Archeologische Kroniek van Overijssel over 1996 - Historisch ...
Archeologische Kroniek van Overijssel over 1996 - Historisch ...
Archeologische Kroniek van Overijssel over 1996 - Historisch ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
dr. A.D.<br />
Verlinde<br />
<strong>Archeologische</strong><br />
<strong>over</strong> <strong>1996</strong><br />
<strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong> <strong>Overijssel</strong><br />
Samenvatting<br />
In de onderstaande kroniek zijn selectief nieuwe archeologische gegevens uit<br />
<strong>1996</strong> opgenomen. Het gaat hierbij dit jaar vooralom graven/grafvondsten en<br />
om huisplattegronden, die het oudheidkundig beeld <strong>van</strong> <strong>Overijssel</strong> aanvullen<br />
en verrijken. Tevens worden twee opmerkelijke andere vondsten onder de aandacht<br />
gebracht. Al de nieuwe gegevens betreffen de periode tussen de I2e eeuw<br />
vóór en de I2e eeuw na ehr.<br />
Bronstijd (2200-800 v. Chr.)<br />
Weerselo-Rossum (afb. I)<br />
Uit het bekende late Bronstijd urnenveld <strong>van</strong> Rossum, dat is gelegen onder het<br />
kerkhof en tevens onder een voormalige es, zijn in de afgelopen jaren wederom<br />
diverse urnen en umresten aangetroffen door J. Laarhuis tijdens het delven<br />
<strong>van</strong> graven. De vinder is inmiddels vertrouwd met de positionering <strong>van</strong> urnen,<br />
om welke reden een afwijkende situatie zijn aandacht trok, zonder dat <strong>over</strong>igens<br />
een eventuele relatie met grondsparen vastgesteld kon worden. Een <strong>van</strong><br />
de recent gevonden 'urnen' werd namelijk omgekeerd geplaatst aangetroffen,<br />
echter zonder begeleidende crematie. Het betreft dus een destijds ingegraven<br />
en ondersteboven geplaatste pot. Een halve meter ernaast lag wel een crematieplek,<br />
waar een bijpotje in lag, en wel een eenvoudig, 4 cm hoog konisch napje.<br />
In urnenvelden worden soms wel vaker potten zonder crematie aangetroffen,<br />
waarbij dan al snel gedacht kan worden aan een 'rituele functie' (zonder die<br />
nader te kunnen duiden), maar waarbij, afhankelijk <strong>van</strong> de aard <strong>van</strong> het grondspoor,<br />
heel zelden ook een inhumatie-graf aanwezig kan zijn, zoals in Mariënberg<br />
en Mander kennelijk het geval is geweest.<br />
Het omgekeerd geplaatste aardewerk betreft een vrijwel complete, dubbelkonische<br />
kom met een hoogte <strong>van</strong> 9 cm. De rand is verdikt en iets afgeschuind op<br />
een wijze, zoals bij slechts een paar urnen uit <strong>Overijssel</strong> bekend is. De schouder<br />
is versierd met twee horizontale groeflijnen, waartussen ineen geschakelde,<br />
staande driehoeken zijn aangegeven. Deze versiering suggereert een<br />
halsje op de kom, die er feitelijk niet is. Het gepolijste aardewerk is zwart en<br />
bruin <strong>van</strong> kleur en verschraald met zeer fijn steengruis. In typologisch opzicht<br />
is de ceramiekvorm in z<strong>over</strong>re opmerkelijk, dat hij een (grote) miniatuur uitgave<br />
lijkt te zijn <strong>van</strong> een urn <strong>van</strong> het type Dubbelkonus of zelfs <strong>van</strong> een Halsdubbelkonus,<br />
die als urn minimaal 13 cm hoog zijn.<br />
Wierden-Enter-Mettenkampsweg (afb. 2)<br />
In verplaatste grond, afkomstig <strong>van</strong> een net aangelegd opslagterrein langs<br />
de Mettenkampsweg te Enter, vonden de heer en mevrouw J. Heuvink een<br />
fraai uitgevoerde en uitzonderlijk grote hamerbijl <strong>van</strong> het type Muntendam<br />
OHB 112e stuk 1997 <strong>Archeologische</strong> <strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong> Overijsse! <strong>over</strong> <strong>1996</strong> '53
Afb.1.<br />
Weerselo-Rossum. Omgekeerd geplaatste kom uit urnenveld late Bronstijd.<br />
Hoogte: 9 cm. Napje uit crematie.<br />
(D: 'nackengebogene Axt'), welk type wordt gedateerd in de late Bronstijd/<br />
vroege IJzertijd. De afmetingen bedragen: 200 x 61 x 59 mm. Gewicht: 1,48 kg.<br />
Deze vondst is aanmerkelijk groter en zwaarder dan grote Nederlandse vertegenwoordigers<br />
<strong>van</strong> het bijltype, met lengten tot 162 mm en gewichten tot 667<br />
gram. Uit de Gem. Löningen, Kreis Cloppenburg is echter een groter exemplaar<br />
bekend <strong>van</strong> 18 cm lengte (gewicht niet vermeld). De bijl uit Enter is voor<br />
zijn type zo uitzonderlijk, dat aan<strong>van</strong>kelijk gedacht is aan een in de afgelopen<br />
paar eeuwen aangevoerd, uitheems exemplaar. Verschillende nadere gegevens<br />
bepaalden de ideeën hieromtrent echter op een authentiek prehistorisch exemplaar,<br />
afkomstig uit Nederland ofwijde omgeving.<br />
In de eerste plaats is er het bovenvermelde exemplaar uit Cloppenburg, dat<br />
bijna even groot is als de vondst uit Enter. In de tweede, belangrijkste plaats<br />
moet de bijl afkomstig zijn uit de onderkant <strong>van</strong> cq. <strong>van</strong> onder de ter plaatse<br />
afgegraven es, omdat volgens de vindster de grond nog stevig in het steelgat<br />
zat, 'geelbruin' <strong>van</strong> kleur was en merkbaar minder humeus was dan de<br />
esgrond zelf. Een veldverkenning met haar naar een deels ontgronde strook<br />
naast de afgraving voor het opslagterrein heeft het grondprofiel nabij de<br />
vondstplek duidelijk gemaakt: een voor <strong>Overijssel</strong> enigszins dun esdek met een<br />
marginale cultuurlaag op vaste zandgrond zonder een gepodsoleerd karakter.<br />
