Teelttechnieken De cichorei-oogst: hoe de verliezen beperken?

SPECIAAL NUMMER CICHOREI
PVBC- Programma Voorlichting Bieten Cichorei
Teelttechnieken
De cichorei-oogst:
hoe de verliezen beperken?
O. MISERQUE – D. BREUSE Département Génie rural – CRA-W
Sinds de eerste proefnemingen in de industriële cichoreiteelt tot vandaag
werd er veel vooruitgang geboekt op het gebied van de rassen, de gewasbescherming
en de teelttechnieken. Deze verbeteringen, gekoppeld aan
de toenemende ervaring van de landbouwers, waarborgen een hogere en
vooral een constantere opbrengst van dit gewas. Als laatste etappe van
deze teelt mag de oogst ook niet verwaarloosd worden, want zij kan aan
de bron liggen van zeer grote verliezen, die alle inspanningen die geleverd
werden voor het slagen van de teelt teniet doen.
DE TOTALE VERLIEZEN:
ALS MEN NIET OPPAST, KUNNEN ZE
AL SNEL MEER DAN 200 €/HA BEDRAGEN
Tijdens de rooicampagnes volgde
het “Département Génie rural” de
rooimachines op in verschillende
omstandigheden van bodem, plantenbezetting,….
Hierbij kon verschillende
keren het niveau van de
totale verliezen gekwantificeerd
worden, hetzij door de vergelijking
van de reëel gerooide hoeveelheden
met het maximum opbrengstpotentieel
bekomen door manueel
te rooien, hetzij door het meten van
de verliezen in functie van hun aard
en oorsprong (hele wortels, wortelbreuk,
te diep ontkopte wortels).
Gemiddeld bereikten de totale verliezen
al snel 5 t/ha en voor de
slechtste gevallen soms meer dan
10t/ha (Figuur 1 en 2). Voor de metingen
die in aanvaardbare rooiomstandigheden
uitgevoerd werden
en in het algemeen met geschikt
rooimateriaal, vertegenwoordigt dit
ongeveer 9% van de totale teeltopbrengst
(hele wortels cichorei
+ verliezen door wortelbreuk).
Als men alle situaties in een campagne
samen neemt ligt het niveau
van de opbrengstverliezen waarschijnlijk
nog hoger.
Figuur 1: Frequentie van de niveauklassen van de totale verliezen
Aantal waarnemingen
14
12
10
8
6
4
2
0
Financieel kunnen de totale verliezen
gemakkelijk meer dan 200 €/ha
bedragen, wat overeenkomt met
een goed deel van de kosten van
het rooien zelf.
0 à 2 2 à 4 4 à 6 6 à 8 8 à 10 10 à 12
Verl
ieze
n (t/
ha)
De Bietplanter
Nr. 431 - Oktober 2006 9

SPECIAAL NUMMER CICHOREI
Hele wort
els
Te diepe ontko
ppin
g
Rooiverliezen (t/ha)
6,0
5,0
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
Het is onmogelijk om oogstverliezen
volledig te vermijden, maar er
kunnen verschillende voorzorgen
genomen worden om ze zoveel mogelijk
te beperken. Het merendeel
van deze voorzorgen betreft het
materiaal en zijn afstelling, maar de
belangrijkste betreft de teelt zelf.
Een geslaagde uitzaai van de cichorei
moet er voor zorgen dat een regelmatige
en voldoende dichte
plantenbezetting verkregen wordt.
Dit is één van de voorwaarden om
tot een hoge opbrengst te komen
maar ook om wortels te verkrijgen
met een homogene omvang en
vorm, wat het afstellen van de machines
vergemakkelijkt.
Puntbreuk (LC
BC)
Figuur 2:
Gemiddelde verdeling
van de gemeten of
berekende verliezen
tijdens de proeven
(1999 tot 2005)
Figuur 3: Vergelijking van de werkkwaliteit van verschillende
combinaties van ontbladeraars - ontkoppers
Percentage wortels (%)
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
te diep ontkopt met bladeren met bladeren > 3 cm
Dubbele rotor
zonder
onkopper
Monorotor
zonder
ontkopper
Monorotor
met ontkopper
Monorotor
met roterende
ontkopper
Figuur 4: Relatie tussen de hoeveelheid te diep ontkopte wortels
en de geschatte opbrengstverliezen
Geschat opbrengstverlies (t/ha)
4,5
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
y = 0,0824x
R 2 = 0,8222
0 10 20 30 40 50
Perc
ent
age te di
ep ont
kopte wo
rt
els (%)
ONTBLADERING EN ONTKOPPING:
DE AFSTELLING VAN HET GEHEEL VAN DE ONTBLADERAAR EN DE
KOPMESSEN MOET VERBETERD WORDEN ALS MEER DAN ÉÉN WORTEL
OP TIEN DUIDELIJK TE DIEP ONTKOPT WERD
Het is absoluut noodzakelijk om de
aanwezigheid van bladeren op de
wortels te beperken, maar het is
zeker even belangrijk om de kop
niet te raken. Bij een dichte en regelmatige
plantenbezetting is dit
werk gemakkelijker. Gemiddeld bedragen
de verliezen door een te
diepe ontkopping bijna 1,3 t/ha.
