.

Juveniele maculadegeneratie komt aan de

orde in “De Rol van vitamine A bij netvlies

aandoeningen” van drs. Catherina Li, artsonderzoeker,

Radboudumc, Nijmegen,

afdeling Oogheelkunde.

Nieuwe onderzoeksmethoden komen aan

de orde in Kunstmatige intelligentie voor

leeftijdsgebonden maculadegeneratie van

drs. Eric Thee, promovendus ErasmusMC,

Rotterdam, afdeling Oogheelkunde

En Netvlies-op-een-Chip: Nieuwe

technologie om netvliesaandoeningen te

simuleren en behandelen geschreven door

drs. Edwin van Oosten, promo vendus, dr.

Alex Garanto, Radboudumc, Nijmegen,

afdeling Kindergeneeskunde en Genetica,

en prof. dr. Andries van der Meer,

Universiteit Twente, Enschede

Wij danken alle schrijvers hartelijk voor

hun bijdragen!

Het Oogfonds presenteert de nationale

database over MD – MacuNED: een

groeiende informatiebron over MD.

Stuurt u suggesties, aanbevelingen

voor thema’s en opmerkingen naar

hoofdredacteur@maculavereniging.nl.

Veel leesplezier!

MaculaVisie maart 2022 | 5


Advertentie

6 | MaculaVisie maart 2022

Ne peut être remis. Document réservé à l’usage exclusif des délégués médicaux Horus Pharma


Rubriek?

Claude Monet, Schilderen

als het zicht minder wordt

Geschreven door dr. Pandelis Fotiou, oogarts, Het Oogziekenhuis, Rotterdam

De beroemde impressionistische Franse

schilder, Claude Monet (1840 – 1926),

kreeg rond 1905 problemen met zijn

zicht. In 1912 werd in beide ogen staar

geconstateerd. Monet schreef toen:

“Kleuren zijn niet langer met dezelfde

intensiteit waar te nemen... rood leek

me modderig, roze smakeloos en de

tussentonen en lagere tonen ontgingen

me…”.

De Duitse oogarts Richard Liebreich,

woonachtig in Londen, adviseerde

een operatie aan zijn rechteroog maar

Monet weigerde. Zijn gezichtsvermogen

bleef echter verder afnemen waardoor

Monet na 1918 niet meer bij daglicht

kon schilderen omdat het te fel en te

storend was. Om te voorkomen dat hij

de verkeerde kleuren koos, labelde hij

zijn verftubes en plaatste de verf steeds

in dezelfde volgorde op zijn palet.

Rond 1922 kon Monet zelfs niet

meer lezen of schrijven en zei: “Ik

ben nagenoeg blind”. Op advies van

de Franse premier en arts, George

Clemanceau, werd hij door de

voornaamste arts in Parijs, Charles

Coutela, onderzocht die ook een

operatie suggereerde. Monet weigerde

omdat hij bang was vanwege de

mislukte operaties bij de schilders

Honoré Daumier en Mary Cassatt.

Daarom schreef dokter Coutela een

mydriaticum voor, een medicijn om de

pupil te verwijden. Monet ondervond

hier helaas slechts kortstondig

verbetering door. Uiteindelijk stemde

Monet in januari 1923, op 83-jarige

leeftijd, in met een ingreep en dokter

Coutela voerde een lensoperatie uit.

Deze operatie was helaas ook bij hem

geen succes. Gedurende de maanden

na de operatie nam zijn zicht af en

Monet was erg teleurgesteld door het

resultaat. Dokter Coutela vertelde

MaculaVisie maart 2022 | 7


Vereniging

hem dat er zich een verdikking van

het achterste lenskapsel aan het

ontwikkelen was. Een probleem dat vrij

vaak na een staaroperatie voorkwam.

Dokter Coutela adviseerde daarom

een tweede ingreep om het verdikte

lenskapsel uit het oog te halen en dat

vond plaats in juli 1923. Ook na de

tweede operatie bleef Monet problemen

houden met zijn zicht. Objecten waren

vertekend en er was een verschil in

kleurwaarneming tussen beide ogen.

Daarna was Monet niet meer in staat

om beide ogen effectief samen te

gebruiken. Hij wende aan zijn visuele

gebreken en bleef schilderen tot aan zijn

dood.

Er zijn nog een aantal bekende schilders

met oogaandoeningen geweest

waaronder Rembrandt, Degas, Goya,

Theotokopoulos, Cézanne en Matisse

om er een paar te noemen. Afhankelijk

van het soort oogaandoening werd het

leven, de productiviteit en het soort

kunstwerk van de schilder beïnvloed.

Ondanks zijn visuele handicap was

Monet in staat prachtige schilderijen aan

ons na te laten. En ongetwijfeld was het

de wilskracht van Monet die de doorslag

gaf!

Advertentie

8 | MaculaVisie maart 2022


Vereniging

Van de bestuurstafel

Geschreven door Heleen Schoots, voorzitter a.i.

We zijn heel blij met onze vernieuwde,

mooie website! De toegankelijkheid

ervan is enorm verbeterd. Ria Dekker,

bij velen van u bekend als voormalig

hoofdredacteur van MaculaVisie,

heeft daarin samen met Roger

Ravelli, ons bestuurslid Visuele en

digitale toegankelijkheid, en media- en

ondersteuningsbureau Wij zijn MEO een

enorme klus geklaard.

Eerder heeft u vast de oproep voor

nieuwe bestuursleden gelezen. Daar

zijn vier reacties opgekomen. Twee

van hen draaien al mee en zullen

op de Algemene Ledenvergadering

van 23 mei 2022 aan u voorgesteld

worden voor benoeming. De andere

twee geïnteresseerde leden gaan een

paar keer de vergadering bijwonen

om te kijken of het past. Dat zou

betekenen dat we dan even met wat

meer bestuursleden zijn, maar dat

is heel fijn – mede in verband met

mogelijke aftredende bestuursleden.

Op dit moment heeft Karin Terbraak

een dubbelfunctie. Datzelfde geldt voor

ondergetekende. Na de Maand van

de Macula gaan we kijken hoe we de

functies binnen het bestuur opnieuw

kunnen verdelen.

veel plaatsen uw belangen te kunnen

behartigen, nemen we deel aan

verschillende projecten en onderzoeken.

Gelukkig zijn er ook weer overal in

het land Maculacafés en (huiskamer)

bijeenkomsten opgestart, want we

hebben de coronacrisis achter ons

gelaten. Plaatsen, contactpersonen en

e-mailadressen vindt u op pagina 9 van

MaculaVisie 2022, nr 1. En ook op onze

website natuurlijk.

Op dit moment gaat alle aandacht uit

naar de Maand van de Macula. Wij

hopen dat dit een groot succes zal

worden. Het zou mooi zijn als na juni

2022 meer mensen in Nederland weten

wat macula-degeneratie is en hopen we

veel nieuwe leden voor onze vereniging

te verwelkomen. Op naar de 10.000

leden!

Het ledenaantal blijft stijgen, evenals

het aantal bezoekers van onze website.

We zijn daar heel blij mee! Om op

MaculaVisie maart 2022 | 9


Advertentie

Zo

blijf je

lezen!

Ging je er vroeger ook graag voor zitten? Voor een goed boek, of je favoriete tijdschrift. En gaat

dat nu niet meer omdat je ogen minder worden? Dan is er Passend Lezen; een bibliotheek vol

gesproken boeken, kranten en tijdschriften. Zo kun je blijven lezen. Meld je aan als lid voor slechts

€ 30 per jaar via het invullen van de bon of via www.passendlezen.nl/lid-worden

Ja, ik word lid van Passend Lezen

Voor het jaarabonnement van € 30,- per jaar ontvang ik automatisch een acceptgirokaart.

Voorletters Achternaam M/V

Geboortedatum

Straatnaam

Postcode

Telefoon

E-mailadres

Plaats

Ik verklaar dat ik een leesbeperking heb*. Mijn leesbeperking is:

Ik ontvang graag de digitale nieuwsbrief van Passend Lezen.

Handtekening

Stuur de bon naar: Bibliotheekservice Passend Lezen,

Antwoordnummer 206, 2504 WB Den Haag.

Frankeren is niet nodig.

Huisnummer

* Passend Lezen is exclusief voor mensen met een visuele, cognitieve of fysieke beperking.

30-3-Ad-O

10 | MaculaVisie maart 2022


Vereniging

“In het hart, uit het zicht”

Maand van de Macula

Geschreven door Heleen Schoots, voorzitter a.i.

Van de week werd ik gebeld door een

van onze leden die wat meer informatie

wilde over het bestuur. Zij vertelde mij het

volgende: “Ik kwam bij de oogarts. Na

een onderzoek kreeg ik de mededeling

‘U heeft macula-degeneratie en daar

kunnen we verder niets aan doen.’ Totaal

ontredderd ging ik naar huis met heel

veel vragen en de angst voor het verlies

van mijn autonomie.”

Heel herkenbaar voor velen van

ons. Zij vertelde nog meer, zoals: “Ik

was zo blij toen ik de website van de

MaculaVereniging ontdekte. Waarom

heeft de oogarts me de informatie die

ik daar vond niet verteld? Toen ik de

podcast Word ik blind? beluisterde, een

gesprek met oogarts Maarten Copper,

kon ik alleen maar huilen – want wat had

ik dat graag tóén gehoord.”

Het leven lijkt wel even stil te staan,

omdat velen op het moment van de

diagnose onbekend zijn met zowel de

oogaandoening als de impact ervan,

wat grote angst inboezemt. Deze

onbekendheid met macula-degeneratie is

precies de reden waarom we de Maand

van de Macula organiseren. De slogan

van deze maand, “In het hart, uit het

zicht”, gaat over het niet meer kunnen

zien van wie en wat u lief zijn en de grote

impact daarvan op de kwaliteit van uw

leven. Veel mensen weten en beseffen

dat niet en daar moet echt iets aan

gedaan worden.

Zorginstituut Nederland heeft een mooi

verbetersignalement geschreven. Ook

daaruit blijkt dat de informatievoorziening

aan patiënten vaak erg onder de maat

is. Er is meerdere malen door onze

MaculaVereniging gepleit voor een

oogverpleegkundige die na de diagnose

tijd heeft om informatie te geven en die

vragen kan beantwoorden. Ook bij de

uitspraak dat er niets meer aan te doen

is, vallen kanttekeningen te plaatsen.

Zo kunnen bijvoorbeeld een gezonde

voeding en een gezonde leefstijl het

proces van achteruitgang vertragen.

Allemaal redenen om meer aandacht te

vragen voor deze oogaandoening. En

zoals eerder in nieuwsbrieven en in de

MaculaVisie aangekondigd, zijn we daar

in september 2021 actief mee aan de

slag gegaan.

Inmiddels staat de Maand van de

Macula in de steigers. Raadpleeg de

maandkalender op onze vernieuwde

MaculaVisie maart 2022 | 11


Vereniging

website, www.maculavereniging.nl, of

de programma’s in deze MaculaVisie.

Vanaf 18 mei 2022 gaan we op allerlei

manieren de media benaderen om

macula-degeneratie bekender te maken.

De aftrap begint op 1 juni bij Tijd voor

MAX op NPO 1.

Hieronder een aantal belangrijke

activiteiten uit ons programma voor de

Maand van de Macula.

1 juni 2022, uitzending bij Omroep

MAX

Tijd voor MAX besteedt 1 juni aandacht

aan leeftijdsgebonden maculadegeneratie.

Prof. dr. C. Klaver en de

heer J.J. Atsma zijn hierbij aanwezig

en vertellen over de Maand van de

Macula.

10 juni 2022, Macula Symposium

Speciaal voor zorgprofessionals en

60-plussers in De Flint in Amersfoort.

24 juni 2022, Macula-dag

Voor leden van de MaculaVereniging,

hun familieleden en betrokkenen en

mensen met netvliesaandoeningen.

Zorgprofessionals zijn natuurlijk ook

van harte welkom. Locatie: Evoluon in

Eindhoven.

