Scez kasteel special - Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland

scez.nl

Scez kasteel special - Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland

Kastelen spreken tot de verbeelding. In oude en moderne

sprookjes zijn kastelen de plaatsen waar boze koninginnen

hun plannen uitbroeden, dappere prinsen een knappe

prinses bevrijden of waar huwelijken plaatsvinden waar

heel de wereld bij wegdroomt. Onze zoon van drie speelt

met overgave prins en met enige regelmaat wordt onze

woonkamer tot kasteel omgebouwd.

Zelf blijven mij kastelen ook altijd imponeren. Als jongen

ging ik regelmatig bij het kasteel in Haamstede kijken om

de grandeur van vroegere tijden te zien. De fundamenten

van de Hellenburg bij Baarland maakten indruk op mij toen

ik daar bijna tien jaar geleden op een fietstocht door de Zak

van Zuid-Beveland onverwacht langs kwam. En ik ben nog

steeds blij met een uitspraak van de Raad van State enkele

jaren terug, waarin de zichtlijnen op het Slot Moermond

strikt werden gehanteerd en een plan voor een lokaal

bedrijventerrein vernietigd werd. Er zijn in Zeeland veel

kastelen en historische buitenplaatsen verloren gegaan en

daarom is het noodzakelijk om zorgvuldig om te springen

met die schaarse exemplaren die nog behouden zijn

gebleven. Het initiatief om 2005 uit te roepen tot

Jaar van het Kasteel helpt daarbij: in heel Nederland

wordt aandacht besteed aan kastelen en historische

buitenplaatsen. Gedurende dit jaar zijn er voor

geïnteresseerden meer kansen om kastelen en

buitenplaatsen te bezoeken, ook een aantal die

normaal gesproken niet toegankelijk zijn voor publiek.

Veel van de interessante wetenswaardigheden over dit

onderwerp zijn verborgen in de grond of te raadplegen

in archieven. Ook hieraan zal aandacht worden besteed

in bijvoorbeeld exposities en publicaties. En vanzelfsprekend

zijn er speciale activiteiten voor basisschoolleerlingen

en worden rondleidingen en excursies

georganiseerd.

UITGAVE VAN DE STICHTING CULTUREEL ERFGOED ZEELAND

Special10 juni 2005

Jaar van het Kasteel 2005

Dit themajaar wordt gecoördineerd door de SCEZ, net

als 2003 Jaar van de Boerderij. Voor de boerderijen heeft

het themajaar geresulteerd in heel veel aandacht, nieuwe

geldstromen en meer beleidsruimte. De succesvolle start

van 2005 als Jaar van het Kasteel op 2 april in en rond

Slot Moermond in Renesse belooft veel goeds voor de rest

van de activiteiten en effecten. Ik hoop en verwacht dan

ook dat aan het eind van dit jaar weer een positieve balans

opgemaakt kan worden.

Ik wens alle deelnemers en organisatoren veel plezier met

het Jaar van het Kasteel 2005 in Zeeland en hoop dat het

bij velen van u de verbeelding zal prikkelen.

Harry van Waveren

Gedeputeerde voor cultuur in de provincie Zeeland

Kasteel Haamstede (foto Ingrid Leeftink)


2

et jaar 2005 is uitgeroepen tot Jaar van het Kasteel,

met als doel: actieve belangstelling te wekken voor

de Nederlandse kastelen en historische buitenplaatsen.

De aanleiding voor dit themajaar vormt het feit dat

de Nederlandse Kastelenstichting 60, en de Kastelenstichting

Holland en Zeeland 20 jaar bestaat. Uiteraard doet

ook Zeeland voluit mee met dit jaar. Vanuit een breed

samen-gestelde werkgroep worden de Zeeuwse activiteiten

ontwikkeld. In de werkgroep zijn vertegenwoordigd:

• de Nederlandse Kastelenstichting

(www.kastelen.nl; info@kastelen.nl );

• de Kastelenstichting Holland en Zeeland

(www.kastelenhollandzeeland.nl;

info@kastelenhollandzeeland.nl );

• de Stichting tot Behoud van Particuliere Historische

Buitenplaatsen (www.stichting-phb.nl;

info@stichting-phb.nl );

• de Provincie Zeeland (www.zeeland.nl;

infocentrum@zeeland.nl );

• de Stichting Landschapsbeheer Zeeland

(www.landschapsbeheer.nl/zeeland;

info@slz.landschapsbeheer.nl );

• de Zeeuwse Bibliotheek / het Zeeuws

Documentatiecentrum (www.zeeuwsebibliotheek.nl;

info@zeeuwsebibliotheek.nl );

• de Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland,

afdeling Zeeland (www.awnzeeland.nl );

• het Bureau voor Toerisme Zeeland

(www.vvvzeelandnet.nl; vvvzld@zeelandnet.nl );

• museum De Burghse Schoole, Burgh

(www.museaschouwenduiveland.nl );

• streekmuseum De Meestoof, Sint-Annaland

(www.tholenweb.nl );

• streekmuseum IJzendijke, IJzendijke

(www.ijzendijke-online.nl; museuminfo@zeelandnet.nl );

• en de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland (SCEZ)

die de activiteiten coördineert.