De waarnemingen tonen duidelijk
aan dat een monorotor ontbladeraar
zonder ontkopper de slechtste
oplossing is (Figuur 3). Ofwel laat
men te veel bladeren staan om te
vermijden dat de wortels geraakt
worden, ofwel gebeurt het tegenovergestelde.
Anderzijds is het gebruik
van een monorotor ontbladeraar
gevolgd door roterende ontkoppers
de beste technische oplossing.
Het zorgt voor een grondige
ontbladering, zonder overdreven te
ontkoppen, voor zover het apparaat
goed afgesteld is. Helaas wordt het
gebruik van dit systeem beperkt
door zijn kostprijs en het bijkomende
vermogen dat vereist wordt.
Twee andere oplossingen zijn de
ontbladeraar met dubbele rotor en
de monorotor met ontkoppers. De
keuze tussen deze 2 systemen is
gebonden aan diverse criteria zoals
Foto 1: Het bekijken van de
wortels in het zwad kan zeer
nuttig zijn om verliezen te beperken
de vereisten van de fabriek, de mogelijkheid
om de machine met de
ene of de andere ontbladeraar uit te
rusten, de bijkomende kosten en
het bijkomend vermogen die vereist
zijn voor een machine met dubbele
rotor.
Op basis van metingen op de wortels
(diameter wortel, diameter
kop) kunnen we de gewichtsverliezen
per wortel berekenen door middel
van een formule en op basis van
de plantenbezetting kunnen we de
opbrengstverliezen door te diepe
ontkopping bepalen. Er bestaat natuurlijk
een verband tussen beide
waarden. Op basis van alle proeven
van de campagnes 2003, 2004 en
2005, wordt geschat dat het verlies
ongeveer 1 t/ha bedraagt voor een
percentage van 10% te diep ontkopte
wortels (Figuur 4). Dit varieert
natuurlijk in functie van de situatie,
de plantenbezetting, de afmetingen
van de wortels, ... In de
praktijk kan de gebruiker het percentage
te diep ontkopte wortels
controleren in het zwad van de rooimachine.
Als hij regelmatig meer
dan 1 wortel op tien vindt die duidelijk
te diep ontkopt is, moet hij
zijn ontbladeraar - ontkopper beter
afstellen.
DE ROOI:
TE VERBETEREN ALS DE DIAMETER VAN DE PUNTBREUK
VAN DE WORTELS REGELMATIG MEER DAN 2 À 3 CM BEDRAAGT
De rooi is de belangrijkste bron van
verliezen. Samen met de verliezen
bij het reinigen bedragen de totale
verliezen gemiddeld 3,7 t/ha in
onze proefwaarnemingen. Door de
verliezen op het veld, die over het
algemeen van het reinigingstraject
afkomstig zijn, te onderscheiden,
kan men schatten dat ongeveer 2
t/ha verloren gaan tijdens het rooien
zelf. Dit betreft hoofdzakelijk
wortelpunten die afbreken en die
tot meer dan 20 cm diep in de grond
achterblijven.
Men moet dus beginnen met de
wortel zo volledig mogelijk uit te
trekken zonder hem te breken. De
landbouwer kan de diameter van de
breuk van de wortelpunten visueel
controleren in het zwad vóór de
doorgang van de opraper. Een groot
aantal wortels met wortelpuntbreuken
van meer dan 2 tot 3 cm diameter
betekent dat de rooi niet correct
wordt uitgevoerd. Bij bunkerrooiers
is het onderscheid tussen
schade veroorzaakt door het rooien
of deze veroorzaakt door het reinigen
niet zo gemakkelijk te maken.
Om het geheel van het oogstmateriaal
te beoordelen moet een bietenmonster
genomen in de hoop
geanalyseerd worden (Figuur 5). In
dit geval kunnen wortelbreuken zowel
afkomstig zijn van het rooien
als van het reinigingscircuit. De
analyse van de gemeten waarden
bevestigt de goede resultaten verkregen
door de machines met vorken
en door deze met Oppelwielen
met woelers. De machines met
scharen en zonder woelers geven
de slechtste resultaten. We moeten
hier benadrukken dat sommige
meerfazige systemen of bunkerrooiers
die weinig aangepast werden
aan de cichoreiteelt in deze
laatste groep werden opgenomen.