Twee nieuwe publicaties

Het inspiratieboekje Het Oog

wil ook wat met een strip van de

animatiedokter en oogarts dr. Niels

Crama over LMD – presentatie op het

Symposium van 10 juni 2022.

Het boekje met ervaringsverhalen

Leven met MD: verhalen van

leden over de impact van maculadegeneratie

op het dagelijks leven.

Ook dit boekje bevat de strip van

de animatiedokter Niels Crama.

Presentatie tijdens de Macula-dag op

24 juni 2022.

Beide publicaties worden ingesproken

door bibliotheekservice Passend

Lezen.

Uw risicoprofiel in kaart

In juni 2022 publiceren we de

Macula-test op onze website, www.

maculavereniging.nl, met vijf vragen

om uw risicoprofiel in kaart te brengen.

Interviews

Dr. Elon van Dijk, oogarts in opleiding

in het LUMC, is geïnterviewd over

de Maand van de Macula op radio

Sleutelstad, de lokale omroep in

Leiden. U kunt dit terugluisteren op

sleutelstad.nl. Deze audio zullen we

ook op onze website plaatsen.

Elon zal ook op een zaterdag in juni

samen met dr. Niels Crama, oogarts

in het Radboudumc, de markt op gaan

in Leiden om mensen te vragen of

ze weten waar hun macula zit, wat er

gebeurt als hun macula een probleem

heeft, hoe ze dit kunnen herkennen en

of ze weten wie zij kunnen bellen als

er iets mis is. Deze interviews worden

door omroep Sleutelstad opgenomen,

verwerkt en gepubliceerd.

12 | MaculaVisie maart 2022


Vereniging

10 juni 2022, Macula Symposium

Op het Symposium van 10 juni richten we

ons met name op zorgverleners, omdat

blijkt dat de signalen niet alleen bij de

patiënten zelf, maar ook lang niet altijd bij

alle zorgverleners bekend zijn. Hierdoor

treedt er soms onnodig zichtverlies op,

omdat de tijd tussen de eerste signalen

en het uiteindelijke bezoek bij de

oogarts te lang duurt. Ook tijdens een

jaarlijkse controle bij ouderen vraagt de

praktijkondersteuner zelden naar de ogen.

Het volledige programma van het

symposium vindt u hieronder. Aanmelden

kan op onze website maculavereniging.nl.

U kunt u ook telefonisch opgeven via 030

– 298 07 07.

Programma Macula Symposium

12 uur 30 – 1 uur 30 Inloop/bezoek stands

1 uur 30 – 1 uur 35 Welkom door de

voorzitter a.i. van de MaculaVereniging

Heleen Schoots-Wilke

1 uur 35 – 1 uur 40 Openingsceremonie

Maand van de Macula

1 uur 40 – 1 uur 55 Inleiding door de

dagvoorzitter Niels Crama – Radboudumc

1 uur 55 – 2 uur 20 Leeftijdsgebonden

macula-degeneratie: uiteenzetting

van het ziektebeeld en huidige

behandelmogelijkheden Yara Lechanteur

– Radboudumc

2 uur 20 – 2 uur 25 Vragen uit de chat &

zaal

2 uur 25 – 2 uur 45 Macula-degeneratie,

heeft de huisarts een rol? Wietze

Eizenga, huisarts Oog in Al, Utrecht

2 uur 45 – 2 uur 50 Vragen uit de chat &

zaal

2 uur 50 – 3 uur 20 Pauze

3 uur 25 – 3 uur 45 Leefstijl als medicijn

voor het oog Caroline Klaver – Erasmus

MC

3 uur 45 – 3 uur 50 Vragen uit de chat &

zaal

3 uur 50 – 3 uur 55 Uitreiking

inspiratieboek ‘Het oog wil ook wat’

3 uur 55 – 4 uur 15 Een computer

adaptieve kwaliteit-van-leven vragenlijst

voor macula-degeneratie Petra Rausch-

Koster – Amsterdam UMC

4 uur 15 – 4 uur 20 Vragen uit de chat &

zaal

4 uur 20 – 4 uur 45 Gesprek met Flip van

Duyn zoon van Annie M.G. Schmidt over

haar macula-degeneratie

4 uur 45 – 4 uur 55 Vragen uit de chat &

zaal

4 uur 55 – 5 uur Afsluiting Macula

Symposium door de dagvoorzitter Niels

Crama – Radboudumc

5 uur – 6 uur Borrel

24 juni 2022, Macula-dag

en feestelijke bijna-afsluiting

Op 24 juni hopen we vele leden, uw

familie en nieuwsgierigen te begroeten in

het Evoluon in Eindhoven. Het zou mooi

zijn als het een feestelijke ‘bijna-afsluiting’

van de Maand van de Macula wordt en

we elkaar, op deze eerste Macula-dag

sinds 2019, weer kunnen ontmoeten. Het

volledige programma vindt u hieronder.

Aanmelden voor de Macula-dag kan op

onze website. U kunt u ook telefonisch

opgeven via 030 – 298 07 07.

Programma Macula-dag

1 uur – 1 uur 45 Inloop/bezoek

standhouders

1 uur 45 – 1 uur 50 Opening door Heleen

Schoots-Wilke voorzitter a.i. van de

MaculaVisie maart 2022 | 13


Vereniging

MaculaVereniging.

1 uur 50 – 2 uur 20 Lezing: maculadegeneratie

stand van zaken huidige

behandelingen en onderzoeken door prof.

dr. Carel Hoyng van het Radboudumc

2 uur 20 – 2 uur 30 Vragen/discussie naar

aanleiding van de lezing

2 uur 30 – 2 uur 35 Pauze

2 uur 35 – 2 uur 55 Lezing: Onderzoek

naar de ziekte van Stargardt door dr.

Esmee Runhart van het Oogziekenhuis

Rotterdam

2 uur 55 – 3 uur 5 ‘Je ziet het niet’,

ervaringsverhaal over juveniele maculadegeneratie

(JMD) door Karin Terbraak

3 uur 5 – 3 uur 15 Het belang van

onderzoek en geldwerving door ir.

Monique Huisman, voorzitter van de

Nederlandse Oogonderzoek Stichting

3 uur 15 – 4 uur 10 Pauze met drankje. In

de pauze wordt buiten op het terrein van

het Evoluon een ‘obstacle run’ gehouden.

4 uur 10 – 4 uur 20 Presentatie:

Sporten als je slechtziend bent kan

dat? Door Sanne van Mierlo. Sanne is

sportregisseur Uniek Sporten.

4 uur 20 - 4 uur 30 Lezing: Wat kan de

optometrist voor je betekenen?’ door

Paul Gerringa, optometrist, Low Vision

specialist bij Elvea Low Vision B.V. Paul

heeft meer dan 30 jaar ervaring in het

adviseren van mensen die slechter gaan

zien

4 uur 30 - 4 uur 40 Presentatie

(Engelstalig): Design Beyond Vision door

Boey Wang van Studio Boey. Boey is

afgestudeerd aan de Design Academy

en heeft serviesgoed ontwikkeld voor

slechtzienden

4 uur 40 - 4 uur 50 Presentatie boekje

Leven met MD door Annemieke

Kamoschinski. Annemieke heeft

samen met Bert Brocking een bundel

samengesteld aan de hand van

12 interviews en de 60 reacties op

vragenlijsten over de bevindingen van

leden

4 uur 50 Afsluiting door Heleen Schoots-

Wilke

Borrel met muzikale omlijsting van het

Jazztrio Arno Aerts.

Bundeling van krachten

Samen met onze kaderleden en

organisaties zoals Koninklijke Visio,

Bartiméus, Zorginstituut Nederland,

het consortium Kennis Over Zien,

de Oogvereniging, het Oogfonds, de

Nederlandse Oogonderzoek Stichting en

de farmacie hebben we nu een maand

vol activiteiten. Een mooie samenwerking,

die zeker in de toekomst zal worden

voortgezet.

Wij hopen dat het resultaat zal zijn

dat men in Nederland na deze maand

weet wat het betekent als je maculadegeneratie

hebt; dat “In het hart, uit het

zicht” gaat over het niet meer kunnen

zien van wie en wat u lief zijn en de grote

impact daarvan op de kwaliteit van uw

leven.

Graag wil ik vanaf deze plaats ook

iedereen bedanken voor de medewerking

en inzet om de Maand van de Macula tot

een groot succes te maken!

Met dank aan het comité van aanbeveling:

Prof. dr. C.J.F. Boon,

Prof. dr. C.B. Hoyng

Prof. dr. C.C.W. Klaver

De heer J.J. Atsma

Prof. dr. M.J. Jager

14 | MaculaVisie maart 2022


Areds | Omega

Ondersteunt de

conditie van het oog

HOGE

KWALITEIT

1 CAPSULE

PER DAG

2-IN-1

FORMULE

Kwaliteit is onze signatuur. We zoeken voor u dan ook naar

de beste ingrediënten en meest ideale samenstelling van

onze voedingssupplementen. Zo bent u altijd gegarandeerd

van een optimaal product ter ondersteuning van uw ogen.

www.oogvitaal.nl

MaculaVisie maart 2022 | 15


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst

Overzicht van de artikelen

in MaculaVisie, 2022, nr. 1

en nr. 2

MaculaVisie, 2022, nr. 1, deel 1

Preventie

1. Eten met oog op uw genen. Drs.

Sheila de Koning-Backus, Erasmus MC,

Rotterdam, afdeling Oogheelkunde en

afdeling Epidemiologie

Algemene inleidingen

2. Algemene inleiding Gentherapie

(Juveniele MD en LMD). Drs. Jeroen

Pas, promovendus Radboudumc,

Nijmegen, afdeling Oogheelkunde

3. Algemene inleiding Stamceltherapie:

van “wild-west” naar een serieuze

toekomstige behandelingsoptie

(Juveniele MD en LMD). Prof. dr.

Arthur Bergen, dr. Céline Koster, dr.

Philip Wagstaff en dr. Eszter Emri,

AmsterdamUMC, Amsterdam

MaculaVisie, 2022,

nr. 2, deel 2

Behandelingen, nu en in de toekomst

4. Droge leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: achtergrond en

toekomstperspectief. Drs. Francesco

Cinque, promovendus en dr. Yara

Lechanteur, Radboudumc, Nijmegen,

afdeling Oogheelkunde

5. Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: huidige

behandelingen (met nadruk op

brolucizumab (Beovu®)). Dr. Elon

van Dijk, oogarts in opleiding, Leids

Universitair Medisch Centrum, Leiden,

afdeling Oogheelkunde

6. Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: de toekomst. Dr.

Elon van Dijk, oogarts in opleiding,

Leids Universitair Medisch Centrum,

Leiden, afdeling Oogheelkunde

7. Rol van vitamine A bij

netvliesaandoeningen. Drs. Catherina

Li, arts-onderzoeker Radboudumc,

Nijmegen, afdeling Oogheelkunde

Nieuwe onderzoeksmethoden

8. Kunstmatige intelligentie voor

leeftijdsgebonden maculadegeneratie.

Drs. Eric Thee, promovendus

ErasmusMC, Rotterdam, afdeling

Oogheelkunde

9. Netvlies-op-een-Chip: Nieuwe

technologie om netvliesaandoeningen

te simuleren en te behandelen. Drs.

Edwin van Oosten, promovendus, dr.