Met financiële steun van de Provincie Zeeland, de

Nederlandse Kastelenstichting en anderen is een programma

van uiteenlopende activiteiten ontwikkeld waar Zeeland trots

op kan zijn. En dat moet ook, want het gaat om erfgoed

(en zoveel méér) om trots op te zijn! Tussen de officiële

opening op 2 april en de afsluiting van het themajaar op

14 december is er op uiteenlopende plaatsen heel veel te

doen en valt er veel te beleven. Het complete en telkens

geactualiseerde programma vindt u op de website van de

SCEZ: www.scez.nl

Daarnaast wordt in de vorm van een flyer een beknopt

overzicht van alle evenementen verstrekt.

Deze special van Zeeuws Erfgoed levert u de nodige

achtergrondinformatie over het Zeeuwse kasteel en de

historische buitenplaats. Want ook ná dit eenmalige

themajaar verdienen die alle aandacht en alle zorg.

De binnenduinrand van Walcheren vertoonde in de achttiende eeuw

een aaneengesloten lint van buitenplaatsen

• Over (Zeeuwse) kastelen

en buitenplaatsen

Een kasteel is een middeleeuwse versterkte woning die

veiligheid bood tegen vijandelijke aanvallen. Het verschil

tussen een fort en een kasteel zit hem in de woonfunctie.

Door de verdedigbaarheid met dikke muren, kantelen,

grachten en dergelijke onderscheidt een kasteel zich van

boerderijen en andere woonhuizen. Een kasteel werd in

de Middeleeuwen bewoond door een machtige heer,

meestal een edelman, of diens plaatsvervanger (kastelein)

wanneer de eigenaar verscheidene kastelen bezat.

Middeleeuwse kastelen zijn er in verschillende soorten en

maten. Velen bestonden oorspronkelijk uit een eenvoudige

omgrachte woontoren van hout of steen, ook wel een

donjon genaamd. In veel gevallen werd de donjon in de

loop der eeuwen uitgebreid met kamers, torens en vleugels,

en vormde zo de kern van het gehele kasteelcomplex.

Slot Haamstede: het gedeelte tussen de twee torens is de oorspronkelijke

dertiende-eeuwse donjon, de rest is in later eeuwen aangebouwd

Soms werd de woontoren gebouwd op een kunstmatig

opgeworpen hoogte. We spreken dan over een mottekasteel

(motte is Frans voor heuvel). Deze heuvel was meestal

omsloten door een ringgracht en een eveneens omgrachte

voorhof waar de boerderij en bijgebouwen stonden. Dit type

kasteel was in Zeeland erg populair. Tegenwoordig zijn nog een

aantal van deze kasteelbergjes (of vliedbergen, werven)

in het Zeeuwse landschap herkenbaar. In de twaalfde en de

dertiende eeuw nam niet alleen in Zeeland, maar in vrijwel

geheel Europa, het aantal bergjes spectaculair toe.

Kasteelberg in het Zeeuwse landschap


Reconstructie van het kasteel van Troye,

tekening door dr. W.C. Braat

Van kasteel tot buitenplaats

Door de uitvinding van het buskruit en de veranderde oorlogsvoering

verloren kastelen hun militair nut. Dit maakte het

mogelijk om kastelen te moderniseren en te verfraaien. In hoog

tempo veranderden na 1600 de kastelen van gesloten burchten

in fraaie buitenhuizen. Slechts enkelen die de zomermaanden

buiten wilden doorbrengen bezaten een kasteel. Vermogende

regenten en kooplieden met een boerderij op het platteland

lieten er een herenkamer aanbouwen. Vanaf het einde van de

zestiende eeuw werden steeds vaker huizen speciaal gebouwd

voor het verblijf op het platteland in de zomermaanden: de

buitenplaatsen. De bloeiperiode van de buitenplaats was de

zeventiende en achttiende eeuw.

