Veenhuizen revisited, voorstel voor een nieuwe PI in Veenhuizen

NXTlandscapes

Veenhuizen revisited

voorstel voor een nieuwe PI in Veenhuizen

van kolonie van weldadigheid tot

gevangenisdorp van de toekomst

januari 2013


Nieuwe kansen voor Veenhuizen

Als toekomstig werelderfgoed moet Veenhuizen niet alleen zijn verleden maar ook zijn toekomst veilig

stellen.

Naast nieuwe passende economische ontwikkelingen in de zorg, landbouw, onderwijs, kennis, creatieve

industrie, ambachtelijke bedrijvigheid, cultuur, recreatie en toerisme koestert Veenhuizen zijn bijzondere

band met Justitie. De drie overgebleven penitentiaire inrichtingen Esserheem, Groot Bankenbosch en

Norgerhaven nemen een prominente plaats in in de ruimtelijke en mentale constellatie van Veenhuizen.

Deels zijn ze echter verouderd en voldoen ze niet langer aan de huidige inzichten van de Dienst Justitiële

Inrichtingen (DJI), waarin gekozen wordt voor concentratie en schaalvergroting vanuit de wens om kosten

te besparen.

Veenhuizen gaat graag de uitdaging aan een voorstel te doen, dat recht doet aan het efficiencyvoordeel

van bundeling van activiteiten en voorzieningen, en wil daarmee nadrukkelijk een constructieve bijdrage

leveren aan de bezuinigingsplannen voor het gevangeniswezen. Veenhuizen heeft altijd een toekomstgerichte

blik gehad. Een verblijf in Veenhuizen is immers nog steeds het vertrekpunt voor de opbouw van

een nieuw maatschappelijk bestaan. Met deze blik ziet Veenhuizen de bezuinigingsoperatie van DJI dan

ook als een kans en een niet mis te verstane impuls, om haar rol ook in de toekomst met verve te vervullen.

het einde van het enige

gevangenisdorp in Nederland?

Vanaf 1822 tot op heden heeft Veenhuizen

altijd ruimte geboden aan inwoners die niet

op vrijwillige basis voor een verblijf op deze

locatie gekozen hebben. Eerst als private

kolonie van de Maatschappij van Weldadigheid.

Later, vanaf 1859, als onderneming

van de staat, aangestuurd door het Rijk.

Van 1875 tot 1984 was de ruim 3000 hectare

voormalige kolonie inclusief alle opstallen

volledig in handen van het Ministerie

van Justitie. Niet alleen achter de tralies

maar ook daarbuiten bepaalde Justitie

het lot van de bevolking van het dorp. Het

Ministerie was immers de enige werkgever

en huisvester.

Buitenstaanders en bezoekers konden alleen

met speciale permissie het dorp in. De

grenzen van deze gesloten gemeenschap


Als je bij de tijd wilt blijven...

Een vuistregel zegt dat de kosten van het gebruik van

een gebouw over de levensduur zo’n 200 keer hoger

zijn dan de oorspronkelijke investering. De kosten van

sloop en nieuwbouw bedragen doorgaans niet meer dan

6% tot 8 %. Dit maakt nieuwbouw in Veenhuizen een

realistische optie.

Door het arbeidsintensieve karakter van een PI vormen

personeelskosten een belangrijke kostenpost. In Veenhuizen

zijn deze kosten door de hoge kwaliteit, trouw en

arbeidsethos van het gevangenispersoneel substantieel

lager dan elders in het land.

Met het samenbrengen van de 3 Veenhuizer PI’s op één

nieuwe locatie kan het huidige personeelsbestand van

485 worden teruggebracht met 15 %. Een efficiencyslag,

die door besparing op personeelskosten jaarlijks bijna

€ 5 miljoen oplevert.

moet je af en toe een doorstart maken

Veenhuizen kan in het veranderend krachtenspel

waarin het Rijk vandaag opereert ruimte bieden aan

nieuwe concepten voor detentie die...