Maar grondsporen en/of aanvullende vondsten waren niet aanwezig. Uit de<br />
ruime omgeving zijn wel vondsten en grondsporen uit de latere prehistorie en<br />
Romeinse tijd bekend, die alle zijn gelegen op de kleine en lage stuwwal <strong>van</strong><br />
Enter, maar toch in hoofdzaak voorkomen op de oostflank. De hamerbijlligt<br />
echter in de vondstarrne centrale zone <strong>van</strong> de stuwwal. De hamerbijllijkt aldus<br />
een losse vondst voor te stellen in de buurt <strong>van</strong> 'eigentijdse' bewoning.<br />
'54 dr. A.D. Verlinde
o<br />
\<br />
\<br />
\<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
'r<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
I<br />
\<br />
I<br />
\<br />
\<br />
\<br />
\<br />
\<br />
Afb.2.<br />
Wierden-Enter. Grote, ceremoniële hamerbijl. Lengte: 20 cm.<br />
De zware, gave, recent slechts lieht beschadigde bijl uit Enter heeft een aan<br />
de boven- en onderzijde gebogen, geslepen bijllichaarn met een vierkante<br />
dwarsdoorsnede. De afhangende nek heeft een geklopt oppervlak en een ronde<br />
dwarsdoorsnede. De nek heeft een guirlande- of halfboogvormige aansluiting<br />
op het vierzijdige bijllichaam, zoals bij een aantal andere exemplaren eveneens<br />
<strong>Archeologische</strong> <strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong> <strong>Overijssel</strong><strong>over</strong> <strong>1996</strong><br />
'SS
ekend is. Opmerkelijk is het naar verhouding krappe steelgat <strong>van</strong> 17-26 mm<br />
doorsnede, dat niet konisch verloopt zoals gewoonlijk. maar afgerond zandlopervormig<br />
is. De steensoort kon helaas nog niet worden gedetermineerd,<br />
maar het betreft een bleek, fijn granulair gesteente en het bezit een blauw<br />
uitverweerd mineraal. Een zo zware bijl met een zo nauw steelgat en de bijzondere<br />
uitvoering bestempelen de bijl al gauwals een onhanteerbaar en niet<br />
voor practisch gebruik bedoeld exemplaar. Evenals onder meer bij een hamerbijl<br />
uit Medemblik wordt gedacht, menen wij daarom een rituele of statusfunctie<br />
aan de opmerkelijk fraaie en extreme vondst uit Enter te moeten toeschrijven.<br />
In <strong>Overijssel</strong> vormt, in tegenstelling tot Noord-Nederland, de groep der<br />
'nackengebogene Äxte' een schaars type. Het is wellicht geen toeval, dat juist<br />
hier, in Enter/Elsen, zo'n uitzonderlijk exemplaar wordt aangetroffen.<br />
Immers, hier is <strong>over</strong> vele jaren verspreid op een beperkt areaal in en naast het<br />
moerassige Enterveen/Elsenerbroek een hele serie vondsten, zogeheten<br />
depots, aangetroffen. Dit verschijnsel is door ons in verband gebracht met de<br />
kruising <strong>van</strong> een doorgaande prehistorische route met een cultuurgrens, die in<br />
de Brons- en IJzertijd tussen Enter en Elsen lag. De besproken hamerbijl versterkt,<br />
evenals een ander exemplaar <strong>van</strong> hetzelfde type uit het Elsenerbroek,<br />
deze depotconcentratie (zie ook de archeologische kroniek <strong>van</strong> <strong>Overijssel</strong><strong>over</strong><br />
1993, p. 177-178).<br />
De melding geschiedde via de AWN. Aan collega E. Drenth danken wij diverse<br />
informatie.<br />
Literatuur:<br />
S.H. Achterop en JA Brongers, 1979 : Stone cold chisels with handle (Schlägel) in the Netherlands.<br />
Berichten R.O.B. 29, p. 255-356.<br />
F. Horst, 1985 : Die jungbronzezeitlichen Steinäxte mit Nackenknauf aus dem Eibe-ader-Raum.<br />
Bodendenkmalpflege in Mecklenburg, Band 33, p. 99-124. Berlin.<br />
Th. J. Maarleveld & c.J. Overweel, 1982: Medemblik. In : <strong>Archeologische</strong> kroniek <strong>van</strong> Holland <strong>over</strong><br />
1981, I Noord-Holland (red. P.J. Woltering). Holland 14, p. 193-228.<br />
K. Tackenberg, 1974: Die jüngere Bronzezeit in Nordwestdeutschland Teil II - Die Felsgesteingeräte<br />
(zie p. 34-35). Hildesheim.<br />
A.D. Verlinde, 1980 : Prehistorische depots uit het Enterveen en Elsenerbroek in west Twente. 't<br />
Inschrien 12, p. 17-25 (ROB-<strong>over</strong>drukken nr. 135).<br />
Ijzertijd (800 v. Chr.-O)<br />
Deveruer-Cotmschate-'i Brameu (afb. 3)<br />
In 1988 kon tijdens een acuut uitgevoerde noodopgraving, die direct vooraf<br />
ging aan de bouw <strong>van</strong> een nieuwe wijk. circa drievierde deel <strong>van</strong> een tot dan<br />
onbekend urnenveld uit de vroege IJzertijd worden opgegraven. Met name de<br />
zuidelijke strook <strong>van</strong> bedoeld urnenveld moest buiten het onderzoek gelaten<br />
worden wegens de ligging aldaar <strong>van</strong> een dijk langs het dal <strong>van</strong> de Schipbeek.<br />
Daar deze (vrij lage) dijk inmiddels <strong>over</strong>bodig was geworden, werd hij nu afgegraven.<br />
In dat kader vond in <strong>1996</strong> de aanvullende opgraving plaats door de<br />
ROB en amateur-archeologen <strong>van</strong> de AWN in een areaal <strong>van</strong> ca 100 x 10 m.<br />
De tweede opgravingscampagne leverde een twintigtal nieuwe kringgreppels<br />
op en 29 crematies, die tot op de dalrand voorkwamen. Het nu vrijwel compleet<br />
opgegraven urnenveld blijkt daardoor te bestaan uit ca 55 kringgreppels<br />
156 dr. A.D. Verlinde
CI<br />
'-" ,o<br />
o<br />
o<br />
• •<br />
<strong>Overijssel</strong> <strong>over</strong> '996<br />
. he <strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong><br />
Archeolog>sc '57<br />
Afb.3. -Colmschate. urn~stengraf nveld uit<br />
Deventer tii d met vo<br />
(7).<br />
de vr<br />
oege Ijzer<br />
00<br />
IJ<br />
Schaal1 : 6 .