Behalve de ligging buiten de stad is de grootschalige tuin- en

parkaanleg essentieel voor een buitenplaats. Hiermee

onderscheidt het buiten zich van een stadshuis. Deze veelal

fraaie en uitgestrekte tuinen die in de zeventiende en achttiende

eeuw nog formeel van aard waren, werden vanaf de tweede helft

van de achttiende eeuw omgevormd tot landschappelijke

parken. Bekende Zeeuwse clusters van buitenplaatsen vinden

we langs de binnenduinrand van Walcheren en in

Schuddebeurs op Schouwen-Duiveland.

De landschappelijke tuinaanleg bij de buitenplaats Steenhove

(Walcheren) in 1796

Zeeland kastelenland

In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt is Zeeland zeer rijk

geweest aan kastelen en buitenplaatsen. In de Middeleeuwen

zijn er in ieder geval meer dan zeventig kastelen geweest en

meer dan het dubbele aantal mottes. Alleen al in het Zuid-

Bevelandse Kapelle-Biezelinge hebben vier kastelen gestaan.

Verdwenen kastelen

De strijd tussen de Vlaamse en Hollandse graven in de

Middeleeuwen, allerlei kleinere geschillen en de Nederlandse

Opstand legden het grootste deel van de Zeeuwse kastelen

in de as. Het duidelijkste voorbeeld is het altijd zwaar

bevochten Zeeuwsch-Vlaanderen. Na 1600 waren hier,

behalve het kasteel van Sluis dat uiteindelijk na 1820 ook werd

gesloopt, enkel nog ruïnes te vinden.

Specifiek voor Zeeland waren de stormvloeden. De zee geeft en

de zee neemt en dat laatste geldt zeker voor tientallen Zeeuwse

kastelen. Een fraai voorbeeld hiervan is het nabij Reimerswaal

gelegen kasteel van Lodijke dat in de golven verdween tijdens

de Sint-Felixvloed van 1530.

Ook de economische neergang in de negentiende eeuw en het

gebrek aan interesse voor deze middeleeuwse bouwwerken

waren vele kastelen noodlottig. Een enkel kasteel bleef op wel

heel speciale manier dit lot bespaard. Het voormalige kasteel

Barbistein in Heinkenszand werd begin negentiende eeuw

verbouwd tot de RK Sint-Blasiuskerk.

Nog in de tweede helft van de negentiende eeuw werden vele

kastelen afgebroken. Een van de laatste was Craijenstein bij

Burgh (Schouwen-Duiveland). In 1890 werd dit vijftiendeeeuwse

kasteel gesloopt om plaats te maken voor een boerderij.

Het kasteel van Sluis ten tijde van de sloop na 1820

(Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata)

Special10 juni 2005

Een kijkje in het park van de buitenplaats Elsenoord te Vrouwenpolder,

door Jan Arends getekend in 1771 (Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata)

3


4

De ruïne van het kasteel van Lodijke door A. Schoenmaker,

begin achttiende eeuw (Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata)

Zeeuwse kastelen anno 2005

Van de grote hoeveelheid Zeeuwse kastelen is slechts een fractie

bewaard gebleven. De kastelen die nog een min of meer

oorspronkelijk middeleeuws karakter uitstralen zijn op de

vingers van één hand te tellen: Moermond en Haamstede op

Schouwen-Duiveland en Westhove op Walcheren. Verder zijn

er nog een aantal huizen die in oorsprong kasteel zijn maar het

uiterlijk van een buitenplaats hebben. Hiertoe behoort onder

andere kasteel Ter Hooge bij Middelburg.

Het slot Craijenstein bij Burgh in 1695 door J. Hildernisse

(Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata)

Verdwenen buitenplaatsen

Het aantal buitenplaatsen in Zeeland is nog vele malen groter

geweest. Zo waren er op Walcheren rond 1750 meer dan

tweehonderd buitenplaatsen, maar ook die zijn grotendeels

verdwenen. Zacharius Paspoort geeft in zijn beschrijving van

Zeeland uit 1820 een lijst van recent gesloopte buitenplaatsen

op Walcheren. De lijst telt 74 namen! In de negentiende eeuw

verdwenen de Zeeuwse buitenplaatsen als gevolg van de

economische malaise in een rap tempo.

De twintigste eeuw liet de buitenplaatsen en kastelen evenmin

ongemoeid. Vooral de Tweede Wereldoorlog betekende het

Kasteel Westhove bij Domburg

Huis Zorghvliet te Ellewoutsdijk voor het vernietigende

bombardement van 1944 (Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata)

einde van veel fraaie huizen. Zorghvliet in Ellewoutsdijk

werd in 1944 gebombardeerd. De maandenlange inundatie

met zout water op Walcheren betekende het einde voor veel

van de parken. Van de parken van het nabij Middelburg

gelegen Toorenvliedt en Ter Hooge overleefde vrijwel geen

enkele boom de oorlog.