• morgen gerealiseerd kunnen worden en kunnen

rekenen op draagvlak bij de bevolking

inspelen op nieuwe ontwikkelingen bij de bouw,

het beheer en de exploitatie van de PI’s

• leiden tot een efficiënte bedrijfsvoering en kostenreductie

• continuïteit bieden op het gebied van personeel,

arbeid en omgeving

• impulsen bieden voor andere economische ontwikkelingen

• recht doen aan de nominatie van Veenhuizen voor

een plek op de Werelderfgoedlijst van Unesco

De fysieke en mentale ruimte is er, evenals de bereidheid

om nieuwe plannen te faciliteren.

werden nauwlettend in de gaten gehouden.

Ontsnappingspogingen van gedetineerden

vinden immers zelden plaats

zonder hulp van buiten.

Het is zonder meer opmerkelijk dat Veenhuizen

meer dan anderhalve eeuw lang zijn

prominente rol als grootste centrum van

detentie in het land heeft weten te vervullen

en behouden.

Waar de idealen van autarkie en wederkerigheid

het in een tijdsbestek van minder

dan twee generaties moesten afleggen

tegen de realiteit van de dag, heeft Veenhuizen

als gevangenisdorp vele opvattingen

en veranderingen in het gevangeniswezen

het hoofd kunnen bieden, en doeltreffend

weten in te spelen op zeer uiteenlopende

vragen vanuit de maatschappij.

Misschien is het wel de marge die Johannes

van den Bosch, de oprichter van de

oorspronkelijke kolonie, had ingebouwd

door niet alleen gebouwen, maar ook

gronden tot een wezenlijk onderdeel van

het concept te maken. Gronden die ook nu

een wezenlijke rol kunnen spelen bij het

bepalen van de toekomst van Veenhuizen.

Wellicht is het ook de echo van het oorspronkelijke

gedachtengoed van de Maatschappij

van Weldadigheid waardoor ook na

1859 door gevangenispersoneel en plaatselijke

bevolking zelden gesproken werd van

gedetineerden, maar van ‘verpleegden’.

Een uniek en interessant geluid uit het

verleden. Zeker gezien het immer actuele

spanningsveld tussen de roep om vergelding

en de wens tot resocialisatie en

integratie.


VEENHUIZEN

bron: “de Rechtspraak”, juli 2012


Veenhuizen een solide, centraal gelegen, perfecte toekomstige nieuwbouw locatie

2013 is een jaar waarin een belangrijke verschuiving

plaatsvindt in de landelijke verdeling van Rechtbanken,

Gerechtshoven, OM parketten en Politieregio’s. Met

de komst van de nationale politie is Nederland opgedeeld

in nieuwe regio’s die volledig samenvallen met de

nieuwe gerechtelijke kaart.

De Rechtbanken Assen, Groningen en Leeuwarden

fuseren tot de Rechtbank Noord-Nederland, welke

resorteert onder het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.

De respectievelijke provinciehoofdsteden fungeren als

zittingsplaats.

Het programma Modernisering Gevangeniswezen

(MGW) stelt het regionaal plaatsen van gedetineerden

als belangrijke doelstelling. Insluiting vindt plaats in het

arrondissement van vervolging - of aanpalend - of in het

arrondissement van vestiging na detentie. Hierdoor kunnen

zowel ketenpartners als gedetineerden tijdens het strafproces

en de reïntegratie beter gefaciliteerd worden, met als

resultaat een betere afstemming tussen taken en activiteiten

en een verhoogde efficiency.

Veenhuizen, dat momenteel bijna de helft van de Noordelijke

detentiecapaciteit voor zijn rekening neemt, blijkt in deze

nieuwe constellatie meer dan ooit centraal gelegen te zijn,

en heeft potentie om ook in de toekomst een van de geconcentreerde

vlekken voor detentie in Nederland te zijn.

