13.12.2022 Views

KIJK editie 1 - 2023 - Inkijkexemplaar

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

BLIJF DOORVRAGEN WWW.<strong>KIJK</strong>MAGAZINE.NL 1 / <strong>2023</strong> / € 6,75<br />

NIEUWE<br />

RUBRIEK<br />

Egdoms<br />

oordeel<br />

Zie pagina 12<br />

Het echte<br />

verhaal van<br />

TOP GUN<br />

EN OOK: DE WETENSCHAP NEEMT DIEREN EINDELIJK SERIEUS<br />

REPORTAGE: 24 UUR BIJ DE BRANDWEER VAN SCHIPHOL<br />

MAKEN WE ONS TERECHT ZORGEN OVER SOCIAL MEDIA?


24<br />

6 NASLEEP<br />

<strong>KIJK</strong> KORT In de veertiende eeuw zaaide<br />

de pest dood en verderf in Europa. Maar<br />

wie denkt dat we nu geen last meer ondervinden<br />

van deze pandemie, heeft het mis.<br />

En meer wetenschapsnieuws.<br />

12 GEHYPT?<br />

COLUMN Vanaf deze maand geeft journalist<br />

Rijco van Egdom elke <strong>editie</strong> zijn oordeel<br />

over de haalbaarheid van een groots plan.<br />

En onze nieuwe columnist trapt af met: de<br />

Hyperloop.<br />

14 SOCIAL SCIENCE<br />

We scrollen wat af op Facebook, Twitter en<br />

Instagram. Maar zijn al die social media wel<br />

zo goed voor ons? Onderzoeken laten zien<br />

dat het antwoord op die vraag genuanceerder<br />

is dan je zou denken.<br />

22 KORSTVORMING<br />

FAR OUT Volgens een nieuwe studie heeft<br />

de Melkweg invloed gehad op de aanmaak<br />

van de aardkorst, en daarmee op het<br />

ontstaan van onze continenten. Een gekke<br />

gedachte, of toch niet?<br />

24 BEESTACHTIG<br />

Maak kennis met een vakgebied dat steeds<br />

meer terrein wint in Nederland: de mensdierstudies.<br />

Hierin nemen wetenschappers<br />

de relatie tussen mensen en (andere)<br />

dieren onder de loep.<br />

30 GEDEGRADEERD<br />

Van ruimtepakken tot pannen en van<br />

atoombommen tot tape: teflon kent vele<br />

toepassingen. Toch heeft het imago van dit<br />

goedje door de jaren heen een flinke deuk<br />

opgelopen.<br />

34 LEVENSVRAAG<br />

INTERVIEW Waarom stierf de ene soort<br />

uit, terwijl de andere het tot op de dag van<br />

vandaag prima rooit op aarde? Die vraag<br />

staat centraal in het onderzoek van paleontoloog<br />

Melanie During.<br />

40 HEMELS<br />

IN BEELD De winnaars van de Astronomy<br />

Photographer of the Year-wedstrijd van<br />

2022 zijn bekendgemaakt, en ook dit jaar<br />

stellen de platen allesbehalve teleur.<br />

Geniet!<br />

48 HIGHTECH-HULP<br />

Een boerenbedrijf runnen is hard werken.<br />

Om de agrariërs een handje te helpen,<br />

worden er steeds meer autonome machines<br />

ontwikkeld. Van zelfrijdende tractors tot<br />

spruitjesplukkende robots.<br />

54 POPULAIR<br />

ONDERWATER ONDERVRAAGT Tijdens de<br />

coronapandemie was ze een graag geziene<br />

gast in televisieprogramma’s: Marjolein van<br />

Egmond. We spreken de immunoloog over<br />

haar carrière.<br />

56 TOP GUN<br />

TERUGVLUCHT De VS leerden tijdens de<br />

Vietnamoorlog dat zelfs de machtigste<br />

luchtstrijdkrachten konden falen. Dat inzicht<br />

leidde tot een van de meest prestigieuze<br />

militaire vliegopleidingen ter wereld.<br />

62 VEELBELOVEND<br />

Nauwkeurigere navigatie, betere microscopen,<br />

nóg preciezere atoomklokken...<br />

Sensors die gebruikmaken van effecten<br />

uit de quantummechanica moeten het<br />

allemaal mogelijk gaan maken.<br />

68 HEBBEN!<br />

TECH-TOYS Een lamp die je slaapgedrag<br />

in de gaten houdt, de snelste schoenen<br />

ter wereld, een horloge in Star Trek-stijl<br />

en meer technologische speeltjes in onze<br />

gadgetrubriek.<br />

70 HOLLANDSE HELDEN<br />

Dag en nacht staat de brandweer op Schiphol<br />

paraat om vliegtuigen en mensen in<br />

nood te helpen. Journalist Toine Kamphuis<br />

mocht op ‘snuffelstage’ en liep 24 uur mee<br />

met de luchthavenbrandweer.<br />

76 Q&A<br />

<strong>KIJK</strong> ANTWOORDT Kun je later in je leven<br />

kleurenblind worden? Wie bedacht de<br />

Hitlergroet? Wat is het verschil tussen<br />

een zee en een oceaan? En meer vragen<br />

beantwoord.<br />

79 BANGMAKERIJ<br />

COLUMN Van je angst af komen doe je<br />

door de confrontatie ermee aan te gaan.<br />

Oftewel: face your fears. Al jaren is echter<br />

bekend onder psychologen dat dit advies<br />

een mythe is, zo weet Ronald Veldhuizen.<br />

48<br />

62<br />

4 1/<strong>2023</strong>


70<br />

24<br />

14<br />

1/<strong>2023</strong> SOCIAL MEDIA • FAR OUT AARDKORST • MENS-DIER-STUDIES • TEFLON • MELANIE DURING • ASTRONOMY PHOTOGRAPHER OF THE YEAR 2022 • AUTONOME BOERDERIJ • MARJOLEIN VAN EGMOND • TOP GUN • QUANTUMSENSORS • BRANDWEER SCHIPHOL<br />

BLIJF DOORVRAGEN WWW.<strong>KIJK</strong>MAGAZINE.NL 1 / <strong>2023</strong> / € 6,75<br />

Het echte<br />

verhaal van<br />

TOP GUN<br />

EN OOK: DE WETENSCHAP NEEMT DIEREN EINDELIJK SERIEUS<br />

REPORTAGE: 24 UUR BIJ DE BRANDWEER VAN SCHIPHOL<br />

MAKEN WE ONS TERECHT ZORGEN OVER SOCIAL MEDIA?<br />

NIEUWE<br />

RUBRIEK<br />

Egdoms<br />

oordeel<br />

Zie pagina 12<br />

56<br />

70<br />

14<br />

EDITORIAL<br />

BEELD COVER: ALAMY, BEWERKING: BERT VAN DEN BROEK/IDETIF, ISTOCK/GETTY IMAGES, TOINE KAMPHUIS, SHUTTERSTOCK, WEITANG LIANG/ASTRONOMY PHOTOGRAPHER OF THE YEAR, BEELD INHOUD: SHUTTERSTOCK, ISTOCK/GETTY IMAGES, QUANTUM DELFT, TOINE KAMPHUIS, ERIK DE KLEIN<br />