Buitenplaatsen anno 2005

Van de rijkdom aan Zeeuwse buitens met hun vaak

indrukwekkende en fraaie tuinen en parken is nog slechts

een bescheiden restant over waar we dan ook zuinig op

moeten zijn. In Zeeuwsch-Vlaanderen is nog maar één

monumentale buitenplaats over: de Elderschans bij

Aardenburg. Zuid-Beveland kent nog buitenplaatsen bij

Ellewoutsdijk, Heinkenszand en Kloetinge. De hoofdmoot

vinden we op Walcheren en in het bij Zierikzee gelegen

Schuddebeurs. In totaal kent Zeeland nog een kleine dertig

monumentale buitenplaatsen met bijbehorende tuinen en

parken.

• Kastelen en buitenplaatsen

in de archieven

Is er in de Zeeuwse archieven iets te vinden over kastelen en

buitenplaatsen? Jazeker wel! Is er van álle kastelen en buitenplaatsen

die in onze provincie bestaan en bestaan hebben iets

te vinden? Nee, helaas niet, maar wel van heel veel. Waarom

dan niet?

In de archiefbewaarplaatsen in Zeeland wordt eerst en vooral

archief van de overheden bewaard, dus van de provincie, de

gemeentes, de waterschappen en de diverse diensten die ook

deel van de overheid zijn. En die bemoeide zich tot zo’n

honderd jaar geleden niet of nauwelijks met woonhuizen,

wat kastelen en buitenplaatsen toen nog vooral waren.

Tussen 1901 en 1905 werden door de gemeentes in Nederland

voor het eerst bouwvergunningen per pand afgegeven. Maar

toen stonden alle panden die we nu kasteel of buitenplaats

noemen er al lang, soms al eeuwen. Daar zijn dus geen bouwvergunningen

met bouwtekeningen van. Wel kan er een bouwvergunning

zijn afgegeven voor een ingrijpende verbouwing,

waar ook de buitenkant van het pand bij gewijzigd werd.

Links: Duinbeek te Oostkapelle, oorspronkelijk een kasteel maar in de

achttiende eeuw herbouwd als buitenplaats

Rechts:Heesterlust bij Schuddebeurs, rond 1800 gebouwd

als buitenhuis voor een Zierikzeese regent


Maar omdat veel buitenplaatsen en kastelen monumenten zijn,

is de kans daarop ook niet zo heel groot. Wel kunnen de

kaarten van het Kadaster, hoewel die pas vanaf 1812 zijn

getekend, van belang zijn. Veel historische panden zijn juist

in de negentiende eeuw verdwenen, zodat ze nog net op de

eerste kadasterkaart van een bepaalde gemeente staan.

Ook monumentenzorg, de bekende Rijksdienst, maar ook de

gemeentelijke monumentencommissie kan materiaal verzameld

hebben over het pand dat uw belangstelling getrokken heeft.

We zijn dus vooral afhankelijk van andere bronnen dan de

overheidsarchieven als we iets over dit soort panden willen

weten. Gelukkig zijn die bronnen er wel. De eerste insteek is:

kaarten en afbeeldingen. Om te weten waar een kasteel stond

en hoe het er uit zag kunnen onderzoekers gebruik maken van

de kaarten en prentencollecties die door de archiefdiensten in

de loop der eeuwen zijn verzameld, ook wel Historisch-

Topografische Atlas genoemd. Ook kan er vaak gezocht

worden in foto- en prentbriefkaartencollecties.

Familiearchieven als bron

Een andere onderzoeksmogelijkheid betreft familiearchieven.

De families die van oudsher kastelen en buitenplaatsen

bouwden en bewoonden, hebben meestal een rijke historie

waar ze trots op zijn. Het archief van de familie, waarin het

‘familieslot’ vaak een prominente rol speelt, wordt dan ook

vaak ondergebracht bij een archiefdienst. Het Zeeuws Archief

herbergt bijvoorbeeld het archief van de familie Van Lynden,

eind negentiende eeuw eigenaar van Ter Hooge in Koudekerke.

Maar ook de families Schorer (met bezittingen door heel

Zeeland), Wagtho (met bezittingen op Tholen) en nog veel

andere hebben de papieren van hun bezittingen in diverse delen

van Zeeland goed bewaard. Latere eigenaars zijn vaak kerken,

stichtingen of instellingen als verpleeghuizen, die de kapitale

panden in gebruik kregen in de negentiende en twintigste eeuw

omdat ze niet meer geschikt waren voor bewoning door één

gezin. Duinbeek NV en Westhove, bij Oostkapelle, zijn hiervan

een goed voorbeeld. Ook deze instellingen hebben vaak goed

op hun pand (en de bijbehorende documenten) gepast, zodat

ze nu nog terug te vinden zijn.