Zelfs als de beschikbaarheid van ervaren en goed geschoold

gevangenispersoneel in de nabijheid buiten beschouwing

wordt gelaten. Vanuit Veenhuizen zijn namelijk binnen één

uur alle Noordelijke PI’s, Huizen van Bewaring, en Rechtbanken

inclusief die van Zwolle – te bereiken, evenals het

merendeel van de politiebureaus.

Samenvoeging van de 3 PI’s in Veenhuizen in de vorm van

nieuwbouw op één unilocatie, gekoppeld aan bundeling

c.q. versterking van de samenwerking met aanpalende

activiteiten (zoals het Shared Service Centre Noordoost

en mogelijk andere nieuwe activiteiten), zal onmiskenbaar

een substantiële bijdrage leveren aan de door DJI gewenste

efficiëntere bedrijfsvoering.

Eventueel hergebruik van te behouden monumenten

daargelaten, kan er voorzien worden dat toepassing van

DBFMO-contracten in Veenhuizen eerder zal leiden tot

sloop van bestaande verouderde detentievoorzieningen

en vervanging door nieuwbouw dan tot uitbreiding en

renovatie. De natuurlijke marge van Veenhuizen - het

surplus aan justitie bezittingen - daagt hiertoe uit en biedt

hiertoe alle ruimte.


Veenhuizen wil wel...

Het meest voor de hand liggende alternatief voor het behoud van

de huidige 3 PI’s is het samenvoegen van deze PI’s op één locatie.

Een dergelijke samenvoeging levert een belangrijke kostenbesparing

op.

Veenhuizen biedt nu al goede mogelijkheden om een dergelijke

unilocatie te realiseren. Dit zowel qua ruimte als wat betreft de

geldende bestemming. De huidige locatie van de PI Norgerhaven

heeft uit oogpunt van ligging en beschikbare ruimte de beste

papieren.

De huidige locatie van de PI Norgerhaven heeft een bouwblok van

ongeveer 9 hectare, dat volledig kan worden benut voor de bouw

van een nieuwe PI. Een dergelijke oppervlakte is ruim voldoende

om de huidige capaciteit van de Veenhuizer PI’s – 740 gedetineerden

– onderdak te kunnen bieden. En blijkens ervaringscijfers

elders uit den lande is deze oppervlakte zelfs voldoende om op te

schalen tot meer dan 1.000 gedetineerden.

Samenvoeging van PI’s Esserheem, Groot Bankenbosch en Norgerhaven

op de locatie van de laatste betekent onherroepelijk ook de

sluiting van de eerste twee. Met de keuze voor het binnenhalen

van ambachtelijke bedrijvigheid op het gebied van zorg, landbouw,

onderwijs, kennis, creatieve industrie en cultuur is een nieuw

hoofdstuk aangebroken in de geschiedenis van deze bijzondere

nederzetting. Wat Veenhuizen betreft is de zoektocht naar passende

vormen van herbestemming voor de vrijkomende gebouwen

en gronden nu begonnen.

Veenhuizen voelt zich zeker niet alleen bij het zoeken naar economische

dragers en gaat er van uit dat de betrokken wijze waarop

gemeente, provincie en Rijk de afgelopen jaren samen hebben

opgetrokken bij de herontwikkeling van Veenhuizen voldoende

perspectief biedt op voortzetting van deze samenwerking.

locatie Norgerhaven

Waar Veenhuizen vroeger een afgesloten gebied was, wordt nu

nadrukkelijk de interactie met de buitenwereld opgezocht. De rijke

legering van landschap en gebouwen, die over tijd onlosmakelijk

met elkaar verbonden zijn geraakt, vormt een robuust raamwerk

met voldoende marge om zeer uiteenlopende vragen het hoofd te

bieden.


...en biedt royaal ruimte voor innovatie en nieuwe concepten

Met de komst van de elektronische enkelband

en meerpersoonscellen zal in de

toekomst mogelijk met minder fysieke detentiecapaciteit

kunnen worden volstaan.