KESSELER<br />

Twitloos<br />

Ik zit niet op Twitter, Instagram, Facebook of<br />

Snapchat. Zo, dat is eruit. De reden daarvoor is<br />

voornamelijk omdat ik het veel ‘gedoe’ vind.<br />

Al die verzuurde meninkjes, al dat onderlinge gehakketak,<br />

al dat ‘laten-zien-hoe-perfect-mijn-uiterlijk-en-mijn-leven-is’...<br />

En ik sta kennelijk niet<br />

alleen in mijn lichte aversie. 13,7 miljoen Nederlanders<br />

van boven de vijftien zitten weliswaar op<br />

social media, maar zo ongeveer een kwart daarvan<br />

zou het liefst hun accounts uit het raam kieperen.<br />

Hoe ouder de mens, hoe meer er afhaken. Tussen<br />

de 30 en 39 jaar ligt het percentage zelfs op 34<br />

procent. Dat ze dat niet massaal doen, heeft<br />

schijnbaar alles te maken met de gevreesde FOMO<br />

(fear of missing out ofwel bang zijn dat je iets<br />

mist), maar ook daar heb ik geen last van. Ik mis<br />

niks.<br />

Nu ben ik wel van de generatie die met de haartjes<br />

nat - zoals dat heet - op de bank de <strong>KIJK</strong> zat te lezen,<br />

in het bos hutten bouwde en met een zelfgemaakte<br />

kar van heuvels af denderde. En dus maak<br />

ik me af en toe zorgen over jongeren die, kort door<br />

de bocht, weinig anders lijken te doen dan de hele<br />

dag naar een scherm staren. Ook daar, weet ik nu<br />

dankzij het uitstekende artikel van Ronald Veldhuizen,<br />

ben ik niet uniek in. Elke generatie maakt<br />

zich zorgen over de jongere. Dat was volgens Ronald<br />

zo toen de eerste boeken het grote publiek<br />

bereikten, bij de doorbraak van de radio, de tv, de<br />

computer, computergames… en nu dus ook bij social<br />

media. Maar is de toenemende angst voor de<br />

gevolgen van social media nou wel terecht? Voor<br />

het antwoord verwijs ik je graag naar pagina 14 en<br />

verder.<br />

Nu ik toch bezig ben, wil ik ook graag jullie speciale<br />

aandacht voor een nieuwe rubriek in <strong>KIJK</strong>: Van<br />

Egdoms Oordeel. Tech-journalist Rijco van Egdom<br />

zaagt daarin allerlei grote en belangrijke technologische<br />

ontwikkelingen door en beoordeelt ze op<br />

hun haalbaarheid. Deze aflevering<br />

gaat bijvoorbeeld over de veelbesproken<br />

Hyperloop, maar<br />

op de lijst staan onder<br />

meer nog de toekomst van<br />

waterstof, de even lange<br />

als megalomane Saoedische<br />

stad The Line, vliegende<br />

taxi’s en<br />

stroom uit de<br />

ruimte. Mis dat<br />

niet, want als<br />

je nou ergens<br />

FOMO bij<br />

zou moeten<br />

voelen…<br />

André Kesseler is hoofdredacteur van <strong>KIJK</strong>.<br />

Reageren op deze column en de nieuwe <strong>KIJK</strong>?<br />

Schrijf naar info@kijkmagazine.nl.<br />

1/<strong>2023</strong> 5


GEORGIJEVIC/ISTOCK/GETTY IMAGES<br />

14 1/<strong>2023</strong>


Verslingerd<br />

aan de socials<br />

Tekst: Ronald Veldhuizen<br />

Een wereld zonder social media is<br />

ondenkbaar. Toch maken sommige mensen<br />

zich zorgen. Worden we er niet depressief van,<br />

zijn social media wel goed voor ons? Ook in de<br />

wetenschap was er even lichte paniek over,<br />

maar nieuw onderzoek laat zien dat het<br />

allemaal niet zo zwart-wit is als we dachten.<br />

Nu. Even. Niet. Social media zijn<br />

overal en altijd toegankelijk.<br />

Handig, maar soms wordt het<br />

even te veel. Er zijn al hotelketens die<br />

hun gasten helpen om te ‘detoxen’ van<br />

social media door hun smartphones in<br />

een kluis te leggen, restaurants die hetzelfde<br />

doen, en inmiddels stapelen de<br />

afkickboeken met titels als Ik maak het<br />

uit! en Iedereen verslaafd zich op.<br />

Maar de zorgen gaan soms dieper. De<br />

afgelopen tien jaar stonden de kranten<br />

vol met alarmerende koppen: social<br />

media zouden massaal onze vrije tijd<br />

opslokken en ons depressief kunnen<br />

maken. Jongeren, die immers geen wereld<br />

zonder socials kennen, groeien op<br />

als een verpeste generatie met mentale<br />

problemen, waarschuwde de Amerikaanse<br />

hoogleraar van San Diego State<br />

University en consultant Jean Twenge<br />