Ook is het helaas mogelijk dat er weinig of niets te vinden is.

Als een kasteel of buitenplaats heel lang geleden al werd

afgebroken, of in een gebied ligt waarvan de archieven in de

loop der eeuwen ernstig gehavend zijn geraakt, dan is er soms

niet meer bekend dan de naam van een pand, soms een familie

of bewoner, en een globale plaatsaanduiding. Dan zijn we

afhankelijk van de archeologie om ons verder te helpen.

Of we zullen ons er bij neer moeten leggen dat de historie

soms haar mysteries bewaart.

Kasteel Ter Hooge: in oorsprong een middeleeuws kasteel en in het

midden van de achttiende eeuw volgens de toen geldende mode herbouwd

Special10 juni 2005

• Kastelen en buitenplaatsen

in de Zeeuwse Bibliotheek -

Zeeuws Documentatiecentrum

Wie literatuur zoekt over kastelen en buitenplaatsen kan een

bezoek brengen aan een van de Zeeuwse bibliotheken. Voor

extra gegevens, speciale publicaties of afbeeldingen kunnen de

catalogus van de Zeeuwse bibliotheken, de Beeldbank Zeeland

of het Zeeuws Documentatiecentrum van de Zeeuwse

Bibliotheek in Middelburg uitkomst bieden.

De bibliotheekcatalogus en Zeelandtrefwoorden

In de bibliotheekcatalogus, aanwezig in alle bibliotheken en op

www.zeeuwsebibliotheek.nl, is op een eenvoudige manier te

zoeken. Door het gebruik van Zeelandtrefwoorden is het zelfs

mogelijk heel gericht op een onderwerp te zoeken. De Zeelandtrefwoorden

‘kastelen’ en ‘landhuizen’ leveren al meer dan

honderd titels op, bijvoorbeeld: J.P. van den Broecke,

Middeleeuwse kastelen in Zeeland (1978); P. van Beveren,

De verdwenen kastelen op Schouwen-Duiveland (1960);

Martin van den Broeke, Jan Arends, Buitenplaatsen op Walcheren

(2001); L.J. Abelmann, Hellenburg (1977) of J.P.B. Zuurdeeg,

Het hof te Sint-Maartensdijk (2000). Heel informatief is het

recent verschenen literatuuroverzicht van J.J.B. Kuipers in

het tijdschrift Nehalennia, 2004, nr. 144, pag. 25-30.

Tijdschriftartikelen en leesboeken

In de catalogus zijn dus ook artikelen opgenomen, die

gepubliceerd zijn in een tijdschrift of een jaarboek. Hieronder

volgt een aantal (willekeurige) voorbeelden: J. Ermerins,

‘Historische verhandeling over het kasteel van Rammekens’,

in Verhandelingen van het Zeeuwsch Genootschap, 1773,

pag. 133-176; E.B. Swalue, ‘Het slot Ostende te Goes en

de Moerbezienboom van Jacoba van Beyeren op het zelve’,

in Zeeuwsche Volks-almanak, 1838, pag. 126-134;

A.M.J. de Kraker, ‘Middeleeuwse muurresten blootgelegd van

kasteel te Zaamslag’, in: Bulletin Oudheidkundige Kring

De Vier Ambachten, 1987, nr. 6, pag. 21-23 en J.P.B. Zuurdeeg,

‘De buitenplaatsen Ostrea en Buitenzorg te Tholen’ in:

Nehalennia, 1992, nr. 92, pag. 9-14. In enkele romans spelen

kastelen een grote rol: A.L.G. Bosboom-Toussaint, Het kasteel

Westhoven in Zeeland (1882) en kasteel Haamstede in Gerda

van Wageningen, De gouden ketting en De erfgenaam (2004/05).

