23.10.2018 Views

182007_preprint his ZR_mntaz

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

2019<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

ZAPOWIEDŹ PODRĘCZNIKA<br />

1


LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

HISTORIA LICEUM I TECHNIKUM<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES PODSTAWOWY ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Plansze interaktywne są pomocą dydaktyczną najwyższej jakości.<br />

To nowy standard merytoryczny nauczania.<br />

Stanowią idealne narzędzie multimedialne do prezentacji<br />

treści edukacyjnych zawartych w obowiązującej podstawie programowej.<br />

Doskonale poszerzają wiadomości uczniów i czynią lekcje atrakcyjnymi.<br />

Plansze interaktywne to również znakomity sposób na utrwalanie<br />

i powtarzanie zdobytej wiedzy.<br />

Dowiedz się więcej. Zapoznaj się z pozostałymi planszami:<br />

wsip.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

infolinia: 801 220 555<br />

© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne<br />

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA, Aleje Jerozolimskie 96, 00-807 Warszawa<br />

KRS: 0000595068<br />

ZAKRES PODSTAWOWY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Poznaj podręczniki<br />

i materiały<br />

na rok szkolny<br />

2019/2020<br />

Najnowsza oferta WSiP została<br />

przygotowana specjalnie z myślą<br />

o nauczycielach szkół ponadpodstawowych,<br />

którzy będą uczyć od 2019 r. wg nowej<br />

podstawy programowej*. Naszym celem<br />

jest dostarczenie nauczycielom wiedzy<br />

na temat zmian w oświacie oraz<br />

wyposażenie ich w narzędzia ułatwiające<br />

pracę z nową podstawą programową.<br />

W najbliższym czasie otrzymasz:<br />

Egzemplarz testowy<br />

Reforma 2019<br />

2019<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

HISTORIA<br />

1<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

MULTIBOOK<br />

planszeinteraktywne.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

1<br />

1<br />

HISTORIA ● MULTIBOOK<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES PODSTAWOWY ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

HISTORIA 1<br />

MULTIBOOK<br />

Poradnik nauczyciela<br />

NA DOBRY START –<br />

zakres rozszerzony <br />

Egzemplarz testowy<br />

podręcznika – zakres<br />

rozszerzony <br />

Podręcznik dopuszczony<br />

do użytku szkolnego –<br />

zakres rozszerzony <br />

Multibook – wersja<br />

demonstracyjna <br />

Ponadto do Twojej dyspozycji:<br />

BONUS<br />

100-LECIE<br />

ODZYSKANIA<br />

NIEPODLEGŁOŚCI<br />

PRZEZ POLSKĘ<br />

okiem<br />

twórców<br />

komiksu<br />

PADEREWSKI<br />

W BIAŁYM DOMU<br />

MATERIAŁ METODYCZNY:<br />

- fragment komiksu 100 na 100.<br />

Antologia komiksu na stulecie<br />

odzyskania niepodległości<br />

- scenariusz lekcji<br />

Scenariusz lekcji<br />

na 100-lecie odzyskania<br />

niepodległości <br />

Spotkania z ekspertami <br />

E-konferencje<br />

przedmiotowe <br />

Bieżące wsparcie<br />

Twojego konsultanta<br />

edukacyjnego <br />

Zapewnij sobie już teraz bezpieczeństwo i komfort pracy!<br />

Zapisując się do programu, zyskasz narzędzia i materiały, które dostarczą Ci wiedzę,<br />

ułatwią pracę z nową podstawą programową oraz uatrakcyjnią Twoje lekcje.<br />

Szczegóły wewnątrz – s. 16<br />

Dołącz do programu<br />

* art. 47 ust. 1 pkt 1 lit. c, d i g ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo Oświatowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 59, 949 i 2203)<br />

Skontaktuj się z konsultantem edukacyjnym WSiP i dowiedz się więcej!


Drodzy Nauczyciele<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

SPIS TREŚCI<br />

.........................<br />

............................................3<br />

<br />

.................................................4<br />

<br />

..............................................6<br />

<br />

Historia ............................................................7<br />

...... <br />

........... <br />

........... <br />

..................... <br />

.............................


Sytuacja<br />

<br />

od roku<br />

2019/2020<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

CO TO OZNACZA W PRAKTYCE?<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

PRZEPROWADZIMY CIĘ PRZEZ WSZYSTKIE LATA REFORMY!<br />

3-letnie liceum<br />

4-letnie technikum<br />

4-letnie liceum<br />

5-letnie technikum<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3 4<br />

<br />

<br />

4<br />

<br />

<br />

<br />

Harmonogram wprowadzenia nowego ustroju szkolnego na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. (Dz. U. z 2017 r., poz. 59,<br />

949 i 2203).


Pewność<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Jakość<br />

Bezpieczeństwo<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Profesjonalizm<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Bieżące wsparcie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

* nowa podstawa programowa<br />

3


Analiza nowej podstawy programowej<br />

ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAW<br />

PROGRAMOWYCH DO HISTORII Z 2012 I 2018 ROKU –<br />

ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Podczas porównywania podstaw programowych z <strong>his</strong>torii w zakresie rozszerzonym: obowiązującej jeszcze<br />

w trzyletnim liceum i czteroletnim techniku (weszła w życie w 2012 r.; DzU 2012, poz. 977) oraz tej, która będzie<br />

obowiązywała w czteroletnim liceum i pięcioletnim technikum od 2019 r. (podpisana przez minister edukacji<br />

30 stycznia 2018 r.), trzeba pamiętać, że stara podstawa programowa była przygotowana tylko do kształcenia<br />

w zakresie rozszerzonym, ponieważ <strong>his</strong>torii w zakresie podstawowym nauczano w zupełnie innym systemie<br />

(patrz: analiza poziomu podstawowego). Natomiast w nowej podstawie programowej zakres rozszerzony<br />

z <strong>his</strong>torii jest uzupełnieniem zakresu podstawowego. Wydłużenie okresu nauki w liceum do 4 lat i możliwość<br />

wprowadzenia rozszerzenia od pierwszej klasy powodują, że jest więcej czasu na realizację programu, może<br />

on więc być obszerniejszy, co uwidacznia się w wymaganiach szczegółowych.<br />

Różnice pomiędzy starą a nową podstawą programową<br />

Stara podstawa programowa<br />

Nowa podstawa programowa<br />

Adresat<br />

Uczeń klasy drugiej i trzeciej liceum ogólnokształcącego oraz klasy<br />

drugiej, trzeciej i czwartej technikum<br />

Uczeń liceum ogólnokształcącego i technikum<br />

Nie podano liczby godzin w tygodniu, należy zrealizować 240 godzin<br />

w ciągu 2 lat<br />

Liczba godzin w cyklu kształcenia<br />

14 godzin w cyklu kształcenia. Nie rozpisano podziału godzinowego<br />

na klasy<br />

Liczba godzin przeznaczonych na poszczególne zagadnienia<br />

Nie podano liczby godzin, które trzeba poświęcić na poszczególne<br />

zagadnienia z podstawy programowej<br />

Zakres treści<br />

Nie określono liczby godzin, które trzeba poświęcić na poszczególne<br />

zagadnienia z podstawy programowej.<br />

Podano zalecenia, które epoki omawiać w poszczególnych klasach,<br />

np. w klasie pierwszej: starożytność i średniowiecze<br />

42 działy obejmujące całą <strong>his</strong>torię, w tym 16 działów dotyczących<br />

<strong>his</strong>torii Polski<br />

59 działów obejmujących całą <strong>his</strong>torię, w tym 30 działów dotyczących<br />

<strong>his</strong>torii Polski<br />

4 AUTOR: Agnieszka Żuberek


Analiza nowej podstawy programowej<br />

Porównanie celów kształcenia i treści nauczania – wymagania<br />

szczegółowe<br />

Stara podstawa programowa<br />

We wstępie sformułowano efekty kształcenia ogólnego i zadania<br />

szkoły w w liceum i technikum<br />

Nowa podstawa programowa<br />

We wstępie sformułowano efekty kształcenia ogólnego i zadania<br />

szkoły w liceum i technikum. Dodatkowo w odniesieniu do każdego<br />

przedmiotu nauczania wymieniono szczegółowe efekty kształcenia<br />

i zwrócono uwagę na cele wychowawcze oraz kształtowanie postaw<br />

Wymagania ogólne<br />

Cele kształcenia w zakresie chronologii, analizy i interpretacji <strong>his</strong>torycznej oraz tworzenia narracji <strong>his</strong>torycznej są takie same<br />

–<br />

W analizie i interpretacji <strong>his</strong>torycznej pojawia się dodatkowo zdanie:<br />

„Uczeń ugruntowuje potrzebę poznawania przeszłości dla rozumienia<br />

współczesnych mechanizmów społecznych i kulturowych”<br />

Wymagania szczegółowe<br />

Wymagania sformułowano tylko dla zakresu rozszerzonego<br />

Wymagania sformułowano ogólnie, np. „Uczeń opisuje rozwój terytorialny<br />

państwa polskiego w X–XII w.”<br />

–<br />

Zjawiska są porównywane wielopłaszczyznowo, np. „Uczeń charakteryzuje<br />

proces demokratyzacji społeczeństw międzywojennych<br />

i ustrojów politycznych z uwzględnieniem następstw I wojny światowej,<br />

przemian cywilizacyjnych, w tym kultury masowej”<br />

Obowiązują wszystkie wymagania z zakresu podstawowego i dodatkowe<br />

– z zakresu rozszerzonego<br />

Wymagania dotyczące okresu do XVIII w. sformułowano tak jak poprzednio,<br />

np. „Uczeń opisuje zmiany terytorialne państwa polskiego<br />

w X–XII w.”, dodano jednak bardziej szczegółowe wymagania, np.<br />

„charakteryzuje spór Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem”<br />

Wymagania dotyczące okresu od XVIII do XX w. sformułowano bardziej<br />

szczegółowo (wymienia się konkretne wydarzenia, np. przebieg<br />

wojny w obronie Konstytucji 3 maja) i jest ich więcej w porównaniu do<br />

starej podstawy programowej.<br />

Wymagania są skonkretyzowane, pojawia się więcej miejsc i nazwisk,<br />

szczególnie dotyczy to okresu powstań narodowych i wojen (np. Julian<br />

Filipowicz, Zygmunt Rumel, Kostiuchnówka, Krzywopłoty)<br />

Zjawiska są porównywane wielopłaszczyznowo, np. „Uczeń wyjaśnia<br />

wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania XVII-wiecznych<br />

konfliktów Rzeczypospolitej”. W przypadku XX w. położono nacisk<br />

na kwestie polityczne i ideologiczne, np. „Uczeń wyjaśnia rolę ideologii<br />

w systemach totalitarnych i zjawisko kultu jednostki”<br />

Wymagania szczegółowe<br />

Zjawiska są porównywane między sobą, np. I i II wojna światowa<br />

Zjawiska rzadko są porównywane między sobą, brak porównania<br />

I i II wojny światowej w wymaganiach<br />

Po każdym okresie <strong>his</strong>torycznym następuje zestawienie najważniejszych wydarzeń z dziejów Polski z wydarzeniami w Europie i na świecie<br />

W nowej podstawie programowej znalazły się jeszcze warunki i sposób realizacji treści: zachęca się nauczyciela<br />

do przedstawiania różnego rodzaju źródeł z wykorzystaniem technologii informatyczno-komunikacyjnych<br />

(TIK), do wprowadzania pozalekcyjnych form edukacji <strong>his</strong>torycznej (wycieczki do muzeów i miejsc<br />

pamięci: Muzeum Powstania Warszawskiego, Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu,<br />

Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, konkursy<br />

etc.) oraz do „maksymalnej personalizacji przeszłości”, np. przez pokazywanie dokumentów audiowizualnych.<br />

5


Nowa podstawa programowa – wsparcie WSiP<br />

<br />

<br />

<br />

ZMIANA<br />

<br />

<br />

<br />

W PRAKTYCE<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

WSPARCIE WSiP<br />

Za mieszczone<br />

<br />

<br />

– <br />

Fakty, , – oraz od-<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

ZMIANA<br />

W PRAKTYCE<br />

WSPARCIE WSiP<br />

<br />

<br />

programowej,<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Zainteresowanie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

