13.07.2015 Views

Jan Fabre De dienaar van de schoonheid en ... - Hogeschool Gent

Jan Fabre De dienaar van de schoonheid en ... - Hogeschool Gent

Jan Fabre De dienaar van de schoonheid en ... - Hogeschool Gent

SHOW MORE
SHOW LESS
  • No tags were found...

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

E<strong>en</strong> preparatie op <strong>de</strong> doodRec<strong>en</strong>te theatertekst<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> essaybun<strong>de</strong>l over zijn werkIn <strong>de</strong> Lage Lan<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n heel wat fasciner<strong>en</strong><strong>de</strong> theatertekst<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong> uitgeverij<strong>en</strong>lever<strong>en</strong> nog altijd te weinig inspanning<strong>en</strong> om ze in boekvorm ter beschikking te stell<strong>en</strong>. DankzijMeul<strong>en</strong>hoff/Manteau vormt het werk <strong>van</strong> <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong> hierop e<strong>en</strong> prachtige uitzon<strong>de</strong>ring. <strong>De</strong> voorbijejar<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n zo goed als al zijn tekst<strong>en</strong> gepubliceerd. Nu bun<strong>de</strong>l<strong>de</strong> <strong>Fabre</strong> vier tekst<strong>en</strong> uit het bijnavoorbije <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nium on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel <strong>De</strong> <strong>di<strong>en</strong>aar</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>schoonheid</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re theatertekst<strong>en</strong>. StefanHertmans wijst in zijn woord vooraf terecht op <strong>en</strong>kele elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die <strong>de</strong> vier tekst<strong>en</strong> (<strong>De</strong> <strong>di<strong>en</strong>aar</strong> <strong>van</strong><strong>de</strong> <strong>schoonheid</strong>, Another sleepy, dusty <strong>de</strong>lta day, Requiem voor e<strong>en</strong> metamorfose <strong>en</strong> <strong>De</strong> vroedvrouw)dui<strong>de</strong>lijk met elkaar verbin<strong>de</strong>n <strong>en</strong> die ze hun uniek karakter verl<strong>en</strong><strong>en</strong>: het zijn meditaties over <strong>de</strong>dood, ze hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> licht grotesk karakter <strong>en</strong> ze zijn emanaties <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aar die <strong>de</strong> laatstejar<strong>en</strong> meer dan ooit ‘<strong>de</strong> blik naar binn<strong>en</strong> richt <strong>en</strong> daar zowel innerlijke oneindigheid als maar al tevoelbare eindigheid ont<strong>de</strong>kt <strong>en</strong> die rauw <strong>en</strong> tegelijk rustig aan het publiek wil lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.’ Mijnvoorkeur gaat uit naar <strong>de</strong> monolog<strong>en</strong> <strong>De</strong> <strong>di<strong>en</strong>aar</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>schoonheid</strong>, Another sleepy, dusty <strong>de</strong>lta day<strong>en</strong> <strong>De</strong> vroedvrouw. In <strong>De</strong> <strong>di<strong>en</strong>aar</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>schoonheid</strong>, het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> trilogie die dit voorjaar oponnavolgbare wijze door Dirk Roofthooft gebracht werd, bezint <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar –in dit geval e<strong>en</strong>popp<strong>en</strong>speler- zich over wat <strong>schoonheid</strong> als verzet teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> dood vermag. Hij wil zichzelf daarbijonzichtbaar mak<strong>en</strong>. Het summum <strong>van</strong> zelfrelativering. Maar <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar is hier wel e<strong>en</strong> gewiekste<strong>en</strong>tertainer die niet buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkelijkheid staat <strong>en</strong> vol ironie naar het kunstbedrijf uithaalt. InAnother sleepy, dusty <strong>de</strong>lta day laat <strong>Fabre</strong> zijn fetisjactrice <strong>en</strong> gelief<strong>de</strong> I<strong>van</strong>a Jozic reflecter<strong>en</strong> over <strong>de</strong>aantrekkingskracht <strong>van</strong> <strong>de</strong> dood. <strong>De</strong> monoloog