Capelle en ’t Huys te Bruëlis

(uit: Nicolaes Visscher, Speculum Zelandiae (circa 1650))

5


6

Afbeeldingen

De catalogus bevat ook beschrijvingen van afbeeldingen en

kaarten, bijvoorbeeld een kopergravure van H. Speelman naar

een tekening van C. Pronk van het (verdwenen) slot Bruëlis

te Kapelle (1750); een negentiende-eeuwse steendruk van

H.J. Backer van de bouwval van het kasteel te Sluis of een

wandelkaart uit 1887 van Domburg en omstreken met

Het buitenhuis Bloemendaal bij Aardenburg, circa 1900 (Zeeuwse

Bibliotheek, Middelburg, Beeldbank Zeeland)

informatie over de buitenplaatsen. Het Zeelandtrefwoord

‘Historisch topografische verzamelingen’ levert boektitels op

waarin fraaie afbeeldingen te zien zijn: Nicolaes Visscher,

Speculum Zelandiae (circa 1650); Zeeland in prent: 18e eeuwse

prenten van steden, dorpen, kastelen en buitenplaatsen (1970)

en A.I.J.M. Schellart, Kastelen en landhuizen in Zeeland in oude

ansichten (1973). Voor het bekijken van oude prenten is het

openslaan van de bekende Nieuwe cronyk van Zeeland van

Mattheus Smallegange uit 1696 een goed idee: een boek

boordevol informatie over Zeeland.

Beeldbank Zeeland

Veel meer afbeeldingen zijn te bekijken in de Beeldbank

Zeeland, ook te vinden op www.zeeuwsebibliotheek.nl Daarin

zijn zowel foto’s als prentbriefkaarten opgenomen. Zoeken op

het woord ‘buitenplaatsen’ levert vele treffers op waaronder een

oude foto van het voormalige buiten Bloemendaal te

Aardenburg en een gekleurde ansicht van Huize Weelzicht te

Schuddebeurs (circa 1905).

De collecties van het Zeeuws Documentatiecentrum

In het Zeeuws Documentatiecentrum kan nóg een stapje verder

gezocht worden. Het centrum beschikt over een bijna compleet

aanbod van Zeeuwse publicaties en er zijn bijzondere collecties

te raadplegen. In de collectie onderwerpsdossiers zijn gegevens

te vinden, niet alleen over kastelen en buitenplaatsen maar ook

over bewoners zoals Philips van Marnix van Sint-Aldegonde,

eens bewoner van kasteel Aldegonde te West-Souburg. In de

collectie handschriften is een werk aanwezig van K. van

Alkemade en P. van der Schelling, Aadelycke Stam-huyzen,

kasteelen en lust-Huyzen van Zeelandt (z.j.) met korte teksten

en prachtige tekeningen.

Zwanen bij Huize Weelzicht, Schuddebeurs

(Zeeuwse Bibliotheek, Beeldbank Zeeland)

• Archeologisch onderzoek

van Zeeuwse kastelen

Zeeland is een provincie waarin maar weinig kastelen zijn

overgebleven. Dit wordt een beetje gecompenseerd door de

unieke historisch-topografische documentatie van Zeeuwse

kastelen, dankzij het werk van zeventiende- en achttiendeeeuwse

tekenaars en schilders als Roeland Roghman, Isaac

Hildernisse, Cornelis Pronk, Abraham de Haen en anderen.

Ook het archeologisch onderzoek heeft de afgelopen halve

eeuw onze kennis van Zeeuwse kastelen belangrijk vermeerderd.

Een viertal voorbeelden uit diverse regio’s van de provincie.

Locatie onbekend

Sommige Zeeuwse kastelen zijn we kwijt. Van middeleeuws

Noord-Beveland kennen we geen enkele zekere locatie van een

voormalig kasteel. Dat geldt ook voor het kasteel van Saeftinghe

in Oost Zeeuwsch-Vlaanderen, terwijl dit in de vorige eeuw

nog zichtbaar was. Het uiterlijk van dit aan het eind van de

dertiende eeuw vermelde kasteel kennen we van Brusselse en

Antwerpse Scheldekaarten uit respectievelijk 1468 en 1504.

Het had een grote vierkante donjon (toren); de plattegrond was

waarschijnlijk rechthoekig. Uit een andere kaart, datering eerste

helft zestiende eeuw, blijkt dat het kasteel toen al een ruïne was.

Aan het eind van de negentiende eeuw kwamen de resten

tijdelijk onder het slik van het verdronken land te voorschijn.

In 1906 was sprake van drie meter dikke fundamenten van

muren met steunberen. RAAP Archeologisch Adviesbureau

verrichtte in januari 2001 een booronderzoek naar de restanten

op twee van drie mogelijke locaties. Er werden geen resten

aangetroffen! Het is mogelijk, aldus RAAP, “dat de resten

van het kasteel inmiddels zijn verdwenen onder de zich

uitbreidende schorren”.