vijf jaar geleden al in The Atlantic.<br />

Als het echt zo erg is, staat ons iets<br />

te wachten. Want zo’n 90 procent<br />

van de Nederlanders gebruikt zowat<br />

dagelijks social media, peilde het Centraal<br />

Bureau voor de Statistiek (CBS).<br />

Wereld wijd gaat het om driekwart van<br />

de mensheid. En de ontwikkelingen<br />

gaan rap. Telkens als we denken het<br />

social-media-landschap goed te kennen<br />

– WhatsAppen is nu doodnormaal<br />

en voor veel mensen belangrijk – duikt<br />

er een nieuwe speler op, zoals TikTok<br />

of Telegram, die de boel opschudt.<br />

We zijn hoe dan ook aan social<br />

media verslingerd én we willen er<br />

blijkbaar soms vanaf. Hoe positief<br />

zijn platforms als TikTok, Snapchat<br />

en Facebook nu eigenlijk voor onze<br />

gemoedstoestand? En kun je van te<br />

veel social-media-gebruik depressief<br />

worden of valt het allemaal wel<br />

mee?<br />

1/<strong>2023</strong> 15


Galactische<br />

invloeden<br />

Natuur- en sterrenkundigen<br />

bedenken de gekste dingen bij<br />

hun poging om de kosmos beter<br />

te begrijpen. In deze rubriek<br />

elke maand een mooi voorbeeld.<br />

Ditmaal: hebben we onze eerste<br />

continenten te danken aan de<br />

spiraalarmen van de Melkweg?<br />

Tekst: Jean-Paul Keulen<br />

Volgens de meeste wetenschappers<br />

is de vorming van de aardkorst<br />

– de tot 40 kilometer dikke<br />

laag gesteente die onze planeet omhult<br />

– een puur aardse aangelegenheid. Een<br />

internationaal team van geologen en<br />

astronomen denkt daar echter anders<br />

over: volgens hen heeft het heelal ook<br />

wat in de melk te brokkelen gehad.<br />

Als de jonge aarde in zijn baan rond<br />

het centrum van ons sterrenstelsel, de<br />

Melkweg, door een spiraalarm bewoog,<br />

zou dat de aardkorstvorming namelijk<br />

een flinke boost hebben gegeven. Dit<br />

verschijnsel, zo claimt een persbericht<br />

van de Geological Society of America<br />

over het onderzoek, zou zo zelfs<br />

“geholpen hebben met de vorming van<br />

de eerste continenten”. Hoe zit dat?<br />

Niet het hele verhaal<br />

Als we 4 à 5 miljard jaar teruggaan in<br />

de tijd, zijn astronomie en geologie<br />

nog moeilijk van elkaar te scheiden.<br />

Het ontstaan van de aarde vond plaats<br />

tijdens de turbulente, jonge jaren<br />

van het zonnestelsel. Kleine objecten<br />

plakten aan elkaar tot grotere planeten,<br />

waaronder de onze. Vervolgens botste<br />

een planeet met het formaat van<br />

Mars op die proto-aarde, waarbij de<br />

maan ontstond. En toen teisterden<br />

brokstukken van die catastrofe nog een<br />

tijdlang onze planeet.<br />

Maar daarna raakte het heelal wat buiten<br />

beeld en draaide het vooral om wat er<br />

hier op aarde gebeurde. De zwaarste<br />

materialen, voornamelijk zink en ijzer,<br />

zonken naar het binnenste van de aarde<br />

en vormden daar de kern, een dichte,<br />

hete bal metaal. Daaromheen zat de<br />

mantel, een duizenden kilometers dikke<br />

laag gesteenten die langzaam afkoelde.<br />

Ondertussen stegen lichte materialen,<br />

met veel silicium, naar het oppervlak om<br />

daar de aardkorst te vormen.<br />

22 1/<strong>2023</strong>


Het mineraal<br />

zirkoon kan miljarden<br />

jaren blijven<br />

bestaan.<br />

Bovendien is eruit<br />

af te lezen waar<br />

en wanneer het<br />

ontstond. Dat<br />

maakt het tot een<br />

handig middel om<br />

de geschiedenis<br />

van onze planeet<br />

mee in kaart te<br />

brengen.<br />

SHUTTERSTOCK<br />

Alleen: is dat wel het hele verhaal?<br />

Niet volgens Chris Kirkland,<br />

aardwetenschapper aan de Curtinuniversiteit<br />

in het Australische<br />

Perth, en zijn collega’s. Zij halen tóch<br />

weer de sterrenkunde erbij – en wel<br />

sterrenkunde op behoorlijk grote<br />

schaal. Want nu gaat het niet meer<br />

alleen om wat er in het zonnestelsel<br />

allemaal op elkaar botst, maar<br />

moeten we ook uitzoomen tot de hele<br />

Melkweg: het geheel van honderden<br />

miljarden sterren waar de zon deel van<br />

uitmaakt.<br />

NASA/JPL-CALTECH/ESO/R. HURT<br />