en ca 90 crematies. De kringgreppels bezaten vaak een onderbreking in het<br />
zuidoosten, soms ook een tweede onderbreking er tegen<strong>over</strong>. Het valt op dat in<br />
de plattegrond <strong>van</strong> het grafveld geen enkel langbed voorkomt. Vele crematies<br />
lagen centraal of excentrisch binnen de kringgreppels. maar zeker zoveel crematies<br />
waren niet door een greppelomgeven. Als de crematie in een (vaak<br />
besmeten) urn was bijgezet, was vrijwel steeds alleen het onderste deel <strong>van</strong> die<br />
urnen nog intact. Dit feit en de hoge ligging <strong>van</strong> veel crematies in het schaafvlak<br />
wijzen er op, dat de ingravingsdiepte meestal gering is geweest. Daardoor<br />
is zeker een aantalondiep ingegraven crematies niet meer aangetroffen in de<br />
opgraving. Relatief vaak zijn in de greppels aardewerkscherven gevonden,<br />
soms <strong>van</strong> bijna compleet aardewerk. Zij worden meestal geïnterpreteerd als<br />
ceremonieel vaatwerk. Het algemene beeld <strong>van</strong> het grafveld, het negentigste<br />
qua ligging (!) bekende urnenveld uit <strong>Overijssel</strong>, is door de aanvulling uit <strong>1996</strong><br />
niet gewijzigd, doch uitsluitend gecompleteerd.<br />
De plattegrond <strong>van</strong> het grafveld wordt, zoals in 1988 al duidelijk was geworden,<br />
beheerst door een voor de regio uitzonderlijk grote, dubbele en onderbroken<br />
kringgreppel in het noordwesten. De buitenste greppel heeft een binnenwerkse<br />
doorsnede <strong>van</strong> 16 m, dat is twee maal zo groot als de grootste urnenveldgreppels<br />
uit <strong>Overijssel</strong>. De twee greppels waren aangelegd op een rivierduintje,<br />
waarbij de greppels als het ware ingegraven hoogtelijnen <strong>van</strong> het ronde<br />
duintje waren. Uit de vroege IJzertijd <strong>van</strong> zuidelijk Nederland zijn eveneens<br />
enkele buitenmatig grote kringgreppels bekend, die worden toegeschreven aan<br />
zogeheten 'vorstengraven'. Aan het Colmschater exemplaar kan eenzelfde<br />
interpretatie worden toegekend, waarmee het de meest noordelijke vertegenwoordiger<br />
<strong>van</strong> deze groep zou zijn. Helaas ontbreekt in Colmschate 'het eventuele<br />
bewijs' voor deze theorie, omdat de bijbehorende crematie-bijzetting (die<br />
bijzondere bijgaven bevat kan hebben) binnen de dubbele greppel als gevolg<br />
<strong>van</strong> zijn positie op de top <strong>van</strong> het duintje reeds lang geheel verploegd was. Deze<br />
zeer grote greppel, alsmede de onderbrekingen in (het zuidoosten <strong>van</strong>) deze en<br />
andere greppels en het voorkomen <strong>van</strong> besmeten urnen in bijzettingen zonder<br />
greppels, sluiten aan bij verschijnselen in de Zuidnederlandse urnenvelden.<br />
Ten aanzien <strong>van</strong> de culturele context bevestigt het onderhavige urnenveld dan<br />
ook, dat zuidelijk <strong>Overijssel</strong> tot de zogeheten Nederrijnse Grafheuvelcultuur<br />
gerekend dient te worden. Ook enkele huisplattegronden uit de vroege IJzertijd,<br />
die elders in Colmschate zijn opgegraven, wijzen daarop.<br />
In de opgravingsplattegrond is tussen de kringgreppels een tweetal schuurtjes<br />
aan te wijzen, waarbij niet duidelijk is of zij ouder of jonger zijn dan het urnenveld.<br />
Bij de zuidoost rand <strong>van</strong> het urnenveld liggen verder de (grote) grondsporen<br />
<strong>van</strong> een laat middeleeuwse schuur <strong>van</strong> tenminste 7 x 5 m. Deze schuur, alsmede<br />
een in de late middeleeuwen of later te dateren slootje en diverse<br />
vondsten uit de 13-16e eeuw liggen alle onder het afgegraven dijkje. Deze dijk is<br />
daarom te dateren als post-middeleeuws.<br />
Denekamp-Laurop<br />
Naast de Oortrnans molen te Lattrop is een proefonderzoekje uitgevoerd in verband<br />
met de <strong>over</strong>bouwing <strong>van</strong> een deel <strong>van</strong> een grote es. Daarbij is in of naast<br />
'58 dr. A.D. Verlinde
een IJzertijd-akker en tevens ca 200 m buiten een IJzertijd-nederzetting, een<br />
kleine paalkuilencluster <strong>van</strong> een tweetal spiekers/schuurtjes aangetroffen. Het<br />
gaat om één vierpalig en één zespalig schuurtje <strong>van</strong> resp. 2 x 2 en 3 x 2,5 m. Een<br />
<strong>van</strong> de paalkuilen <strong>van</strong> het vierpalige spiekertje was opmerkelijk genoeg geheel<br />
gevuld met IJzertijd-scherven. Deze ca 90 scherven kunnen er pas in gekomen<br />
zijn, toen de betreffende paal uit de grond was getrokken, waarna kort erna het<br />
ontstane gat met scherven opgevuld kon worden. De schervendepositie hangt<br />
dus samen met de afbraak <strong>van</strong> het schuurtje. De scherven zijn afkomstig <strong>van</strong><br />
een grote, incomplete voorraadpot, die bovendien gesinterd was. De pot is dus<br />
<strong>over</strong>verhit geweest, hetzij tijdens het bakken, hetzij daarna in een vuur. De pot<br />
is dus nooit of slechts kortstondig gebruikt en vormde feitelijk ceramisch afval.<br />
Het is bepaald ongebruikelijk en ook nogal zinloos om dit ceramisch afval<br />
scherf na scherf in een nog open liggende, nauwe paalkuil <strong>van</strong> een net afgebroken<br />
spieker buiten de nederzetting te dumpen. Er kan geen speciale betekenis<br />
aan worden gehecht. Wij interpreteren de vondst dan ook als het gevolg <strong>van</strong><br />
een kinderlijke handeling.<br />
Losser-Zoeker es (afb. 4)<br />
In <strong>over</strong>leg met de gemeente werd de bebouwing <strong>van</strong> de Zoeker esch aan de<br />
zuidwest zijde <strong>van</strong> de bebouwde kom afgewacht. Daardoor kon op een redelijk<br />
goed tijdstip in maart een verkenning in de net uitgegraven wegcunetten plaats<br />
vinden. In de cunetten werd onder het dunne esdek, in het onderliggende dekzand,<br />
een beperkt aantal grondsporen en vondsten uit de IJzertijd vastgesteld.<br />
Op één plek in de cunetten leek een structuur aanwijsbaar, wat bevestigd werd<br />
bij het opschaven <strong>van</strong> de plek. Een acuut noodopgravinkje met hulp <strong>van</strong> amateur-archeologen<br />
volgde, waarbij dank zij plaatselijke verbreding <strong>van</strong> het cunet<br />
een vrijwel complete huisplattegrond kon worden vrijgelegd, zijnde de eerste<br />
uit de gemeente Losser.<br />