Het voormalige kasteel van Saeftinghe, aangegeven op een reconstructie

van oostelijk Zeeuwsch-Vlaanderen in 1570

(RAAP-rapport 685, naar Leenders)


Geheel uitgebroken

Van het voormalige kasteel van West-Souburg, later Aldegonde

geheten, weten we wel de exacte locatie, maar bezitten we geen

overblijfselen meer. Het begin vijftiende eeuw gebouwde slot is

in 1573 door de Watergeuzen verwoest; het oostelijk deel werd

door Marnix van Sint-Aldegonde, adviseur van Willem de

Zwijger, vervolgens opgeknapt. Dit deel is afgebroken in

1783/84. De funderingen zijn tenslotte bij de voorbereiding

van de Vlissingse nieuwbouwwijk Westerzicht in 1972 geheel

uitgebroken. Een aanpak die nu niet meer mogelijk zou zijn.

Gelukkig kon vóór deze rigoureuze laatste sloop nog

archeologisch onderzoek plaatsvinden.

Gewassen tekening van kasteel Aldegonde door C. van Alkemade (1654-

1737). De voorgrond toont bouwvallen die al in het begin van de achttiende

eeuw zijn opgeruimd (Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata)

Wijken voor een ambtswoning

Gemeentearchivaris Huib Uil van Schouwen-Duiveland noemde

het kleine slot Windenburg in Dreischor wegens zijn ronde

vorm een van de “meest bijzondere kastelen op Zeeuwse

bodem”. De fundamenten van dit in 1837 voor afbraak

bestemde kasteel werden blootgelegd na de Februariramp 1953.

Vóór de bouw van een fraaie ambtswoning voor de

burgemeester op het kasteelterrein in 1955 - bezwaar mocht

niet baten - kon op het nippertje nog een kleine opgraving

worden uitgevoerd, door kastelenexpert J.G.N. Renaud van de

Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Van het

kasteel resteerde bovengronds alleen een achttiende-eeuwse

gevelsteen aan de voorgevel van de ambtswoning.

Archeologisch monument

Van de Hellenburg ten westen van Baarland zijn de fundamenten

van de hoofdburcht behouden en bovendien na 1975 een

stukje opgemetseld. Het omliggende terrein is aangeplant en

voorzien van een wandelpad en picknickplaats. Een fraai

archeologisch monument. De Hellenburg is in 1958 opgegraven

door, alweer, J.G.N. Renaud van de ROB. De hoofdburcht

heeft tenminste drie bouwperioden gehad. Het eerste stadium

was een zware donjon (woontoren) uit de tweede helft van de

veertiende eeuw. Na een derde verbouwing (circa 1450) kreeg

de Hellenburg zijn statig uiterlijk.

Special10 juni 2005

Het huis Windenburg, weergegeven door ‘wiskunstenaar’ Isaac

Hildernisse in 1695 (Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata)

De hoofdburcht had zijden van ongeveer 40 x 30 meter; er waren

in totaal negen ronde en vierkante torens. Het slot is

vermoedelijk verwoest bij de Cosmas- en Damianusvloed van

1477 en niet herbouwd. Begin zeventiende eeuw was er nog een

ruïne, die van lieverlee werd afgebroken.

Blik op de opgemetselde fundamenten van de Hellenburg in Baarland

(B. Oele, jaren tachtig van de twintigste eeuw)

7


8

• Enkele kastelen,

buitenplaatsen

en vliedbergen te kijk

Ondanks veel verliezen aan kastelen en buitenplaatsen is er nog

altijd heel wat te zien. Hieronder een zeer beperkte greep

daaruit, bedoeld als een eerste oriëntatie. De aanduidingen zijn

beknopt. Wie nadere historische en bouwkundige informatie

zoekt, kan bijvoorbeeld te rade gaan in het boek Monumenten

in Nederland - Zeeland (Zeist/Zwolle 2003).

Op Schouwen-Duiveland vindt de bezoeker in de Westhoek

twee kastelen. Aan de Ring (nr. 2) in het hart van Haamstede

ligt het gelijknamige kasteel. De omgeving in de vorm van het

landgoed, het slotbos en het aangrenzende duingebied is bezit

van Natuurmonumenten. Het kasteel zelf laat zich bekijken

vanaf een wandelpad aan de zuidzijde. Van tijd tot tijd zijn

er rondleidingen door (een deel van) het interieur.

Slot Moermond is te vinden ten oosten van Renesse en is

bereikbaar via de oprijlaan vanaf de Loane of via het

Stoofwekken. Moermond fungeert als landgoedhotel en is

als zodanig te bezoeken. De omgeving is grotendeels

beschermd natuurgebied.

Halverwege Noordgouwe en Zierikzee ligt in Schuddebeurs

een cluster van buitenplaatsen. De belangrijkste daarvan zijn

Heesterlust (Heesterlustweg 4) en Mon Plaisir (Donkereweg

72), beide vanaf de openbare weg zichtbaar.