Dat laat onbelet dat de vraag naar resocialisatie

en integratie mogelijkheden voor

gedetineerden juist zeer specifieke eisen

in fysieke zin stellen aan de omgeving van

gedetineerden in de laatste fase van hun

gevangenschap. Het bieden van zinvolle

werkervaring tijdens detentie met zicht

op een meer succesvolle terugkeer in de

maatschappij vraagt om een omgeving

met bijzondere kwaliteiten.

Veenhuizen koestert het begrip wederkerigheid.

Wonen en werken in Veenhuizen

betekent dat je de kwaliteiten van het

gebied waardeert en wilt bijdragen aan

het behoud en de ontwikkeling daarvan.

Analoog hieraan biedt Veenhuizen met

zijn historisch verantwoorde streven naar

nieuwe ambachtelijkheid, dankzij de

uitgestrekte bossen en landerijen, een

unieke setting voor innovatieve concepten

op het snijvlak van detentie, zorg en

opvoeding.

locatie Esserheem

locatie Bankenbosch


Veenhuizen staat vierkant achter detentie...

Waar ooit de wieg stond van detentie in Nederland,

ziet Veenhuizen staks graag een state of the art PI.

Het Eerste Gesticht van de Kolonie van Weldadigheid

bestaat niet meer. Het oorspronkelijke carrévormige

gebouw met een afmeting van ca. 150 x 150 m

vormde de spil, waar de hoofdontsluiting, de Kolonievaart,

omheen liep, voordat deze zijn weg richting

Friesland vervolgde.

Door een latere schuine doorsteek van de vaart

kwam het Eerste Gesticht ‘vrij’ te liggen.

De sporen van dit alles zijn overal nog duidelijk zichtbaar

in het terrein. Binnen het unieke orthogonale

regime, dat de onderlegger vormt van Veenhuizen,

zijn de oorspronkelijke maten nog goed te herleiden.

Het gebied kent een ongekend hoge dichtheid aan

rijks- en provinciale monumenten.

Meest opmerkelijk zijn het frontgebouw van de

Rijkswerkinrichting Eerste Gesticht (nu onderdeel

van de PI Norgerhaven), het voormalige werkgesticht

Norgerhaven (het huidige Shared Service

Centre van Justitie), de dienstwoningen in het

groen aan de Oude Asserweg en Plantsoenstraat

en de unieke aardappelschuur met een bekleding

van turfblokken bij het kassen complex Groot Bankenbosch

aan de Limietweg.

Water speelt een prominente rol. Her en der hebben

de beplantingen een monumentaal karakter

gekregen.


1 x 150 m x 150 m / oorspronkelijke carré 1e gesticht

4 x 150 m x 150 m / 90.000 m2 nieuwe PI Veenhuizen

...en is klaar voor een schaalsprong in ruimte, tijd en architectuur

Het rechthoekige verkavelingspatroon van Veenhuizen is gedurende de bijna twee

eeuwen dat de voormalige kolonie bestaat een uiterst flexibele onderlegger gebleken

voor tal van functies en vormen van gebruik. Nog steeds kan de modulaire geometrie van

Veenhuizen als uitgangspunt en tot inspiratie dienen voor nieuwe ingrepen in het gebied.

Met een ruimtebehoefte van ca. 90.000 m2 komt het grondgebruik van een nieuwe PI

voor zo’n 1000 gedetineerden perfect overeen met 4x de maatvoering van de oorspronkelijke

carré‘s. Door het nieuwe ruimtebeslag wederom in carrévorm uit te leggen en in

te passen in de bestaande historische context van gebouwen, waterpartijen en beplan-

tingen, ontstaat een volstrekt nieuwe en vanzelfsprekende setting voor de nieuwe PI Veenhuizen.