•..,,~. r<br />
I<br />
1-<br />
_<br />
~<br />
x ••• ~ .......<br />
..~ , • • • •• , •<br />
• .-<br />
• • • o • o •<br />
t> 0<br />
.L..<br />
- .-. • ·t ~ ..... • ] J ,.. ...~ •<br />
111<br />
• •<br />
t<br />
I<br />
Afb.4.<br />
Losser-Zoeker es. Boerderij-plattegrond uit 1e of 2e eeuw v. Chr. Schaal1 : 300.<br />
<strong>Archeologische</strong> <strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong> <strong>Overijssel</strong> <strong>over</strong> '996 I '59
Bijna al de grondsparen behoorden tot de voormalige boerderij; er hoefde dus<br />
geen moeizame reconstructie uit een <strong>over</strong>maat aan grondsparen te worden uitgevoerd,<br />
wat de betrouwbaarheid <strong>van</strong> de plattegrond alleen maar ten goede<br />
komt. Alleen een gelukkig zeer ondiepe middeleeuwse greppel, die dwars door<br />
de plattegrond heen liep, zorgde voor enig 'ongemak'. Gevonden zijn de grondverkleuringen,<br />
die in het zand achter bleven op de plekken, waar de wandpalen<br />
en dragende palen <strong>van</strong> de prehistorische boerderij destijds zijn ingegraven.<br />
Voor een goede voorstelling <strong>van</strong> zaken is het goed te weten, dat de gevonden<br />
grondsparen in het schaafvlak direct onder het esdek lagen, dat is 20-25 cm<br />
onder het prehistorische loopvlak. Alle ingravingen, die destijds minder diep<br />
waren, zijn dus niet gevonden, omdat zij tijdens het ploegen in de Middeleeuwen<br />
zijn verdwenen.<br />
De plattegrond <strong>van</strong> de prehistorische boerderij heeft zoals gebruikelijk een<br />
rechthoekige omtrek. De lengte bedraagt 22 m, de breedte 6 m. Deze afmetingen<br />
mogen normaal worden genoemd voor de betreffende periode. De boerderij<br />
lag oost-west georiënteerd.<br />
De plattegrond valt heel duidelijk in twee verschillende helften uiteen, hetgeen<br />
dus wijst op twee verschillende bouwwijzen <strong>van</strong> de boerderij. In de westhelft is<br />
een (soms onderbroken) vrij diepe wandgreppel aanwezig, waarin of waartussen<br />
soms dieper ingegraven paalkuilen aanwijsbaar waren. Binnen deze helft zijn<br />
niet of nauwelijks verkleuringen <strong>van</strong> dragende binnenpalen gevonden. Die zullen<br />
er dan ook niet geweest zijn, anders hadden ze in de opgraving niet gemist<br />
kunnen worden. Kort buiten de wand hebben hier en daar ook palen gestaan,<br />
kennelijk steunpalen voor de wandpartij. Deze westelijke boerderij-helft stelt<br />
ongetwijfeld het woongedeelte voor, omdat in huisplattegronden heel vaak het<br />
woongedeelte de minste binnenpalen heeft. Er is binnen de boerderij op de Zoeker<br />
esch geen haardplek gevonden, die deze conclusie zou kunnen onderschrijven.<br />
Helaas werden haardplekken destijds slechts vrij zelden voldoende diep<br />
ingegraven, zodat archeologen ze ook maar zelden kunnen ontdekken.<br />
De wand <strong>van</strong> de aasthelft <strong>van</strong> de boerderij-plattegrond bestaat uit los <strong>van</strong> elkaar<br />
staande paalkuilen. Ze blijken dicht opeen te hebben gestaan. Soms stonden<br />
twee palen zo dicht bijeen, dat de voor hun plaatsing gegraven kuilen samen<br />
één grotere kuil vormen. In deze boerderij-helft zijn duidelijk drie rijen kuilen<br />
voor binnenpalen te onderscheiden. Eén rij paalkuilen ligt precies op de midden-as<br />
<strong>van</strong> de boerderij; deze palen stonden dus onder de nok(balk) en zij stonden<br />
3 m uit elkaar (hart tot hart). I-I,S m binnen de beide lange wanden ligt<br />
eveneens een rij paalkuilen; zij liggen 1,5-2 m uit elkaar. De palen <strong>van</strong> deze<br />
beide rijen stonden tegen<strong>over</strong> elkaar. Zij zijn bovengronds ongetwijfeld door<br />
dwarsbalken verbonden geweest om stevigheid aan de constructie te geven en<br />
wellicht ook om een zoldervloer te dragen. Het patroon <strong>van</strong> de gebinten levert<br />
dus een behoorlijk regelmatig beeld op. De beide laatstgenoemde paalrijen <strong>van</strong><br />
het 'veerkante werk' verdelen dit boerderij-gedeelte in drie schepen. Als de nokpalenrij<br />
in dit verband ook wordt meegerekend, dan is er zelfs sprake <strong>van</strong> een<br />
vierschepig boerderij-gedeelte. Deze drie- of vierschepige oostelijke boerderijhelft<br />
stelt zeker het stalgedeelte voor, waarbij het middenschip dan is aan te<br />
duiden als de deel. In de beide zijschepen moet het vee hebben gestaan, net als<br />
160 dr. A.D. Verlinde
in min of meer recente boerderijen. De functie <strong>van</strong> het stalgedeelte wordt<br />
onderschreven door twee sleufvormige grondsporen dwars op en in het zuidelijke<br />
zijschip. Dit soort grandsporen wordt algemeen verklaard als ingegraven<br />
houten schotten <strong>van</strong> veeboxen. Kennelijk zijn de schotten <strong>van</strong> deze ene veebox<br />
(<strong>van</strong> 1-1,5 m breedte) dieper ingegraven dan de <strong>over</strong>igen.<br />
Middenin de lange zijden <strong>van</strong> de boerderij, tussen het woon- en stalgedeelte,<br />
liggen twee toegangen <strong>van</strong> 2 m breedte tegen<strong>over</strong> elkaar. Aan de grate paalkuilen<br />
ter weerszijden <strong>van</strong> deze toegangen is duidelijk te zien, dat zij een versterkt<br />
element in de constructie vormen. In de langwerpige kuilen hebben tenminste<br />
twee palen gestaan. Het is heel goed mogelijk, dat elders in de wanden ook nog<br />
deuren hebben gezeten, maar dat is <strong>van</strong> de plattegrond niet af te lezen. In dat<br />
geval zal het gaan om zogenaamde mandeurtjes.<br />
De datering <strong>van</strong> de boerderij is niet te bepalen met de C-14 methode of een<br />
andere natuurwetenschappelijke methode bij gebrek aan uitgangsmateriaal,<br />
zoals houtskool. Op grand <strong>van</strong> de scherven <strong>van</strong> aardewerk uit en bij de grandsporen<br />
is een datering uit de IJzertijd zeker, dat is tussen ca 800 v. ehr en o.<br />
Het is de structuur <strong>van</strong> de boerderij(plattegrand) zelf, die de beste datering<br />
levert, en wel in de late IJzertijd, dat is in de laatste twee eeuwen voor het begin<br />
<strong>van</strong> onze jaartelling. De Losserse boerderij komt nog het beste <strong>over</strong>een met de<br />
oudste boerderij, die in 1972 in Denekamp-de Borchert is opgegraven, dus<br />