ZMIANA<br />

Przeznaczenie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

W PRAKTYCE<br />

Opracowanie<br />

<br />

<br />

WSiP proponuje<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

WSPARCIE WSiP<br />

6


2019<br />

<br />

2019<br />

Nowa<br />

podstawa<br />

programowa<br />

od 2019 / 2020<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

<br />

<br />

1 1<br />

1<br />

<br />

W SERII RÓWNIEŻ<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

1 2<br />

3<br />

4<br />

<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

2<br />

3<br />

4<br />

7


2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

HISTORIA<br />

<br />

1 1<br />

1<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

17 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

W III w. n.e. doszło do destabilizacji władzy cesarskiej.<br />

Wybuchały liczne wojny domowe. O tym, kto obejmie<br />

cesarski tron, decydowało przede wszystkim poparcie<br />

wojska. Poszczególne armie obwoływały cesarzami swo-<br />

<br />

<br />

<br />

ich dowódców (tzw. cesarze wojskowi), którzy walczyli<br />

z pretendentami popieranymi przez inne oddziały.<br />

Ponadto dochodziło do buntów prowincji, których<br />

władze uznawały, że same łatwiej niż cesarz poradzą<br />

sobie z obroną przed zewnętrznymi wrogami atakujący-<br />

mi imperium. Kiedy następowało wzmocnienie pozycji<br />

cesarzy, w prowincjach przywracano rzymską władzę.<br />

Kryzys polityczny imperium zbiegł się ze wzrostem<br />

zagrożenia zewnętrznego. Silne plemiona germańskie e –<br />

w poszukiwaniu łupów oraz dogodnych miejsc do osiedlenia<br />

– zaczęły atakować i przekraczać rzymskie granice na<br />

Renie i Dunaju. Na wschodzie Rzymianie ponosili z kolei<br />

klęski w starciach z odrodzonym państwem perskim. Pod<br />

wpływem zaburzeń politycznych i wojen zmniejszyła się<br />

liczba ludności imperium. Spadły wpływy do skarbu państwa,<br />

a jednocześnie rosły koszty utrzymania armii. Aby<br />

zyskać więcej środków, władcy obniżali zawartość kruszcu<br />

(szlachetnego metalu) w monetach. Prowadziło to do<br />

inflacji. Podupadało zarówno rolnictwo, jak i gospodarka<br />

miejska. Na domiar złego w połowie III w. n.e. cesarstwo<br />

doświadczyła trwająca ok. 20 lat zaraza.<br />

Inflacja inflatio <br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

17. Upadek Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie<br />

Reformy Dioklecjana<br />

Opanowanie kryzysu wymagało głębokich reform politycznych,<br />

których wprowadzenia podjął się cesarz<br />

Dioklecjan (panował 284–305 n.e.). Ustanowiona<br />

przez niego nowa forma ustroju została nazywana dominatem,<br />

ponieważ władca przestał być odtąd „pierwszym<br />

obywatelem” (princeps<br />

s), a stał się „panem” ( dominus).<br />

Cesarz sprawował nieograniczoną władzę przy pomocy<br />

rozbudowanego, wielostopniowego aparatu urzędniczego.<br />

Dioklecjan uznał, że sprawne zarządzanie cesarstwem<br />

wymaga podziału najwyższej władzy między cztery osoby.<br />

Taki sposób sprawowania rządów określano mianem<br />

tetrarchii (łac. tetra – cztery).<br />

Reforma administracji objęła również prowincje, których<br />

liczba została znacznie zwiększona. Wprowadzono<br />

też nową jednostkę podziału terytorialnego – diecezję,<br />

skupiającą kilka prowincji. Zdecentralizowanie władzy<br />

miało poprawić działanie administracji.<br />

Dioklecjanowi udało się też zreformować system<br />

podatkowy i monetarny cesarstwa. Dzięki temu zyskał<br />

środki na powiększenie armii oraz lepsze wynagradzanie<br />

żołnierzy i urzędników. Wkrótce jednak nowo wprowadzone<br />

podatki okazały się nadmiernym obciążeniem dla<br />

mieszkańców imperium.<br />

<br />

Tetrarchia<br />

W zamyśle Dioklecjana państwem miało rządzić<br />

dwóch augustów (po jednym na Wschodzie<br />

i Zachodzie). Każdy z nich miał mieć do pomocy<br />

następcę zwanego cezarem. Po upływie 20 lat<br />

augustowie mieli usunąć się z życia politycznego<br />

i oddać pełnię władzy cezarom, którzy w ten sposób<br />

stawali się nowymi augustami. Jednocześnie<br />

powinna była nastąpić nominacja nowych cezarów,<br />

którzy mieli awansować na augustów za kolejne<br />

20 lat itd. Pomimo początkowych sukcesów system<br />

władzy wprowadzony przez Dioklecjana okazał<br />

się niewydolny. Przetrwał do 324 r. n.e., kiedy<br />

to w wyniku zwycięskiej wojny domowej został<br />

zlikwidowany przez Konstantyna Wielkiego.<br />

38<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

? -<br />

<br />

-<br />

<br />

-<br />

<br />

? <br />

<br />

39<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

8


Łuki triumfalne i upamiętniające<br />

W okresie cesarstwa Rzymianie wznosili łuki triumfalne,<br />

które miały upamiętniać sukcesy militarne<br />

odnoszone przez władców. Pierwszym cesarzem, na<br />

polecenie którego to uczyniono, był August. Łuki<br />

triumfalne mogły się znajdować wyłącznie w stolicy<br />

imperium, ponieważ tylko tam celebrowano triumfy<br />

– uroczyste pochody zwycięskich wodzów i żołnierzy<br />

powracających z wojennych kampanii. Poza stolicą<br />

wznoszono natomiast tzw. łuki upamiętniające<br />

(kommemoratywne), by uczcić zwycięstwa wojenne<br />

albo inne ważne wydarzenia lub osoby. Budowle<br />

takie przetrwały do dziś w samym Rzymie, a także<br />

w niektórych miasta położonych na dawnym obszarze<br />

imperium. W czasach nowożytnych nawiązywano<br />

do antycznej formy łuku triumfalnego. Najsłynniejszą<br />

taką budowlę zaczęto wznosić w 1806 r. w Paryżu<br />

z inicjatywy Napoleona Bonapartego.<br />

<br />

? <br />

<br />

BIOGRAM<br />

MAREK TULIUSZ CYCERON<br />

(106–43 p.n.e.)<br />

<br />

-<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

T <br />

<br />

w sekcjach , zwraca<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Sekcja ukazuje, jak poznawanie<br />

<br />

<br />

<br />

W<br />

<br />

informacje<br />

<br />

<br />

<br />

Od czasów Cyrusa Wielkiego<br />

król perski ucho-<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

go „”).<br />

-<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

–<br />

<br />

<br />

W <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Cywilizacjacivilis – obywatelski) –<br />

-<br />

<br />

• -<br />

<br />

<br />

• -<br />

-<br />

<br />

<br />

• -<br />

<br />

<br />

9


2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

1 1<br />

HISTORIA<br />

<br />

1<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

[1.] Lucjusz Korneliusz Scypion Brodaty, syn Gnejusza,<br />

mąż wielkiej siły i mądrości, którego piękność jak najbliższa<br />

była cnotom, był pośród was edylem, konsulem i cenzorem.<br />

Zdobył Taurazję, Cisaunę i całe Samnium, podbija<br />

całą Lukanię i uprowadza stamtąd zakładników.<br />

[2.] Mąż ten, Lucjusz Scypion, był jak większość to przy-<br />

zna, najlepszym spośród dobrych w Rzymie. Syn Brodatego.<br />

Był pośród was edylem, konsulem i cenzorem. On to<br />

zdobył Korsykę wraz z miastem Aleria, ofiarował bóstwom<br />

burz świątynię, jak na to zasłużyły.<br />

[3.] Ty, który nosiłeś zaszczytną czapkę kapłana Jowisza!<br />

Śmierć sprawiła, że wszystko, co miałeś, okazało się krót-<br />

kotrwałe: zaszczyty, rozgłos i cnoty, chwała i uzdolnienia.<br />

Gdyby było tobie danym posłużyć się nimi w długim ży-<br />

ciu, łatwo przewyższyłbyś czynami chwałę przodków. Dlatego,<br />

Publiuszu Korneliuszu Scypionie, synu Publiusza,<br />

chętnie przyjmuje cię ziemia na swoje łono.<br />

Wybór źródeł do <strong>his</strong>torii starożytnej, red. A.S. Chankowski,<br />

Warszawa 1995 (teksty przeł. M. Wiśniowolski).<br />

1. <br />

<br />

2. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3. <br />

<br />

<br />

A więc nie pod hasłem cywilizacji zajmowała i zdobywała najczęściej prowincja podbita ogniem i mieczem, wycieńczona<br />

po wielkiej utracie krwi i siły wchodziła w rzymskie<br />

rzeczypospolita rzymska zamorskie krainy; żądza podboju<br />

pchała ją naprzód, a tej żądzy nie osłaniano żadnymi posiadanie. […] rządca rzymski uosabiał odtąd w prowincji<br />

władzę, prawo i siłę – i mógł ich nieledwie dowolnie<br />

kłamliwymi i wyższymi hasłami; prawda naga i bardzo realistyczna,<br />

błyszczała na sztandarach rzymskich legionów: używać, zanim przy dorocznej zmianie urzędników jego<br />

podbój, zapewnienie tego podboju i wyzyskiwanie nowo następca nie zawitał i nie wysadził go z krótko zajmowanego<br />

stanowiska.<br />

nabytych krain, pod względem materialnym. Same wojny,<br />

które rozszerzały zakres rzymskiego panowania, były<br />

K. Morawski, Rzym i narody. Podbój Zachodu.<br />

okropne: walczono bez litości i bez przebaczenia tak, że<br />

Wschód i Żydzi, Warszawa 1924.<br />

4. -<br />

<br />

5. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

6. <br />

<br />

<br />

7. <br />

<br />

8. <br />

<br />

POLECENIA<br />

9. <br />

10. <br />

11. <br />

12. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

zawiera<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

do


W <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

? <br />

C <br />

<br />

<br />

<br />

Fragment Historii Cesarstwa Rzymskiego Herodiana<br />

Jest mianowicie zwyczajem u Rzymian, że się podnosi do<br />

rzędu bogów tych cesarzy, którzy zmarli, pozostawiając sy-<br />

nów jako swoich następców; hołd taki nazywają apoteozą.<br />

W całym mieście obchodzi się wówczas żałobę połączoną<br />

z religijnymi obrzędami. […] Po zakończeniu tego następca<br />

cesarza, który po nim objął władzę, ująwszy płonącą pochodnię,<br />

przykłada ją do stosu w kształcie budynku […].<br />

Z najwyższej i najmniejszej części tego budynku jakby<br />

z jakiejś strażnicy wypuszczają orła, który wznosi się wraz<br />

z ogniem w powietrze, unosząc według wierzeń rzymskich<br />

z ziemi do nieba duszę cesarza.<br />

Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, przeł. L. Piotrowicz,<br />

Wrocław 2004 s. 126, 128 (ze zmianami M.N. Faszczy)<br />

6. -<br />

<br />

7. <br />

8. <br />

Wieko trumny faraona<br />

Tutanchamona (XIV w.<br />

<br />

innej trumny egipskiej.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

<br />

D <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

R <br />

<br />

w zakresie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Rekonstrukcja zigguratu z miasta Ur (ok. 2100 r.<br />

p.n.e.). <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

?


1<br />

HISTORIA<br />

2019<br />

<br />

1 1<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

2 Obelisk<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

k<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3 Pylon.<br />

Pylo<br />

P<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

7 Sanktu<br />

nktu<br />

nktu<br />

t<br />

ktu<br />

nktuarium<br />

arium<br />

arium <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

6 Kolumn<br />

Kolu<br />

Kol<br />

Kol<br />

Kolu<br />

ada. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

5 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

4 Dziedziniec. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

5<br />

6<br />

7<br />

1


? Na podstwie<br />

schematu omów relacje<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

wezyr<br />

faraon<br />

S <br />

<br />

<br />

<br />

w zrozumieniu<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

R<br />

<br />

<br />

S <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

KALENDARIUM<br />

ok. 3200 p.n.e.<br />

ok. 2350–ok. 2300 p.n.e.<br />

XVIII w. p.n.e.<br />

ok. 1500 p.n.e.<br />

ok. 1200–ok. 1050 p.n.e.<br />

ukształtowanie się cywilizacji Sumerów<br />

państwo Sargona Wielkiego (z Akadu)<br />

panowanie Hammurabiego w Babilonii (ok. 1792–1750 p.n.e.)<br />

rywalizacja wielkich państw – Mitanni, państwo Hetytów, Egipt<br />

najazdy „ludów morza” i upadek państwa Hetytów


LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES PODSTAWOWY<br />

ZAKRES PODSTAWOWY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES ROZSZERZONY<br />

LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES ROZSZERZONY<br />

<br />

<br />

<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

z plusem<br />

DIAGNOZA<br />

<br />

NA DOBRY START<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

HISTORIA 1<br />

MULTIBOOK


ATLAS<br />

HISTORIA<br />

LICEUM I TECHNIKUM


3 POWODY,<br />

<br />

1. <br />

<br />

2. <br />

<br />

3.


szkoła<br />

pełna<br />

perspektyw


UCZ<br />

Z KULTURY!<br />

Zaproś komiks<br />

na swoje lekcje<br />

wejdź i dowiedz się więcej na:<br />

komiks100na100.pl<br />

17 komiksów <strong>his</strong>torycznych przedstawiających odzyskanie<br />

przez Polskę niepodległości i walkę o jej utrzymanie – opowiedzianych<br />

przez cenionych autorów komiksów<br />

Ponad 230 stron komiksu i tekstów, stworzonych z myślą<br />

o edukowaniu słowem i obrazem<br />

8 artykułów publicystycznych, opowiadających dzieje Polski<br />

i komiksu, autorstwa wybitnych <strong>his</strong>toryków, ekspertów oraz językoznawców<br />

Wstępy <strong>his</strong>toryczne do każdego komiksu<br />

– gratka dla miłośników <strong>his</strong>torii i nie tylko<br />

W celu zamówienia publikacji skontaktuj się<br />

z konsultantem WSiP lub infolinią (tel. 801 220 555)<br />

albo skorzystaj ze strony sklep.wsip.pl


205<br />

wstępy<br />

<strong>his</strong>toryczne<br />

Na początku XX w., w wyniku porozumień polityczno-militarnych zawartych pomiędzy mocarstwami<br />

Europy, zaborcy Polski po raz pierwszy od ponad 100 lat znaleźli się we wrogich sobie obozach. Ponieważ<br />

działania wojenne miały się toczyć na ziemiach zamieszkanych przez Polaków, chcieli zdobyć przychylność<br />

społeczeństwa polskiego dla siebie i swoich armii. Żadne z mocarstw nie zamierzało składać<br />

wiążących deklaracji o odbudowie państwowości polskiej – nie leżało to w ich interesie – ale w odezwach<br />

apelowano do Polaków o opowiedzenie się po jednej lub drugiej stronie. Ani Niemcy, ani Rosjanie<br />

nie byli jednak zainteresowani powołaniem u swego boku polskich formacji wojskowych.<br />

Inaczej wyglądała sytuacja na ziemiach zaboru austriackiego. W 1908 r. we Lwowie powstał Związek<br />

Walki Czynnej (ZWC), patronujący formowaniu dwóch polskich organizacji paramilitarnych: Związku<br />

Strzeleckiego we Lwowie i Towarzystwa „Strzelec” w Krakowie. Faktyczne kierownictwo ZWC i formacji<br />

strzeleckich znajdowało się w rękach Józefa Piłsudskiego. Zadaniem obu organizacji było przygotowanie<br />

młodzieży do nadchodzącej walki o wolną Polskę. Oprócz strzelców, w Galicji działały również inne<br />

ugrupowania paramilitarne, które z czasem także podporządkowały się Piłsudskiemu. Były to Polskie<br />

Drużyny Strzeleckie, Drużyny Podhalańskie, Polowe Drużyny Sokoła oraz Drużyny Bartoszowe.<br />

Działalność Piłsudskiego i jego strzelców spotkała się z przychylnym stanowiskiem Austriaków.<br />