Door verschuiving van dit nieuwe omheinde vierkant van 300 x 300 m naar het noorden

kan de historische context rond het SSC weer openbaar gemaakt worden, en ontstaat

er een nieuwe zichtlijn langs de Hoofdvaart die uitkijkt over de uitgestrekte landerijen ten

oosten van Veenhuizen. Herwonnen vrijheid en detentie komen hier opeens bijzonder dicht

bij elkaar.

Het frontgebouw van de voormalige werkinrichting Eerste Gesticht doet nu dienst als entreegebouw

voor de erachter gelegen nieuwe PI. Heden en verleden worden functioneel verbonden

en vormen een solide basis voor de schaalsprong die Veenhuizen wil maken.


eerste schets voor de nieuwe PI

Binnen een bebouwingsenveloppe die nauwelijks

afwijkt van de huidige ruimteclaim van Norgerhaven

moet het straks allemaal gaan gebeuren.

Met het oog op de bijzondere status van Veenhuizen

als genomineerde op de Werelderfgoedlijst

van Unesco is in dit stadium de aandacht vooral

uitgegaan naar een ruimtelijke inpassing die zich

rekenschap geeft van de historische context.

Dat betekent echter niet dat alles wat er is zonder

bedenking wordt behouden. Het motto “behoud

door ontwikkeling” uit het Ontwikkelingsplan voor

Veenhuizen klinkt ook hier door in het plan.

Nieuwe waterpartijen versterken oude lijnen

en vergrendelen de nieuwe PI stevig in het grid

van Veenhuizen. Daarvoor worden een aantal

oude waterlopen opgeofferd. Van de voormalige

Rijkswerkinrichting Eerste Gesticht blijft alleen het

frontgebouw staan.

onderdelen van het plan

Alle huidige gebouwen van de PI Norgerhaven ruimen het veld, om plaats te maken voor de nieuwe PI, inclusief de

meer recente aanbouwen aan weerszijden van het frontgebouw. Als entree voor de PI Veenhuizen krijgt dit rijksmonument

weer een nieuwe betekenis. Een entreehof, omsloten door gepantserd glazen gangen vormt de verbinding

met het feitelijke gevangenis complex. Het parkeren voor bezoekers vindt plaats langs de Oude Asserstraat, naast het

´nieuwe´ entreegebouw.

Een tweede ingang doet dienst als dienstingang en is gesitueerd aan de Limietweg net ten noorden van het huidige kassencomplex.

Hier bevindt zich ook het nieuwe parkeerterrein voor de gevangenismedewerkers. Of het kassencomplex

in zijn huidige vorm en op zijn huidige locatie behouden blijft is op dit moment nog niet onderzocht. Dat geldt ook voor

de interne indeling van het complex binnen de omheining. De precieze locatie van de cellulaire blokken, de logistieke

faciliteiten, dienstengebouw en buitenruimten is onderwerp van nadere studie. Wellicht kunnen in een compacte pakking

zelfs dakoppervlakten worden meegenomen in het uiteindelijke programma van eisen.

Het is aannemelijk dat de Limietweg onvoldoende capaciteit heeft voor de hoeveelheid verkeer die de nieuwe setting

met zich meebrengt. De mogelijkheden van een nieuwe aanvullende ontsluiting, bijvoorbeeld langs het parkeerterrein

voor de SSC, dient nader onderzocht te worden.


dienstingang

nieuwe PI Veenhuizen

entreegebouw

PI - campus’

parkeren bezoekers

parkeren SSC

Shared Service Centre (SSC)

enkele details

Nu de noodzaak tot beveiliging door middel van afrasteringen, hekwerken en muren

naar het noorden is opgeschoven, ontstaan volledig nieuwe mogelijkheden voor het

historische terrein rond het SSC. De slagboom op de Oude Asserstraat kan voor altijd

open blijven staan en het terrein rond de monumentale dienstwoningen ten oosten

van het SSC krijgt een compleet nieuwe ontwikkelingsimpuls.