De zon beweegt<br />

in 200 miljoen<br />

jaar rond het<br />

centrum van de<br />

Melkweg, een<br />

stelsel van honderden<br />

miljarden<br />

sterren. Daarbij<br />

haalt de zon af en<br />

toe een spiraalarm<br />

in, wat gevolgen<br />

zou<br />

kunnen hebben<br />

voor de samenstelling<br />

van de<br />

aarde.<br />

Laten we nu wat meer detail toevoegen<br />

aan dit plaatje. De Melkweg is<br />

namelijk geen egale schijf, maar heeft<br />

een aantal spiraalarmen: een soort<br />

kromme tentakels die meer sterren<br />

bevatten dan de rest van de schijf. En<br />

die tentakels bewegen minder snel<br />

rond het centrum van de Melkweg<br />

dan de zon – waardoor de zon om de<br />

zoveel tijd zo’n arm inhaalt. Oftewel:<br />

door een gebied beweegt dat relatief<br />

dichtbevolkt met sterren is.<br />

En wat voor gevolgen zou zo’n tochtje<br />

door een spiraalarm dan hebben voor<br />

onze planeet? Daar merkt vooral de<br />

Oortwolk wat van, een bolvormig<br />

reservoir van kometen dat het hele<br />

zonnestelsel omhult, ver voorbij de<br />

buitenste planeten. Door die grote<br />

afstand voelen die kometen relatief<br />

weinig van de zwaartekracht van de<br />

zon en kunnen ze dus vrij makkelijk uit<br />

hun baan getikt worden – bijvoorbeeld<br />

doordat het zonnestelsel tussen<br />

allerlei andere sterren door beweegt,<br />

terwijl het zich een weg baant door een<br />

spiraalarm.<br />

Een deel van die kometen zou dan op<br />

een ramkoers met de aarde belanden,<br />

en daarop inslaan. “En als zo’n komeet<br />

de aarde raakt,” vertelt Kirkland, “zou<br />

dat een flink deel van de mantel doen<br />

smelten. Dat gesmolten materiaal zou<br />

dan naar het oppervlak stijgen en de<br />

zaadjes vormen voor continenten,<br />

die uiteindelijk boven de oceanen uit<br />

zouden steken.”<br />

Groeispurten<br />

Leuk bedacht – maar is er ook bewijs<br />

voor? Wat Kirkland en collega’s<br />

betreft wel. Zij keken naar zirkoon,<br />

een mineraal dat bestaat uit robuuste<br />

kristallen die miljarden jaren kunnen<br />

overleven in de aarde. Bovendien bevat<br />

zirkoon wat uranium, dat na verloop<br />

van tijd vervalt tot lood. Daardoor<br />

kun je aan een zirkoonkristal aflezen<br />

wanneer het is ontstaan. Een ander<br />

ingrediënt is het element hafnium,<br />

dat veel op zirkoon lijkt en daardoor<br />

makkelijk een plekje vindt in een<br />

zirkoonkristal. Uit dat element kun je<br />

aflezen wáár het kristal is gevormd: in<br />

de aardkorst of in de mantel.<br />

Door te kijken naar het hafnium in<br />

zirkoon, afkomstig uit extreem oude,<br />

stabiele stukken aardkorst, hebben<br />

Kirkland en zijn team nu weten vast<br />

te stellen dat de aardkorst elke 170 tot<br />

200 miljoen jaar een tijdlang extra hard<br />

groeit. En die groeispurten zouden<br />

corresponderen met tochtjes van de<br />

aarde door Melkweg-spiraalarmen.<br />

Of dat ook echt zo gegaan is, is<br />

natuurlijk niet ‘bewezen’ met één<br />

enkele studie. Sowieso is het erg<br />

moeilijk om te reconstrueren welke<br />

processen miljarden jaren geleden een<br />

hoofdrol speelden bij het vormgeven<br />

van onze planeet, zegt Kirkland. Toch<br />

lijkt het geen gek idee om daarbij niet<br />

alleen naar het inwendige van onze<br />

planeet te kijken, maar ook het ons<br />

omringende heelal mee te nemen.<br />

Op ramkoers<br />

In eerste benadering kun je die<br />

Melkweg voor je zien als een schijf<br />

van sterren, die allemaal in dezelfde<br />

richting rond het centrum bewegen, als<br />

auto’s op een rotonde. Zo ook de zon,<br />

die zo’n 200 miljoen jaar doet over één<br />

rondje.<br />

Jean-Paul Keulen is wetenschapsjournalist gespecialiseerd in natuur- en<br />

sterrenkunde. Voor dit artikel raadpleegde hij de volgende literatuur:<br />

Movement of the solar system through the Milky Way’s galactic spiral arms<br />

helped form Earth’s first continents, Geological Society of America (24 augustus 2022)<br />

| Chris Kirkland e.a.: Did transit through the galactic spiral arms seed crust production<br />