Liczyli oni, że w nadchodzącej wojnie Piłsudskiemu uda się wzniecić na ziemiach zaboru rosyjskiego<br />

antyrosyjskie powstanie. Dlatego 2 sierpnia 1914 r. pozwolili mu na ogłoszenie mobilizacji oddziałów<br />

strzeleckich i wysłanie 6 sierpnia do Królestwa Polskiego 1. Kadrowej Kompanii.<br />

notki<br />

biograficzne<br />

Krzysztof Budziejewski<br />

RYSUNKI<br />

Ukończył<br />

studia <strong>his</strong>toryczne<br />

w Piotrkowie<br />

Trybunalskim.<br />

Z zawodu jest grafikiem<br />

– zajmuje się głównie<br />

ilustracją. Zadebiutował<br />

serią „Rysiek i Królik”.<br />

Jest autorem rysunków<br />

do różnych publikacji,<br />

m.in. „Joanna i Spółka”,<br />

„Śmiertelna Misja<br />

Rotmistrza Pileckiego”,<br />

„Antologia Postapo”,<br />

„Nędzole”.<br />

Witold Tkaczyk<br />

SCENARIUSZ<br />

Założyciel<br />

wydawnictwa<br />

Zin Zin Press,<br />

w którym opublikował<br />

kilkadziesiąt komiksów<br />

<strong>his</strong>torycznych<br />

z najnowszych dziejów<br />

Polski. Do kilku z nich<br />

sam napisał scenariusze.<br />

Realizuje też komiksy<br />

na zamówienie innych<br />

wydawców, instytucji<br />

państwowych<br />

i samorządowych<br />

oraz firm<br />

prywatnych.<br />

artykuły<br />

Jerzy<br />

Bralczyk<br />

Profesor nauk<br />

humanistycznych,<br />

językoznawca (język<br />

mediów, reklamy<br />

i polityki), wykładowca<br />

m.in. w Instytucie<br />

Dziennikarstwa<br />

Uniwersytetu<br />

Warszawskiego, członek<br />

Rady Języka Polskiego.<br />

Ceniony felietonista<br />

oraz autor programów<br />

telewizyjnych i radiowych<br />

popularyzujących<br />

wiedzę o współczesnym<br />

języku polskim.<br />

Twórca ogólnopolskich<br />

dyktand oraz wielu<br />

publikacji naukowych<br />

i popularnonaukowych.<br />

Odznaczony m.in. Krzyżem<br />

Oficerskim Orderu<br />

Odrodzenia Polski (1998).<br />

KOMIKS<br />

MOJA OSOBISTA HISTORIIA KOMIKSU<br />

Kiedy zaczynałem czytać książki, jednym z moich czytelniczych<br />

zwyczajów, a może nawet obsesji, było to, żeby nie pominąć w lekturze<br />

niczego, żadnego zdania czy słowa – niejednokrotnie wracałem<br />

do przewróconej już kartki z myślą, że coś przeoczyłem. Było<br />

w tym coś z zobowiązania wobec tekstu – był on dla mnie, ale i ja dla<br />

niego. Kiedy zacząłem czytać (oglądać?) komiksy, moja obawa się<br />

zwielokrotniła: nie byłem teraz pewien, czy oglądam (czytam?)<br />

we właściwej kolejności. Ich linearna nieoczywistość (a może, czego<br />

nie byłem pewien, oczywista nielinearność) frustrowała mnie<br />

jako odbiorcę. Ale jednocześnie fascynowała. Świadomość lektury<br />

tekstu była dla mnie naturalna – tu, przy kontakcie z komiksem,<br />

nawet i dziś nie jestem pewien, który prosty czasownik oddaje<br />

najlepiej moją aktywność poznawczą, i zastanawiam się, co mam<br />

powiedzieć: „czytam” czy „oglądam”...<br />

Ale – czytam. Albo oglądam. I mam do niego stosunek, by tak<br />

rzec, nieokreślony. Z różnych przyczyn się to bierze: z tych właśnie<br />

wymagań orientacyjnych, które mi stawia; z ambiwalencji kulturowej<br />

– czy wysoka, czy niska to kultura; z ideologicznego dziedzictwa;<br />

wreszcie z niepewności co do zamierzonego sposobu działania<br />

– w słowie coś komicznego, w wyniku działania niezupełnie...<br />

Najczęściej już w dzieciństwie obok zakresu znaczeniowego<br />

poznawanych słów dostajemy ich konotacje, często związane<br />

z ocenami, często z emocjami. Kiedy poznałem słowo „komiks”,<br />

łączyło się ono w mojej świadomości z czymś niby gorszym,<br />

ale i atrakcyjnym. Wiadomo było, że coca-cola jest napojem ideologicznie<br />

obrzydliwym, ale jej zachodniość kusiła. A guma do żucia...<br />

I te nazwy miały budzić w nas niechęć do zachodniej zgnilizny.<br />

W podstawowym (właściwie do dziś) słowniku języka polskiego,<br />

pod redakcją Witolda Doroszewskiego, z połowy ubiegłego wieku,<br />

nie ma hasła „komiks” w liczbie pojedynczej – jest hasło „komiksy”.<br />

Już ta liczba mnoga, jak to czasem bywa, daje pewien odcień deprecjonujący,<br />

a hasło brzmi tak: „<strong>his</strong>toryjki obrazkowe opatrzone<br />

tekstem, zwykle o charakterze sensacyjnym lub humorystycznym<br />

i bardzo niskim poziomie artystycznym, zamieszczane w czasopismach<br />

lub wyświetlane przez telewizję (zwłaszcza amerykańską)”.<br />

W słownikach rzadko powinny się pojawiać oceny, tu jednak ocena<br />

jest wyraźna. I cytat ilustrujący znaczenie: „Tandetne melodie<br />

amerykańskie wtargnęły wraz ze szmirą hollywoodzką i komiksami<br />

do życia francuskiego”.<br />

Odwracanie znaków i stawianie zachwytu tam, gdzie niegdyś<br />

było potępienie, jest zjawiskiem towarzyszącym dezideologizacji<br />

i zmianom ideologicznych identyfikacji, ale w pokoleniach<br />

34<br />

119<br />

17 komiksów <strong>his</strong>torycznych<br />

1. Henryk Jerzy Chmielewski TYTUS, ROMEK I A’TOMEK OBCHODZĄ 100-LECIE ODZYSKANIA<br />

NIEPODLEGŁOŚCI POLSKI Z WYOBRAŹNI PAPCIA CHMIELA NARYSOWANI 2. Marek Szyszko (rys.),<br />

Michał Derlacki (scen.) PIERWSZA KREW 3. Janusz Wyrzykowski (rys.), Paweł Chmielewski (scen.)<br />

PADEREWSKI W BIAŁYM DOMU 4. Artur Chochowski (rys.), Robert Zaręba (scen.) UPADEK ZABORCÓW<br />

5. Zbigniew Kasprzak (rys.), Tomasz Kołodziejczak (scen.) PIERWSZA LEKCJA 6. Tomasz Niewiadomski<br />

(rys.), Maciej Parowski (scen.) JESZCZE RAZ W POLSCE 7. Berenika Kołomycka (rys.), Paweł Niewiadomy<br />

(scen.) SZCZYPIORNIAK 8. Przemysław Kłosin (rys.), Grzegorz Niewiadomy, Paweł Niewiadomy (scen.)<br />

RZECZPOSPOLITA ZAKOPIAŃSKA 9. Jacek Michalski (rys.), Maciej Jasiński (scen.) LISTOPADOWE DNI<br />

10. Aleksandra Czubek-Spanowicz (rys.), Grzegorz Janusz (scen.) POCIECHA DUCHOWA 11. Krzysztof<br />

Budziejewski (rys.), Witold Tkaczyk (scen.) NIESPOKOJNA PODRÓŻ MISTRZA 12. Katarzyna Babis GŁOS<br />

KOBIET 13. Andrzej Łaski (rys.), Grzegorz Janusz (scen.) GRA O GRANICE 14. Andrzej O. Nowakowski (rys.),<br />

Maciej Jasiński (scen.) W OSTATNIEJ CHWILI 15. Bogusław Polch (rys.), Maciej Parowski (scen.), Wojciech Bem<br />

(tusz) POD RADZYMIN I Z POWROTEM 16. Jacek Przybylski (rys.), Daniel Gizicki (scen.) GÓRA ŚWIĘTEJ ANNY<br />

17. Paweł Zych (rys.), Bartosz Sztybor (scen.) OSTATNI SKOK<br />

8 artykułów<br />

1. Jerzy Kochanowski WYBOISTA DROGA DO NIEPODLEGŁEJ 2. Jerzy Bralczyk KOMIKS<br />

3. Jerzy Szyłak KRÓTKA HISTORIA KOMIKSU HISTORYCZNEGO 4. Adam Rusek GRZEŚ, WALEK<br />

I HANYS, CZYLI JAK GALICJANIN, POZNANIAK I ŚLĄZAK DZIELNIE WALCZYLI O POLSKIE<br />

GRANICE 5. Witold Tkaczyk BAWI, UCZY, PRZYPOMINA 6. Maciej Parowski KOMIHISTORESEJ.<br />

SZTUKA, JĘZYK, NAMIĘTNOŚĆ, EDUKACJA 7. Janusz Morbitzer O INNOWACJI W EDUKACJI<br />

W KONTEKŚCIE KULTURY OBRAZU I KOMIKSU 8. Wojciech Birek KOMIKS I EDUKACJA<br />

Zamów na:<br />

sklep.wsip.pl<br />

Dodatkowa publikacja do pracy z uczniami.<br />

Pomysł na lekcje okolicznościowe i rocznicowe.<br />

Ciekawa lektura w czasie wolnym.


LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES PODSTAWOWY<br />

<br />

<br />

<br />

Historia. Zakres podstawowy<br />

2019<br />

<br />

HISTORIA<br />

1 1<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Podręcznik dopuszczony<br />

do użytku szkolnego <br />

Egzemplarz testowy<br />

Reforma 2019<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

HISTORIA<br />

1 1<br />

Poradnik nauczyciela<br />

NA DOBRY START <br />

Egzemplarz testowy<br />

podręcznika <br />

Multibook <br />

ATLAS<br />

HISTORIA<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

z plusem<br />

DIAGNOZA<br />

20<br />

Atlas. Historia<br />

<br />

Plansze interaktywne <br />

Pomoce online


RAMOWY ROZKŁAD MATERIAŁU W KLASACH 1–4 LICEUM (1–5 TECHNIKUM)<br />

Propozycja wymiaru godzin nauczania <strong>his</strong>torii w liceum w ZAKRESIE ROZSZERZONYM na podstawie<br />

ramowego planu nauczania<br />

klasa 1: 3 godziny tygodniowo; klasa 2: 3 godziny tygodniowo; klasa 3: 4 godziny tygodniowo; klasa 4: 4 godziny<br />

tygodniowo<br />

KLASA 1 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

I. Historia jako nauka 3<br />

II. Pradzieje i <strong>his</strong>toria starożytnego Wschodu 8<br />

III. Świat starożytnych Greków 10<br />

IV. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu 10<br />

V. Bizancjum i świat islamu 2<br />

VI. Europa wczesnego średniowiecza 4<br />

VII. Europa w okresie krucjat 5<br />

VIII. Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy 4<br />

IX. Polska w okresie wczesnopiastowskim 5<br />

X. Polska w okresie rozbicia dzielnicowego 3<br />

XI. Europa późnego średniowiecza 4<br />

XII. Polska w XIV–XV wieku 7<br />

XIII. Kultura średniowiecza 5<br />

Razem: 70 godzin lekcyjnych tematycznych; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych<br />

sprawdzianów; 8 godzin lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela<br />

KLASA 2 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej 4<br />

XV. Czasy renesansu 3<br />

XVI. Reformacja i jej skutki 3<br />

XVII. Europa w XVI–XVII wieku 8<br />

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów 7<br />

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 5<br />

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa 3<br />

XXI. Renesans w Polsce 2<br />

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 7<br />

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 4<br />

XXIV. Europa w dobie oświecenia 4<br />

XXV. Rewolucje XVIII wieku 5<br />

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII wieku (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja) 5<br />

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie) 4<br />

XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej 2<br />

XXIX. Epoka napoleońska 4<br />

Razem: 70 godzin lekcyjnych tematycznych; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych<br />

sprawdzianów; 8 godzin lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela<br />

21


KLASA 3 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim 10<br />

XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1848 10<br />

XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa 4<br />

XXXIII. Europa i świat w II połowie XIX i na początku XX wieku 8<br />

XXXIV. Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe 6<br />

XXXV. Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX i na początku XX wieku 6<br />

XXXVI. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku 3<br />

XXXVII. I wojna światowa 4<br />

XXXVIII. Sprawa polska w przededniu i podczas I wojny światowej 4<br />

XXXIX. Europa i świat po I wojnie światowej 7<br />

XL. Narodziny i rozwój totalitaryzmów w okresie międzywojennym 7<br />

XLI. Walka o odrodzenie państwa polskiego po I wojnie światowej 6<br />

XLII. Dzieje polityczne II Rzeczypospolitej 6<br />

XLIII. Społeczeństwo i gospodarka II Rzeczypospolitej 5<br />

XLIV. Kultura i nauka w okresie II Rzeczypospolitej 3<br />

XLV. Świat na drodze do II wojny światowej 4<br />

Razem: 93 godziny lekcyjne tematyczne; 8 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 8 godzin lekcyjnych sprawdzianów;<br />

11 godzin lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela<br />

KLASA 4 LICEUM, KLASY 4–5 TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XLVI. Wojna obronna Polski w 1939 roku. Agresja Niemiec (1 września) i Związku Sowieckiego (17 września) 4<br />

XLVII. II wojna światowa i jej etapy 7<br />

XLVIII. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką 6<br />

XLIX. Niemiecka polityka eksterminacji 5<br />

L. Działalność władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i w okupowanym kraju 6<br />

LI. Świat po II wojnie światowej. Początki zimnej wojny 7<br />

LII. Dekolonizacja, integracja i nowe konflikty 5<br />

LIII. Przemiany cywilizacyjne na świecie 4<br />

LIV. Świat na przełomie tysiącleci 5<br />

LV. Proces przejmowania władzy przez komunistów w Polsce (1944–1948) 5<br />

LVI. Stalinizm w Polsce i jego erozja 4<br />

LVII. Polska w latach 1957–1981 7<br />

LVIII. Dekada 1981–1989 4<br />

LIX. Narodziny III Rzeczypospolitej i jej miejsce w świecie na przełomie XX i XXI wieku 5<br />

Razem: 74 godziny lekcyjne tematyczne; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych sprawdzianów;<br />

8 godzin lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela<br />

22


HISTORIA<br />

<br />

1


1. <br />

<br />

2. <br />

3. <br />

4. <br />

5. <br />

6. <br />

7. <br />

<br />

<br />

8. <br />

9. <br />

10. <br />

11. <br />

12. <br />

13. <br />

<br />

<br />

14. <br />

15. <br />

16. <br />

17. <br />

18. <br />

19. <br />

<br />

<br />

20. <br />

21. <br />

<br />

22. <br />

23. <br />

24. <br />

25. <br />

26. <br />

<br />

27. <br />

28. <br />

29. <br />

30.