Alex Garanto, Radboudumc, Nijmegen,

afdeling Kindergeneeskunde en

Genetica, en prof. dr. Andries van der

Meer, Universiteit Twente, Enschede

16 | MaculaVisie maart 2022


Thema

Droge leeftijdsgebonden

maculadegeneratie:

achtergrond en

toekomstperspectief

Geschreven door drs. Francesco Cinque, promovendus en dr. Yara Lechanteur, Radboudumc,

Nijmegen, afdeling Oogheelkunde

Wat is leeftijdsgebonden

maculadegeneratie

Leeftijdsgebonden maculadegeneratie

(LMD) is de meest voorkomende oorzaak

van slechtziendheid bij ouderen in de

westerse wereld. In de dagelijkse praktijk

wordt veelal gesproken over een droge

en natte variant. Dit artikel gaat over

droge LMD. We onderscheiden hierbij

een vroege en een late vorm. Bij de

vroege vorm zien we, centraal in de

macula, de voor LMD karakteristieke

gelige vlekjes: drusen, ophopingen van

afvalstoffen net onder het netvlies. Deze

drusen kunnen over de tijd uitbreiden

en uiteindelijk kan hierbij onherstelbare

schade ontstaan aan de fotoreceptoren,

de lichtgevoelige cellen van het

netvlies, waardoor deze afsterven.

Op dat moment spreken we van late

(gevorderde) droge LMD, we noemen

dit geografische atrofie. Deze vorm

komt naar schatting voor bij 1% van alle

zeventigplussers (Ref.1).

De atrofie bevindt zich meestal centraal

in het netvlies en neemt geleidelijk in de

loop der jaren toe. Door de afwezigheid

van fotoreceptoren functioneert

het netvlies niet in het gebied met

geografische atrofie. Dit resulteert in

een zwarte vlek (scotoom) in het beeld

van de patiënt. Dit kan met name bij

een zeer centrale lokalisatie leiden tot

ernstig visusverlies en geeft bijvoorbeeld

problemen met lezen en het herkennen

van gezichten.

Vooralsnog is er geen behandeling voor

droge LMD en bij veel patiënten leeft

de vraag welke ontwikkelingen er op dit

gebied zijn.

In dit artikel zullen we een uiteenzetting

geven van de huidige stand van zaken.

Het eerste deel van dit artikel legt de

focus op het complementsysteem, een

onderdeel van ons afweersysteem dat

een hele belangrijke rol speelt bij het

ontstaan van LMD. De laatste jaren is

er veel belangstelling voor klinische

studies die onderzoeken of remming van

het complementsysteem de groei van

geografische atrofie bij droge LMD kan

afremmen. Daar zullen we in het tweede

deel van dit artikel over uitweiden.

LMD is een multifactoriële aandoening

LMD is wat we noemen een

multifactoriële aandoening. Dat wil

zeggen dat er veel verschillende

factoren zijn die een rol spelen

MaculaVisie maart 2022 | 17


Thema

bij de ontwikkeling van LMD. We

onderscheiden factoren die het risico

op LMD vergroten (risicofactoren) en

factoren die een beschermende werking

hebben. Belangrijke risicofactoren zijn

hoge leeftijd, roken, en overgewicht.

Gezonde eetgewoonten (zoals een dieet

rijk aan groene groenten en vette vis)

en voldoende beweging kunnen het

risico op LMD verkleinen (Ref.2). Naast

deze factoren speelt ook erfelijkheid

een belangrijke rol bij LMD (Ref.3).

Ook hierbij geldt dat er niet slechts één

erfelijke factor verantwoordelijk is voor

LMD, maar dat er heel veel verschillende

factoren zijn die een rol spelen. De

uiteindelijke combinatie van alle erfelijke

en niet-erfelijke factoren zorgt voor het

ontstaan van LMD.

Het complement systeem speelt een

belangrijke rol bij LMD

Erfelijkheidsonderzoek bij LMD

patiënten heeft ons veel geleerd over

biologische processen die een rol

spelen bij LMD. Een erfelijke code (het

DNA) werkt als een soort blauwdruk

voor alle bouwstoffen (eiwitten) in het

lichaam. Variaties in die code zorgen

er bijvoorbeeld voor dat de een blauwe

ogen heeft en de ander bruine ogen en

maken elk individu dus uniek. Sommige

variaties hebben invloed op bepaalde

processen in het lichaam die een rol

kunnen spelen bij het ontstaan van

ziekte. Door de erfelijke code van LMD

patiënten te vergelijken met die van

gezonde mensen hebben we ontdekt

dat bij veel patiënten veranderingen

gevonden worden in stukken van

het DNA die een rol spelen bij het

complement systeem (Ref.4).

Het complementsysteem is een

verzameling van ongeveer dertig eiwitten

(complementfactoren) die een belangrijke

rol spelen bij het herkennen en opruimen

van ziekteverwekkers. Het herkennen

van een ziekteverwekker vormt de

start van een kettingreactie waarbij

de verschillende complementfactoren

betrokken zijn.

Figuur 1 laat zien hoe complex het

samenspel is tussen de verschillende

factoren, waarbij ze elkaar activeren,

maar soms ook remmen. Uiteindelijk leidt

activatie van het complementsysteem tot

de vorming van een eindproduct dat de

ziekteverwekker aanvalt.

Als het complementsysteem niet

op tijd wordt uitgezet, dan kan het

ook lichaamseigen cellen aanvallen.

Uit onderzoek is gebleken dat

patiënten met LMD een verhoogde

activiteit van het complementsysteem

hebben in vergelijking met gezonde

personen. Deze overactivatie van

het complementsysteem draagt in

belangrijke mate bij aan het ontstaan van

schade in het netvlies bij LMD. Het is

dan ook niet vreemd dat in de zoektocht

naar een behandeling voor droge LMD

gekeken wordt of het remmen van

het complementsysteem de groei van

geografische atrofie bij LMD patiënten

kan vertragen.

Complementremmers als mogelijke

behandeling van geografische atrofie

De afgelopen jaren zijn er veel

farmaceutische bedrijven bezig geweest

met het ontwikkelen en testen van

medicijnen die het complementsysteem

18 | MaculaVisie maart 2022


Thema

remmen (Ref.5).

Het idee lijkt relatief eenvoudig:

als overactivatie van het

complementsysteem leidt tot LMD, dan

kan je met een complementremmer LMD

misschien wel stopzetten.

In de praktijk blijkt deze theorie echter

niet zomaar op te gaan en veel klinische

studies naar complementremmers

waren niet succesvol (6). Het kan zijn

dat niet de goede complementfactoren

zijn geremd want remming van het

complementsysteem kan immers op

veel plaatsen in de hele kettingreactie

gebeuren. Een andere mogelijke

verklaring is dat niet de juiste patiënten

geselecteerd zijn voor de klinische

studies. Misschien is het belangrijk om

patiënten te selecteren waarvan je op

Figuur 1

basis van erfelijkheidsonderzoek weet

dat ze veel erfelijke veranderingen in het

complementsysteem hebben. Hierover

weten we nog onvoldoende en het

blijft daarom belangrijk om door middel

van wetenschappelijk onderzoek de

ontstaansmechanismen van LMD nog

beter in kaart te brengen.

Figuur 1. Een overzicht van het

complement systeem.

Deze figuur toont schematisch

de kettingreactie die optreedt bij

activatie van het complementsysteem.

Verschillende complementfactoren (zoals

complement factor 5 (C5) en factor

D (FD) in Figuur 1 dragen bij aan de

activatie. Dit kunnen ze doen door aan

andere factoren te binden of door het

splitsen van gevormde verbindingen.

Daarnaast zijn er ook factoren die het

systeem remmen (factor H (FH) in

Figuur 1. Verstoring van deze balans

kan optreden door veranderingen in

het DNA die leiden tot meer of minder

productie van bepaalde factoren. Dit

leidt tot de verhoogde activatie van het

complementsysteem zoals we dit zien bij

LMD (Ref.7).

Toch gloort er hoop aan de horizon

Momenteel worden twee veel belovende

complementremmers in zogeheten

fase III klinische studies onderzocht.

Daarnaast lopen er 5 fase II studies.

In deze studies wordt gekeken of de

complementremmers in staat zijn de

groei van de geografische atrofie bij

LMD patiënten te remmen of zelfs stop

te zetten (Ref.8). De medicijnen zijn er

MaculaVisie maart 2022 | 19


Thema

dus niet op gericht om bestaande schade

te genezen, maar om verdere schade te

voorkomen.

In het wetenschappelijk kader wordt meer

informatie gegeven over de verschillende

fases die klinische studies doorlopen.

Wetenschappelijk kader –

regelgeving en fasen van

klinische studies

Het ontwikkelen van een nieuwe

behandeling is een proces van jaren.

Er worden strenge eisen gesteld aan

geneesmiddelonderzoek. Klinische

studies moeten 3 stappen (fases)

doorlopen voordat ze op de markt

gebracht kunnen worden.

Fase I: hierbij wordt gekeken naar

de veiligheid en bijwerkingen van het

middel bij gezonde proefpersonen.

Fase II: er wordt gekeken naar de

werkzaamheid van het middel bij

patiënten. Er worden verschillende

doseringen getest.

Fase III: de werkzaamheid en veiligheid

van het middel wordt aangetoond

in een grotere groep patiënten. De

werkzaamheid wordt hierbij vergeleken

met eventuele reeds bestaande

behandelingen, of als deze niet

voorhanden is, met een placebo.

Na het succesvol doorlopen van deze

fasen kan het Europees Medicijn

Agentschap (EMA) het medicijn

officieel registreren voor gebruik.

De onderstaande Tabel 1 geeft een overzicht van de lopende fase II en III studies die

zich richten op het remmen van de groei van geografische atrofie bij LMD patiënten.

Tabel 1: Overzicht van complementremmers in actieve fase II of III studies

Naam Fase Verwachte Toedieningsroute Frequentie

afronding

GEM103 II 05-2022 Injecties in het oog Maandelijks

IONIS-FB-LRX II 10-2022 Onderhuidse injecties Maandelijks

GT005 (gentherapie) II 10-2023 Injectie onder het Eénmalig

netvlies

ANX007 II 12-2023 Injecties in het oog 1-2 maandelijks

NGM621 II 04-2023 Injecties in het oog 1-2 maandelijks

Pegcetacoplan III 01-2023 Injecties in het oog 1-2 maandelijks

Avincaptad pegol III 06-2023 Injecties in het oog 1-2 maandelijks

20 | MaculaVisie maart 2022


Thema

Fase III studies naar

complementremmers

Tot op heden zijn er maar 3

complementremmers die het stadium van

een fase III-studie hebben bereikt. De

eerste was Lampalizumab, een remmer

van complement factor D. Dit medicijn

leek in fase II-studies heel effectief, maar

helaas werd de fase III-studie voortijdig

afgebroken omdat na het eerste jaar

geen effect op de groei van de atrofie

gemeten kon worden (Ref.9).

Dit lijkt gelukkig niet te gelden voor

Pegcetacoplan (remmer van complement

factor 3, C3 in Figuur 1) en Avincaptad

Pegol (remmer van complement factor 5,

C5 in Figuur 1).

Avincaptad Pegol heeft eerder tot

een significante vertraging van

geografische atrofie-groei geleid in

een periode van een jaar in een fase II/

III studie (Ref.10). Het huidige fase III

onderzoek is naar verwachting in 2023

afgerond. Pegcetacoplan is de andere

complementremmer die succesvol fase

II heeft doorlopen. Baanbrekend waren

de tussentijdse analyses van de fase III

studies naar Pegcetacoplan die vorig

jaar naar buiten werden gebracht. Hieruit

bleek dat er na 1 jaar duidelijk minder

groei was van de geografische atrofie. In

de meest gunstige patiëntengroep kon de

groei zelfs met 26% verminderd worden

(Ref.11).

Conclusie

Tot op heden is er nog geen werkzame

behandeling voor droge LMD. De laatste

berichtgevingen rondom klinische studies

naar complementremmers zijn echter

positief en het eerste voorzichtige bewijs

dat hiermee de groei van geografische

atrofie geremd kan worden lijkt geleverd.

Toch is de route naar goedkeuring nog

lang. We zullen moeten wachten tot de

studies zijn afgerond om het effect van

deze middelen goed te beoordelen.

Het blijft daarnaast belangrijk om

het ziekteproces van LMD goed te

bestuderen, zodat we in de toekomst

ook weten welke patiënten het meeste

baat zouden hebben bij een dergelijke

behandeling. We zien uit naar de verdere

ontwikkeling van deze medicijnen en we

zijn gepast hoopvol voor de toekomst van

onze patiënten.