on the early Earth?, Geology (23 augustus 2022).<br />

Links met meer informatie vind je op www.kijkmagazine.nl/artikel/aardkorst<br />

1/<strong>2023</strong> 23


De wetenschap<br />

dieren eindelijk<br />

24 1/<strong>2023</strong>


Tekst: Anouk Broersma<br />

Filosofen, sociologen<br />

en taalkundigen bestuderen<br />

mensen, is vaak<br />

het idee. Maar dat<br />

hoeft niet per se. Andere<br />

diersoorten en onze<br />

relaties met die dieren<br />

krijgen onder de noemer<br />

mens-dierstudies<br />

een steeds grotere rol<br />

binnen de vroegere<br />

‘menswetenschappen’.<br />

neemt<br />

serieus<br />

SHUTTERSTOCK<br />

Aan het begin van de zomer van<br />

2021 spotten bezoekers op de<br />

safariroute van Burgers’ Zoo in<br />

Arnhem meer dan alleen wilde dieren.<br />

Langs het pad stonden dertien foto’s die<br />

in de dierentuin gemaakt waren, maar<br />

allemaal met een twist: tussen de wilde<br />

beren zat een teddybeer, de zebra’s waren<br />

gefotografeerd naast stoelen met<br />

een zebraprintje, en voor het aquarium<br />

stond een haringkar. Via een enquête<br />

reageerden de bezoekers op de foto’s en<br />

beantwoordden ze vragen over hun<br />

relatie met dieren. Die relaties wisselen<br />

per situatie en kunnen strijdig zijn,<br />

vertellen ethicus Liesbeth Feikema en<br />

taalkundige Wieke Eefting van de<br />

Universiteit Utrecht: in de dierentuin<br />

bewonder je de pracht en praal van de<br />

onder waterwereld, thuis verorber je<br />

een harinkje zonder stil te staan bij de<br />

overbevissing.<br />

Feikema en Eefting organiseerden de<br />

fototentoonstelling vanuit het onderzoeksproject<br />

Dierbaar Dubbelzinnig,<br />

een samenwerking tussen CenSAS (Centre<br />

for Sustainable Animal Stewardship)<br />

van de Universiteit Utrecht, Wageningen<br />

University & Research en Koninklijke<br />

Burgers’ Zoo. De foto’s maakte Eefting<br />

zelf. Feikema: “Veel mensen vonden<br />

die foto met de viskar behoorlijk<br />

schokkend, merkten we in de nagesprekken.<br />

‘Eet ík de zee leeg?’ vroegen<br />

ze zich dan af.” Een ander plaatje dat<br />

indruk maakte: de man die een paraplubak<br />

van een echte olifantenpoot vasthoudt,<br />

met op de achtergrond de<br />

springlevende dierentuinolifan-<br />

1/<strong>2023</strong> 25


Van superplastic<br />

tot<br />

supergif<br />

30 1/<strong>2023</strong>


Blusschuim en smeerolie<br />

Het superplastic dat Plunkett ontdekte,<br />

bestaat uit twee koolstofatomen die<br />

samen verbonden zijn met vier fluoratomen.<br />

Maar koolstofatomen kunnen<br />

élk vier verbindingen aangaan. Onder<br />

de juiste omstandigheden vormen koolstof<br />

en fluor daardoor makkelijk een ken<br />

Teflon wordt in de eerste helft van<br />

de twintigste eeuw gezien als een<br />

wondermateriaal met vele toepassingen,<br />

zoals de bekende antiaanbaklaag<br />

in pannen. Inmiddels weten<br />

we dat er niet alleen maar voordelen<br />

aan kleven.<br />

Tekst: Marco van Kerkhoven<br />

Blij verrast is de chemicus die eind jaren dertig<br />

bij toeval een onverwoestbaar plastic ontdekt,<br />

bestand tegen hitte, water, vet en vuil. Tot<br />

blijkt dat dit zo handige teflon zich ophoopt in<br />

mens en milieu, en bij productie en gebruik<br />

giftige afvalstoffen oplevert.<br />

SHUTTERSTOCK<br />

Het gaat misschien wat ver om te<br />

stellen dat zonder de ontdekking<br />

van teflon – het sterke<br />

plastic dat onder meer je regenjas waterdicht<br />

maakt – de atoombom er nooit<br />

was gekomen. Maar feit is wel dat de<br />

wonderkunststof een rol speelde in het<br />

Manhattan Project. Tijdens Amerika’s<br />

poging om in het diepste geheim een<br />

atoombom te ontwikkelen, moest het<br />

splijtbare uranium-235 worden gezuiverd<br />

met het nogal agressieve goedje<br />

hex, voluit uraniumhexafluoride. En<br />

het enige materiaal dat de kleppen en<br />

pakkingen in de machines tegen hex<br />

kon beschermen, was teflon.<br />

Teflon werd een paar jaar eerder, op<br />

6 april 1938, ontdekt door de 26-jarige<br />

Roy J. Plunkett. Deze chemicus<br />

van het Amerikaanse chemiebedrijf<br />

DuPont was op zoek naar een nieuwe<br />

koelvloeistof. In een cilinder had hij<br />

het gas tetrafluor etheen (TFE) gekoeld.<br />