31. <br />

32. <br />

33. <br />

34. <br />

35. <br />

<br />

<br />

36. <br />

<br />

37. <br />

38. <br />

39. <br />

40. <br />

41. <br />

42. <br />

43. <br />

44.


jak korzystać z podręcznika<br />

Przeczytaj, zapamiętaj, dowiedz się więcej<br />

<br />

<br />

<br />

Bliski Wschód-<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

objaśnienia<br />

ważniejszych pojęć<br />

Porządkuj wydarzenia i procesy <strong>his</strong>toryczne<br />

<br />

PALEOLIT<br />

<br />

NEOLIT<br />

EPOKA<br />

<br />

EPOKA<br />

<br />

<br />

<br />

koniec IV tysiąclecia p.n.e.<br />

IV/III tysiąclecie p.n.e.<br />

XXVII–XXII w. p.n.e.<br />

XXII–XVIII w. p.n.e.<br />

zjednoczenie Górnego i Dolnego Egiptu<br />

okres wczesnodynastyczny<br />

okres Starego Państwa<br />

okres Średniego Państwa<br />

Sprawdzaj wiedzę, ćwicz i doskonal umiejętności<br />

? <br />

<br />

polecenia do ilustracji,<br />

map, schematów<br />

i diagramów<br />

<br />

<br />

polecenia na zakończenie<br />

lekcji<br />

POWTÓRZENIE<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

polecenia powtórzeniowe<br />

na zakończenie działów


• <br />

• <br />

• <br />

• <br />


3 <br />

• <br />

• <br />

• <br />

• <br />

<br />

PALEOLIT<br />

<br />

NEOLIT<br />

EPOKA<br />

<br />

EPOKA<br />

<br />

<br />

<br />

Pytanie o pochodzenie człowieka należy do najtrudniejszych w nauce, a udzielenie na nie odpowiedzi<br />

nie jest właściwie zadaniem <strong>his</strong>toryka. Problem ten stanowi bowiem przedmiot badań<br />

innych nauk. Antropogenezą (gr. anthropos – człowiek, genesis – powstanie, pochodzenie)<br />

zajmują się dziś nauki przyrodnicze. Historia zaś jest nauką badającą dzieje społeczne człowieka.<br />

Jednakże pierwsze formy życia społecznego na pewno można wskazać już w dziejach istot<br />

uważanych za przodków żyjących dziś ludzi i poprzedzających pojawienie się naszego gatunku.<br />

Istoty te znamy tylko z ich kopalnych szczątków.<br />

Człowieka różni od zwierząt umiejętność myślenia. W jej efekcie tworzy bogate życie duchowe,<br />

kształtuje kulturę umysłową, którą potrafi przekazywać (w różny sposób w różnych okresach)<br />

innym ludziom, a przede wszystkim – następnym pokoleniom. Zdolność ta powoduje,<br />

że człowiek staje się coraz bardziej niezależny od przyrody i potrafi funkcjonować w różnych<br />

Australopithecus<br />

afarensis<br />

Homo<br />

habilis<br />

Homo<br />

erectus<br />

Homo<br />

neanderthalensis<br />

Homo<br />

sapiens<br />

<br />

? <br />

28


warunkach naturalnych, uniezależniając się od kaprysów klimatu czy zmiennego środowiska geograficznego.<br />

Podstawą przetrwania człowieka jako gatunku jest bowiem umiejętność zaspokajania<br />

podstawowych potrzeb niezależnie od trudności, jakie stwarzają warunki naturalne. W procesie<br />

uniezależniania się od przyrody najważniejszą rolę odgrywała zdolność wytwarzania narzędzi,<br />

które miały pomagać w zdobywaniu pokarmu. Takie umiejętności obserwujemy u niektórych<br />

żyjących współcześnie gatunków małp (szympansy), ale o wyższości pierwszych istot ludzkich<br />

decydowała zdolność przekazywania nabytych doświadczeń i umiejętność wytwarzania narzędzi,<br />

za pomocą których można było wytwarzać następne narzędzia. Potrafiły to już pierwsze istoty<br />

podobne do człowieka, które nauka nazywa człowiekowatymi (hominidami).<br />

Nie jest jasne, które z tych istot można uznać za bezpośrednich przodków naszego gatunku.<br />

Sądzi się dziś, że najdawniejsze hominidy, od których pochodzi współczesny człowiek, pojawiły<br />

się w Afryce. Przodkami człowieka były niewątpliwie australopiteki (Australopithecus;<br />

łac. australis – południowy i gr. pithekos – małpa), których różne formy zamieszkiwały Afrykę<br />

między 4,2 a 1 mln lat temu. Duże zmiany zaszły mniej więcej 2,5–1,6 mln lat temu, gdy<br />

występował Homo habilis (człowiek zdolny). Przedstawiciele<br />

tego gatunku zaczęli wytwarzać pierwsze<br />

narzędzia (choć jest możliwe, że narzędziami posługiwały<br />

się już australopiteki).<br />

Okres od pojawienia się narzędzi archeologia<br />

nazywa paleolitem (czyli starszą epoką kamienia; gr.<br />

palaios – stary, dawny, lithos – kamień). W końcowych<br />

fazach paleolitu pojawiły się kolejne gatunki<br />

człowiekowatych: najpierw człowiek neandertalski<br />

Homo<br />

neanderthalensis -<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? Homo sapiens<br />

29


(występował ok. 400–28 tys. lat temu) oraz młodszy od niego człowiek rozumny (Homo sapiens,<br />

który według najnowszych, ciągle dyskusyjnych ustaleń, pojawił się najwcześniej w Etiopii<br />

ok. 160 tys. lat temu). Do tego ostatniego gatunku także my się zaliczamy.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

Wczesne istoty ludzkie opuściły Afrykę i żyły także<br />

na terenach Eurazji. Ich szczątki kopalne znajdujemy<br />

m.in. w Europie, Chinach, na Jawie. Znacznie później<br />

człowiek (Homo sapiens) pojawił się w Australii<br />

i Ameryce. Szczątkom owych hominidów towarzyszą<br />

wytwory świadczące o rosnących umiejętnościach<br />

tych istot. Początki sztuki, która narodziła się<br />

w końcowej fazie paleolitu, łączą się raczej z dziejami<br />

Homo sapiens, choć neandertalczyk pozostawił ślady<br />

tego rodzaju działalności. Z nim bowiem uczeni<br />

wiążą pierwsze linie i znaki malowane albo żłobione<br />

w kościach, skałach lub kamieniach (tzw. okres<br />

przedfiguralny). Później, między 20 tys. a 13 tys.<br />

lat p.n.e., pojawiały się liczne figurki (modelowane<br />

w glinie, następnie rzeźbione w kamieniu), a także<br />

malowidła, znane ze znalezisk w jaskiniach – najsłynniejsze<br />

z nich to Altamira w Hiszpanii i Lascaux<br />

(czytaj: lasko) we Francji. Obecnie za najstarsze<br />

uważa się malowidła odkryte w 1994 r. w Jaskini<br />

Chauveta (czytaj: szoweta) w południowo-wschodniej<br />

Francji. Liczą one ponad 30 tys. lat. Były to już dzieła człowieka rozumnego. Malowidła<br />

powstawały w trudno dostępnych miejscach, które nie pełniły funkcji mieszkalnych. Naukowcy<br />

przypuszczają, że jaskinie te mogły być jakimś świętym miejscem.<br />

W epoce paleolitu wcześniejsi przedstawiciele człowiekowatych, a później także rodzaju Homo,<br />

żyli w gromadach. Nie wznosili stałych siedzib, lecz prowadzili wędrowny (koczowniczy) tryb<br />

życia. Szukali schronienia w jaskiniach, czasem budowali trwalsze obozowiska, co wiązało się<br />

np. z przebywaniem w jednej grocie przez dłuższy czas. Pożywienie pozyskiwali dzięki myślistwu<br />

i zbieractwu, łowili także ryby. Wędrówka gromady ludzkiej była związana z wyczerpaniem się<br />

zasobów najbliższej okolicy, szukano więc pożywienia na innym terenie. Umiejętności ludzkie<br />

doskonaliły się stopniowo, a zmieniające się warunki naturalne (zlodowacenia na przemian z okresami<br />

ocieplenia) prowadziły do zmian sposobu zdobywania żywności.<br />

30<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Nie wiemy dokładnie, jakie przyczyny spowodowały<br />

przechodzenie ludzi do osiadłego trybu życia.<br />

Podobnie nie potrafimy określić, co doprowadziło<br />

do rozpoczęcia uprawy roli i hodowli zwierząt.<br />

Najwcześniej zjawiska te zachodziły w regionie<br />

Bliskiego Wschodu, a dokładnie na terenach<br />

tzw. Żyznego (Urodzajnego) Półksiężyca. Jest to


obszar biegnący łukiem od Zatoki Perskiej do półwyspu Synaj. Panuje tam ciepły i stosunkowo<br />

wilgotny klimat, w czasach pre<strong>his</strong>torycznych zaś występowały żyzne gleby, a także rosnące dziko<br />

zboża (przodkowie dzisiejszej pszenicy i jęczmienia) oraz inne rośliny jadalne.<br />

Prawdopodobnie impulsem do narodzin rolnictwa były zmiany klimatyczne lub może takie<br />

przemiany warunków naturalnych, które powodowały wyczerpywanie się żywności dostępnej<br />

dzięki zbieractwu i myślistwu. Uprawa zbóż stawała się więc koniecznością. Z kolei uprawa<br />

ziemi i hodowla zwierząt zmuszały ludzi do zakładania stałych osad. Nie jest jednak jasne, która<br />

z tych wielkich zmian wystąpiła najpierw. Być może na obszarze Żyznego Półksiężyca względna<br />

obfitość pożywienia powodowała, że obozowiska koczującej ludności wcześnie zaczęły mieć<br />

charakter trwałych osad. Obserwacja zjawisk przyrody i eksperymenty z miejscową roślinnością<br />

prowadziły zaś do początków rolnictwa.<br />

Przemiany te zaczęły zachodzić mniej więcej w okresie 10–8 tys. lat p.n.e., w epoce nazywanej<br />

przez archeologów mezolitem (czyli środkową epoką kamienia; gr. mesos – środkowy). Trwały<br />

następnie w pierwszej fazie kolejnej epoki – neolitu (czyli młodszej epoki kamienia; gr. neos –<br />

nowy, młody), która rozpoczęła się na niektórych obszarach już w VIII tysiącleciu p.n.e. Przyjmuje<br />

się, że jej początek wyznaczają: powstanie stałych osad, zakończenie procesu udomowienia<br />

zwierząt (kozy, owce) oraz ukształtowanie się rolnictwa (uprawa pszenicy i jęczmienia).<br />

Proces przechodzenia do osiadłego trybu życia i gospodarki rolniczej – mimo że trwał tysiące<br />

lat – jest określany przez naukowców mianem rewolucji neolitycznej (termin „rewolucja” nie oddaje<br />

w tym wypadku gwałtowności zachodzących przemian, lecz podkreśla ich doniosłe konsekwencje).<br />

<br />

Rozwój osadnictwa i rolnictwa następował najpierw przede wszystkim na Bliskim Wschodzie.<br />

W tym czasie na innych obszarach, gdzie panowały mniej sprzyjające warunki, poziom życia ludności<br />

był znacznie niższy. W związku z tym także początki neolitu na tych obszarach przypadały<br />

<br />

? <br />

<br />

31


32<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

w późniejszych okresach. W odniesieniu do<br />

Bliskiego Wschodu mówimy o nastaniu tej<br />

epoki już w VII tysiącleciu p.n.e. Za najstarszą<br />

trwałą i obwarowaną osadę neolityczną uważa<br />

się – znane z Biblii – Jerycho, którego założenie<br />

może sięgać nawet końca IX tysiąclecia<br />

p.n.e. W omawianym okresie zachodziły istotne<br />

zmiany w hodowli zwierząt: udomowienie<br />

krowy nastąpiło później niż kozy i owcy; jeszcze<br />

później ludzie oswoili i przystosowali do swoich<br />

potrzeb konia. Charakterystyczny dla nowego<br />

trybu życia był też wyższy poziom technologiczny,<br />

o którym świadczą coraz doskonalsze narzędzia.<br />

Nadwyżki pożywienia sprzyjały bowiem<br />

kształtowaniu się nowych umiejętności i specjalizacji<br />

pracy. Oprócz uprawy ziemi i hodowli<br />

rozwijało się rzemiosło.<br />

W początkach neolitu podstawowym<br />

surowcem do wyrobu narzędzi i naczyń był<br />

kamień, chociaż – od czasów paleolitu – posługiwano<br />

się także drewnem, kośćmi, ościami ryb<br />

oraz rogami zwierzęcymi. Wynalazkiem o wielkim<br />

znaczeniu stała się ceramika, czyli wyroby<br />

z gliny (okres, gdy nie potrafiono jeszcze ich<br />

wytwarzać, nazywamy neolitem preceramicznym).<br />

Znajomość ceramiki rozpowszechniła się<br />

w ciągu VII tysiąclecia p.n.e. Początkowo formowano ją (lepiono) tylko ręcznie, następnie udoskonalono<br />

jej wytwarzanie dzięki zastosowaniu koła garncarskiego (wynalazku tego dokonano<br />

na Bliskim Wschodzie zapewne w VI tysiącleciu p.n.e.). Z biegiem czasu ceramiczne naczynia<br />

użytkowe stawały się coraz doskonalsze i ładniejsze – starannie zdobione.<br />

<br />

Neolit był okresem gospodarki opartej na uprawie ziemi i hodowli, którymi zajmowały się<br />

zorganizowane grupy ludzkie. Zamieszkiwały one trwałe osady, złożone z domów budowanych<br />

z kamienia lub cegły (wytwarzanej z gliny suszonej na słońcu, w późniejszym okresie zaś<br />

wypalanej). W epoce neolitu kształtował się nowy typ organizacji życia społecznego. Najwcześniejsze<br />

osady były bowiem z pewnością zamieszkane przez grupy mające określone formy<br />

władzy i zalążki hierarchii społecznej. Nadwyżki żywności pozwoliły bowiem na ukształtowanie<br />

się warstwy ludzi zajmujących się tylko wierzeniami i kultem czy sprawujących przywództwo.<br />

W ten sposób komplikowała się struktura społeczna oraz kształtował się stopniowo<br />

aparat władzy.<br />

W tym samym czasie żyły również liczne społeczności prowadzące życie koczownicze i utrzymujące<br />

się tylko z hodowli. Grupy te, trudniące się pasterstwem, wędrowały wraz ze stadami bydła<br />

w poszukiwaniu terenów nadających się na pastwiska. Często też łupiły obszary zamieszkane przez<br />

osiadłą ludność rolniczą, która żyła w lepszych warunkach niż ubodzy koczownicy.