Referenties

1. Colijn JM, Buitendijk GHS, Prokofyeva

E, Alves D, Cachulo ML, Khawaja

AP, et al. Prevalence of Age-Related

Macular Degeneration in Europe: The

Past and the Future. Ophthalmology.

2017;124(12):1753-63.

2. Chakravarthy U, Wong TY, Fletcher

A, Piault E, Evans C, Zlateva G, et

al. Clinical risk factors for age-related

macular degeneration: a systematic

review and meta-analysis. BMC

Ophthalmol. 2010;10:31.

3. Seddon JM, Cote J, Page WF,

Aggen SH, Neale MC. The US

twin study of age-related macular

degeneration: relative roles of genetic

and environmental influences. Arch

Ophthalmol. 2005;123(3):321-7.

4. Geerlings MJ, de Jong EK, den

Hollander AI. The complement system

MaculaVisie maart 2022 | 21


Thema

in age-related macular degeneration:

A review of rare genetic variants and

implications for personalized treatment.

Mol Immunol. 2017;84:65-76.

5. Mastellos DC, Ricklin D, Lambris

JD. Clinical promise of next-generation

complement therapeutics. Nature

Reviews Drug Discovery. 2019;18(9):707-

29.

6. Qin S, Dong N, Yang M, Wang J, Feng

X, Wang Y. Complement Inhibitors in

Age-Related Macular Degeneration: A

Potential Therapeutic Option. J Immunol

Res. 2021;2021:9945725-.

7. de Jong S, Gagliardi G, Garanto A,

de Breuk A, Lechanteur YTE, Katti

S, et al. Implications of genetic

variation in the complement

system in age-related macular

degeneration. Progress in

Retinal and Eye Research.

2021;84:100952.

8. Cheng QE, Gao J, Kim BJ,

Ying G-s. Design Characteristics

of Geographic Atrophy

Treatment Trials: Systematic

Review of Registered

Trials in ClinicalTrials.gov.

Ophthalmology Retina.

2018;2(6):518-25.

9. Holz FG, Sadda SR, Busbee

B, Chew EY, Mitchell P, Tufail

A, et al. Efficacy and Safety of

Lampalizumab for Geographic

Atrophy Due to Age-Related

Macular Degeneration:

Chroma and Spectri Phase

3 Randomized Clinical

Trials. JAMA Ophthalmology.

2018;136(6):666-77.

10. Jaffe GJ, Westby K, Csaky KG,

Monés J, Pearlman JA, Patel SS, et

al. C5 Inhibitor Avacincaptad Pegol for

Geographic Atrophy Due to Age-Related

Macular Degeneration: A Randomized

Pivotal Phase 2/3 Trial. Ophthalmology.

2021;128(4):576-86.

11. Steinle NC BD. Efficacy and Safety

of Intravitreal Pegcetacoplan in GA:

Results From the Phase 3 DERBY

and OAKS Trials. Paper presented:

American Academy of Ophtalmology

annual meeting; 2021 november 15; New

Orleans, United States of America. 2021.

Advertentie

low vision & braille center b.v.

Verbeter uw verlichting! Iris Huys. Voor al uw daglichtlampen!

Iris Huys kijkt met u naar wat wél kan!

Portable Taak LED-lamp

IN 3 KLEUREN LICHT

Met deze draagbare, stijlvolle Foldi van Daylight

kunt u lang genieten van aangenaam licht.

• 30 LED’s voor gelijkmatig en comfortabel licht

• Werkt tot8uur op 3 AA-batterijen

Verlichting

Art. : 45000-45010-45020

• USB-kabel voor sluiting op aan computer

NU

€89,-

Vloerlamp Flexi Vision

van € 182,-

PERFECTE LEESLAMP

Energiesparende lamp, verbetert het contrast, zodat

u comfortabel kunt lezen zonder vermoeide ogen.

• Gebruiknaastbank, stoel of tafel

Spraak en braille

• Lampenkap en arm volledig verstelbaar

NU

€175-

Art.:31067

• Warmtewerende lampenkap, 20 Watt Daylight

Burolamp Slimline

van € 127,-

SCHADUWVRIJE VERLICHTING

Groot, helder bereik met stijlvolle, mat chrome Daylight

tafellamp voor comfortabel lezen en werken.

• Vermindert vermoeidheid van de ogen

• 11 Watt TL-buis van 60cm

• Lengte van armatuur: 95 cm

NU

€119,-

Art. : 32107

Bezoek onze website voor een compleet overzicht van onze producten

of maak een afspraak voor een bezoek aan onze showroom.

Iris Huys • Gouda • 0182 - 525 889 • www.irishuys.nl

Welkom in de showroom op afspraak, gratis parkeren voor de deur.

Of bel ons voor een deskundig advies en bestel via irishuys.nl

Iris Huys • Meridiaan 40, 2801 DA Gouda • 0182 - 525 889

www.irishuys.nl

Vergroting

ADL, sport en spel

Schilderslamp

voor hobby

van € 81,35

VOL KLEURENSPECTRUM

De perfecte Daylight-lamp voor kunstenaars die

behoefte hebben aan 20 Watt daglicht.

• Biedt ideale werkomstandigheden

NU

€75

Art. :

• Uniek Clamp-lock systeem aan de schilder

• Brede lampenkap met reflecterende coating

22 | MaculaVisie maart 2022


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: huidige

behandelingen (met nadruk op

brolucizumab (Beovu®))

Geschreven door Dr. Elon van Dijk, oogarts in opleiding, Leids Universitair Medisch Centrum

Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie

Bij de ‘natte’ vorm van leeftijdsgebonden

maculadegeneratie (LMD) ontstaat een

vaatnieuwvorming (neovascularisatie) en/

of lekkage van vocht uit de bloedvaten

in en onder de macula. Vocht kan zich

in het netvlies (maculaoedeem) of onder

het netvlies (subretinaal vocht) bevinden.

Er ontstaan klachten van het zien, zoals

het zien van een vervormd beeld of een

wazig beeld. Zie Fig. 1 en 2.

Voor natte LMD zijn injecties met

vaatgroeiremmende medicijnen in

de glasvochtruimte (intravitreale antivascular

endothelial growth factor

(VEGF) injecties) op dit moment de

aangewezen behandeling. Dit medicijn

bindt aan de VEGF receptor, waardoor

VEGF zelf geremd wordt: dit is van

groot belang om vaatnieuwvorming en

vaatlekkage tegen te gaan. Zie Fig. 3.

Avastin (bevacizumab), Eylea®

(aflibercept) en Lucentis®

(ranibizumab)

Wanneer natte LMD wordt vastgesteld

zijn intravitreale injecties met Avastin in

Nederland de aangewezen behandeling.

Avastin is een stuk goedkoper dan

Eylea® en Lucentis®, en aangetoond is

dat deze medicijnen in eerste instantie

even goed werken. De eerste injectie

dient zo snel mogelijk na de diagnose

van natte LMD, maar uiterlijk binnen 1

week gegeven te worden. De eerste

serie van 3 injecties wordt om de 4

weken gegeven.

Bovendien krijgt de patiënt een

Amslerkaart uitgereikt voor

zelfcontrole, en worden AREDS2

voedingssupplementen voorgeschreven.

Indien een patiënt rookt, is het erg van

belang dit te staken.

Eenmaal onder behandeling is het van

het grootste belang dat een patiënt

dezelfde of de volgende dag het centrum

waar hij onder behandeling is belt bij de

volgende symptomen: (toename) vlek

zien, waziger zien, en (toename) van

vervormingen. De patiënt dient dan zo

snel mogelijk, maar uiterlijk binnen 1

week onderzocht te worden door een

oogarts.

Bij goed effect van de eerste serie

injecties, namelijk duidelijke afname of

verdwijnen van vaatlekkage, wordt een

van de volgende strategieën gevolgd:

MaculaVisie maart 2022 | 23


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

• Treat and extend (T&E): trachten

het interval tussen de verschillende

intravitreale anti-VEGF injecties te

verlengen, naar bijvoorbeeld eens per 6

weken of eens per 8 weken

• Pro re nata (PRN): frequente follow-up

en opnieuw een intravitreale anti-VEGF

injectie wanneer vaatlekkage weer

optreedt

Wanneer er geen sprake is van duidelijke

afname of verdwijnen van vaatlekkage

wordt over het algemeen gekozen om

de intravitreale injecties met Avastin te

staken, en te switchen naar Eylea® of

Lucentis®. Ook van dit medicijn worden

in ieder geval 3 injecties ingepland,

waarbij er steeds 4 weken tijd tussen de

afzonderlijke injecties zit.

Effect van de al langer beschikbare

intravitreale anti-VEGF injecties op

korte termijn

Bij behandeling met intravitreale

anti-VEGF injecties stabiliseert de

gezichtsscherpte bij ongeveer 60% van

de patiënten, terwijl de gezichtsscherpte

bij ongeveer 20-30% duidelijk verbetert

(≥ 3 lijnen op de letterkaart). In de gehele

groep is gemiddeld een toename van 1-2

lijnen op de letterkaart te verwachten, in

de eerste maanden na behandeling.

Effect van de al langer beschikbare

intravitreale anti-VEGF injecties op

middellange termijn

Uit wetenschappelijke studies blijkt

bovendien dat na een periode van 2 jaar

een gezichtsscherpte (visus) van 50%

bereikt wordt bij 60-65% van de intensiefbehandelde

patiënten en bij


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

belangrijkste zijn, is aangetoond dat er

2 jaar na start van behandeling geen

verschil is tussen Beovu® en Eylea®

wat betreft gezichtsscherpte in patiënten

met natte LMD. Bovendien kon tenminste

de helft van de natte LMD patiënten, die

behandeld werden met Beovu® 6 mg,

tot week 48 met een 12 weken interval

behandeld worden (dat wil zeggen: 4

injecties in 48 weken, na een ‘oplaadfase’

van 3 keer om de 4 weken), wat een

voordeel zou kunnen bieden ten opzichte

van bijvoorbeeld Eylea®. Bovendien leek

Beovu® - in beide registratie studies

- een grotere afname van vocht in en

onder het netvlies te geven dan Eylea®,

en vaker een compleet droog netvlies.

Het is echter van belang te noemen dat

bevindingen in de dagelijkse praktijk

soms anders zijn dan uitkomsten van

genoemde registratie studies.

Bijwerkingen van Beovu®

Een onafhankelijke commissie die de

veiligheid van Beovu® in de HAWK

en HARRIER studies bestudeerde,

constateerde dat verschillende

bijwerkingen kunnen optreden na een

intravitreale Beovu® injectie:

- Risico op ontsteking in het oog (intraoculaire

inflammatie): 4,6%

- Risico op ontsteking in het oog met

gelijktijdig een ontsteking van de

bloedvaten in het netvlies (retinale

vasculitis): 3,3%

- Risico op ontsteking in het oog met

gelijktijdig een afsluiting van een bloedvat

in het netvlies (retinale vaatocclusie):

2,1%

Genoemde bijwerkingen zijn groter dan

beschreven voor intravitreale injecties

met andere anti-VEGF medicijnen, en het

risico op genoemde bijwerkingen is het

grootste in de eerste 6 maanden na start

van Beovu®.

Na het verschijnen van de registratie

studies HAWK en HARRIER verschenen

verschillende andere studies die

uitkomsten uit de dagelijkse praktijk

van intravitreale Beovu® injecties bij

natte LMD patiënten weergaven. Deze

studies vermeldden het optreden van

vergelijkbare bijwerkingen, en de getallen

in deze studies kwamen globaal overeen

met de HAWK en HARRIER resultaten.

Huidige plaats van Beovu® in de

behandeling van natte LMD

Recent heeft de Werkgroep

Medische Retina van het Nederlands

Oogheelkundig Gezelschap een

standpunt uitgebracht over de

plaatsbepaling van Beovu® in de

behandeling van natte LMD.