eveneens gelegen langs de Dinkel. Die boerderij is toen gedateerd in de midden<br />
oflate IJzertijd.<br />
De vondsten bij de boerderij uit Losser zijn nogal schaars. Behalve een beperkt<br />
aantal scherven <strong>van</strong> aardewerk (vaak met besmeten oppervlak) en steenfragmenten<br />
leverde de noordelijke ingangspartij een flink brokstuk op <strong>van</strong> een<br />
maalsteen <strong>van</strong> bazaltlava (officiële aanduiding: tephriet). De betreffende maalsteen<br />
is destijds aangevoerd uit het Midden Rijngebied, waar deze steensoort al<br />
<strong>van</strong>af de latere prehistorie werd geëxploiteerd.<br />
Het resterende deel <strong>van</strong> de Zoeker es, pal ten zuiden <strong>van</strong> de Broekhoekweg<br />
gelegen, leverde dus (slechts) één huisplattegrand op. Die zal er 20-30 jaar hebben<br />
gestaan conform de geschatte levensduur <strong>van</strong> een boerderij <strong>van</strong> deze constructie.<br />
De vraag rijst, of deze boerderij hier alleen heeft gestaan dan wel deel<br />
uitmaakte <strong>van</strong> een grotere nederzetting. En werd deze boerderij ver<strong>van</strong>gen<br />
door een opvolger in de buurt of had hij al een voorganger. Deze vragen zijn<br />
niet met zekerheid te beantwoorden, daarvoor is het onderzochte areaal te<br />
beperkt geweest. Wel was vast te stellen, dat er onder het westelijk deel <strong>van</strong> het<br />
es-restant nauwelijks grondsparen en vondsten aanwezig waren. In oostelijke<br />
richting is dat minder zeker, daar kunnen best meer, maar niet veel bewoningssporen<br />
aanwezig zijn. De indruk is dan ook, dat we hier onder de Zoeker<br />
es te doen hebben met een vrij incidentele en kleinschalige bewoning. Dat kan<br />
zijn oorzaak vinden in het feit, dat deze es, deze boerderij, toch een kleine kilometer<br />
<strong>van</strong> de Dinkel afligt. De meeste prehistorische bewoning in het Losserse<br />
moet dicht langs het Dinkeldal zijn voorgekomen (vooralonder het essenlint<br />
langs de Dinkel), zodat de nu aangetroffen boerderij in die tijd een ietwat afzijdige<br />
ligging vertoonde. Zo'n geïsoleerde ligging <strong>van</strong> een boerderij is elders in<br />
<strong>Overijssel</strong>ook meermalen vastgesteld of waarschijnlijk geworden.<br />
ArcheoLogische <strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong> Overijsse! <strong>over</strong> <strong>1996</strong> ,6,
Romeinse Tijd (0-450)<br />
Raalte-Raan (afb. 5)<br />
In het nieuwbouw-terrein Raan-west, gelegen ten oosten <strong>van</strong> de Raarhoeksweg<br />
in Raalte-noord, zijn in het afgelopen jaar door B. Terlouw diverse reeksen<br />
grondsparen aangetroffen en opgetekend. Hieronder bevonden zich twee<br />
gedeelten <strong>van</strong> vrijliggende huisplattegronden uit de late Bronstijd en uit het<br />
begin <strong>van</strong> de Romeinse tijd. Daar vergelijkbare sporen eveneens in de aangrenzende<br />
te <strong>over</strong>bouwen hectares vielen te verwachten, is besloten omstreeks<br />
I december een verkennend onderzoek met een systeem <strong>van</strong> proefsleuven <strong>over</strong><br />
3 hectare uit te voeren (veldtechnicus G. Tak). Het onderzoek is gefinancierd<br />
door de gemeente Raalte, de provincie <strong>Overijssel</strong> en de R.O.B.<br />
Het onderzoeksterrein is gelegen op een oost-west georiënteerde dekzandrug,<br />
die is opgebouwd <strong>van</strong> opvallend lemig fijn zand. De zandrug is grotendeels<br />
afgedekt door een es/enk <strong>van</strong> 40-100 cm dikte zonder een cultuurlaag (prehistorisehe<br />
akkerlaag). De oorspronkelijke bodem op de zandrug onder het enkdek<br />
bestond behalve in de westelijke sector (veldpodsol onder dunne enk) uit<br />
een in de middeleeuwen reeds verploegde bosgrond (moderpodsol onder dikkere<br />
enk).<br />
In sleuf F3, die uitgebreid is tot een put, zijn enkele grondsparen uit de<br />
vroege/midden IJzertijd aangetroffen. Het betreft een tweetal vierpalige spiekers,<br />
alsmede een diep gefundeerde achtpalige schuur met er binnen een<br />
excentrisch gelegen voorraadkuil (silo). De silo leverde een spinklosje, rand- en<br />
wandscherven, een klopsteen en steenfragmenten op. Niets wijst op een bijbehorende,<br />
nabij gelegen boerderij. De bouwseltjes zullen dan ook vrij in het veld<br />
hebben gelegen.<br />
Sleuf C3 is eveneens uitgebreid tot een opgravingsput. Hierin lag een fraaie,<br />
bijna oost-west georiënteerde boerderij-plattegrond <strong>van</strong> 27 x 6-6,5 m. De boerderij<br />
is echter mogelijk niet in één keer gebouwd, zeker niet als men de <strong>over</strong>dwarse<br />
rij paalkuilen in het midden houdt voor de oostelijke buitenwand <strong>van</strong><br />
het westelijk deel <strong>van</strong> de huisplattegrond. Het westelijke deel <strong>van</strong> de plattegrond<br />
moet in dat geval het primaire deel voorstellen. Dit deel meet ruim 15x 6,5 m,<br />
heeft gebogen lange zijden met precies in het midden twee toegangen (2 m<br />
breed) tegen<strong>over</strong> elkaar. De toegangen zijn duidelijk verstevigd. Dit boerderijgedeelte<br />
was tweeschepig, waarbij de vier wijd gespatieerde nokpalen 40-60<br />
cm onder het schaafvlak reikten. De wandpalen stonden dicht bij elkaar met<br />
slechts hier en daar een buitenpaal onder de dakvoet. De grondsparen uit de<br />
westhelft <strong>van</strong> de boerderij vielen op door hun zwarte vulling, waarin regelmatig<br />
houtskoolbrokjes en leembrokjes en zelfs botpartikeltjes werden vastgesteld.<br />
Deze boerderijhelft toont dus alle kenmerken <strong>van</strong> een brand. Een meter buiten<br />
de zuidwand <strong>van</strong> dit afgebrande boerderijgedeelte lag een vaag, langwerpig<br />
grondspoor, dat wordt geïnterpreteerd als een drupgootje, waar een verhoogde<br />
inwatering onder de dakvoet heeft plaats gevonden. Bij andere boerderij-plattegronden<br />
is slechts zelden een vergelijkbaar verschijnsel waar te nemen.<br />
Kuil C8-I-I in de zuidwest hoek <strong>van</strong> het huis behoort zeer waarschijnlijk bij het<br />
huis en leverde verreweg de meeste vondsten op: meer dan 250 scherven, enig<br />
r62<br />
dr. A.D. Verlinde
-.-..<br />
~-<br />
0 0<br />
00 0 0 Q<br />
0<br />
0<br />
.7 Ô 0° 0 ~él<br />
• er:;' •<br />
\ ·.. •<br />
•<br />