? <br />

<br />

? <br />

Rozwijające się osiedla neolityczne są imponującym dowodem<br />

osiągnięć ludzkich w epoce, w której nie znano metali, oraz świadectwem<br />

coraz wyższego poziomu stosunków społecznych i rozwoju<br />

kultury. Już w VII tysiącleciu p.n.e. istniało w Anatolii (Azja Mniejsza,<br />

dziś teren Turcji) duże osiedle w Çatalhöyük (czytaj: czatalhijik),<br />

w którym znajdowały się liczne świątynie Wielkiej Matki. Przypuszcza<br />

się, że kult tej bogini był w okresie neolitu rozpowszechniony<br />

w całej wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, a może także<br />

na Zachodzie. Mało jednak wiemy o wierzeniach i kulturze duchowej<br />

ludzi epoki neolitu.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

W końcowych fazach neolitu ludzie po raz pierwszy zaczęli posługiwać się metalami. Początkowo<br />

była to miedź, znana na niektórych obszarach Bliskiego Wschodu już w połowie VI tysiąclecia<br />

p.n.e. Okres ten, aż po schyłek IV tysiąclecia p.n.e., nazywa się niekiedy chalkolitem<br />

(gr. chalkos – miedź). Nie wystąpił on jednak na wszystkich obszarach neolitycznych, a znajomość<br />

miedzi pojawiła się na różnych terenach w różnym czasie. Następnie opanowano umiejętność<br />

wytopu złota i srebra. W tym czasie metale służyły do wyrobu ozdób, natomiast narzędzia<br />

w dalszym ciągu wytwarzano przede wszystkim z kamienia.<br />

Przełomowe znaczenie miało opanowanie techniki wytopu brązu. Jest to stop miedzi<br />

i cyny, o wiele twardszy od czystej miedzi, a jednocześnie łatwiejszy w obróbce ze względu<br />

na niższą temperaturę topnienia. Z brązu – w przeciwieństwie do używanych wcześniej<br />

miękkich metali – można było wytwarzać narzędzia i uzbrojenie, dużo doskonalsze niż produkowane<br />

z kamienia. Rozpowszechnienie się tego stopu na Bliskim Wschodzie nastąpiło<br />

w III tysiącleciu p.n.e. Epoka brązu przyniosła głębokie zmiany w sztuce wojennej. Pojawiły się<br />

33


34<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

zyki: <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

, <br />

<br />

<br />

<br />

m.in. miecze, sztylety, pancerze. W mniejszym stopniu<br />

wykorzystywano brąz do wytwarzania narzędzi.<br />

Był on bowiem drogi – przede wszystkim z powodu<br />

rzadkości występowania w przyrodzie rud miedzi,<br />

a zwłaszcza cyny. Dlatego większość narzędzi nadal<br />

wykonywana była z kamienia.<br />

Kolejne głębokie zmiany w życiu gospodarczym<br />

i społecznym spowodowało upowszechnienie się<br />

umiejętności wytopu żelaza. Jego rudy są bardzo<br />

powszechne w przyrodzie. Ponadto można poddawać<br />

je procesowi hartowania, dzięki czemu uzyskuje<br />

dużo lepsze właściwości niż brąz (twardość).<br />

Żelazo stało się podstawowym surowcem służącym<br />

do wytwarzania narzędzi dla rolnictwa i rzemiosła.<br />

Stopniowo zastępowało też brąz w produkcji uzbrojenia.<br />

Początki epoki żelaza na Bliskim Wschodzie<br />

datuje się na XII w. p.n.e. Umiejętność hartowania<br />

tego metalu rozpowszechniła się natomiast kilkaset<br />

lat później.<br />

<br />

Podstawą wyodrębnienia przez współczesną naukę<br />

różnych grup ludów jest język. Już dawno zauważono,<br />

że niektóre języki (zarówno używane współcześnie,<br />

jak i wymarłe, a znane nam tylko z przekazów<br />

<strong>his</strong>torycznych) są często ze sobą spokrewnione,<br />

czyli wykazują wiele cech wspólnych. Z kolei tak<br />

wyodrębnione wielkie grupy pokrewnych języków<br />

różnią się między sobą. Nie wiemy, kiedy i w jaki<br />

sposób nastąpiło różnicowanie się języków ludzkości,<br />

zwłaszcza wewnątrz poszczególnych grup. Nic<br />

pewnego nie da się też powiedzieć o ludach i językach<br />

okresu neolitu. Więcej informacji na ten temat<br />

przynoszą dopiero źródła pisane.<br />

Jedną z wielkich grup językowych stanowią<br />

tzw. języki semickie, którymi posługiwała się duża<br />

część ludów zamieszkujących w starożytności Bliski<br />

Wschód (m.in. Akadowie, Aramejczycy, Asyryjczycy,<br />

Babilończycy, Fenicjanie, Żydzi). Nie wiemy,<br />

gdzie znajdowała się ich kolebka. Uczeni przypuszczają,<br />

że ludy te przywędrowały ze środkowej Afryki,<br />

a pierwsze z nich znalazły się na Bliskim Wschodzie<br />

już w IV tysiącleciu p.n.e. Do współczesnych języków<br />

semickich należą m.in. arabski, hebrajski czy<br />

języki mieszkańców Etiopii.


Inną ważną grupę stanowią tzw. języki indoeuropejskie. Istnienie cech wspólnych w obrębie<br />

tej grupy można stwierdzić już w odniesieniu do głębokiej starożytności i ludów dawno<br />

nieistniejących oraz języków dziś martwych, takich jak chociażby łacina (język starożytnych<br />

Rzymian) i starożytna greka. Jest z nimi spokrewniona większość języków współczesnej Europy<br />

(także polski). Możemy przypuszczać, że już w V tysiącleciu p.n.e. Indoeuropejczycy żyli na<br />

olbrzymich obszarach Europy Środkowej, od Renu po Dniepr, i może dalej na wschód (niektórzy<br />

uczeni sytuują praojczyznę Indoeuropejczyków w Azji Środkowej). Z pewnością zaś nie było<br />

ich jeszcze wtedy na Bliskim Wschodzie w basenie Morza Śródziemnego. Już wówczas musiał<br />

to być lud podzielony na plemiona coraz bardziej różniące się między sobą kulturą i językiem,<br />

a trudniące się pasterstwem i prowadzące koczowniczy tryb życia. U tych właśnie ludów pojawił<br />

się znany do dziś gatunek konia, którego najstarsze szczątki pochodzą z okresu ok. 3,5 tys. lat<br />

p.n.e. (początki procesu udomowienia musiały być jednak znacznie wcześniejsze).<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Rewolucja urbanistyczna (czyli – prościej – narodziny miast) rozpoczęła się w jeszcze w czasie<br />

trwania […] rewolucji [neolitycznej] […]. Tam, gdzie ziemia była bardzo żyzna i nie brakowało<br />

wody, miasta rodziły się wcześnie i szybko […]. Nawet przy stosowaniu prymitywnej<br />

techniki uprawy roli duże grupy ludzi mogły tam wyprodukować dla siebie pożywienie<br />

w dostatecznej ilości. W gorszych warunkach trzeba było wieków, aby ludzie zdecydowali<br />

przenieść się do wspólnej miejskiej osady. Przez długie wieku owe miasta nie mogły mieć zbyt<br />

dużej liczby mieszkańców, gdyż nie starczyłoby dla nich żywności, produkowanej w bliższej<br />

okolicy. Kłopoty z transportem (zwłaszcza lądowym) były na tyle duże, że przy pierwszych<br />

trudnościach z dowozem zboża z daleka miastom groziłby głód.<br />

E. Wipszycka, U źródeł współczesności. Starożytność, Warszawa 1999.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

K. Schmidt, Budowniczowie pierwszych świątyń, Warszawa 2010.<br />

I. Tattersall, Dzieje człowieka od jego początków do IV tysiąclecia p.n.e., Warszawa 2010.<br />

35


4<br />

<br />

<br />

• <br />

• <br />

• <br />

• <br />

<br />

<br />

<br />

W BABILONII<br />

<br />

<br />

<br />

36<br />

civilis<br />

<br />

<br />

• <br />

<br />

<br />

• <br />

<br />

<br />

<br />

• <br />

<br />

<br />

mesoi –<br />

potamos<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Z przemianami, które w epoce neolitu zachodziły na obszarze Bliskiego Wschodu, wiążą się<br />

narodziny pierwszych cywilizacji, a więc rozwiniętych społeczności – posługujących się pismem,<br />

wznoszących osady o charakterze miejskim oraz tworzących organizację państwową. Warunki<br />

geograficzne ogromnego obszaru Bliskiego Wschodu, sięgającego od Wyżyny Irańskiej do Egiptu,<br />

były w czasach pre<strong>his</strong>torycznych i starożytnych bardzo zróżnicowane. W czasach rewolucji<br />

neolitycznej szczególną rolę w rozwoju ludzkości odegrały bliskowschodnie obszary tzw. Żyznego<br />

Półksiężyca, który różnił się zasadniczo od otaczających go suchych i gorących terenów pustynnych<br />

i półpustynnych.<br />

Najlepsze warunki dla roślinności, a w konsekwencji<br />

dla rolnictwa panowały w południowej<br />

części krainy zwanej Mezopotamią.<br />

Był to rozległa równina aluwialna (łac. alluvio<br />

– powódź, wylew), na którą wody Eufratu<br />

i Tygrysu – zasilane dzięki zimowym opadom<br />

na Wyżynie Armeńskiej i w górach Taurus –<br />

naniosły muliste osady, tworzące żyzną glebę.<br />

Rzeki te w równinnej części Mezopotamii tworzyły<br />

rozlewiska i bagna z bogatą szatą roślinną.<br />

Pierwsze cywilizacje zaś mogły kształtować się<br />

tylko tam, gdzie było dostateczne zaopatrzenie<br />

w wodę, zapewniającą rozwój roślinności,<br />

a także warunki do życia licznej zwierzyny.<br />

Bardzo wcześnie mogły tam powstawać skupiska<br />

ludności żyjącej ze zbieractwa i łowiectwa,<br />

a następnie rolnictwa. Dzięki obfitości<br />

pożywienia mieszkańcy tych obszarów mogli<br />

pozostawać w jednym miejscu i tworzyć stałe<br />

osady, co z kolei powodowało kształtowanie się<br />

trwałych więzi społecznych.


W początkach IV tysiąclecia p.n.e. w Mezopotamii znacznie powiększyła się liczba osad,<br />

nastąpił duży wzrost liczby mieszkańców, być może osiedliła się na tym terenie nowa ludność.<br />

Skromne dotychczas wioski zaczęły przekształcać się w otoczone murami miasta, względnie<br />

zamożne trwałe osady były bowiem zmuszone do obrony przed ewentualnymi najeźdźcami<br />

z uboższych terenów (zwłaszcza koczowników z gór). Prowadziło to do wznoszenia fortyfikacji.<br />

Ludność zamieszkiwała głównie teren obwarowany lub przynajmniej miała możliwość schronienia<br />

się za murami miejskimi w razie najazdu.<br />

Proces urbanizacji, czyli powstawania i rozwoju miast (łac. urbs – miasto), nasilił się w końcu<br />

IV tysiąclecia p.n.e. Zapewne wówczas na dużych obszarach Mezopotamii klimat stał się suchszy,<br />

bardziej dogodny dla rozwoju osadnictwa. W tym samym czasie mieszkańcy Mezopotamii<br />

zaczęli też posługiwać się brązem. Było to świadectwo wysokiego poziomu technologicznego,<br />

a także rozwiniętych kontaktów zewnętrznych, ponieważ surowce potrzebne do wytwarzania<br />

tego stopu metali nie występują w Mezopotamii.<br />

Za twórców pierwszych miast w południowej Mezopotamii uważa się – ciągle dla nas tajemniczy<br />

– lud Sumerów. Niektórzy uczeni przypuszczają, że byli oni przybyszami z zewnątrz, którzy<br />

osiedlili się w południowej Mezopotamii zapewne ok. połowy IV tysiąclecia p.n.e. Od ich nazwy<br />

cały ten region nazywa się Sumerem (ale trzeba pamiętać, że nigdy nie doszło do powstania<br />

jednolitego państwa obejmującego cały Sumer). Do największych miast sumeryjskich należały:<br />

Uruk, Ur, Kisz, Lagasz. W początkach III tysiąclecia p.n.e. Uruk zajmowało obszar ok. 5,5 km2,<br />

miało zwartą zabudowę i było otoczone murami. Prawdopodobnie do miasta należał też rozległy<br />

obszar za jego murami.<br />

Każde miasto panowało nad okolicznym terenem rolniczym. Uprawianie roli wymagało prowadzenia<br />

stałych prac irygacyjnych (łac. irrigare – nawadniać), a więc budowy sieci kanałów<br />

i zbiorników. Z jednej strony chroniły one pola przed nadmiarem wody w okresie wylewów rzek,<br />

z drugiej umożliwiały nawodnienie gruntów w miesiącach suchych. Do budowania systemu irygacyjnego<br />

konieczne było zespołowe działanie dużych grup ludzi. Funkcjonowanie rozrastającego<br />

się miasta oraz koordynowanie prac irygacyjnych wymagały powstania zorganizowanej władzy.<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

37


W miastach kształtowały się struktury polityczne. Ośrodki miejskie były zatem jednocześnie<br />

państwami, dlatego mówi się o miastach-państwach Sumeru. W każdym z nich władza należała<br />

do głównej świątyni bóstwa opiekującego się miastem. Świątynia zapewniała podział i organizację<br />

pracy, w miarę sprawiedliwy podział dóbr, ochronę przed atakiem wrogów i możliwości prowadzenia<br />

ekspansji zewnętrznej.<br />

Na czele świątyni stał kapłan, będący<br />

theoskratos<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

początkowo również władcą całego miasta-<br />

-państwa. Taki ustrój nazywamy teokratycznym.<br />

Nie występował on jednak przez cały<br />

okres <strong>his</strong>torii Sumeru, kapłanów bowiem<br />

zastąpili potem w niektórych ośrodkach władcy<br />

świeccy (ok. 2,5 tys. lat p.n.e.). Mieszkańcy<br />

wierzyli, że kapłan reprezentuje bóstwo, które<br />

za jego pośrednictwem rządzi swymi poddanymi. Taki charakter władzy zapewniał jej trwałość<br />

i nienaruszalność. Ludzie pracujący pod kierunkiem kapłanów tworzących personel świątynny<br />

nie mieli żadnego wpływu na zakres i uprawnienia władzy. Posłuszeństwo władzy uważane było<br />

za wartość moralną. Utożsamiano taką postawę z poszanowaniem bóstw. Ludzie mieli z pełnym<br />

oddaniem służyć bogom, a zatem podległość władzy stawała się obowiązkiem religijnym<br />

i podstawą moralnej oceny jednostki.<br />

<br />

Z Sumerami wiąże się wynalazek pisma. Najstarsze tabliczki gliniane, na których znajdują<br />

się znaki uznawane przez dzisiejszych badaczy za pierwsze pismo, pochodzą z Uruk z końca<br />

IV tysiąclecia p.n.e. Pismo powstało ze znaków używanych w celach praktycznych. Chodziło<br />

o to, by utrwalić informacje dotyczące jakiegoś produktu: podać jego nazwę i właściciela lub<br />

określić ilość. Pierwsze znaki były więc rodzajem rysunków (obrazków) i oznaczały dokładnie<br />

to, co przedstawiały. Z czasem zaczęto łączyć z takim schematycznym wyobrażeniem wartość<br />

fonetyczną (określone dźwięki) i oznaczać w ten sposób sylaby. Tak stopniowo powstało pismo<br />

nazwane klinowym (od kształtu znaków, które – odciskane rylcem na miękkiej glinie – rzeczywiście<br />

przypominają kliny). Ukształtowało się ono ostatecznie w początkach III tysiąclecia p.n.e.,<br />

a od Sumerów przejęły je inne ludy mezopotamskie. Szczególnie udoskonalili je Akadowie – lud<br />

semicki, który w połowie III tysiąclecia p.n.e. opanował środkową część Mezopotamii.<br />

38<br />

<br />

Akadowie położyli kres świetności Sumeru. Potężny władca akadyjski, Sargon Wielki, utworzył<br />

ok. 2350 r. p.n.e. imperium, które objęło całą Mezopotamię – od Zatoki Perskiej do północnej<br />

Syrii i wybrzeży Morza Śródziemnego. Nie przetrwało ono jednak długo i rozpadło się pod<br />

naciskiem napierających na Mezopotamię ludów koczowniczych, przybywających z rejonów<br />

górskich. W II tysiącleciu p.n.e. na północy<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Mezopotamii powstało państwo asyryjskie,<br />

a w części południowej – Babilonia, z głównym<br />

ośrodkiem w wielkim mieście Babilon.<br />

Szczyt potęgi Babilonia osiągnęła w XVIII w.<br />

p.n.e., za panowania króla Hammurabiego.<br />

Jego państwo obejmowało, podobnie jak


•Od piktogramów do klinów<br />

<br />

• pictusgraphein<br />

<br />

<br />

• idea<br />

<br />

<br />

• phone<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

39


? <br />

? <br />

imperium Sargona z Akadu, całą Mezopotamię i sięgało aż do Syrii. Jednak potęga Babilonii<br />

była także krótkotrwała, kolejne najazdy i wędrówki różnych ludów stale zmieniały bowiem<br />

stosunki polityczne w dorzeczu Tygrysu i Eufratu.<br />

<br />

Dla badaczy starożytnego Wschodu największym wydarzeniem za panowania Hammurabiego<br />

było spisanie na kamiennym słupie i wystawienie na widok publiczny zbioru praw. Ten tzw.<br />