is opgebouwd als e<strong>en</strong> soort afscheidsbrief. ‘Is nietalle theater/ e<strong>en</strong> preparatie op <strong>de</strong> dood?’ lez<strong>en</strong> we. Het is tegelijk e<strong>en</strong> pleidooi voor <strong>de</strong> kracht <strong>van</strong> <strong>de</strong>kunst<strong>en</strong>aar. <strong>De</strong> vroedvrouw is e<strong>en</strong> tekst die <strong>Fabre</strong> schreef voor Pina Bausch <strong>en</strong> die zij zou spel<strong>en</strong>,maar haar dood heeft dat helaas verhin<strong>de</strong>rd. Hier zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> vrouw die vertelt over hoe ze allerleivorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> lev<strong>en</strong> <strong>de</strong> op <strong>de</strong> wereld hielp, terwijl ze perzik<strong>en</strong> eet <strong>en</strong> <strong>de</strong> pitt<strong>en</strong> zich meer <strong>en</strong> meer alse<strong>en</strong> berg doodshoofdjes op <strong>de</strong> scène opstapel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> pakk<strong>en</strong><strong>de</strong> reflectie over <strong>de</strong> tijd, over lev<strong>en</strong> <strong>en</strong>eindigheid <strong>en</strong> over <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar als creator.In E<strong>en</strong> God is vele dier<strong>en</strong> bracht Bart Verschaffel alle tekst<strong>en</strong> bij elkaar die hij tuss<strong>en</strong> 1988 <strong>en</strong> 2010over het werk <strong>van</strong> <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong> schreef. Het is frappant dat Verschaffel in zijn inleiding aangeeft dat zijnkijk op <strong>Fabre</strong>s werk zich in gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> perio<strong>de</strong> weliswaar verdiept heeft, maar niet grondig veran<strong>de</strong>rdis. Dat zegt iets over <strong>de</strong> consist<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>Fabre</strong>s oeuvre. Verschaffel heeft het zelfs over‘interpretaties <strong>van</strong> specifieke werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> aspect<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘gelijktijdigheid’ <strong>van</strong> één sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>doeuvre.’ Verschaffel prijst <strong>de</strong> ‘durf <strong>en</strong>/of <strong>de</strong> naïviteit’ waarmee <strong>Fabre</strong> zijn stof kiest. En Verschaffelverdui<strong>de</strong>lijkt: ‘ Hij gaat in teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘conceptualiser<strong>en</strong><strong>de</strong>’ <strong>en</strong> ascetische neiging<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<strong>en</strong> he<strong>de</strong>ndaagse kunst, <strong>en</strong> beslist om ook voor zijn beel<strong>de</strong>nd werk het meest inclusieve, rijkstemedium te kiez<strong>en</strong> als platform <strong>en</strong> mo<strong>de</strong>l om te sprek<strong>en</strong>: het theater. Door <strong>de</strong> eerste beslissing kan hijvrij werk<strong>en</strong> met <strong>de</strong> fantasie – met zijn eig<strong>en</strong> fantasie én het collectieve geheug<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verbeelding.Via <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> kan hij alle kunstmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong>, vooral, met <strong>de</strong> kunst spel<strong>en</strong>. (…) Het resultaat<strong>van</strong> <strong>de</strong> dubbele keuze is e<strong>en</strong> verrijkte onzuivere vrije kunst, die niet altijd of niet helemaal waar wilzijn.’ Verschaffels tekst<strong>en</strong> zijn vooral ontstaan naar aanleiding <strong>van</strong> t<strong>en</strong>toonstelling<strong>en</strong> <strong>van</strong> plastischwerk <strong>en</strong> daarnaast bevatt<strong>en</strong> ze passages uit Verschaffels sc<strong>en</strong>ario voor <strong>de</strong> beklijv<strong>en</strong><strong>de</strong> televisiefilmDames <strong>en</strong> her<strong>en</strong>, <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong> die hij in 1991 sam<strong>en</strong> met Jef Cornelis maakte <strong>en</strong> <strong>de</strong> tekst 7 raadsels (e<strong>en</strong>sc<strong>en</strong>ario) dat in 2002 gebruikt werd voor <strong>de</strong> monolog<strong>en</strong> in <strong>de</strong> film Les Guerriers <strong>de</strong> la beauté <strong>van</strong>