Hierna maakte hij het vat open en bleek<br />

het gas weg; op de bodem lag een wit<br />

poeder. De TFE-moleculen hadden, tot<br />

teleurstelling van de jonge onderzoeker,<br />

ketens met elkaar gevormd.<br />

Plunkett bekeek het poeder nog eens<br />

goed en ontdekte dat dit poly-TFE<br />

(PTFE), zoals de ketens samen zouden<br />

gaan heten, bestand was tegen hitte,<br />

water, vet en vuil, en nog wat meer<br />

voordelen had. In zijn logboek schrijft<br />

hij: “Het is thermoplastisch (het<br />

kunststof wordt bij verhitting zacht,<br />

red.), smelt bij een temperatuur die<br />

bijna roodgloeiend is en kookt weg. Het<br />

brandt zonder residu; de ontledingsproducten<br />

etsen glas.” Teleurstelling<br />

sloeg dan ook om in opwinding, want<br />

zo’n alleskunner bestond nog niet. Maar<br />

nu, zo’n tachtig jaar later, kennen we<br />

ook de duistere kant van het spul.<br />

ten van acht, negen of meer moleculen.<br />

Plak je aan een van de uiteinden van de<br />

keten een ander molecuul, bijvoorbeeld<br />

een koolwaterstof, dan krijg je een<br />

product dat zowel waterafstotende (de<br />

keten) als vetafstotende eigenschappen<br />

(de koolwaterstof) heeft.<br />

Al snel bleek het materiaal veel meer<br />

nuttige toepassingen te hebben. Zoals<br />

in de eerste maanlander, in ruimtepakken<br />

als bescherming tegen schadelijke<br />

straling, in leidingen en koppelingen,<br />

in blusschuim, en in gemalen vorm<br />

zelfs als smeerolie. Dichter bij huis vind<br />

je het als laagje op regenkleding, op<br />

gitaarsnaren en onder je computermuis<br />

(zodat die soepeltjes glijdt). Doordat<br />

ons lichaam de stof niet afstoot, zit<br />

teflon bovendien in protheses. Bekend<br />

is ten slotte de antiaanbaklaag, wat het<br />

materiaal erg geschikt maakt voor in de<br />

keuken. Een van de eigenschappen die<br />

al deze toepassingen mogelijk maakt, is<br />

het smeltpunt van teflon. Dit ligt namelijk<br />

boven de 325 graden Celsius.<br />

Bij het Amerikaanse chemiebedrijf<br />

DuPont zagen ze meteen de goede<br />

eigenschappen van de nieuwe oersterke<br />

kunststof en hoorden ze de kassa al<br />

rinkelen. Het bedrijf kreeg in 1942 het<br />

patent – dit jaar tachtig jaar geleden – en<br />

bracht het product onder de naam teflon<br />

op de markt. Tot de dag van vandaag is<br />

het een kaskraker. In de handel in teflon<br />

ging in 2020 ruim 3 miljard dollar om;<br />

dit bedrag wordt voor <strong>2023</strong> wereldwijd<br />

geschat op 3,5 miljard.<br />

Scheikundesprookje<br />

Het verhaal van Plunketts vondst laat<br />

zich vertellen als scheikundesprookje.<br />

Een schoolvoorbeeld van wat serendipiteit<br />

heet: het geluk van de toevallige<br />

ontdekking. Maar helaas zijn sprookjes<br />

meestal te mooi om waar te zijn. Want<br />

als merknaam heeft teflon dan misschien<br />

een gouden carrière gemaakt,<br />

onder de verzamelnaam poly- en<br />

perfluoralkylstoffen, of PFAS (spreek uit<br />

als peefas), hebben teflon en zijn vele<br />

chemische broertjes en zusjes inmiddels<br />

een minder glansrijk imago.<br />

Al in 1950 deed teflonproducent<br />

1/<strong>2023</strong> 31


PALEONTOLOOG MELANIE DURING:<br />

‘Als iets dramatisch<br />

gekomen, word ik<br />

34 1/<strong>2023</strong>


aan zijn eind is<br />

meteen enthousiast’<br />

1/<strong>2023</strong> 35


Astron<br />

misch<br />

vuurwerk<br />

<strong>2023</strong> staat op de stoep, en de oliebollen en appelflappen zijn<br />

al in huis gehaald. Wij luiden dit nieuwe jaar echter niet in<br />

met vuurpijlen en duizendklappers, maar met spetterende<br />

platen uit de Astronomy Photographer of the Year-wedstrijd.<br />

Tekst: Naomi Vreeburg<br />

HU ZIHUI/ASTRONOMY PHOTOGRAPHER OF THE YEAR 2022<br />

40 1/<strong>2023</strong>


Aan top<br />

Minder bekend dan de Mont Blanc en de Mount Everest, maar zeker niet minder<br />

mooi: Namjagbarwa, een bijna 8000 meter hoge berg in het oosten van Tibet.<br />

Namjagbarwa betekent ‘speer die door de lucht stoot’, maar op dit kiekje lijkt het<br />

alsof er tientallen speren naar beneden schieten. In werkelijkheid zie je de lichtsporen<br />

die sterren hebben achtergelaten boven de besneeuwde bergtop. Met deze<br />

samengestelde foto sleepte de Chinese fotograaf Hu Zihui de eerste prijs in de<br />