Kodeks Hammurabiego, zawierający określenie kar przewidzianych za poszczególne przestępstwa,<br />

stanowił wielkie osiągnięcie, chociaż nie był pierwszym zbiorem praw wydanym przez<br />

władze w Mezopotamii. Palma pierwszeństwa należy się i w tym przypadku Sumerom, twórcom<br />

pierwszych takich „kodeksów” (nazwa jest tu umowna, prawa te nigdy nie były wydane<br />

w formie książki, co sugeruje łaciński wyraz codex, oznaczający m.in. księgę).<br />

Na mocy „kodeksu” wyroki w państwie Hammurabiego miały być wydawane zgodnie<br />

z przepisami prawa, osoba sprawująca sądy nie mogła więc karać według własnego uznania.<br />

Przepisy prawa różnicowały kary w zależności od pozycji społecznej winnego, a więc potwierdzały<br />

nierówność wobec prawa jako rzecz zupełnie oczywistą. W „kodeksie” dość drobiazgowo<br />

opisano rozmaite przypadki przestępstw i wykroczeń oraz przewidziane za nie kary. Koncepcja<br />

40


tych regulacji prawnych opierała się na przekonaniu,<br />

że wszelkie stosowane kary muszą<br />

być zgodne z wolą króla, który z kolei kieruje<br />

się nakazem boga gwarantującego sprawiedliwość.<br />

Nie było więc miejsca ani na jakikolwiek<br />

udział poddanych władcy w stanowieniu<br />

prawa, ani na interpretację przepisów i orzeczenie<br />

innej kary niż zapisana.<br />

Przepisy kodeksu wiele mówią o zróżnicowaniu<br />

zbiorowości, której dotyczyły.<br />

Dowiadujemy się z nich, że społeczeństwo<br />

babilońskie dzieliło się na trzy grupy. Pierwszą<br />

z nich – bardzo szeroką – stanowili wolni,<br />

pełnoprawni obywatele. Z ich statusem prawnym<br />

wiązało się posiadanie własnej ziemi.<br />

Do grupy tej należeli m.in. wysocy urzędnicy<br />

państwowi, dowódcy wojskowi i wyżsi kapłani<br />

oraz liczni chłopi i rzemieślnicy. Niżej postawieni<br />

byli tzw. ludzie królewscy (muszkenowie),<br />

mający wprawdzie wolność osobistą, lecz<br />

pozbawieni praw obywatelskich. Stanowili oni<br />

grupę bardzo zróżnicowaną pod względem<br />

sytuacji ekonomicznej. Na ogół uprawiali<br />

działki ziemi dzierżawione od władców. Uczeni<br />

do dziś nie są zgodni co do rzeczywistego<br />

położenia, praw i roli tej warstwy w państwie.<br />

Najniższą grupę stanowili niewolnicy, którzy<br />

jednak nie byli liczni (głównie zatrudniani<br />

jako służba domowa).<br />

W państwie babilońskim, podobnie jak<br />

w innych imperiach starożytnego Bliskiego<br />

Wschodu, panował ustrój, który czasem<br />

<strong>his</strong>torycy nazywają despocją wschodnią.<br />

Na szczycie struktury władzy i społeczeństwa<br />

stał monarcha (król) sprawujący nieograniczoną<br />

władzę, uznawany za szczególnie związanego<br />

z bogami.<br />

<br />

<br />

Po upadku Babilonii ponownie wzrosła rola<br />

Asyrii. Ale w północnej Mezopotamii pojawiło<br />

się nowe państwo – Mitanni, założone<br />

przez lud Hurytów, przybyły prawdopodobnie<br />

z gór Kaukazu. Państwo Mitanni stało się<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

<br />

despotes<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

41


potęgą w połowie II tysiąclecia p.n.e. Ukształtowała się wtedy<br />

na Bliskim Wschodzie równowaga sił trzech mocarstw: poza<br />

Mitanni należały do nich państwo Hetytów (indoeuropejskiego<br />

ludu zajmującego wnętrze Azji Mniejszej) oraz Egipt. Hetyci<br />

rywalizowali z Egiptem o wpływy w Syrii, dochodziło z tego<br />

powodu do wojen między obu mocarstwami. Państwo Mitanni<br />

korzystało z tej sytuacji, biorąc stronę Egiptu i przeciwstawiając<br />

się ekspansji wojowniczych Hetytów w kierunku Mezopotamii.<br />

Sytuacja zmieniła się w końcu II tysiąclecia p.n.e. Cały<br />

wschodni rejon basenu Morza Śródziemnego przechodził wtedy<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

? <br />

<br />

42


poważne i długotrwałe wstrząsy. Na Egipt nacierali tajemniczy najeźdźcy, atakujący to państwo od<br />

strony morza. Historycy nazywają ich „ludami morza”, ale nie potrafią wiele o nich powiedzieć.<br />

Prawdopodobnie była to zbieranina różnych ludów, w tym plemion indoeuropejskich, przybyłych<br />

z zachodnich obszarów basenu Morza Śródziemnego. Zniszczyły one państwo Hetytów i dokonały<br />

spustoszeń w Syrii. Egipt zdołał się obronić przed najazdem, ale wyszedł z walk tak osłabiony,<br />

że nigdy już nie powrócił do poprzedniej potęgi. W tym samym mniej więcej okresie dokonały<br />

się głębokie przemiany cywilizacyjne. Rozpowszechniła się znajomość wytopu i obróbki żelaza.<br />

W tej sytuacji politycznej nastąpił ponowny wzrost znaczenia Asyrii. W VIII–VII w. p.n.e.<br />

stała się ona wielką potęgą (tzw. państwo nowoasyryjskie). Jej królowie nie tylko opanowali całą<br />

Mezopotamię, lecz podbili bądź podporządkowali sobie także tereny Syrii i Palestyny, przejściowo<br />

zdołali nawet zapanować nad Egiptem. Kolejne wojny doprowadziły jednak do upadku Asyrii.<br />

W VI w. p.n.e. miejsce dawnych potęg zajęła Persja.<br />

<br />

Indoeuropejscy Persowie, zamieszkujący tereny południowo-<br />

-zachodniego Iranu, aż do VI w. p.n.e. wiedli życie koczownicze.<br />

W połowie tego stulecia władcy perscy rozpoczęli jednak<br />

podbój sąsiednich krain. Twórcą imperium perskiego był<br />

Cyrus Wielki (panował: 559–529 p.n.e.), który podbił większość<br />

obszarów starożytnej cywilizacji Bliskiego Wschodu –<br />

od Azji Mniejszej na zachodzie do rzeki Indus na wschodzie.<br />

Jego następcy zdobyli również Egipt oraz starli się z Grekami.<br />

Imperium perskie było doskonale zorganizowaną despocją<br />

wschodnią. Opanowane obszary Persowie włączali do swego<br />

państwa jako satrapie. Okręgi te były zobowiązane do przesyłania<br />

daniny na dwór króla oraz do wystawiania wojska. Na<br />

czele okręgu stał namiestnik zwany satrapą. Podział na satrapie<br />

pokrywał się z dawnymi krainami <strong>his</strong>torycznymi lub samodzielnymi<br />

niegdyś państwami podbitymi przez Persów. Tereny<br />

te nie miały żadnej samodzielności, ludność była traktowana<br />

jak poddani, a satrapą był zawsze Pers. Panowanie perskie na<br />

jakimś terytorium oznaczało całkowite podporządkowanie<br />

władcy perskiemu, który – jako zdobywca – rozporządzał swobodnie<br />

podległym mu obszarem. Od ucisku ze strony odległego<br />

władcy jeszcze gorsza mogła być samowola lokalnego<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

–<br />

<br />

<br />

satrapy, którego władza była słabo kontrolowana przez króla. Władcy zależało bowiem głównie<br />

na daninach płynących z danej prowincji i wystawianych przez nią oddziałach wojska. Było mu<br />

obojętne, jakimi metodami satrapa spełniał swe zadania, byle pozostawał posłuszny królowi.<br />

<br />

Cywilizacji starożytnej Mezopotamii zawdzięczamy przede wszystkim pismo. Pismo klinowe,<br />

wyrosłe z pisma sumeryjskiego, nie było używane poza terenem Bliskiego Wschodu. Pod<br />

jego wpływem powstały jednak alfabety, którymi posługiwały się ludy żyjące na wschodnim<br />

wybrzeżu Morza Śródziemnego (m.in. w Syrii i Palestynie). Z ich pisma wywodzi się z kolei<br />

alfabet grecki. Ten zaś dał początek pismu łacińskiemu, którym dziś się posługujemy.<br />

43


? <br />

<br />

<br />

Charakterystyczny dla starożytnej<br />

Mezopotamii był związek teorii<br />

naukowej z praktyką i religią. Wysoki<br />

poziom technologiczny cywilizacji<br />

Sumeru (świadectwem jest choćby<br />

sumeryjskie budownictwo) i kolejnych<br />

kultur na obszarze Mezopotamii<br />

wynikał przede wszystkim z rozwoju<br />

nauki matematyki i astronomii.<br />

Sumerowie wynaleźli m.in. pozycyjny<br />

zapis liczb oraz system sześćdziesiętny,<br />

którego elementy możemy<br />

odnaleźć w naszym codziennym życiu<br />

(np. miary kątów). Dorobek Sumerów<br />

przejęli i rozwinęli później Babilończycy.<br />

Oni też po raz pierwszy jako<br />

jednostkę czasu wprowadzili godzinę<br />

dzielącą się na 60 minut.<br />

Starożytni mieszkańcy Mezopotamii<br />

wyznawali politeizm (gr. polys –<br />

liczny, theos – bóg), czyli wiarę w wielu<br />

bogów. Łączyło się z nią zainteresowanie<br />

astronomią. W wierzeniach tych bowiem wielką rolę odgrywały bóstwa utożsamiane z ciałami<br />

niebieskimi (np. Szamasz – bóg Słońca). Prowadzone badania nosiły charakter raczej astrologiczny<br />

(wróżbiarski), gdyż wynikały z przekonania, że wzajemne położenia ciał niebieskich mają<br />

wpływ na losy pojedynczych ludzi i społeczeństw. Mimo to w Babilonii potrafiono opracować<br />

kalendarz roczny dla celów praktycznych, prowadzono szczegółowe obliczenia astronomiczne<br />

i ustalano położenie planet.<br />

Ze sferą wierzeń łączyły się też sztuka i literatura (np. epos Gilgamesz, pochodzący z pierwszej<br />

połowy II tysiąclecia p.n.e., jego początki sięgają jednak pieśni sumeryjskich z III tysiąclecia<br />

p.n.e.). Z budownictwa Mezopotamii sprzed okresu imperium perskiego (od VI w. p.n.e.) przetrwały<br />

do dziś tylko pozostałości wydobywane z ziemi przez archeologów. Najbardziej charakterystyczna<br />

dla tego terenu budowla świątynna, ziggurat, nie została przyjęta przez społeczności<br />

żyjące poza Mezopotamią.<br />

<br />

ok. 3200 p.n.e. ukształtowanie się cywilizacji Sumerów<br />

ok. 2350–ok. 2300 p.n.e. państwo Sargona Wielkiego (z Akadu)<br />

XVIII w. p.n.e. panowanie Hammurabiego w Babilonii (ok. 1792–1750 p.n.e.)<br />

ok. 1500 p.n.e. rywalizacja wielkich państw – Mitanni, państwo Hetytów, Egipt<br />

ok. 1200–ok. 1050 p.n.e. najazdy „ludów morza” i upadek państwa Hetytów<br />

VIII w. p.n.e. wzrost potęgi Asyrii<br />

VII w. p.n.e. dominacja Asyrii na Bliskim Wschodzie i upadek tego państwa<br />

VI–IV w. p.n.e. dominacja imperium perskiego na Bliskim Wschodzie<br />

44


Jeśli obywatel obywatela oskarżył i morderstwo mu zarzucił, a nie udowodnił mu tego, oskarżyciel<br />

zostanie zabity; […]<br />

Jeśli obywatel podczas rozprawy sądowej z fałszywym świadectwem wystąpił, oświadczenia<br />

swojego nie udowodnił, to jeżeli rozprawa ta była sprawą gardłową [tj. zagrożoną karą śmierci],<br />

człowiek ten zostanie zabity;<br />

[…] jeżeli rabuś nie zostanie złapany, obywatel obrabowany o tym, co mu skradziono, przed<br />

bogiem zaświadczy; miasto lub naczelnik [miasta] […], na terytorium którego […] rabunku<br />

dokonano, wszystko, co mu skradziono, zwróci jemu; […]<br />

Jeśli obywatel w podróży znajduje się i srebro, złoto, drogie kamienie lub [bagaże] […] z rąk<br />

swych innemu obywatelowi dał i do przewiezienia przekazał mu, a człowiek tamten wszystkiego,<br />

co miał przewieźć, w miejscu docelowym nie oddał i wziął sobie, właściciel przesyłki<br />

człowiekowi temu wszystko, co miało być przewiezione i nie zostało oddane, udowodni,<br />

człowiek ten pięciokrotnie wszystko, co zostało mu przekazane, właścicielowi przesyłki odda.<br />

Kodeks Hammurabiego, przeł. M. Stępień, Warszawa 2000.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

45


Jam jest król, który zmusił do posłuszeństwa cztery strony świata, ulubieniec bogini Isztar*.<br />

Gdy bóg Marduk** polecił mi, abym dobrze ludźmi rządził, abym dał krajowi dobre kierownictwo,<br />

włożyłem prawo i sprawiedliwość do ust kraju, zapewniłem ludziom pomyślność.<br />

Kodeks Hammurabiego, przeł. M. Stępień, Warszawa 2000.<br />

* Isztar – w Babilonii bogini płodności i miłości; według wierzeń Asyryjczyków – bogini wojny.<br />

** Marduk – w Babilonii uznawany za najwyższego boga, stwórcę świata i ludzi, także bóg Słońca.<br />

<br />

<br />

Pałac Sargona, namiestnika Bela, arcykapłana Aszura*, wybrańca Anu** i Bela, króla potężnego,<br />

króla wszechświata, króla Asyrii, króla czterech krańców świata, ulubieńca wielkich<br />

bogów. Pasterz on prawowity, którego Aszur i Marduk sobie upatrzyli, a dźwięk imienia jego<br />

ku najwyższym szczytom wynieśli […].<br />

M. Schorr, Babilonja i Assyrja, Kraków 1924.<br />

* Aszur – w Asyrii najwyższy bóg Słońca i wojny. ** Anu – asyryjski bóg królestwa i niebios.<br />

<br />

<br />

Jam jest Dariusz. Oto czegom dokonał dzięki łasce Ahura Mazdy w jednym i tym samym<br />

roku, kiedym został królem. Stoczyłem dziewiętnaście bitew. Łaska Ahura Mazdy sprawiła,<br />