- Avastin eerste keus behandeling van

natte LMD

- Eylea® of Lucentis® tweede of derde

keus behandeling van natte LMD

- Beovu® vierde keus behandeling van

natte LMD

Vanwege het bovengenoemde risico

op bijwerkingen met mogelijk ernstige

gevolgen wordt geadviseerd de mogelijke

bijwerkingen met patiënten te bespreken

en ze goed te instrueren om zich extra

te laten controleren bij klachten (zoals

MaculaVisie maart 2022 | 25


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Fig. 1 Gezonde macula

toename van vlekken in het beeld, wazig

zicht). In ieder geval wordt aangeraden

de eerste 6 maanden 14-30 dagen na

iedere intravitreale Beovu® injectie

(voorafgaand aan de volgende injectie)

een controle bij de oogarts te laten

plaatsvinden.

Fig. 2 Vochtophoping onder macula

Fig. 3 Ooginjectie

Advertentie

GROOT SCHERM EN

TOCH NIET OPVALLEND!

Neem contact met ons op via 033-494 37 87 voor een demonstratie of showroombezoek

Wij leveren onder andere de

volgende producten:

Kastanjelaan 6, 3833 AN Leusden | 033-494 37 87

info@lexima-reinecker.nl 26 | MaculaVisie maart

| www.lexima-reinecker.nl

2022

beeldschermloepen / digitale handloepen

vergrotings- en spraaksoftware

brailleleesregels

loeplampen


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Natte leeftijdsgebonden

maculadegeneratie: de toekomst

Geschreven door Dr. Elon van Dijk, oogarts in opleiding, Leids Universitair Medisch Centrum

Op dit moment is de behandeling van

patiënten met ‘natte’ leeftijdsgebonden

maculadegeneratie (LMD) een van

de beschikbare soorten intravitreale

anti-vascular endothelial growth

factor (VEGF) injecties, zogenaamde

intravitreale anti-VEGF injecties. Zie

Fig. 3. Er zijn echter ontwikkelingen in

de behandelmogelijkheden voor deze

patiëntengroep.

Langer werkende intravitreale

anti-VEGF injecties

Er wordt op dit moment gewerkt aan

een nieuwe wijze waarop intravitreale

anti-VEGF injecties kunnen worden

toegediend. Bovendien zou het aantal

beschikbare anti-VEGF medicijnen in

Nederland binnenkort groter kunnen

zijn dan de 4 middelen die nu aan

patiënten met natte LMD kunnen worden

voorgeschreven.

Port delivery system

Er wordt momenteel hard gewerkt

om binnen afzienbare tijd een ‘port

delivery system’ (PDS) voor intravitreale

anti-VEGF toediening op de markt te

brengen. Een PDS moet geïmplanteerd

worden in het oog, waarna continue

medicijn afgifte vanuit dit implantaat

kan plaatsvinden – als alternatief voor

(frequente) intravitreale anti-VEGF

injecties.

Een recent onderzoek toonde aan dat

98% van de natte LMD patiënten met

een PDS slechts eens per 6 maanden

hoeft te worden behandeld middels

‘opnieuw vullen’ van het PDS, en dat

de resultaten van deze groep qua

gezichtsscherpte niet verschilden van

natte LMD patiënten die maandelijks

intravitreale anti-VEGF injecties kregen.

Dit kan veelbelovend zijn, omdat natte

LMD patiënten op deze manier mogelijk

minder frequent het ziekenhuis hoeven

te bezoeken. Echter, voor plaatsing van

een PDS moet een patiënt geopereerd

worden. Daarnaast brengt (implantatie

van) een PDS hoge kosten met zich mee,

en lijken deze patiënten een hoger risico

te hebben op bijwerkingen in vergelijking

met ‘reguliere’ maandelijkse intravitreale

anti-VEGF injecties.

Nieuwe soorten intravitreale

anti-VEGF injecties

Bovendien wordt veel werk verricht om

anti-VEGF medicijnen te ontwikkelen

die langer werken dan de medicijnen die

momenteel beschikbaar zijn.

Recent is beschreven dat maar liefst

50% van de natte LMD patiënten die

intravitreale faricimab injecties ontvingen

– een medicijn dat zowel interacteert

met VEGF -A als met angiopoietine-2 –

slechts eens per 4 maanden een injectie

MaculaVisie maart 2022 | 27


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

nodig hadden. Het effect van deze

faricimab injecties op gezichtsscherpte

was bovendien vergelijkbaar met het

effect van intravitreale Eylea® toediening

eens per 2 maanden. Patiënten die met

faricimab behandeld worden hoeven dus

mogelijk minder vaak naar het ziekenhuis

te komen dan eerder het geval was.

Ook intravitreale toediening van

conbercept – een medicijn dat

interacteert met zowel VEGF als de

placental groei factor – wordt bestudeerd.

Dit medicijn is reeds in 2013 in China

goedgekeurd voor de behandeling van

natte LMD. Echter, pas recent is er in de

Verenigde Staten een gecontroleerde

studie gestart naar de werking van

conbercept bij natte LMD patiënten.

Uitkomsten van deze studie zullen zeker

eventueel gebruik van conbercept in

Europa beïnvloeden.

Het kan nog een tijd duren voordat

de eerder genoemde nieuwe anti-

VEGF medicijnen in Nederland aan

natte LMD patiënten kunnen worden

voorgeschreven, omdat de route van

eerste ontwikkeling en de eerste studies

naar brede toepassing in de dagelijkse

praktijk lang is. Zo moeten eerst meer

patiënten worden behandeld met deze

injecties, om het effect en mogelijke

bijwerkingen te kunnen vaststellen.

Gentherapie

De laatste tijd krijgt gentherapie binnen

de oogheelkunde veel aandacht. Recent

is in Nederland gentherapie voor erfelijke

netvlies degeneratie veroorzaakt

door mutaties in het RPE65 gen

goedgekeurd. De behandeling bestaat

uit een vitrectomie, waarbij het product

Vortigene neparvovec (Luxturna®)

eenmalig onder het netvlies gespoten

wordt. Deze behandeling wordt alleen

gedaan in 1 van de 3 gespecialiseerde

centra in Nederland, en is heel duur. De

ontwikkelde gentherapie bestaat uit een

speciaal virus dat gebruikt wordt om een

goede kopie van het DNA dat aangetast

is bij een oogziekte in te brengen in de

cellen van bijvoorbeeld het netvlies.

Gentherapie in LMD behoeft nog veel

onderzoek, met name omdat LMD

niet door 1 gen mutatie (zoals de

mutatie in het RPE65 gen) veroorzaakt

wordt. Veel meer mutaties (en ook

omgevingsfactoren) zijn hierbij betrokken.

Dit maakt de ontwikkeling van een

gentherapie uitdagend.

28 | MaculaVisie maart 2022


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Rol van vitamine A

bij netvlies aandoeningen

Geschreven door drs. Catherina Li, arts-onderzoeker Radboudumc, Nijmegen,

afdeling Oogheelkunde

‘’Worteltjes zijn goed voor de ogen’’

Zo worden kleine kinderen nog

weleens aangemoedigd om deze

minder favoriete groente te eten. In

de volksmond wordt vaak gezegd dat

vitamine A goed is voor de ogen. Maar

waarom wordt dit generatie op generatie

zo verteld? Of eigenlijk, waarom klopt

dit advies niet altijd? Wat voor een rol

speelt vitamine A in onze ogen?

Het heeft alles te maken met het

proces van de verwerking van een

binnenkomende lichtstraal in het oog

naar een elektrisch signaal dat gelezen

kan worden door de hersenen. Hierbij

speelt vitamine A een belangrijke rol. In

dit proces kan er weleens wat misgaan

met een ziekte van het netvlies tot

gevolg.

Eén van de bekendste hiervan is de

ziekte van Stargardt.

Vitamine A; de route naar het oog

Vitamine A is een essentiële vitamine

die moet worden ingenomen en niet

door het lichaam zelf kan worden

aangemaakt. Bij een gevarieerd

voedingspatroon zijn supplementen

met extra vitamine A daarom vaak niet

nodig.

Vitamine A komt in verschillende

chemische vormen (derivaten) voor. In

groenten komt vitamine A voor in de

vorm van carotenoïden. Carotenoïde

is provitamine A, een voorloper van

vitamine A, en moet door het lichaam

worden omgezet naar vitamine A. Dit

stofje geeft ook de karakteristieke gele,

oranje en rode kleuren aan groente en

fruit zoals wortels, tomaten, pepers,

zoete aardappelen, mango’s en

nectarines. Ook groenten als spinazie,

broccoli en boerenkool bevatten (pro)

vitamine A, maar de kleur van het

bladgroen zorgt ervoor dat de kleur

van de carotenoïden niet zichtbaar is.

Vitamine A is goed in vet oplosbaar

en wordt met behulp van enzymen

uit de alvleesklier opgenomen door

de darmen. Een groot gedeelte wordt

vervolgens via de bloedbaan naar de

lever getransporteerd voor opslag.

Vitamine A, gebonden aan een transport

eiwit (RBP4), gaat via de bloedbaan

naar het vaatvlies in het oog (Figuur

1). Daar gaat het door het membraan

van Bruch naar het retinaal pigmentblad

(RPE) van het netvlies (Fig.1.iii). Het

membraan van Bruch is een laag

van het netvlies gelegen tussen het

vaatvlies en RPE en ondersteunt de

uitwisseling van stoffen. Het vitamine

A wordt omgezet in het vitamine A

derivaat, 11-cis-retinal dat lichtgevoelig

is en gebruikt kan worden om licht om te

zetten in een elektrisch signaal.

MaculaVisie maart 2022 | 29


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Figuur 1.

De visuele cyclus in het oog (Fig.1.i), vindt plaats achter in het netvlies (Fig.1.ii).

Uitvergroot in Fig.1.iii. een dwarsdoorsnede van het netvlies.

Staafjes en kegeltjes; van lichtstraal

naar elektrisch signaal

Fotoreceptoren zijn speciale cellen

gelegen in het netvlies, verantwoordelijk

voor de omzetting van licht in elektrische

signalen. Er zijn twee verschillende

soorten fotoreceptoren: de staafjes en

de kegeltjes. Het merendeel (95%) van

de fotoreceptoren bestaat uit staafjes.

Staafjes zijn verantwoordelijk voor het

zicht in donkere omstandigheden en voor

het zicht aan de zijkanten. Ze kunnen

geen kleur en details waarnemen.

Kegeltjes bevinden zich voornamelijk

in het centrum van het netvlies en zijn

verantwoordelijk voor het waarnemen

van kleur en voor het scherptezien,

bijvoorbeeld bij lezen en tv-kijken.

Figuur 1. De visuele cyclus vindt plaats

achter in het oog (Fig.1.i), in het netvlies

(Fig.1.ii). Uitvergroot in Fig.1.iii. een

dwarsdoorsnede van het netvlies. Vanuit

het vaatvlies wordt vitamine A vanuit

30 | MaculaVisie maart 2022


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

de bloedsomloop aangevoerd. Het

visuele pigment met vitamine A wordt

in het bijzijn van licht geactiveerd. De

fotoreceptor geeft een elektrisch signaal

naar de hersenen. In de hersenen

worden deze elektrische signalen weer

omgezet naar beeld. Gebruikt vitamine

A wordt gerecycled, waarbij vitamine A

verschillende veranderingen ondergaat

om uiteindelijk weer tot de beginstof ‘a’ te

komen (in Fig.1.iii zijn de verschillende

vitamine A derivaten geïllustreerd als

verschillende varianten van de letter A).

Dit proces vindt plaats in de fotoreceptor

en het retinaal pigmentblad (RPE).

Afvalstoffen van dit proces kunnen zich

opstapelen in het retinaal pigmentblad

(RPE) en dit kan leiden tot schade aan

het netvlies.