# •••• -,<br />
Ii'·........<br />
· -g •• '~ • ~.<br />
, Oc 0<br />
• , ~<br />
•<br />
"<br />
° •<br />
tt<br />
• •<br />
-<br />
0<br />
•<br />
0<br />
, a<br />
• 0 0° •<br />
0<br />
....-... ' l·,·"<br />
0<br />
• 0<br />
0<br />
o 0 , • q Ç) o •<br />
'0 J' _.a> .• -. ,-. •<br />
.• • .to<br />
If'öO - 0 0<br />
ij<br />
0<br />
0<br />
()0"<br />
a<br />
0 a<br />
°<br />
0°<br />
0<br />
Afb.5.<br />
Raalte-Raan. Boerderij-plattegrond uit de 1e eeuw. Schaal 1 : 300.<br />
houtskool, leem, restjes verbrand bot en 8 steen(fragmenten). Het aantal gladwandige<br />
scherven is ongeveer even groot als het aantal besmeten/ruwwandige<br />
scherven. De scherven hebben soms organische of beengruisverschraling,<br />
welke verschralingstypen in <strong>Overijssel</strong> bijna uitsluitend uit de Romeinse tijd<br />
bekend zijn. De scherven dragen geen versiering, afgezien <strong>van</strong> 14 randen met<br />
indrukken tegen de buitenrand. Deze en andere vondsten uit de huisplattegrond,<br />
waarin/waarbij nauwelijks andere grondsparen voorkomen, kunnen de<br />
boerderij dateren in de re eeuw A.D. Huisplattegronden uit de re eeuw A.D.,<br />
die geheel of ten dele tweeschepig zijn, zijn niet erg gebruikelijk in den lande,<br />
maar toch zijn er wel enkele bekend, zowel ten noorden als ten zuiden <strong>van</strong> de<br />
Rijn. Voor de volledigheid moeten wij er hier op wijzen, dat de huisplattegrond<br />
in typologisch opzicht zeer sterk doet denken aan het type Haps uit de midden<br />
IJzertijd (ca 4e eeuw v. Chr.). Toch kan dit niet de juiste datering voor het hier<br />
besproken huis(gedeelte) zijn gezien de aangetroffen (dateerbare) vondsten, de<br />
dicht opeen staande wand palen en de hierna te behandelen, drieschepige aanbouw<br />
(?) in het oosten.<br />
Het oostelijk deel <strong>van</strong> de huisplattegrond (II,S x bijna 6 m) sluit naadloos aan<br />
op het westelijk deel, maar heeft een andere bouwopzet. Dit huisdeel is drieschepig<br />
met wijd gespatieerde binnenpalen, de wanden zijn niet gebogen, de<br />
wandpalen staan wat verder uiteen en er is slechts één brede toegang in de<br />
zuidwand aanwijsbaar. Als dit oostelijke huisdeel toch gelijktijdig met het westelijk<br />
deel is gebouwd, zal de <strong>over</strong>dwarse paalkuilenrij gezien dienen te worden<br />
als de sporen <strong>van</strong> een tussenwand. Als het oostelijk deellater is aangebouwd,<br />
kan dat zijn gebeurd na de brand in het westelijk huisdeel! Nabij de oostelijke<br />
afsluiting <strong>van</strong> de gehele plattegrond komen diverse grondsporen voor, die<br />
mogelijk met bijgebouwtjes samenhangen, die in dat geval tevens binnen de<br />
hierna te noemen pallissade gestaan kunnen hebben.<br />
<strong>Archeologische</strong> <strong>Kroniek</strong> va" <strong>Overijssel</strong> <strong>over</strong> '996 163
De huisplattegrond blijkt omgeven te zijn geweest door een (dubbele) omheining,<br />
die ca IS m buiten de huiswanden was gelegen. Van deze omheining zijn<br />
delen <strong>van</strong> de beide daarvoor gegraven greppels terug gevonden. Een omheind<br />
erf uit de re eeuw A.D. is niet eerder in <strong>Overijssel</strong> vastgesteld.<br />
Ca 60 m ten zuidoosten <strong>van</strong> de omheinde boerderij lag een ander, in de inleiding<br />
genoemd ongeveer even oud exemplaar. Deze plattegrond kon eind 1995<br />
slechts fragmentarisch door B. Terlouw worden opgetekend tijdens de aanleg<br />
<strong>van</strong> een noodweg voor de nieuwbouw <strong>van</strong> Raan. Het opgetekende huisfragment<br />
toont een regelmatig patroon en is drieschepig.<br />
In het uiterste westen <strong>van</strong> het verkende gebied, op de afhelling langs de Raarhoeksweg,<br />
is een deel <strong>van</strong> een post-middeleeuwse (ca I7/18e eeuw) strookvormige<br />
akkeruitbreiding vastgesteld. Deze grondstrook manifesteerde zich als<br />
een serie korte, donkere ontginningsgreppels <strong>van</strong> slechts 6 m lengte, die<br />
begrensd werden door paalkuilen <strong>van</strong> een voormalige, ingegraven omheining.<br />
Hoewelontginningsgreppels (onder esdekken) een veelvuldig voorkomend<br />
fenomeen zijn, zijn niet eerder aanwijzingen gevonden voor een zo late strookvormige<br />
akker-uitbreiding.<br />
Het korte verkennende onderzoek heeft dus interessante resultaten opgeleverd,<br />
om welke reden in 1997 een groter onderzoek zal worden uitgevoerd.<br />
B. Groenewoudt & A. Verlinde<br />
Zwolle-Oldeneel (afb. 6)<br />
Dank zij een melding <strong>van</strong> J. de Heer werd bekend, dat in een nieuwbouw-terrein<br />
langs de Kleine Veerweg te Oldeneel door een onbekende met een metaaldetector<br />
een inheems-Romeinse urn met crematie was gevonden. De 19 cm<br />
hoge urn is <strong>van</strong> het type <strong>van</strong> Es/Verlinde 1.2.14, waarbij de buik is versierd met<br />
6 rijen vingerindrukken. Tussen de crematie bevonden zich enkele druppels<br />
<strong>van</strong> gesmolten zilver, grotendeels verbrande bronsfragmenten <strong>van</strong> een voor<br />
noordelijk Nederland zeer zeldzaam zwaar bekken <strong>van</strong> het type Eggers 83,<br />
bronsresten <strong>van</strong> een gewone dunwandige ketel, enkele resten <strong>van</strong> een waarschijnlijk<br />
onversierde benen kam en enkele verbrande scherfjes. Het bekken<br />
bezat oorspronkelijk drie wijnbladvormige attaches met draagring, waar<strong>van</strong><br />
een niet verbrande attache met de draagring zich naast de urn bevond. Datering<br />
bekken: [ze helft) 3e eeuw (determinatie M. Erdrich). De crematie (480<br />
gram) is door A. Cuijpers gedetermineerd en de resultaten zijn door haar in<br />
een intern rapport behandeld. Hoewel de urn grotendeels gevuld was met crematie<br />
en resten <strong>van</strong> bijgaven, is toch de meeste crematie <strong>van</strong> de dode niet in de<br />
urn terecht gekomen, omdat bij de crematie op een brandstapel <strong>van</strong> een volwassene<br />
ca 1,5-2,5 kg aan resten achter blijft. De aanwezige crematie was in<br />
hoofdzaak afkomstig <strong>van</strong> een volwassen individu, die blijkens twee histologische<br />
onderzoeksmethodes tussen 54 en 60 jaar oud moet zijn geweest. Er is<br />
een magere aanwijzing voor het mannelijk geslacht. Een zeer klein deel <strong>van</strong> de<br />