Wellicht kan hier een soort ´campus´ontstaan met functies die gerelateerd zijn aan

behoeftes van de bevolking achter de tralies en hun bezoekers. Van kindercrèche, tot

uitzendbureau voor ex-bajesklanten of advocatenbureau, er moeten nieuwe functies

naar boven kunnen komen die juist hier op hun plek zijn.

Ook zou onderzocht kunnen worden of een ´starters enclave´ voor jeugdige inwoners

van Veenhuizen of studentenhuisvesting voor een van de nieuwe ambachtelijke opleidingen

in Veenhuizen hier op hun plek zouden kunnen zijn.

De nieuwe ´loop´ in de zichtlijn van de Kolonievaart biedt ook mogelijkheden dit deel

van Veenhuizen op te nemen in het toeristisch recreatieve aanbod van de voormalige

kolonie. Het open veldje, direct buiten de kolonie, met zijn panoramische uitzicht

richting Assen zou, zo dicht bij de PI gelegen, een blijvende plek kunnen zijn, om vanuit

kunst en cultuur te reflecteren op de rol van onvrijwillige opsluiting in onze samenleving.


uiterlijkheden...

Koepel en kruis. Zelfs zonder religieuze

connotaties blijkt gevangenisarchitectuur

zich over langere tijd te

conformeren aan enkele stricte regels

en ordeningsprincipes. Daarbij is het

denken van binnen naar buiten de

gemene deler. Hoe een en ander zich

verhoudt tot de omgeving is iets wat

pas recent tot het pakket behoort.

Opmerkelijk, omdat het exterieur van

de ‘stadsgevangenis’ uit het verleden

juist nadrukkelijk ontworpen werd

met het oog op een zekere ontmoedigende

afschrikwekkendheid.

Nu gevangenissen steeds meer in

de periferie van de stad beland zijn,

lijkt het zelfs zo te zijn dat ze bijna

niet meer te onderscheiden zijn van

een gemiddeld kantoorgebouw of

bedrijfspand. Goede voorbeelden

daargelaten zou een pleidooi voor

een zekere ‘ouderwetse’ herkenbaarheid

van de PI van de toekomst geen

kwaad kunnen.

In het geval van Veenhuizen ligt er

een inspirerend voorland. De wijze

waarop de omheining interacteert

met de gebouwen daarbinnen is een

interessant vertrekpunt. Is er sprake

van transparantie of massa?

Ook de opbouw van maten, massa’s

en hoogtes kan veel verschil maken.

Uitgangspunt is een carrévormige

omheining van 300 x 300 m met een

hoogte van 6 m, rond een bouwenveloppe

tot 12 m hoog, waarvan maximaal

25% tot 18 m hoog. Dat moet

toch tot iets moois kunnen leiden...


een paradoxale opgave?

Het panoramisch verlangen en de panoptische controle vormen een continu

spanningsveld dat gevangenispersoneel en gedetineerden delen. Hier ligt ergens

de opgave voor de PI van de toekomst. De ervaring leert dat pasklare één op één

oplossingen ten prooi vallen aan snelle veroudering.

Wat Veenhuizen biedt is marge. Marge voor de toekomst waarin alles opeens ook

weer anders kan zijn. Een goed oog hiervoor moet kunnen leiden tot een PI die

flexibel genoeg is om zijn immer wijzigende inwoners de juiste tools te bieden voor

een doorstart en een nieuw bestaan. Een doorstart die Veenhuizen zelf ook onontbeerlijk

vindt met het oog op haar eigen toekomst.


Voor vragen kunt u contact opnemen met het Ontwikkelingsbureau Veenhuizen

www.toekomst-veenhuizen.nl / info@toekomst-veenhuizen.nl / 0592-388999

NXTLANDSCAPES

landscape architecture urban design regional planning

info@nxtlandscapes.nl / www.nxtlandscapes.nl

januari 2013

More magazines by this user
Similar magazines