Het vitamine A derivaat, 11-cis-retinal,

vormt samen met opsines (lichtgevoelige

eiwitten), het visueel pigment. We

vinden rodopsine in staafjes. Blauwopsines,

groen-opsines en roodopsines

in kegeltjes. Het licht dat het

oog binnenkomt wordt opgenomen door

fotoreceptoren in het netvlies (Fig.1.iii).

Het lichtgevoelige visuele pigment

wordt geactiveerd door licht en via

verschillende stappen ontstaat er

vervolgens een elektrisch signaal dat via

de oogzenuw naar de hersenen gaat.

De hersenen zetten deze elektrische

signalen weer om naar beeld.

Opruimen van afvalstoffen

Nadat vitamine A gebruikt is om licht

door te geven in de vorm van een

elektrisch signaal, blijft er een vitamine

A derivaat (all-trans-retinal) over dat in

deze vorm niet meer bruikbaar is. Het is

niet lichtgevoelig en bovendien schadelijk

voor het netvlies. Maar dit vitamine A

derivaat kan in verschillende stappen

weer worden omgezet naar het bruikbare

vitamine A derivaat, 11-cis-retinal. En

deze stof kan vervolgens weer gebruikt

worden voor het verwerken van licht.

Deze visuele cyclische processen vinden

plaats in de fotoreceptoren (staafjes

en kegeltjes) en deels in het RPE. Het

is van belang om te onthouden dat bij

‘beeldvorming’ dus altijd afvalstoffen

worden gemaakt!

Je kan het je voorstellen als een fabriek

die een x aantal zakken afval per dag

maakt bij de productie van ‘beeld’.

Wanneer het afval niet op tijd en niet met

dezelfde snelheid wordt opgeruimd dan

stapelen de zakken afval zich op. Dit

heeft een nadelig effect op het doelmatig

functioneren van de fabriek.

Afwijkingen in de visuele cyclus

leiden tot netvlies aandoeningen

Vitamine A en alle andere componenten

in de visuele cyclus spelen dus een

essentiële rol spelen in het zien.

Afwijkingen hierin kunnen leiden tot

verschillende oogaandoeningen.

Aandoeningen waarbij een component

van de visuele cyclus niet goed

functioneert, leiden tot inefficiënte

recycling van de vitamine A derivaten en

dus tot de opstapeling van de ‘zakken

afval’.

De buitenste segmenten van kegeltjes en

staafjes worden elke 10 dagen vernieuwd.

Het oude deel wordt opgegeten

(fagocytose) en opgeruimd door de RPE

MaculaVisie maart 2022 | 31


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

cellen van het netvlies. Zo komen de

afvalstoffen in het RPE en worden ze

daar omgezet in lipofuscine. Lipofuscine

is schadelijk voor het netvlies. Met

toenemende leeftijd wordt het effectief

opruimen van de ‘zakken afval’ ook iets

minder en zal er ook wat lipofuscine

worden opgestapeld in het RPE.

De ziekte van Stargardt

Bij de ziekte van Stargardt komt deze

ophoping van lipofuscine door afname

van functionerend ABCA4 eiwit. Het

ABCA4 eiwit is een transporteiwit

dat een rol speelt in het recyclen van

vitamine A derivaten in de visuele cyclus.

Het is één van de meest voorkomende

erfelijke aandoeningen van het netvlies.

De ziekte van Stargardt komt bij circa 1

op 8.000-10.000 mensen voor. Patiënten

ontwikkelen vaak centraal verlies van het

gezichtsveld tijdens hun jeugd of vroege

volwassenheid. Echter de ziekte kan ook

op latere leeftijd tot uiting komen. De

ziekte van Stargardt wordt gekenmerkt

door ‘vlekjes’ (de stapeling van

lipofuscine) en door gebieden van atrofie

(afgestorven RPE) die op netvliesfoto’s

goed zijn waar te nemen. De symptomen

variëren van verminderd zicht, vlekken

in het zicht en achteruitgang van

het centrale zicht tot defecten in het

kleurenzien.

Naast de ziekte van Stargardt is er

nog een verscheidenheid aan andere

oogaandoeningen veroorzaakt door

afwijkingen in verschillende onderdelen

van de visuele cyclus zoals vormen van

retinitis pigmentosa, Leber congenitale

amaurosis (LCA), kegelstaaf dystrofie en

congenitaal stationaire nachtblindheid.

Therapie mogelijkheden: van minder

aanvoer van grondstoffen tot het

saboteren van de fabrieksproductie

Beperking van vitamine A inname

Bij problemen in de visuele cyclus

zijn visuele cyclus modulatoren een

voor de hand liggend aangrijpingspunt

voor therapie. Als de beschikbaarheid

van de grondstoffen van de visuele

cyclus (vitamine A derivaten) wordt

verminderd, dan wordt deze cyclus

vertraagd. De productie van de fabriek

wordt vertraagd en dus komt er minder

afval vrij. Een belangrijke bijwerking

van het vertragen van de visuele cyclus

is het vertraagd aanpassen aan de

overgang van licht naar donker (donker

adaptatie) en nachtblindheid. Dit komt

doordat een essentieel onderdeel van

het zien, het omzetten van lichtstraal

naar elektrisch signaal, ook vertraagt.

Therapieën gebaseerd op het vertragen

van de visuele cyclus zullen in theorie het

ziektebeloop vertragen, maar de ziekte

niet genezen. In het algemeen wordt

bij de ziekte van Stargardt geadviseerd

vitamine A inname te beperken. Een

hoge vitamine A inname is namelijk

een risico factor voor progressie van

de ziekte. Echter, volledig uitsluiten

van vitamine A in het dieet is ook niet

gewenst, immers voor het zien moet er

wel vitamine A beschikbaar zijn.

Een zonnebril

Daarnaast helpt het dragen van een

zonnebril. Bij muizen met de ziekte van

Stargardt is het namelijk aangetoond dat

wanneer ze zijn opgegroeid en gehouden

worden in het donker, ze geen stapeling

32 | MaculaVisie maart 2022


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

van afvalstoffen hebben. Het leven

in totale duisternis is voor een mens

natuurlijk niet mogelijk. Een zonnebril

dragen daarentegen is wel een optie.

Potentiële geneesmiddelen

(Emixustat; ALK-001; STG-001)

Er zijn verschillende geneesmiddelen in

ontwikkeling die ingrijpen in de vitamine A

cyclus en op dit moment worden getest in

klinische onderzoeken wereldwijd, maar

ook in Nederland.

Een voorbeeld van een potentieel

geneesmiddel dat de vitamine A cyclus

remt, is Emixustat dat de werking van het

eiwit RPE65 remt.

Dit eiwit (RPE65) is betrokken bij een

van de recycle stappen in het RPE naar

de lichtgevoelige 11-cis-retinal vorm

van vitamine A. Emixustat bleek in een

eerdere studie geen effect te hebben

op de groei van atrofie in patiënten m et

leeftijdsgebonden maculadegeneratie

maar gaf wel veel voorbijgaande

bijwerkingen zoals het langzamer

aanpassen van het oog aan het donker

en een kleurenzienstoornis. Momenteel

wordt de werkzaamheid van Emixustat

onderzocht bij patiënten met de ziekte

van Stargardt, omdat deze patiënten

mogelijk baat hebben bij het vertragen

van de visuele cyclus.

ALK-001 is een chemisch gemodificeerde

vorm van vitamine A waarbij een

waterstof molecuul is vervangen door de

stabielere isotoop deuterium (waterstof-2).

ALK-001 vervangt het normale vitamine

A. Deze stabielere vorm veroorzaakt

minder lipofuscine ophoping, zonder de

normale visuele cyclus te beïnvloeden.

In een studie met muizen met de ziekte

van Stargardt is de werking van ALK0-

001 aangetoond. Dit middel wordt

momenteel onderzocht bij mensen

waarbij het vergeleken wordt met een

placebo.

Vitamine A wordt gebonden aan het

transporteiwit RBP4 vervoerd in het

lichaam. RBP4 antagonisten zijn stoffen

die de plek innemen van RBP4. Minder

RBP4 kan daardoor binden aan vitamine

A. Hierdoor wordt er minder vitamine

A vervoerd naar het oog, wat leidt tot

minder opbouw van afvalstoffen. Voor

de ziekte van Stargardt wordt het middel

STG-001 onderzocht.

Voor leeftijdsgebonden

maculadegeneratie is het middel

Fenretinide onderzocht. Het zorgde voor

significante vermindering van de toename

van atrofie, maar er zijn zorgen over de

veiligheid van het middel op lange termijn.

Concluderend kunnen we zeggen

Een evenwichtige hoeveelheid vitamine A

is vereist voor het goed kunnen zien. Een

tekort of overmaat kan schadelijk zijn. Er

lopen onderzoeken naar verschillende

medicijnen die aangrijpen op

verschillende onderdelen van de visuele

cyclus, maar de werkzaamheid van deze

middelen is nog niet aangetoond.

Bij nachtblindheid kan vitamine A

aangevuld worden. Bij aandoeningen

waar er stapeling optreedt van vitamine

A afvalproducten, zoals bij de ziekte van

Stargardt, wordt een vitamine A-beperkt

dieet geadviseerd en het dragen van een

zonnebril.

Het eten van worteltjes is dus niet bij

iedereen goed voor de ogen.

MaculaVisie maart 2022 | 33


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Kunstmatige intelligentie

voor leeftijdsgebonden

maculadegeneratie

Geschreven door drs. Eric Thee, promovendus ErasmusMC, Rotterdam, afdeling

Oogheelkunde

Kunstmatige intelligentie (AI)

voor de screening, monitoring

en behandeling van patiënten

met leeftijdsgebonden

maculadegeneratie (LMD) is een

nieuwe, veelbelovende techniek

die volop in ontwikkeling is. AI

biedt oogartsen de kans patiënten

met LMD eerder te identificeren en

gerichter te behandelen.

Wat is AI?

AI is een verzamelbegrip voor

technologie die menselijke

intelligentie tracht na te bootsen met

computersystemen. De oogzorg

ontwikkelt momenteel AI algoritmen

voor de automatische beoordeling van

netvliesfoto’s. Een AI algoritme kan

uiteindelijk zelfstandig taken uitvoeren,

zoals het herkennen van een afwijking

of een ziekte. Sinds enkele jaren is ook

‘deep learning’ mogelijk. Deep learning

is een specifieke vorm van AI die

gebruikt wordt om details en complexe

patronen op foto’s te analyseren.

Een voordeel van een deep learning

algoritme is dat het naast bekende

patronen ook patronen kan herkennen

die voor mensen niet zichtbaar zijn.

Toepassingen

AI kan bij de screening van LMD

een grote rol spelen. Patiënten met

een vroege vorm van LMD hebben

vaak nog geen klachten en komen

daardoor niet bij de oogarts. Dit is

nadelig, omdat leefstijlaanpassingen

en voedingssupplementen de

achteruitgang sterk kunnen vertragen.

Daarom zijn in de afgelopen jaren in

o.a. het Erasmus MC verschillende

deep learning algoritmen ontwikkeld

die de aanwezigheid van vroege

LMD op netvliesfoto’s automatisch

kunnen detecteren. Deze laten al zeer

goede resultaten zien. Grootschalige

screening met automatische

beoordeling door deep learning

algoritmen zal het mogelijk maken

LMD eerder op te sporen, waardoor

ook eerder kan worden gestart met

leefstijlveranderingen. Een mogelijkheid

is dat funduscamera’s beschikbaar

komen bij opticiens/optometristen of

huisartsenpraktijken, zodat AI-algoritmen

direct toegepast kunnen worden. Bij

foto’s met tekenen van vroege LMD

zal het algoritme dan als uitslag een

verslag geven waarbij een advies

wordt gegeven over doorverwijzing

34 | MaculaVisie maart 2022


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

naar oogartsen en eventuele dieet- of

leefstijlaanpassing (gebruik van AREDS

voedingssupplementen). Dit klinkt

misschien als verre toekomstmuziek,

maar voor diabetische retinopathie

zijn al systemen goedgekeurd die

automatisch oogfoto’s kunnen

nemen en meteen een uitslag.