Tenslotte geven de systemen met
scharen en woelers en deze met alleen
Oppelwielen intermediaire resultaten.
We wijzen erop dat vroegere
proeven ook aangetoond hebben
dat machines met schijven niet
aangepast zijn voor het rooien van
cichorei.
10
Nr. 431 - Oktober 2006
De Bietplanter

SPECIAAL NUMMER CICHOREI
Figuur 5: Gemiddelde resultaten van de metingen van breuk en
lengte van de wortels bemonsterd in de hoop, in functie van
de rooiorganen (dw= diepwoeler)
Foto 2: Rooier met vorken Chico Lift 2 (foto KBIVB)
Breuk (cm)
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
Diameter van de breuk (cm)
Lengte (cm)
1,5 1,8 1,6
1,8
35
30
25
20
19,6 19,2 19,0 17,9 18,0
15
10
5
Foto 3: Bunkerrooier Agrifac met rooiframe met vorken
(foto KBIVB)
Vo
rken Oppel Oppel + dw Scharen Scharen +
dw
0
De mogelijkheid om woelertanden
te gebruiken op een rooimachine
met scharen of met Oppelwielen is
zeker een positief punt om de rooikwaliteit
te verbeteren. Deze moeten
echter afneembaar zijn want ze
zijn niet geschikt voor alle situaties
en geven een hogere tarra. Zo werd
in 2005 een vergelijkende proef uitgevoerd
met éénzelfde machine die
al dan niet uitgerust werd met woelertanden.
De resultaten tonen aan dat de gerooide
opbrengst met de woelers
kleiner was, terwijl de omstandigheden
voor hun gebruik gunstig leken.
Omgekeerd hadden vroegere
waarnemingen het nut van deze
systemen aangetoond in soms
moeilijkere omstandigheden. Tenslotte
zijn de kosten uiteraard hoger
omdat er meer vermogen vereist
is.
De Bietplanter
Nr. 431 - Oktober 2006 15

SPECIAAL NUMMER CICHOREI
Foto 4: Rooier met Oppel-wielen Easy Lift (foto KBIVB)
Foto 6:
Reinigingszon met platte spijlen
ontworpen voor de bunkerrooier
Holmer
(foto KBIVB)
Foto 5: scharen met lichtvleugels achteraan, ontworpen om puntbreuken
te vermijden bij het contact met de eerste reinigingszonnen
(Warnotte) (foto KBIVB)
REINIGINGSCIRCUIT:
DE VERLIEZEN IN HET REINIGINGSCIRCUIT
BEDRAGEN GEMIDDELD 1,5 TOT 2 T/HA
Het reinigingscircuit is verantwoordelijk
voor het verlies van de wortelpunten
die op het veld worden
teruggevonden en voor een goed
deel van de verliezen van hele wortels.
Het totaal van deze twee verliesposten
bedraagt gemiddeld 1,5
tot 2 t/ha. Proeven hebben eveneens
aangetoond dat de verliezen
in het reinigingscircuit, met slecht
aangepast materiaal voor de cichoreiteelt,
hoger kunnen zijn dan 3 t/
ha. De aanpassingen op dit niveau
zijn vrij gemakkelijk en laten snel
toe om deze verliezen te verminderen.
Voor het reinigingscircuit is het
moeilijk om de doeltreffendheid van
elk element te meten en te vergelijken.
De circuits die op de machines
worden gebruikt zijn over het algemeen
hybride systemen die op verschillende
manieren gevoed worden,
afhankelijk van de rooiorganen
die meer of minder grond kunnen
aanvoeren. Alle systemen moeten
echter het beste compromis tussen
reiniging en verliezen bieden. Het
ideale reinigingscircuit bestaat uiteraard
uit verschillende onderdelen
met verschillende werkingswijzen,
maar deze onderdelen moeten
vooral gemakkelijk afstelbaar zijn
tijdens het werk of in de loop van
het seizoen (variaties in de grootte
van de cichoreiwortels en in de
weersomstandigheden).
Daarbij komt het feit dat er frequent
gebruik gemaakt wordt van siloreinigers
waardoor het gezochte optimum
verplaatst wordt in de richting
van de bewaring van hele wortels,
gedeeltelijk ten koste van het tarragehalte
in de hoop.
De reinigingsorganen zijn:
• reinigingskettingen en tegenkettingen:
dit is de zachtste oplossing voor de
wortels, maar is enkel geschikt in
zeer goede omstandigheden, want
het reinigingseffect is onvoldoende;
• reinigingszonnen:
dit is het meest agressieve maar
ook het meest efficiënte systeem
om te reinigen; het is gemakkelijk
om af te stellen en/of om bepaalde
elementen tijdens het seizoen te
veranderen;
• reinigingsrollen:
ze vormen een interessante oplossing,
ze zijn iets minder efficiënt
dan de zonnen voor wat betreft het
reinigingsaspect, maar de verliezen
zijn beperkt.