crematie was afkomstig <strong>van</strong> een 2-5 jarig kind, wiens leeftijd is bepaald aan de<br />
r64<br />
dr. A.D. Verlinde
o<br />
ol<br />
Afb.6a.<br />
Zwolle-Oldeneel. Urn met bijgaven uit de 3e eeuw. Urn en bronsbekken (bodemfragment en<br />
attache met draagring) 1 : 3, randfragmenten <strong>van</strong> dun brons (onder) 1 : 2, kamfragment 1 : 1.<br />
<strong>Archeologische</strong> <strong>Kroniek</strong> va" <strong>Overijssel</strong> <strong>over</strong> <strong>1996</strong> 165
Afb. 6 b.<br />
Voorbeeld <strong>van</strong> een 3e eeuws bronzen bekken, waar<strong>van</strong> verbrande fragmenten in en naast de<br />
urn uit Zwolle lagen.<br />
hand <strong>van</strong> enkele tanden. Er<strong>van</strong> uitgaande, dat er geen postdepositionele vermenging<br />
<strong>van</strong> botresten heeft plaats gevonden, acht Cuijpers <strong>van</strong>wege het zeer<br />
lage botgewicht <strong>van</strong> het kind een vermenging op een meer dan eens gebmikte<br />
brandstapelplek waarschijnlijker dan een dubbelbegraving.<br />
Veldcontroles op de aangewezen vindplaats hebben geen nadere gegevens aan<br />
het lieht gebracht, zodat een geïsoleerde bijzetting waarschijnlijker lijkt dan<br />
een grafveldje, uitgaande <strong>van</strong> een juiste vindplaatsopgave. In <strong>Overijssel</strong> zijn uit<br />
de Romeinse tijd zowellosliggende crematie-bijzettingen bekend als grafvelden<br />
met crematies. Mogelijk was de urn uit Oldeneel bijgezet op dezelfde <strong>over</strong>slibde<br />
zandrug als die, waarop I km zuidoostelijker de Bronstijd-nederzetting<br />
<strong>van</strong> Ittersumerbroek was gelegen. In dat geval is de vindplaats <strong>van</strong> de inheems-<br />
Romeinse urn aan de lage kant, omdat genoemde nederzetting wegens hoog<br />
grondwater reeds in het begin <strong>van</strong> de IJzertijd werd verlaten.<br />
literatuur<br />
Cuijpers, A.G.F.M. 1997 Zwolle-Oldeneel; crernatieqrafuit de 3de eeuw A.D. Intern Verslag Archeozoölogie/ROB<br />
Es,WA <strong>van</strong> & A.D. Verlinde 1977 <strong>Overijssel</strong> in Roman and Early-Medieval Times. Berichten ROB 27, 7-<br />
89.<br />
Hansen, U. Lund 1987, Römischer Import im Norden, Warenaustausch zwischen dem Römischen Reich<br />
und dem freien Germanien. Köbenhavn.<br />
Raddatz, K. 1976 Grabfunde der Römischen Kaiserzeit und Völkerwanderungszeit von Kirchweyhe<br />
und Osterholz, Kreis Grafschaft Hoya. Materialhefte zur Ur- und Frühgeschichte Niedersachsens,<br />
Heft 10.<br />
166 dr. A.D. Verlinde
Late Middeleeuwen (1000-1500)<br />
Btuhmen-Bathmense enk (afb. 7)<br />
In samenwerking met de gemeente Bathmen en met een ondersteunende subsidie<br />
<strong>van</strong> de provincie <strong>Overijssel</strong> heeft de ROB, samen met de AWN (m.n. dhr.<br />
H. Lubberding), een onderzoek uitgevoerd. In het voorjaar werd met een stelsel<br />
<strong>van</strong> proefsleuven een te bebouwen terrein <strong>van</strong> 5 hectare op en naast de Bathmense<br />
enk verkend. Daarbij werd naast de enk een onbekend woonsporencomplex<br />
ontdekt uit de 9-I3e eeuw, waar<strong>van</strong> het grootste deel kon worden<br />
onderzocht. Elders in het verkende terrein werden slechts marginale sporen<br />
<strong>van</strong> vroege menselijke aanwezigheid aangetroffen. In een <strong>van</strong> de proefsleufjes<br />
op de enk werd slechts één kuil aangetroffen met daarin veel aardewerkscherven<br />
<strong>van</strong> misbaksels uit de IJzertijd.<br />
Op de hoge enk bleek onder het dunne bruine esdek een opmerkelijk lemige,<br />
enigszins vochtige ondergrond te liggen met een verploegde veldpodsol. Het<br />
lemige karakter <strong>van</strong> het hoge dekzand onder de Bathmense enk is waarschijnlijk<br />
de reden, dat men deze gronden heeft vermeden en dat woonsporen daar<br />
dus ontbreken. Het wordt daarom begrijpelijk, waarom een in 1995 gevonden<br />
Germaanse nederzetting, nogalongebruikelijk, op de zandige noordvoet <strong>van</strong><br />
de dekzandrug was gesitueerd en waarom eveneens de nu aangetroffen vroegmiddeleeuwse<br />
bewoning op de lagere zandgrond naast (beoosten) de dekzandrug<br />
werd aangelegd. Meestal, doch niet altijd, gebeurde dat namelijk pas <strong>van</strong>af<br />
de roe of rre eeuw, toen men meer aandacht ging besteden aan (grond)waterregulering.<br />
Van het in <strong>1996</strong> ontdekte middeleeuwse woonsporencomplex is ca 1/4 hectare<br />
opgegraven, dat is naar schatting de helft <strong>van</strong> het destijds bewoonde areaal. De<br />
grondsporen zijn te herleiden tot een viertal boerderijen, een grote schuur,<br />
enkele kleine structuren, alsmede vijf waterputten. De twee oudst geachte boerderij-plattegronden<br />
(ge en/of roe eeuw) in de opgraving zijn de twee meest<br />
noordwestelijk gelegen, <strong>over</strong> elkaar heen gelegen, rechthoekige structuren.<br />
Hun vroege datering wordt bepaald doordat zij <strong>over</strong>sneden worden door twee<br />
waterputten (één er<strong>van</strong> met ge eeuwse vondsten in de kern) en omdat de paalkuilen<br />
<strong>van</strong> deze structuren ieler zijn dan die <strong>van</strong> de <strong>over</strong>ige boerderijen en <strong>van</strong>wege<br />
hun evenwijdige, iets afwijkende ligging WZW-ONO. De twee meest<br />
zuidoostelijk gelegen waterputten kunnen bij deze huizen behoren, omdat<br />
deze waterputten vrijwel vondstloos waren en daarom een vroege datering suggereren.<br />
De gaafste <strong>van</strong> de twee oudste boerderijen meet 18,5x 6,5 m, terwijl de<br />
andere slechts als huisfragment is aan te geven (de korte wanden cq afsluitingen<br />
zijn niet zichtbaar) met afmetingen <strong>van</strong> minstens 14 x 7 m. De eerstgenoemde<br />
boerderij lijkt in het midden <strong>van</strong> de lange zijden uitbouwtjes gehad te<br />
hebben, of althans buitenpalen. Beide boerderijen zijn éénschepig.<br />
De eerstvolgende boerderij, uit de rte/begin I2e eeuw, is de meest zuidwestelijk<br />
gelegen plattegrond. Hij is toe te schrijven aan het type Gasselte-B, is O-W<br />
georiënteerd, bezit zwaardere paalkuilen dan de vorige twee boerderijen en<br />
lijkt slechts enkele paalkuilen in het opgravingsvlak te missen (zie de kruisjes<br />
tussen de wandpalen). Zijn afmetingen zijn 26 x 7,5 m, waarmee hij een stuk<br />