Een andere mogelijkheid is om

patiënten te screenen met behulp van

telegeneeskunde. Er wordt momenteel

gewerkt aan mobiele apps met

ingebouwde AI-algoritmen, waarbij

gebruikers een foto van hun netvlies

kunnen maken met hun telefoon en

een speciale opzetlens, waarna de app

aangeeft of er tekenen van vroege LMD

zichtbaar zijn. Dit laatste staat nog wel

in de kinderschoenen.

De analyse van subtiele veranderingen

in de tijd zal helpen bij zowel het

voorspellen van het verloop als bij

het nauwkeuring meten van het effect

van nieuwe behandelingen die in

ontwikkeling zijn.

Een voorbeeld van hoe drusen en

pigmentveranderingen in het netvlies

herkend worden door de computer is te

zien in Figuur 1.

Automatische beoordeling van

andere afwijkingen

Daarnaast zijn er ook al algoritmen

ontwikkeld om bloedingen en

andere afwijkingen in het netvlies te

analyseren op OCT-scans (echografie

van het netvlies, maar dan met licht

in plaats van geluidsgolven, Figuur

2). Deze zouden gebruikt kunnen

worden om het behandelplan bij natte

maculadegeneratie te optimaliseren en te

personaliseren.

Bovendien werken het Erasmus MC en

het Radboudumc momenteel samen

om algoritmen te ontwikkelen waarin

verschillende typen oogafbeeldingen,

zoals netvliesfoto’s en OCT-scans,

worden gecombineerd. De verwachting

is dat algoritmen hierdoor nog krachtiger

zullen worden in hun voorspelling en

Figuur 1. Automatische beoordeling van drusen op netvliesfoto’s

MaculaVisie maart 2022 | 35


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Figuur 2. Automatische beoordeling

van diverse netvliesafwijkingen op

OCT-scans. Ellipsoid loss = degeneratie

van de ellipsoïd zone (teken van droge

LMD), HTR = verhoogde transmissie

van licht onder het netvlies (teken van

droge LMD), IRF = vocht/bloed in het

netvlies (teken van natte LMD), RPE loss

= degeneratie van het retinaal pigment

epitheel (netvlies laag die verbonden

is met de staafjes en kegels), PED

= loslating van het retinaal pigment

epitheel gepaard met vocht/bloed/ander

materiaal, SDD = specifiek type van

drusen die een sterk verhoogd risico

geven op late LMD, SRF = vocht/bloed

onder het netvlies (teken van natte LMD)

nieuwe inzichten in het beloop van LMD

zullen verschaffen.

Overwegingen en beperkingen

Algoritmen voor de screening, monitoring

en behandeling van LMD zullen naar

verwachting hun intrede gaan maken

in optiekzaken, huisartsenpraktijken

en op de oogheelkundige poliklinieken.

Het is belangrijk dat zorgverleners en

patiënten niet alleen weten wat een

dergelijk algoritme kan, maar ook wat de

beperkingen zijn. Dit komt de interpretatie

van de AI-uitslagen ten goede. Een

deep learning algoritme leert patronen

herkennen door vele foto’s te analyseren.

Hierbij is het van groot belang dat foto’s

divers zijn, wat betreft de kwaliteit, de

etniciteit van patiënten, het type of model

van de camera, etc. Een algoritme

werkt namelijk alleen goed als deze

wordt gebruikt voor afbeeldingen die

gelijkaardig zijn aan de afbeeldingen

waarmee de computer “getraind” is.

Dit is momenteel nog een belangrijke

belemmering voor de toepassing van AI

in de praktijk.

Gouden standaard

Voor het trainen en testen van algoritmen

is een zéér grondig beoordeelde set

aan afbeeldingen noodzakelijk; de

zogenaamde gouden standaard. AI

algoritmen die ontwikkeld en getest zijn

door personen met veel ervaring in het

beoordelen van dit type afbeeldingen

zullen beter zijn dan die zijn beoordeeld

door onervaren mensen. Het analyseren

van oogafbeeldingen is namelijk erg

complex.

Vertrouwen, wet- en regelgeving

Een barrière voor het gebruik van

36 | MaculaVisie maart 2022


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

AI is dat de resultaten van een deep

learning algoritme vaak een ‘black

box’ zijn; de precieze werkwijze van

algoritmen is niet duidelijk, waardoor

deze dus moeilijk te controleren is. Dit

geldt met name voor algoritmen die een

diagnose stellen. Een oplossing hiervoor

is het ontwikkelen van algoritmen die

gedetailleerde ziektekenmerken kunnen

detecteren én kunnen weergeven (zie

Figuur 1 en 2). Doordat deze systemen

kunnen aangeven waarop de diagnose

is gebaseerd zijn ze makkelijker te

controleren, wat het vertrouwen voor arts

en patiënt kan vergroten.

De automatische intekening van

netvliesafwijkingen zal het voor

zorgverleners en patiënten ook

duidelijker maken waar de afwijkingen

zich bevinden en hoe deze veranderen in

de tijd.

meer een rol gaan spelen in LMDzorg.

Bovendien is de verwachting

dat AI ook ingezet zal worden voor de

analyse van andere gegevens, zoals

genetische factoren, leefstijlfactoren en

laboratoriumuitslagen die van belang

zijn voor LMD. Dit zal de oogzorg verder

personaliseren en zal helpen bij het

visualiseren van LMD-gerelateerde

oogafwijkingen, zodat de patiënt een

beter inzicht in zijn ziekte zal krijgen.

AI systemen moeten aan recent

aangescherpte Europese richtlijnen

voldoen voordat ze gebruikt mogen

worden op een polikliniek. De wet- en

regelgeving voor AI algoritmen in de

zorg zijn nog niet uitgekristalliseerd.

Wel geeft de Algemene Verordening

Gegevensbescherming (AVG) duidelijke

regels voor omgang met medische

gegevens. Medische gegevens en foto’s

moeten worden geanonimiseerd voordat

ze kunnen worden gebruikt.

Conclusie

Dankzij de snelle ontwikkelingen op

het gebied van AI zullen deze steeds

MaculaVisie maart 2022 | 37


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Netvlies-op-een-Chip:

Nieuwe technologie om

netvliesaandoeningen te

simuleren en behandelen

Geschreven door drs. Edwin van Oosten, promovendus, dr. Alex Garanto, Radboudumc,

Nijmegen, afdeling Kindergeneeskunde en Genetica, en prof. dr. Andries van der Meer,

Universiteit Twente, Enschede

Netvliesmodellen van menselijke

cellen

Het Radboudumc en de Universiteit

van Twente zijn een langdurige

samenwerking aangegaan om

netvliesmodellen gemaakt van

menselijke cellen te ontwikkelen

voor verschillende doeleinden. Deze

modellen kunnen helpen om het

mechanisme achter een ziekte te

begrijpen, maar kunnen ook gebruikt

worden om nieuwe behandelstrategieën

te testen. Binnen de onderzoeksgroepen

van Dr. Garanto (Radboudumc) en

van Dr. van der Meer (Universiteit

van Twente) wordt gewerkt aan de

ontwikkeling van een werkzaam model

van het netvlies dat kan bijdragen aan

deze missie.

De noodzaak van menselijke

netvliesmodellen

Het ontwikkelen van menselijke

modellen is noodzakelijk, omdat in

veel opzichten de diermodellen die

normaal gesproken gebruikt worden,

vaak knaagdieren zoals muizen en

ratten, niet vergelijkbaar zijn met het

menselijke oog. Zo hebben muizen

bijvoorbeeld geen gele vlek (macula),

waardoor het lastig is om ziektebeelden

waarbij de macula betrokken is na

te bootsen. Bovendien hebben veel

oogaandoeningen een genetische

achtergrond, wat betekent dat de oorzaak

van de ziekte in het DNA van de patiënt

terug te vinden is. Zeldzame ziekten

zoals erfelijke netvliesaandoeningen

worden veroorzaakt door mutaties in

het DNA in veel verschillende genen

(tot nu toe zijn er meer dan 250 genen

ontdekt). Hierdoor is het niet mogelijk

om diermodellen te creëren voor elke

specifieke mutatie. Voor meer complexe

aandoeningen, zoals leeftijdsgebonden

maculadegeneratie (LMD), is dit nog

lastiger, omdat hierbij nog meer aspecten

een rol spelen bij het ontwikkelen van

de ziekte dan alleen de genen. Een

muis is dus niet hetzelfde als een mens,

en daarom is het nodig om menselijke

modellen voor oogaandoeningen

te ontwikkelen om ziektes zoals

maculadegeneratie te onderzoeken.

38 | MaculaVisie maart 2022


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

Patiënt-specifieke stamcellen voor de

kweek van netvliesmodellen

Een alternatief voor proefdieronderzoek

is het bestuderen van menselijke

celkweekmodellen. Helaas kunnen

netvliescellen niet direct van de

patiënt afgenomen worden. In plaats

hiervan kunnen deze cellen in het

lab gemaakt worden door middel

van stamceltechnologie. Om een

celkweekmodel van het menselijke

netvlies te maken vanuit stamcellen is

veel nodig.

Allereerst is het van belang dat patiëntspecifieke

stamcellen gebruikt kunnen

worden. Patiënt-specifieke stamcellen

kunnen gemaakt worden door het

afnemen van een huidbiopt of bloed.

In het lab kunnen deze bloed- of

huidcellen vervolgens omgezet worden

naar stamcellen, door het toevoegen

van bepaalde eiwitten. Als de patiëntspecifieke

stamcellen eenmaal in kweek

zijn in het lab is het mogelijk om (bijna)

elk ander celtype te maken. Dit zijn dus

bijvoorbeeld ook cellen die te vinden

zijn in het netvlies, zoals staafjes en

kegeltjes. Deze cellen hebben dezelfde

genetische achtergrond als de patiënt

en daardoor is het mogelijk onderzoek

te doen naar de specifieke mutatie of

therapieën te testen.

Driedimensionale netvlies-

‘organoïden’ (‘mini-netvliezen’)

Vaak worden deze cellen (bijvoorbeeld

staafjes en kegeltjes) op een

tweedimensionaal vlak, als een enkele

laag op een petrischaal, gekweekt in

het lab om onderzoek te doen, maar

hier zitten een aantal beperkingen aan.

Door alleen de staafjes en kegeltjes

te maken, is het enkel mogelijk om

ziekteprocessen in deze celtypen te

onderzoeken. In het menselijke netvlies

staan deze cellen echter in contact met

veel andere celtypen, en dus geven

tweedimensionale celkweekmodellen

geen volledig beeld van het menselijke

netvlies.

Het is ook mogelijk om een

driedimensionaal celkweekmodel te

gebruiken. Hierbij worden meerdere

cellagen van het netvlies tegelijk

gekweekt, om zo een soort ‘mini-netvlies’

te maken van de patiënt-specifieke

stamcellen. Zo’n mini-netvlies wordt ook

wel een netvlies-‘organoïde’ genoemd.

Het is feitelijk een driedimensionaal

mini-orgaantje, dat dezelfde structuren

en celtypen als een menselijk netvlies

heeft. Deze netvlies-organoïden bevatten

dus niet alleen de staafjes en kegeltjes,

maar ook de cellen in het netvlies die

nodig zijn om de signalen van deze

lichtgevoelige cellen te verwerken. Het

maken van deze netvlies-organoïden is

een lang proces, dat tot wel 180 dagen

duurt. Hierbij moeten de organoïden om

de dag nieuwe voedingsstoffen krijgen

met specifieke eiwitten en moleculen om

te zorgen dat de stamcellen veranderen

in netvliescellen, en niet in andere

celtypen.