BESLUITEN
De analyse van de gegevens toont
aan dat de totale verliezen tijdens
de oogst gemiddeld 5 t/ha bedragen,
met grote verschillen naargelang
de omstandigheden en de machines.
Dit komt dus overeen met
ongeveer 10% van de potentiële
teeltopbrengst. Het is mogelijk om
deze verliezen te verminderen maar
het lijkt moeilijk om de verliezen te
beperken tot minder dan 3 t/ha.
Als men de bestaande rooisystemen
vergelijkt, stelt men vast dat
de machines met vorken een hogere
rooikwaliteit leveren, die echter
helaas afhankelijk is van de bodemomstandigheden,
de rijafstand
en de plantenbezetting. De machines
met vorken hebben ook het
grote nadeel dat ze niet polyvalent
zijn, wat vanaf deze campagne zeer
ongunstig is aangezien het cichorei-areaal
sterk gedaald is. De machines
met Oppelwielen leveren een
zeer goede rooikwaliteit, vooral als
de woelertanden kunnen gebruikt
worden. Deze machines zijn polyvalent
en hebben lage onderhoudskosten.
Machines met scharen kunnen
ook interessant zijn en moeten
uitgerust zijn met gemakkelijk afneembare
woelertanden. De vergelijkende
proeven van 2005 hebben
immers aangetoond dat de woelertanden
niet altijd een stijging van
de geoogste opbrengst teweegbrachten.
Aan de andere kant
neemt het vereiste aandrijfvermogen
sterk toe.
Het reinigingscircuit is de laatste
verliespost. Deze is niet onbelangrijk
en kan vaak zonder te veel inspanningen
en investeringen verbeterd
worden. Men moet zich ook
aanpassen aan het frequentere gebruik
van siloreinigers. Deze installaties
verminderen de tarra vrij
sterk, met 40 tot 50% en met een
niveauverlies dat lager is dan 2%
van de opgeladen wortels. Men
moet echter toegeven dat het vinden
van de optimale verhouding
tussen verliezen en reinigen tijdens
het rooien niet eenvoudig is aangezien
het onmogelijk is de doeltreffendheid
van de siloreiniger op
voorhand te kennen.
Wij merken op dat, terwijl de kennis
van de telers essentieel is voor het
succes van de teelt, de ervaring
van de loonwerkers van kapitaal
belang is voor een geslaagde rooi.
De tijd die nodig is om de tekortkomingen
van een machine aan te
passen, te wijzigen en te verbeteren
vertaalt zich meteen in een stijging
van de rooikwaliteit.
Ten slotte eindigen we met een
punt betreffende de aanleg van de
teelt, door erop te wijzen dat het
“Département de Génie Rural”
(CRA-W) een testbank voor precisie-zaaielementen
geautomatiseerd
heeft (met name voor suikerbieten
en cichorei). Deze uitrusting staat
ter beschikking van de telers, de
zaaimachinebouwers en de zaadhandelaars.
Alle nuttige inlichtingen
kunnen aangevraagd worden
op het telefoonnummer
081/62.71.40 of op het e-mailadres:
miserque@cra.wallonie.be.
Last but not least :
DE BEWAARPLAATS
J.-P. Vandergeten, KBIVB
De bewaarplaats speelt een belangrijke rol voor de tarra.
Een slechte plaats met wielsporen kan de tarra met 8 punten doen
stijgen. Let dus op volgende punten:
1° Bewaar de cichorei bij voorkeur op:
- een betonnen oppervlakte,
- een stabiele en geëgaliseerde oppervlakte,
- een begroeide oppervlakte die vooraf gemaaid werd,
- niet ingewerkte stoppels,
- ...
2° Vermijd de cichorei te bewaren op:
- vochtige plaatsen,
- plaatsen met wielsporen,
- plaatsen met veel stenen,
- ...
3° Let op de veiligheid van het personeel:
- Plaats de hopen op goed toegankelijke plaatsen voor opleggers.
- Plaats geen hopen onder elektrische leidingen,
- ...
4° Let op de verkeersveiligheid:
- Leg geen hopen aan de kant van de weg op plaatsen met een
hoge verkeersdichtheid.
- Leg geen hopen in bochten met geringe zichtbaarheid.
- Plaats wegsignalisatie bij het laden.
- Vergeet niet om de modder op de weg te verwijderen,
- ...
16
Nr. 431 - Oktober 2006
De Bietplanter