<strong>Archeologische</strong> <strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong> <strong>Overijssel</strong> <strong>over</strong> <strong>1996</strong> 167
Afb.7.<br />
Bathmen. Plattegrond <strong>van</strong> boerderijen en enkele bijgebouwen uit de ge-Be eeuw.<br />
Schaal 1 : 500.<br />
groter is dan de vorige boerderijen. De lange zijden zijn duidelijk gekromd,<br />
waardoor de plattegrond een scheepvormig uiterlijk krijgt. In de korte zijden<br />
zijn toegangen aan te geven, mogelijk eveneens in de lange zuidzijde. Drie<br />
meter binnen de oostwand is een driepalige binnenwand aanwezig, een weinig<br />
voorkomend verschijnsel.<br />
De twee grootste structuren <strong>van</strong> de opgraving liggen iets oostelijker, evenwijdig<br />
aan elkaar en hebben een totaal andere oriëntatie <strong>van</strong> NW-ZO. Zij worden <strong>van</strong>wege<br />
hun grote om<strong>van</strong>g, het vondstenmateriaal in de paalkuilen en omdat hun<br />
sporen niet versneden worden, maar wel veel andere sporen versnijden, tot de<br />
jongste sporen uit het vondstcomplex gerekend, dateerbaar in de 12ej(begin<br />
13e)eeuw. De boerderij is uitgesproken fors, met afmetingen <strong>van</strong> 28 x 9 m. Het<br />
meest opvallend in zijn constructie zijn de langwerpige paalkuilen in de lange<br />
zijden. In deze langwerpige paalkuilen hebben tenminste twee palen gestaan.<br />
168 dr. A.D. Verlinde
In de meeste gevallen werden de paalgaten benadrukt door een vulling met<br />
(veel) leem. Het lijkt erop, dat de palen <strong>van</strong> deze opmerkelijke boerderij zijn<br />
uitgetrokken en dat de ontstane gaten goeddeels met 'hutteleem' of leem <strong>van</strong><br />
de vloer zijn opgevuld. Dit verschijnsel doet erg denken aan een even oude<br />
huisplattegrond uit Hardenberg-Baalder, alwaar brokken <strong>van</strong> de lemen vloer in<br />
de gaten <strong>van</strong> de uitgetrokken palen zijn gedumpt. De jongste plattegrond uit<br />
Bathmen heeft gebogen lange wanden en geen dragende binnenpalen, althans<br />
niet ingegraven. Alle plattegronden moeten dus tot éénschepige erven worden<br />
gerekend. De iets westelijk <strong>van</strong> de jongste boerderij gelegen lange, relatief<br />
smalle, éénschepige structuur zal een zeer grote schuur voorstellen, die bij de<br />
forse boerderij moet behoren. Helaas is deze structuur incompleet opgegraven,<br />
omdat hij in het veld nog niet was herkend. Hij meet meer dan 27 x 6 m en<br />
heeft zwak gekromde wanden. Toevallig is ook in <strong>1996</strong> een vergelijkbare<br />
schuur opgegraven te Colmschate-Swormink. Uit Drenthe zijn meerdere vergelijkbare,<br />
één- en tweeschepige schuren bekend, onder meer uit Gasselte.<br />
Er zijn ook enkele kleine structuren aanwezig: een licht gefundeerd vierpalig<br />
spiekertje of schuurtje en twee gelijkzijdige driepalige configuraties, die op<br />
grond <strong>van</strong> soortgelijke bouwseltjes elders als hooibergen worden geïnterpreteerd.<br />
In het oosten <strong>van</strong> het opgravingsvlak is mogelijk een twee-palige 'constructie'<br />
aanwijsbaar en in het noorden twee lijnstukken met drie palen. Mogelijk<br />
zijn deze 'paalrijen' echter onderdeel <strong>van</strong> iets grotere constructies geweest,<br />
die door een laat middeleeuwse sloot (ca 14-17e eeuw) zijn vergraven. Zij liggen<br />
evenwijdig aan de sloot. De waterputten konden niet zo degelijk worden onderzocht<br />
als wenselijk ware, maar wel is duidelijk geworden, dat het allemaal<br />
boomstamputten zijn.<br />
Veruit de meeste vondsten zijn aardewerkscherven zoals gebruikelijk. Scherven<br />
<strong>van</strong> handgemaakte kogelpotten zijn <strong>over</strong>heersend. Ca IOe_I2e eeuwse kogelpotscherven,<br />
veelal met scherpe halsknik, ruw baksel en granietgruisverschraling<br />
domineren sterk. Daarnaast is een beperkt aantal ca ge eeuwse scherven<br />
<strong>van</strong> zogenaamd Hessens-Schortens aardewerk aanwezig met korte cilindrische<br />
hals en wat gladder <strong>van</strong> makelij, eenmaal versierd met Dellen. Paffrath (import<br />
kogelpotten uit het Rijnland) is verrassend weinig aanwezig. Onder het import<br />
aardewerk zijn aangetroffen scherven <strong>van</strong> Badorf en Mayen, maar vooral <strong>van</strong><br />
Pingsdorf. Het is vooral dit aardewerk, dat het wooncomplex dateert <strong>van</strong> de ge<br />
tim 12e eeuw. Scherven <strong>van</strong> na de I2e eeuw zijn schaars: proto-steengoed,<br />
steengoed, roodbakkend en blauwgrijs, vooral afkomstig uit de sloot, die het<br />
complex woonsporen doorsnijdt.<br />
Onder de vondsten <strong>van</strong> steen valt een kleine serie (gebroken) wetsteentjes op,<br />
die zeker in <strong>Overijssel</strong> niet eerder in zo'n aantal op één site zijn aangetroffen.<br />
De reden er<strong>van</strong> ontgaat ons. In een der grondsporen kwam naast scherven uit<br />
de II/I2e eeuw de rand <strong>van</strong> een stenen vijzel voor. Brokken basaltlava (tephriet)<br />
wijzen op maalstenen, geïmporteerd uit het Eifelgebied. De opgraving telt verder<br />
zoals gebruikelijk vele onbewerkte steenbrokken.<br />
Bij de vrij talrijke metaalvondsten kunnnen worden vermeld: 2 pseudo-muntfibulae,<br />
een halve denier uit de Ile eeuw (geslagen te Deventer op naam <strong>van</strong> kei-<br />
<strong>Archeologische</strong> <strong>Kroniek</strong> <strong>van</strong> OverUsse! <strong>over</strong> <strong>1996</strong> 169
zer Koenraad II, I024-I039), een bronsslak, een opengewerkt sleutelfragment<br />
(waarschijnlijk Karolingisch), een pootje <strong>van</strong> een bronzen grape, een ijzeren<br />
beslagstuk <strong>van</strong> een houten emmer en een mes.<br />
Onder de diverse vondsten vallen hier ijzerslakken, (hutte)leem en dierlijke<br />
botten.<br />
Literatuur<br />
Verlinde, A.D. 1980. <strong>Archeologische</strong> kroniek <strong>van</strong> <strong>Overijssel</strong><strong>over</strong> 1978/1979. <strong>Overijssel</strong>se <strong>Historisch</strong>e<br />
Bijdragen 95, p. 189-214, zie p. 209-213.<br />
Waterbolk, H.T & O.H. Harsema 1979. Medieval farmsteads in Gasselte (Province of Drenthe). Palaeohistoria<br />
21, p. 227-265.<br />
B. Groenewoudt & A. Verlinde<br />
'70 dr. A.D. Verlinde