Combinatie van netvlies-‘organoïden’

en ‘vloeistof-chips’

Met behulp van technologische

ontwikkelingen worden de

driedimensionale celkweekmodellen

MaculaVisie maart 2022 | 39


Thema Preventie, behandeling en onderzoek: nu en in de toekomst deel 2

van het netvlies steeds realistischer. Zo

is het mogelijk om met zogenaamde

‘vloeistof-chips’ de gelaagde structuur

van het netvlies na te bootsen (Figuur

1). De chips bevatten verschillende

vloeistofcompartimenten die van elkaar

gescheiden zijn door membranen en

wandjes van gel-achtige substanties.

Met hun gecontroleerde bouw bieden

de chips een omgeving waarin de

gekweekte cellen weefselstructuren

kunnen vormen die overeenkomen met

het echte netvlies. Verder bieden de

vloeistof-chips de mogelijkheid om actief

vloeistofstroom, druk en beweging te

simuleren. Zo bevatten de chips zelfs

kleine bloedvaatjes, waar gecontroleerd

voedingsstoffen en medicijnen

worden toegediend met behulp van

injectiepompen.

‘Netvlies-op-een-Chip’

In de huidige samenwerking tussen

Radboudumc en Universiteit Twente is

het doel om netvlies-‘organoïden’ en

‘vloeistof-chips’ te combineren.

Zo zal het meest realistische menselijke

celkweekmodel van een netvlies ooit

worden gebouwd: een ‘netvlies-op-eenchip’

(Figuur 2). Voor dit doel worden

netvlies-‘organoïden’ gecombineerd

met het retinale pigmentepitheel (RPE,

de cellen die in contact staan met de

staafjes en kegeltjes in het menselijk

oog) en het vaatvlies, allen afgeleid van

de stamcellen van dezelfde patiënt.

Zo is het in de toekomst hopelijk

mogelijk een volledig ziektebeeld van

onder andere maculadegeneratie te

onderzoeken in een menselijk model.

Figuur 1. ‘Vloeistof-chip’ voor het

opzetten van een ‘netvlies-op-een-chip’.

© Eric Brinkhorst

Figuur 2. Schematische weergave

van de netvlies-op-een-chip (links),

en de gelijkenis met het menselijke

netvlies (midden en rechts). De staafjes,

kegeltjes, en het pigmentepitheel zijn

de meest getroffen celtypen in erfelijke

oogziekten. Figuur gemaakt met

Biorender.com.

40 | MaculaVisie maart 2022


OOGCONTACT

Dankzij donateurs kan het Oogfonds wetenschappelijk maculaonderzoek stimuleren

en financieren. Dit biedt steeds opnieuw inzichten die bijdragen aan betere behandelingen

en – in de toekomst – een oplossing bij de diagnose maculadegeneratie.

Dé nationale macula-database: MacuNED

Hoeveel mensen leven er met een

aangetaste macula? Hoeveel mensen

worden er behandeld voor een

aandoening aan de macula? Hoe

vaak komen bepaalde genetische

afwijkingen voor en bij hoeveel

mensen speelt levensstijl de grootste

rol? Allemaal vragen waar (nog) geen

antwoord op is.

Om tot betere behandelingen te komen,

is het goed om zoveel mogelijk data

te verzamelen van maculapatiënten.

Hoe meer gegevens, hoe beter de

analyse en hoopgevender de uitkomst.

MacuNED is de nieuwe database van het

Radboudumc, waarin al deze gegevens

worden verzameld. Het Oogfonds ziet de

toegevoegde waarde van deze database

en ondersteunt dit project. Het helpt

onderzoekers sneller relevante informatie

te vinden van de onderzoeksgroep. Door

dit centraal op te slaan scheelt dit veel tijd

en kunnen ze direct aan de slag met het

onderzoek zelf. Zoals het vergelijken van

gegevens, DNA-mutaties bekijken, leefstijl

en meer.

Inrichting database

Om zoveel mogelijk te kunnen leren over

het aantal patiënten in Nederland en het

verloop van macula-gerelateerde ziektes,

is een breed scala aan gegevens nodig.

Denk hierbij aan: klinische gegevens, bloedmonsters

en beelden. Klinische gegevens

worden verzameld door middel van vragenlijsten.

Deze kunnen tijdens of na een

bezoek aan een specialist ingevuld worden.

Beeldmateriaal wordt verkregen door ‘standaard’

controles of door speciale afspraken

waarbij heel specifiek een bepaald deel van

het oog in beeld wordt gebracht. Deze twee

elementen worden opgeslagen in een goed

beveiligde digitale omgeving. Dit is een

digitale omgeving, specifiek ontworpen voor

het opslaan van medische onderzoek data.

Het is een veilige en betrouwbare manier!

Bloed dat wordt afgenomen voor DNAonderzoek

en voor analyses in plasma en

serum worden opgeslagen in de Biobank

van het Radboudumc. Vooral de informatie

die uit de bloedmonsters gehaald kan

worden is cruciaal voor toekomstig

onderzoek en behandelingen. Dit maakt

MacuNED uniek in Nederland. >>

Oogfonds

MaculaVisie maart 2022 | 41


OOGCONTACT

MACULAONDERZOEK

Wie kan er bij al die gegevens

Hoe zit het met de veiligheid van de

3D-Bioprinting

persoonsgegevens? MacuNED is natuurlijk

Om niet bovenstaand zomaar toegankelijk proces tegen voor te iedereen. kunnen

gaan Hiervoor is meer gelden inzicht strenge nodig in regels die vorming en alleen van

drusen. onderzoekers Er bestaat met in het specifieke laboratorium toestemming nog

geen mogen enkel hier model gegevens dat het uit proces halen. van Daarnaast afzetten

van wordt drusen alle in data het netvlies anoniem goed opgeslagen. na kan bootsen.

Hierdoor wordt onderzoek naar LMD

ernstig belemmerd. Het doel van dit onderzoeksproject

is om een volledig gecontroleerd

model EEN NIEUW te 3D-bioprinten GEZICHT en VOOR te testen. HET OOGFONDS Hierbij

wordt Het Oogfonds de expertise heeft van een onderzoekers nieuw jasje. uit We de

biologie bestaan gecombineerd dit jaar al 75 met jaar de, en blijven recent met in de

Amsterdam tijd meegaan. UMC Met verkregen, een frisse nieuwste kijk gaan we

3D-bioprint samen met technologie. onze donateurs grote stappen

nemen. Om ervoor te zorgen dat u kunt

Dit blijven model zien zal waar om te u beginnen van houdt. bestaan En dat uit kan,

een want enkele we staan laag RPE aan cellen de vooravond (een laag van cellen grote

tussen doorbraken het netvlies als het en gaat het vaatvlies) om diagnose, die vanuit

stamcellen behandeling worden techniek. gemaakt, Investeren op een kunstmatig

oogonderzoek Bruchse membraan. maakt zichtbaar Daartussen verschil.

in

worden kunstmatige drusen geprint. Deze

drusen bevatten volledig gecontroleerde

hoeveelheden vetten, calcium en eiwitten,

zoals die ook in het oog voorkomen. Vervolgens

wordt de ontwikkeling van deze drusen

Zelf meedoen?

De voorbereidingen voor een kwalitatieve

database zijn in volle gang. Zodra de

onderzocht volgende stap en geanalyseerd gezet wordt met en relevante de databank

testen gevuld die kan in het worden, Amsterdam verschijnt UMC er beschikbaar

oproep zijn. op Hiermee oogfonds.nl. wordt het mogelijk om het

een

ziekteproces na te bootsen in een kweekbakje

☎en de verschillende therapeutische

mogelijkheden ✉ op een goed model te testen.

Voor alle netvliesaandoeningen

Het Ons team oude van ogo dr. Emri ontwikkelt een innovatief

LMD-model op kweek, dat gebruikt

kan worden om de oogziekte te begrijpen

en nieuwe therapieën te testen. De ontwikkeling

van 3D-bioprint technologie om

weefsels te maken is ook relevant voor vele

andere netvliesaandoeningen waarbij het

netvlies Hieronder schade ziet u oploopt. ons nieuwe Kortom logo. met De deze nieuwe

innovatieve huisstijl is gebaseerd technieken op komt de de vorm oplossing van een iris

van en meerdere kegeltjes oogaandoeningen de staafjes. Omringd weer een door

stapje alle mooie dichterbij. dingen die u graag wilt blijven zien.

Op de hoogte blijven van dit onderzoek?

Schrijf u in voor de nieuwsbrief van het

Oogfonds. Ga naar oogfonds.nl/nieuwsbrief

Hallo,

ik ben Iris

van het

Oogfonds

Neem ook eens een kijkje

op € de 80.000 vernieuwde naar website! maculaonderzoek dr. Yara Lechanteur

www.oogfonds.nl

Dankzij de steun van haar donateurs heeft het Oogfonds een substantiële

bijdrage van 80.000 euro kunnen leveren aan het belangrijke onderzoek van

dr. Yara Lechanteur van het RadboudUMC. Samen met haar team gaat zij

nader onderzoeken óf en wanneer het tweede oog aangedaan wordt bij natte

leeftijdgebonden maculadegeneratie.

Wilt u ook bijdragen aan baanbrekend onderzoek als dit? Aan het Oogfonds

kunt u geoormerkt geven, dan wordt uw donatie gebruikt voor maculaonderzoek.

Meer informatie hierover vind u op maculaonderzoek.nl

Blijf zien waar je

van houdt


OOGCONTACT

OOGCONTACT

MACULAONDERZOEK

DONATIEBON

JA, ik maak wetenschappelijk onderzoek naar maculadegeneratie mogelijk.

DONATIEBON

Mijn donatie komt 100% ten goede aan maculaonderzoek. U krijgt een bevestiging

Daarom machtig ik het Oogfonds om:

per e-mail (of per post

als geen e-mailadres

JA, ik maak wetenschappelijk onderzoek naar maculadegeneratie mogelijk.

éénmalig maandelijks per kwartaal jaarlijks heeft ingevuld).

Daarom machtig ik het Oogfonds om:

€ ............... af te schrijven van mijn bankrekening met IBAN-nr.:

éénmalig maandelijks per kwartaal jaarlijks

€ .................. af te schrijven van mijn bankrekening met IBAN-nr.:

Dit zijn mijn gegevens:

Dit Voornaam zijn mijn gegevens: .......................................................... M V

Achternaam ............................................................................

Straat Lid MaculaVereniging ............................................................................

Voornaam Huisnummer ............................................................................

Achternaam M V

Straat Postcode ............................................................................

Huisnummer Plaats ............................................................................

Postcode

E-mailadres ............................................................................

..........................................................................

Datum ............................................................................

Plaats ..........................................................................

E-mailadres ..........................................................................

Handtekening ...........................................................................

Datum ..........................................................................

Handtekening ..........................................................................

MaculaFonds maakt onderdeel uit

van het Oogfonds

De machtiging

opzeggen U krijgt een kanbevestiging per

eenvoudig e-mail (of via per post als geen

donateur@oogfonds.nl

e-mail adres ingevuld).

030 - 29 66 999

De machtiging opzeggen

kan eenvoudig via

Of scan de QR-code.

donateur@oogfonds.nl

Dank u wel!

030 - 29 66 999.

Stuur Of scan deze de bon iDeal-QR-code.

in een

envelop

Dank u

zonder

wel!

postzegel

naar Oogfonds,

Antwoordnummer 900,

3500

Stuur

VB

deze

Utrecht

bon in een

envelop zonder postzegel

naar Oogfonds,

Antwoordnummer 900,

3500 VB Utrecht


Advertentie

Eerste Hulp Bij Ondertitels

Ga naar

vo-box.nl

of bel

015 262 59 55

tv-ondertiteling

met Vo-box

tv-ondertiteling

standaard

Tot 2x grotere

ondertitels op tv

Super leesbaar

met hoog contrast

Vergoeding

verzekeraar

mogelijk

Ook in combinatie

met Go-box

Liever de tv-ondertiteling

laten voorlezen?

Kies dan voor de Webbox,

Go-box of Go-app.

Solutions Radio. Specialist in gesproken informatie en tv-ondertiteling voor visueel beperkten

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!