żem wyszedł z nich zwycięsko, pojmawszy dziewięciu królów. Mówi król Dariusz: Te były<br />

krainy, które się zbuntowały […] [Persyda, Media, Elam, Babilonia, Sagartia, Margiana].<br />

Potem Ahura Mazda dał ich w moje ręce i zrobiłem z nimi, com chciał.<br />

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, D. Szymikowski, Od Hammurabiego do Fukuyamy, t. 1, Gdańsk 1999.<br />

<br />

<br />

D. <br />

B. E.<br />

C. F.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

M. Kuckenburg, Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma, Warszawa 2006.<br />

D. Schmandt-Besserat, Jak powstało pismo, Warszawa 2007.<br />

M. Van De Mieroop, Historia starożytnego Bliskiego Wschodu, Kraków 2008.<br />

46


5 <br />

• <br />

• <br />

• <br />

• <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Egipt – zwany już w starożytności „darem<br />

Nilu” zawsze był związany z tą rzeką, której<br />

dolina zapewniała dogodne warunki osadnictwa,<br />

a wylewy użyźniały glebę. Warunki<br />

geograficzne wyraźnie dzielą Egipt na dwie<br />

części: Dolny Egipt, obejmujący tereny delty<br />

Nilu (czyli północ kraju), i Górny Egipt<br />

(południe), a więc całą resztę. W starożytności<br />

głównym ośrodkiem Dolnego Egiptu stało<br />

się miasto Memfis, na południu rolę taką<br />

odgrywały Teby.<br />

W Egipcie nie ma lasów, deszcz pada rzadko,<br />

a jedynym źródłem wody jest Nil. Rzeka ta<br />

bierze początek w Afryce Środkowej (Uganda),<br />

gdzie od czerwca do września trwa pora deszczowa.<br />

Obfite potoki trafiają tam do Nilu, który<br />

niesie dalej masy wód na północ. Spływając<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

47


? <br />

<br />

z terenów wyżynnych, Nil przedziera się przez kolejne progi<br />

skalne, zwane kataraktami. Na całej długości rzeka tworzy<br />

dolinę usytuowaną między obszarami pustynnymi. W starożytności<br />

Nil zaczynał przybierać w czerwcu, w lipcu<br />

następowały obfite wylewy (dziś rzeka ta jest sztucznie regulowana<br />

przez tamę w Asuanie). Aby opanować wzbierające<br />

wody i maksymalnie skorzystać ze zjawiska wylewu rzeki,<br />

trzeba było prowadzić intensywne prace ziemne. Dolinę<br />

Nilu pokrywała więc sieć kanałów, zapewniających dopływ<br />

wody na pola uprawne. Groble, tamy oraz zbiorniki umożliwiały<br />

gromadzenie wody, a także pozwalały zabezpieczyć<br />

się przed nadmiernym zalaniem. Zbudowanie całości<br />

sieci irygacyjnej wymagało zorganizowanego wysiłku<br />

dużej liczby ludzi, pracujących pod kierownictwem<br />

fachowców rozumiejących prawa rządzące wylewem i znających<br />

się na zagadnieniach inżynieryjnych. Te okoliczności<br />

przyśpieszyły kształtowanie się egipskiej państwowości.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Początkowo nad Nilem powstawały różne ośrodki polityczne – w delcie rzeki oraz w Górnym<br />

Egipcie (Tinis i Abydos). W końcu IV tysiąclecia p.n.e. doszło do ich zjednoczenia. Król Egiptu<br />

nosił odtąd tytuł Pana Obydwu Krajów i koronę symbolizującą Górny i Dolny Egipt. Państwo<br />

egipskie istniało blisko 2,5 tys. lat. W jego dziejach wyodrębnia się epoki świetności przedzielone<br />

okresami upadku oraz praktycznie rozpadu państwowości. Dzieje Egiptu tradycyjnie dzieli się na<br />

okresy panowania 30 dynastii, zgodnie ze schematem chronologicznym opracowanym w III w.<br />

p.n.e. przez kapłana Manethona. Jego spis władców obejmował czasy od pierwszego faraona<br />

o imieniu Menes (lub Narmer) do podboju państwa egipskiego przez Aleksandra Wielkiego.<br />

48


•Królewskie insygnia<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

koniec IV tysiąclecia p.n.e. zjednoczenie Górnego i Dolnego Egiptu<br />

IV/III tysiąclecie p.n.e. okres wczesnodynastyczny<br />

XXVII–XXII w. p.n.e. okres Starego Państwa<br />

XXII–XVIII w. p.n.e. okres Średniego Państwa<br />

XVI–XI w. p.n.e. okres Nowego Państwa<br />

1085–656 p.n.e. III Okres Przejściowy<br />

656–332 p.n.e. Epoka Późna<br />

525 p.n.e. podbój Egiptu przez Persów<br />

332 p.n.e. podbój Egiptu przez Aleksandra Wielkiego<br />

Pierwszą epoką rozkwitu był okres Starego Państwa (XXVII–XXII w. p.n.e.). Wtedy to<br />

ukształtowały się charakterystyczne cechy egipskiego systemu państwowego. Upadek Starego<br />

Państwa spowodowały dążenia lokalnych urzędników do uniezależnienia się od władzy centralnej<br />

oraz częste walki o tron. Jednak po okresie przejściowym Egipt znów się odrodził (Średnie<br />

Państwo, XXII–XVIII w. p.n.e.). W dużym stopniu stało się to dzięki polityce ośrodka świątynnego<br />

w Tebach, w związku z czym wzrastała coraz bardziej rola kapłanów. Rozwój państwa<br />

zakłócił jednak najazd obcych ludów (panowanie Hyksosów w Egipcie, XVIII–XVI w. p.n.e.).<br />

W okresie Nowego Państwa (XVI–XI w. p.n.e.) ujawnił się z całą mocą konflikt władzy królewskiej<br />

z kapłanami. Ich znaczenie próbował osłabić król Amenhotep IV, który przybrał imię<br />

Echnaton (inna forma: Achenaton). Jednak po jego śmierci świątynia w Tebach stała się jeszcze<br />

bardziej wpływowa i potężna. W XIII–XII w. p.n.e. znów doszło do najazdów obcych ludów<br />

49


50<br />

(tzw. ludy morza), które bardzo osłabiły Egipt. W tzw. III Okresie Przejściowym (1085–656<br />

p.n.e.), czyli czasach długotrwałego rozbicia i podziału państwa, oraz w Epoce Późnej (656–332<br />

p.n.e.) Egipt nigdy już nie stał się mocarstwem.<br />

Kres jego samodzielności położył podbój perski w 525 r. p.n.e., ale i po nim społeczeństwo<br />

egipskie przeobraziło się w niewielkim stopniu. Istotne zmiany spowodował dopiero podbój<br />

Egiptu przez króla Macedonii Aleksandra Wielkiego (332 r. p.n.e.), po którego śmierci nowy<br />

rozdział dziejów egipskich otworzyło hellenistyczne państwo Ptolemeuszów. Przetrwało ono<br />

do czasów Cesarstwa Rzymskiego.<br />

<br />

Ustrój polityczny Egiptu był typowym przykładem despocji wschodniej (patrz: s. 41). Na czele<br />

państwa stał król, którego zwykło się nazywać faraonem. Termin ten pochodzi od egipskiego<br />

słowa per-aa („wielki dom”), które było określeniem rezydencji władcy, a później także osoby<br />

monarchy. Władza króla była nieograniczona (despotyczna), miała także charakter religijny<br />

(sakralny). Początkowo bowiem faraona uważano za wcielenie boga żyjącego w ludzkiej postaci,<br />

potem zaś za syna boga.<br />

Władcy podlegała sprawnie działająca administracja. Egipscy urzędnicy tworzyli scentralizowaną<br />

drabinę – od pisarza wiejskiego po władze centralne, na których czele stał wezyr (pierwszy<br />

minister), kierujący całą administracją państwa. Niżsi urzędnicy otrzymywali od państwa zapłatę,<br />

najczęściej w naturze (płody rolne), wyżsi dostojnicy zaś byli wynagradzani nadziałami ziemi.<br />

W Egipcie ściśle przestrzegano zasady hierarchii społecznej. Za awans uważano już osiągnięcie –<br />

dzięki umiejętności pisania – pozycji pisarza wiejskiego (skryba). Urzędnicy działali w imieniu<br />

państwa, a ich decyzje miały być bezwarunkowo wykonywane. Poddany faraona winien był<br />

urzędnikom posłuszeństwo i szacunek. To oni decydowali o tym, co jest słuszne i sprawiedliwe,<br />

a za co należy się kara.<br />

<br />

<br />

? Na podstwie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Państwo było podzielone na okręgi (nomy), zarządzane<br />

przez naczelników (nomarchów). Na swoim terenie<br />

mieli oni dużą niezależność i odpowiadali za<br />

wszystkie sprawy okręgu. Nomarcha kierował<br />

lokalnym aparatem władzy, podlegali mu niżsi<br />

urzędnicy – poborcy, inspektorzy, pisarze,<br />

a także zbrojne siły porządkowe. Lokalni<br />

urzędnicy m.in. czuwali nad przebiegiem<br />

prac rolnych i irygacyjnych oraz gromadzeniem<br />

zapasów żywności.<br />

Właścicielem całej ziemi<br />

w Egipcie był król, chociaż<br />

z jego nadania wielkie dobra<br />

ziemskie otrzymywały świątynie,<br />

a czasem także<br />

nadawał je osobom<br />

prywatnym (dostojnikom<br />

państwowym).<br />

Pola były


uprawiane przez przypisanych do ziemi chłopów,<br />

którzy stanowili większość ludności kraju. Pracowali<br />

oni w majątkach królewskich bądź świątynnych czy<br />

prywatnych, byli też zatrudniani przy wznoszeniu<br />

budowli (w tym monumentalnych piramid i świątyń).<br />

Chłopi nie byli całkowicie pozbawieni wolności.<br />

Za pracę otrzymywali wynagrodzenie, posiadali<br />

ponadto działki ziemi uprawiane na własny użytek.<br />

Wioski chłopskie miały swoich naczelników.<br />

Rzemieślnicy i kupcy nie byli w Egipcie nazbyt<br />

liczni. Stanowili ludność wolną, ale pracującą na ogół<br />

na zlecenie władz państwowych lub świątyń. Odrębną<br />

grupą społeczną byli też żołnierze. W ciągu<br />

II tysiąclecia p.n.e. w Egipcie ukształtowała się armia<br />

zawodowa. Pozostający w stałej gotowości żołnierze<br />

byli utrzymywani na koszt króla. Mimo ciężkich<br />

warunków służby ich sytuacja ekonomiczna była<br />

lepsza niż mas chłopstwa. Wyodrębnioną i bardzo<br />

wpływową grupę tworzyli w Egipcie kapłani. Byli<br />

oni skupieni przy poszczególnych, licznych świątyniach,<br />

które czasem konkurowały ze sobą o wpływy<br />

i znaczenie.<br />

<br />

Wierzenia starożytnych Egipcjan były politeistyczne.<br />

W różnych ośrodkach świątynnych czczono różnych<br />

bogów i głoszono nieco inne koncepcje religijne.<br />

Przykładowo w Tebach czczono boga Re, uważanego<br />

za bóstwo Słońca. Z czasem popularny stał się<br />

w Egipcie kult Ozyrysa – boga życia i śmierci, sędziego<br />

w krainie zmarłych. Inną cechą religii egipskiej był<br />

synkretyzm, przejawiający się łączeniem dwóch lub<br />

więcej bóstw w jedną postać (np. Amon-Re).<br />

Egipcjanie wierzyli w pośmiertną egzystencję<br />

człowieka. Spodziewali się lepszego losu po śmierci<br />

niż za życia. Z tą wiarą łączyli przekonanie, że życie<br />

pozagrobowe jest podobne do życia na ziemi – wy maga<br />

zachowania ciała oraz podobnych do ziemskich<br />

warunków bytowania. Specyfika tych wierzeń polegała<br />

na tym, że egzystencję ziemską uważano jedynie<br />

za epizod w stosunku do życia wiecznego. Najważniejszym<br />

obowiązkiem każdego człowieka była zatem<br />

troska o pośmiertne losy jego samego i jego bliskich.<br />

Starania o pośmiertne życie władcy były zaś wyrazem<br />

troski o trwałość państwa.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

synkretismos<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

51


4<br />

1<br />

1<br />

2 3<br />

<br />

w <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

Świadectwem wielkości i potęgi władców Starego Państwa oraz specyficznych egipskich<br />

wyobrażeń dotyczących życia pozagrobowego są słynne piramidy – monumentalne grobowce<br />

faraonów. Władca bowiem musiał mieć grobowiec równie wspaniały jak jego ziemska siedziba.<br />

Piramidy wznoszono po zachodniej stronie Nilu, niedaleko Memfis, gdzie znajdowała się też<br />

rezydencja władców (po wschodniej stronie rzeki). Mimo skromnych możliwości technicznych<br />

Egipcjanie potrafili transportować z dużych odległości wielkie bloki skalne, z których budowano<br />

piramidy. W ich wznoszeniu uczestniczyło wielu ludzi – mieszkańcy wiosek z całego<br />

kraju. W późniejszym okresie, gdy nie stawiano już piramid z kamienia, władców chowano<br />

w okazałych grobowcach kutych w skale i wznoszono im świątynie. Największy zespół takich<br />

grobowców powstał w tzw. Dolinie Królów (na zachodnim brzegu Nilu koło Teb).<br />

Nie tylko faraon, lecz także każdy człowiek powinien był zadbać o zachowanie swego ciała.<br />

W związku z tym Egipcjanie wyspecjalizowali się w mumifikowaniu zwłok – ciało nieboszczyka<br />

poddawano specjalnym zabiegom i balsamowano, by nie nastąpił jego rozkład. Oczywiście nie<br />

każdego było stać na wspaniały grobowiec i mumifikację. Poza władcą mogli tak dbać o swój<br />

pośmiertny los dostojnicy z otoczenia króla, urzędnicy, kapłani oraz ludzie zamożniejsi. Ubodzy<br />

natomiast grzebali zmarłych w gorącym piasku, co powodowało zmumifikowanie zwłok<br />

przez wysuszenie.<br />

<br />

Niewątpliwie największym osiągnięciem starożytnego Egiptu było budownictwo. Piramidy<br />

oraz imponujące resztki wielkich świątyń w Karnaku, Luksorze czy Deir el-Bahari przetrwały<br />

do dziś. Nie wpłynęły jednak na budownictwo innych społeczeństw, choć podziwiali je już<br />

starożytni Grecy i Rzymianie. Natomiast rzeźba egipska okresu Nowego Państwa przyczyniła<br />

się w dużej mierze do ukształtowania się starożytnej rzeźby greckiej. Grecy poznali egipskie<br />