wacht in de categorie ‘Skyscapes’. En meer dan terecht; wat een plaatje.<br />

1/<strong>2023</strong> 41


Hoge<br />

voor dog<br />

U.S. DEFENSE IMAGERY<br />

56 1/<strong>2023</strong>


Tekst: André Kesseler<br />

Amerikaanse vliegtuigen werden in<br />

de eerste jaren van de Vietnamoorlog<br />

bij bosjes uit de lucht gehaald tijdens<br />

luchtgevechten. Om hun vliegers daar<br />

beter op voor te bereiden, richtten de<br />

VS de meest prestigieuze militaire<br />

vliegopleiding ter wereld op. In deze<br />

aflevering van Terugvlucht: het<br />

verhaal achter het échte Top Gun.<br />

school<br />

fighters<br />

n De Fighter Weapons School, beter<br />

bekend als Top Gun, gebruikte voor<br />

de opleiding verschillende toestellen,<br />

waaronder de Douglas A-4 Skyhawk (de<br />

twee achterste toestellen). Later kwamen<br />

daar geavanceerdere toestellen als<br />

de F-16 Viper (de voorste twee) en zelfs<br />

echte Russische MiG’s bij om de trainingen<br />

zo realistisch mogelijk te maken.<br />

Met zowel bommen als luchtdoelraketten onder hun<br />

F-4 Phantom waren Randy ‘Duke’ Cunningham en<br />

zijn backseater, radarofficier Willie Driscoll,<br />

op gestegen van het vliegdekschip USS Constellation. Samen<br />

met tientallen andere Amerikaanse marinetoestellen<br />

moesten ze een rangeerterrein bij de Noord-Vietnamese<br />

havenstad Haiphong aanvallen.<br />

Nadat Cunningham zijn bommen had afgeworpen, bleef<br />

hij boven het doelwit rondcirkelen om de vliegtuigen te<br />

beschermen die nog bezig waren met hun aanval. En dat<br />

was maar goed, want er verschenen vijandelijke MiG-17’s.<br />

Al gauw wist Cunningham zich achter een van deze<br />

machines te manoeuvreren, waarna hij die met een hittezoekende<br />

raket uitschakelde.<br />

Toen zag hij dat een andere F-4 door drie MiG-17’s werd<br />

belaagd. Hij schoot het toestel te hulp en haalde opnieuw<br />

een tegenstander neer. Dat was nog niet het einde van het<br />

gevecht. Een MiG-17 kwam frontaal op hem af. Nadat de<br />

vliegtuigen langs elkaar waren geraasd, maakte Cunningham<br />

een scherpe bocht om de Noord-Vietnamees weer in<br />

het vizier te krijgen. Maar de MiG was aanzienlijk wendbaarder<br />

dan de Phantom en zat er al snel op slechts honderd<br />

meter achter.<br />

Cunningham besloot ‘verticaal te gaan’: loodrecht omhoog.<br />

Dat kon de F-4 dankzij zijn veel krachtigere motoren langer<br />

volhouden dan de MiG-17. Die moest de steile klim dan ook<br />

afbreken, wat Cunningham de gelegenheid gaf om achter<br />

hem aan te duiken en hem met een raket te raken. Brandend<br />

stortte het vijandelijke toestel neer.<br />

Aangezien Cunningham tijdens twee eerdere missies al een<br />

MiG-21 en een MiG-17 had neergehaald, bracht hij met deze<br />

drie overwinningen, behaald op 10 mei 1972, zijn totaal op<br />

vijf. Daarom mocht hij zich nu een ace noemen en was hij<br />

de eerste Amerikaanse gevechtsvlieger in de Vietnamoorlog<br />

die deze felbegeerde status bereikte.<br />

Geen wonder dat ‘Duke’ Cunningham later dat jaar werd<br />

gevraagd om instructeur te worden op een basis in Californië.<br />

Daar kregen marinepiloten een speciale opleiding die<br />