Van de kastelen en talloze buitenplaatsen die Walcheren telde,

is vooral in het gebied van de Manteling, de binnenduinrand

tussen Domburg en Vrouwenpolder, het een en ander bewaard

gebleven.

Kasteel Westhove is goed zichtbaar vanaf de weg Domburg-

Oostkapelle en vanaf de andere (voor-) zijde aan de

Duinvlietweg. Het is als Stayokay Hostel te bezoeken.

Duinbeek (Duinbeekseweg 19) laat zich goed bekijken vanaf

de weg en vanuit het gedeeltelijk vrij toegankelijke park.

Tussen Oostkapelle en Vrouwenpolder liggen Zeeduin en

Overduin. Men kan ze zien vanaf de Koningin Emmaweg

in het noorden en/of de Munnikweg in het zuidoosten.

Het park rondom Zeeduin is gedeeltelijk toegankelijk.

De Munnikenhof, ooit buitenverblijf van Jacob Cats, ligt net

buiten Grijpskerke aan de Jacob Catsweg 2. Dit omgrachte

huis wordt particulier bewoond en is vanaf de weg zichtbaar.

Ter Hooge en Toorenvliedt zijn te vinden aan de zuidwestzijde

van Middelburg. Het park van Toorenvliedt (Koudekerkseweg

131) is vrij toegankelijk; dat van Ter Hooge (Koudekerkseweg

200) voor het grootste deel en het beste bereikbaar vanaf de

Breeweg ten noorden van Ter Hooge.

Verspreid over Walcheren liggen vliedbergen die vrijwel

allemaal vanaf de openbare weg goed zichtbaar zijn. Enkele

voorbeelden: twee bergen ten westen van Aagtekerke (aan

de Herenweg en aan de Geschieresweg); twee dichtbij Gapinge

(aan de Snouck Hurgronjeweg en aan de Schellachseweg);

en twee ten westen van Middelburg (aan de Meinersweg en

aan de Perduinsweg).

Op Zuid-Beveland kan men in Kloetinge het Jachthuis

(Jachthuisstraat 15) zien. In Ellewoutsdijk liggen aan de

westzijde van de Langeviele (nummer 5) en daartegenover

aan de oostzijde (nummer 6) recent gebouwde huizen met

hun park; dit geheel dat vanaf de weg gedeeltelijk zichtbaar is,

gaat terug op een oudere buitenplaats en een nog ouder kasteel.

In Baarland ligt onmiddellijk achter de Hervormde Kerk het

moeilijk zichtbare en omgrachte kasteelterrein Hof van

Baarland. Ten westen van het dorp bevinden zich de

opgemetselde funderingen van kasteel Hellenburg. Die zijn

vanaf de overzijde van de gracht zichtbaar en soms in het

kader van een excursie toegankelijk.

Zuid-Beveland telt een aantal karakteristieke vliedbergen.

Zo ligt de hoogste berg van Zeeland in Wemeldinge, ietwat

verscholen achter de Hervormde Kerk in het westelijke uiteinde

van het dorp. In Borssele, ten noordoosten van het dorp aan

de Monsterweg, ligt de Berg van Troye.

Zeeuwsch-Vlaanderen is aanmerkelijk minder bedeeld

met kastelen en buitenplaatsen. Ten westen van Aardenburg

(aan de Herendreef 61) ligt daar de Elderschans, een villa op de

plaats van een vroegere schans.

Colofon

Special ‘Jaar van het Kasteel 2005’ is een uitgave van

de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland.

Deze uitgave is mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage

van de Provincie Zeeland in het kader van C-culture.

samenstelling Aad de Klerk

met bijdragen van Lineke van den Bout (Zeeuws Archief) - Liesbeth van

der Doe-van der Geest (Zeeuwse Bibliotheek / Zeeuws Documentatiecentrum)

- Ronald van Immerseel (Stichting tot Behoud van Particuliere

Historische Buitenplaatsen; bestuurslid Kastelenstichting Holland en

Zeeland) - Jan Kuipers (SCEZ) - Harry van Waveren

contactpersonen Aafke Bij de Vaate en Aad de Klerk foto’s SCEZ, tenzij

anders vermeld opmaak decreet, Ramon de Nennie, Middelburg

druk Verhage & Zoon, Middelburg

Postbus 49 • 4330 AA Middelburg

bezoekadres Groenmarkt 13

Telefoon 0118-670870

Fax 0118-670880

E-mail info@scez.nl

Internet www.scez.nl

More magazines by this user
Similar magazines