52


posągi zapewne w VIII–VII w. p.n.e., czyli wtedy, kiedy po<br />

raz pierwszy pojawiła się monumentalna kamienna rzeźba<br />

grecka.<br />

Z wierzeniami egipskimi wiązał się rozwój literatury religijnej,<br />

której początki znamy dzięki tzw. tekstom piramid (wykuwanym<br />

na ścianach komór grobowych faraonów). W Egipcie<br />

pismo było używane od czasów powstania zjednoczonego<br />

państwa (jego wynalezienie nastąpiło, być może, nieco później<br />

niż w Mezopotamii). Za starożytnymi Grekami znaki najstarszego<br />

egipskiego pisma nazywamy hieroglifami (dosłownie<br />

„święte znaki”). Podstawowym materiałem piśmiennym stał<br />

się w Egipcie papirus, produkt pochodzący z włókien rośliny<br />

o tej samej nazwie, rosnącej nad Nilem. Łodygi papirusu dzielono<br />

na cienkie pojedyncze włókna, które następnie sklejano,<br />

tworząc zwijane potem karty. Papirus był ważnym towarem<br />

egipskiego eksportu i stał się materiałem, na którym w starożytności<br />

pisano także w Grecji i Rzymie. W przeciwieństwie<br />

do pisma klinowego Sumerów pismo Egipcjan nie zostało<br />

przejęte przez inne ludy.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

<br />

Umiejętność czytania i pisania posiadali w Egipcie właściwie tylko kapłani i urzędnicy.<br />

Posługiwanie się skomplikowanym systemem znaków ideograficzno-fonetycznych wymagało<br />

bowiem starannego szkolenia. Tak wykształcony człowiek stawał się fachowcem zatrudnionym<br />

w różnych urzędach lub – niezbędnym w egipskim społeczeństwie – pisarzem wiejskim.<br />

53


1 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

2<br />

3<br />

4<br />

54<br />

1<br />

2


4 Dziedziniec.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

5 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

6 Kolumnada.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

5<br />

6<br />

7<br />

7 Sanktuarium<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3 Pylon.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

55


•Pismo egipskie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

Pełny dostęp do nauki i literatury mieli w Egipcie tylko kapłani. Na drugim biegunie znajdowali<br />

się chłopi, którzy mogli jedynie uczestniczyć w obrzędach ku czci bogów.<br />

Na szczególnie wysokim poziomie stała w Egipcie astronomia. Od Egipcjan Rzymianie<br />

przejęli kalendarz słoneczny, w którym rok liczy 365 dni (znamy go i stosujemy do dziś, chociaż<br />

po kolejnych reformach został oparty na znacznie dokładniejszych obliczeniach). Budownictwo,<br />

zwłaszcza wznoszenie piramid, wymagało umiejętności inżynieryjnych oraz bardzo dokładnych<br />

obliczeń. To wpłynęło na rozwój matematyki, w tym geometrii, niezbędnej także do wykonywania<br />

pomiarów związanych z zarządzaniem siecią irygacyjną i rolnictwem.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

56


[1.] […] jest chroniony od służby i strzeżony od wszelkiej roboty […]; kieruje pracą ludzi.<br />

Nie ma dla niego podatków, gdyż opłaca je pismem, nie ma dla niego opłat.<br />

[2.] […] dźwiga nosidła […]. Nosidła sprawiają, że jego kark puchnie i gnije. Rano podlewa<br />

warzywa, wieczorem pielęgnuje zioła, a przez cały dzień trudzi się w sadzie. Zapracowuje<br />

się na śmierć, a jego praca jest cięższa niż jakakolwiek inna.<br />

[3.] […] kiedy idzie on z wyprawą do Syrii. Musi maszerować przez góry obładowany jak<br />

osioł, niosąc na ramionach swój chleb i wodę. […] Kiedy w końcu dotrze do nieprzyjaciela,<br />

jest słaby jak ptak schwytany w sidła, w jego członkach nie ma siły.<br />

[4.] […] wstąpił do nieba i połączył się z bogami. Jego syn zastąpił go na jego miejscu jako<br />

Pan Obu Krajów […]<br />

K. Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, Warszawa 2001;<br />

H. Wilson, Lud faraonów. Od wieśniaka do dworzanina, tłum. J. Aksamit, Warszawa 1999.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Bądź pozdrowiony, Boże Wielki, Panie Obu Prawd. Przyszedłem do ciebie. O mój panie! […]<br />

Usunąłem dla ciebie grzechy moje. Nie zgrzeszyłem przeciwko ludziom. […] Nie zrobiłem<br />

tego, czego nie lubią bogowie. […] Nie oczerniałem sługi wobec przełożonego, nie stałem się<br />

przyczyną głodu, nie stałem się przyczyną płaczu, nie zabijałem sam ani nie kazałem zabijać,<br />

nie zadawałem cierpienia nikomu. […] Nie pomniejszałem miary, nie fałszowałem odważników,<br />

nie stałem się przyczyną czyjejś nędzy […] Jestem czysty, jestem czysty, jestem czysty,<br />

jestem czysty.<br />

A. Bruckemann i in., Europa. Nasza <strong>his</strong>toria, t. 1, Warszawa 2016.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

A. Łukaszewicz, Opowieści spod piramid, Warszawa 2015.<br />

H.A. Schlögl, Starożytny Egipt, Warszawa 2009.<br />

T. Wilkinson, Powstanie i upadek starożytnego Egiptu, Poznań 2011.<br />

57


POWTÓRZENIE<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

C.<br />

D.<br />

B.<br />

58


B. Hetyci C. Ariowie D. <br />

<br />

<br />

<br />

B. <br />

C. <br />

D. <br />

59


POWTÓRZENIE<br />

<br />

<br />

<br />

B. <br />

<br />

C. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

B. <br />

<br />

C. <br />

D. <br />

<br />

<br />

<br />

[1.] Pan, Bóg nasz, zawarł z nami przymierze na Horebie […]. A On mówił: „Jam jest<br />

Pan, Bóg twój […]. Nie będziesz miał bogów innych oprócz Mnie”. […] Te słowa<br />

wyrzekł Pan do waszego zgromadzenia. […] Napisał je na dwu tablicach kamiennych<br />

i dał mi je.<br />

[2.] Szczęśliwa jest samotność tego, kto pełen jest radości, kto prawdę poznaje i prawdę<br />

widzi […]. Szczęśliwa jest wolność od rozkoszy tego świata, rezygnacja z pragnień<br />

wszelkich, wyzbycie się dumy, jaka płynie z myśli: „otom jest”.<br />

[3.] Posiadłem trzy wartościowe cechy, o które dbam i które pielęgnuję: jedna – to łagodność;<br />

druga – to umiarkowanie; trzecia – to lęk przed wyróżnianiem się w świecie.<br />

[…] Duchowym tworem jest świat i oddziaływać nań nie można. Wszelkie<br />

próby ingerowania są zawsze skazane na niepowodzenie i rozbijają jedność […].<br />

Tao nigdy nie działa, a mimo to osiąga wszystko.<br />

J. Tazbirowa, E. Wipszycka, Historia. Starożytność, Warszawa 1997 (przeł. S.F. Michalski);<br />

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, oprac. zespół biblistów polskich, Poznań–Warszawa 1990;<br />

G.L. Seidler, Przedmarksowska myśl polityczna, Kraków 1974.<br />

B. C. D. <br />

<br />

<br />

<br />

60


B. <br />

<br />

<br />

<br />

C. <br />

<br />

<br />

<br />

[…] Jeśli syn ojca swego uderzył, rękę utną mu. […] Jeśli obywatel oko obywatelowi wybił,<br />

oko wybiją mu; […] jeżeli kość obywatela złamał, kość mu złamią. […] Jeśli oko niewolnika<br />

[należącego do] obywatela wybił lub kość niewolnika [należącego do] obywatela złamał, połowę<br />

ceny jego zapłaci. […] Jeśli obywatel w policzek obywatela godniejszego niż on uderzył,<br />

na Zgromadzeniu 60 razy bykowcem [bicz ze skóry byka] zostanie uderzony. […] Jeśli obywatel<br />

w policzek obywatela takiego jak on uderzył, 1 minę [ok. 0,5 kg] srebra zapłaci.<br />

Kodeks Hammurabiego, przeł. M. Stępień, Warszawa 2000.<br />

<br />

Jeśli kto tak uderzy kogoś, że uderzony umrze, winien sam być śmiercią ukarany. […] Kto<br />

by uderzył swego ojca albo matkę, winien być ukarany śmiercią. Kto by porwał człowieka<br />

i sprzedał go albo znaleziono by go jeszcze w jego ręku, winien być ukarany śmiercią. […]<br />

Kto by pobił kijem swego niewolnika lub niewolnicę, tak iżby zmarli pod jego ręką, winien<br />

być surowo ukarany. A jeśliby pozostali przy życiu jeden czy dwa dni, to nie będzie podlegał<br />

karze, gdyż są jego własnością. […] Jeśliby ktoś uderzył niewolnika lub niewolnicę w oko<br />

i spowodował jego utratę, winien za oko obdarzyć ich wolnością. Również gdyby wybił ząb<br />

niewolnikowi swemu lub niewolnicy, winien za ząb uczynić ich wolnymi. […]<br />

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, oprac. zespół biblistów polskich, Poznań–Warszawa 1990.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

61


POWTÓRZENIE<br />

<br />

<br />

W pierwszym okresie masowej obecności Greków w Egipcie [czyli od ok. 670 r. p.n.e.]<br />

ukształtował się ich obraz tego kraju. […] W kontaktach z Egipcjanami Grecy mieli wciąż<br />

świadomość swej cywilizacyjnej młodszości. Uznali więc Egipt za kolebkę cywilizacji i tak<br />

skutecznie narzucili to przekonanie swym następcom, że dopiero w XIX w. badacze uświadomili<br />

sobie, że była nią Mezopotamia.<br />

A. Ziółkowski, Człowiek i <strong>his</strong>toria. Czasy starożytne, Warszawa 2002.<br />

<br />

<br />

<br />

B. <br />

C. <br />

D. <br />

<br />

<br />

<br />

B. <br />

C. <br />

D. <br />

62


Zjednoczona Asyria rozpoczęła politykę podbojów uparcie kontynuowaną mimo wielu niepowodzeń.<br />

[W VIII–VII w. p.n.e. władcy asyryjscy] sukcesy zawdzięczali reformom wojskowym<br />

i administracyjnym:<br />

– zastąpieniu pospolitego ruszenia wolnych chłopów stałą armią […];<br />

– obracaniu podbitych krajów w prowincje zarządzane przez asyryjskich namiestników zamiast<br />

pozostawiania dotychczasowych władców jako lenników;<br />

– praktykowanej na wielką skalę polityce deportacji, przymusowego przesiedlania pokonanych<br />

ludów na obce tereny.<br />

A. Ziółkowski, Dzieje starożytne. Podręcznik dla klasy pierwszej szkół średnich, Warszawa 1999.<br />

63


Źródła ilustracji i fotografii<br />

Okładka: s. I (Koloseum) Phant/Shutterstock.com.<br />

Tekst główny: s. 27 (płaskorzeźba egipska) S. Vannini/De Agostini Picture Library/The Bridgeman<br />

Art Library/PhotoPower; s. 28 (ewolucja hominidów) DEA PICTURE LIBRARY/Getty Images; s. 30<br />

(paleolityczne malowidło) The Bridgeman Art Library/PhotoPower; s. 32 (trawa) tarapong srichaiyos/Shutterstock.com;<br />

s. 33 (Çatalhöyük) Michał Suffczyński, (figurka) Peter Horree/Alamy Stock Photo/BE&W;<br />

s. 37 (sztandar z Ur) Art. Collection 2/Alamy Stock Photo/BE&W; s. 39 (pismo obrazkowe) Bridgeman<br />

Art Library/PhotoPower, (pismo klinowe) Zev Radovan/The Bridgeman Art Library/PhotoPower, (Sargon<br />

Wielki) AKG/East News; s. 41 (Kodeks Hammurabiego) DEA/G. DAGLI ORTI/Getty Images; s. 42<br />

(Aszurnasirpal II) BRITISH MUSEUM/BE&W; s. 44 (ziggurat) The Bridgeman Art Library/PhotoPower;<br />

s. 48 (chłopi egipscy) Erich Lessing/AKG-Images/BE&W; s. 49 (korony egipskie) Sławomir Skryśkiewicz,<br />

(laska i bicz) Dorling Kindersley/Getty Images; s. 50 (postacie Egipcjan) Marek Szyszko; s. 51 (sokół-Horus)<br />

hallam creations/Shutterstock.com; s. 52 (sąd Ozyrysa) Erich Lessing/AKG/BE&W; s. 53 (piramida<br />

Cheopsa) Gerard SIOEN/Getty Images, (wieko trumny Tutanchamona) GRANGER COLLECTION/<br />

BE&W, (wnętrze trumny z mumią) Art Media/Print Collector/Getty Images; s. 54 (sfinks) ligio/Shutterstock.com;<br />

s. 54–55 (świątynia Amona) Sol90 Images; s. 55 (kolumnada) Ahmed Elfiky/Shutterstock.com;<br />

s. 56 (pismo hieroglificzne) Fedor Selivanov/Shutterstock.com, (pismo hieratyczne) AISA/BE&W, (pismo<br />

demotyczne) Ashmolean Museum, University of Oxford, UK/The Bridgeman Art Library/PhotoPower;<br />

s. 61 (Isztar) Louvre, Paris, France/The Bridgeman Art Library/PhotoPower, (Izyda) Werner Forman/AKG/<br />

East News, (Kali) David Cumming/Corbis/Getty Images.<br />

Mapy: s. 29, 31, 40, 42, 47, 58, 59 Adrian Bergiel


PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Historia. Zakres rozszerzony<br />

2019<br />

Ciekawa, pełna szczegółów i precyzyjnych informacji <br />

narracja to lepsze zrozumienie omawianych zagadnień<br />

HISTORIA<br />

1<br />

Bogate i różnorodne materiały źródłowe i ćwiczeniowe <br />

odpowiednio przygotują uczniów do matury<br />

Kalendaria, mapy, diagramy i nowoczesne infografiki <br />

pomagają uporządkować wiedzę<br />

Podręcznik dopuszczony<br />

do użytku szkolnego <br />

Egzemplarz testowy<br />

Reforma 2019<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

HISTORIA<br />

1<br />

Poradnik nauczyciela<br />

NA DOBRY START <br />

Egzemplarz testowy<br />

podręcznika <br />

Multibook <br />

ATLAS<br />

HISTORIA<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

z plusem<br />

DIAGNOZA<br />

Atlas. Historia Plansze interaktywne Pomoce online


PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

nowa seria<br />

podręczników<br />

zakres rozszerzony<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

zakres podstawowy<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

1 1<br />

1 2<br />

3<br />

4<br />

Najwyższej jakości podręczniki zgodne z nową podstawą programową, bogata<br />

obudowa metodyczna dla nauczyciela i wiele dodatkowych pomocy online.<br />

Ponad 70-letnie doświadczenie WSiP, bieżące wsparcie konsultanta edukacyjnego<br />

oraz telecentrum to PEWNOŚĆ, JAKOŚĆ i BEZPIECZEŃSTWO w pracy z uczniami<br />

od nowego roku szkolnego 2019/2020 w zreformowanym liceum i technikum.<br />

wsip.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

infolinia: 801 220 555

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!