ze meer bedreven moest maken in het voeren van luchtgevechten.<br />

Maar zelf was hij ook een student geweest van<br />

deze United States Navy Fighter Weapons School, beter<br />

bekend als Top Gun.<br />

1/<strong>2023</strong> 57


‘Binnen drie<br />

zijn we bij<br />

vliegtuig<br />

TOINE KAMPHUIS<br />

70 1/<strong>2023</strong>


Tekst: Toine Kamphuis<br />

Van een noodlanding of een<br />

voorzorgslanding tot het koelen van<br />

oververhitte remmen, een medisch<br />

noodgeval of een andere melding:<br />

gemiddeld is er op Schiphol één<br />

vliegtuigincident per week en zijn<br />

er tal van andere meldingen. De<br />

luchthavenbrandweer rukt hiervoor<br />

uit. Hoe dat gaat? <strong>KIJK</strong>-verslaggever<br />

Toine Kamphuis liep mee met een<br />

24-uursdienst.<br />

minuten<br />

een<br />

in nood’<br />

Het is acht uur ’s ochtends. Een nieuwe dienst start bij<br />

Post Sloten, een van de drie brandweerposten op<br />

Schiphol. Post Sloten is de grootste en meest centraal<br />

gelegen post. Airport Fire Officer Marcel de Kreij geeft een<br />

briefing aan zijn collega’s. De incidenten van de vorige diensten<br />

komen kort ter sprake, evenals het weer, de verwachte<br />

drukte vandaag en bijzonderheden van technische aard, zoals<br />

werkzaamheden op en rond het vliegveld.<br />

In totaal werken er bij de luchthavenbrandweer van Schiphol<br />

138 brandweermannen en acht brandweervrouwen. Vandaag,<br />

vanavond en vannacht komt daar iemand bij: ik loop mee met<br />

een 16-koppige ploeg die dienst heeft op Post Sloten.<br />

Ik ben benieuwd wat me deze 24-uursdienst te wachten staat.<br />

Maar dat geldt ook voor de ervaren brandweerlieden. “Onzekerheid<br />

is voor ons dagelijkse kost”, zegt De Kreij. “Soms heb<br />

je drie 24-uursdiensten in een week waarbij er helemaal niets<br />

gebeurt. En soms zijn er drie vliegtuigincidenten op één dag.”<br />

De intercom van Post Sloten verstoort al vrij snel de rust. Een<br />

roffelend geluid van voetstappen vult de gangen: zes brandweerlieden<br />

sprinten de garage in. Hier staan drie crashtenders<br />

gereed: hightech-voertuigen voor vliegtuigbrandbestrijding.<br />

In één vloeiende beweging trekken de mannen hun brandweerpak<br />

aan en nemen per tweetal plaats in een voertuig.<br />

Begeleid door een commandowagen rijden de crashtenders<br />

de kazerne uit. Ruim 110.000 kilo aan materieel komt in<br />

beweging.<br />

Ik rijd mee op de tweede crashtender. Vanaf de middenpositie<br />

achter de chauffeur en de bijrijder – die de taak heeft het<br />

radioverkeer te verzorgen en de blusapparatuur te bedienen<br />

– heb ik het perfecte overzicht. Via de taxibaan draaien de<br />

crashtenders baan 27 op en rijden in volle vaart richting het<br />

begin ervan. Daar aangekomen geeft de stopwatch 2 minuten<br />

en 31 seconden aan. Missie geslaagd; de brandweer is binnen<br />

de wettelijk vastgestelde aanrijdtijd van drie minuten op de<br />

gesimuleerde plek des onheils. Want dit was een oefening.<br />

Om iedereen scherp te houden vinden dit soort tests een<br />

keer per week plaats.<br />

1/<strong>2023</strong> 71

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!