Gilles Coulibeuf <strong>en</strong> <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong>. Maar in veel tekst<strong>en</strong> heeft hij het ook over <strong>de</strong> performances <strong>en</strong> hettheaterwerk.Verschaffel is in die tijdspanne <strong>van</strong> twintig jaar, net zoals Stefan Hertmans <strong>en</strong> Luk Van <strong>de</strong>n Dries, één<strong>van</strong> <strong>de</strong> rele<strong>van</strong>tste comm<strong>en</strong>tator<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Fabre</strong>s werk gewor<strong>de</strong>n. Zij zorg<strong>en</strong> mee voor <strong>de</strong> kritischebegeleiding <strong>en</strong> ze plaats<strong>en</strong> het werk in e<strong>en</strong> kunst- <strong>en</strong> theaterhistorisch <strong>en</strong> filosofisch perspectief. In<strong>de</strong> tekst ‘Souv<strong>en</strong>irs <strong>en</strong>tomologiques. Herinnering<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> Groot Insekt<strong>en</strong>boek’ uit 1989 voelt BartVerschaffel al <strong>de</strong> noodzaak om e<strong>en</strong> overzicht te bie<strong>de</strong>n. Zo groot was <strong>de</strong> productiviteit <strong>van</strong> <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong>op dat mom<strong>en</strong>t al. En Verschaffels synthese is nog altijd rele<strong>van</strong>t: ‘ <strong>Fabre</strong>s ‘oeuvre’ is geconstrueerdals e<strong>en</strong> spiegelzaal: het op<strong>en</strong>t illusoir op e<strong>en</strong> ruim quasiuniversum <strong>en</strong> verdicht vakkundig tot <strong>en</strong>kelebeel<strong>de</strong>n, die binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>isveld gedurig <strong>van</strong> vorm veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s opnieuw inelkaar verglij<strong>de</strong>n.’In ‘Lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong>’ (1992) lez<strong>en</strong> we ding<strong>en</strong> die nog altijd <strong>en</strong>igszins ess<strong>en</strong>tieel zijn voorzijn werk. Maar soms heeft <strong>de</strong> realiteit <strong>van</strong> <strong>Fabre</strong>s werk Verschaffels visie <strong>van</strong> bijna twintig jaargele<strong>de</strong>n uiteraard gecorrigeerd. Zo thematiseert <strong>Fabre</strong> zichzelf <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> nadrukkelijker –<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> we maar aan <strong>de</strong> schildpadsculptuur Searching for Utopia in Nieuwpoort, of <strong>de</strong> fameuzesculptuur Zelfportret als worm die zich door het Louvre kronkel<strong>de</strong>- <strong>en</strong> is het merkwaardig om telez<strong>en</strong> dat Verschaffel in 1992 nog noteer<strong>de</strong>: ‘ <strong>De</strong> figuur <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar is gelei<strong>de</strong>lijk aan uit hetwerk <strong>van</strong> <strong>Fabre</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.’ Maar <strong>de</strong>s te meer blijft <strong>de</strong>ze vaststelling overeind: ‘ <strong>Fabre</strong>s werk <strong>de</strong>elt<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne twijfel aan <strong>de</strong> kunst niet. <strong>De</strong> reflex om <strong>van</strong> <strong>de</strong> twijfel kunst te mak<strong>en</strong>, eig<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>gecultiveer<strong>de</strong> <strong>en</strong> verburgerlijkte kunst <strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aars, is afwezig. <strong>Fabre</strong> loopt om <strong>de</strong> geheletwintigste-eeuwse a<strong>van</strong>t-gar<strong>de</strong>kunst he<strong>en</strong> <strong>en</strong> maakt kunst die in zekere zin niet bij <strong>de</strong> tijd past. Ze isniet ironisch, niet dubbelzinnig, niet subversief, niet wanhopig, niet mo<strong>de</strong>rn. Maar daaruit wint zehaar belang.’ Op die manier is <strong>Fabre</strong>s werk in<strong>de</strong>rdaad anti-burgerlijk, onmodieus <strong>en</strong> ons<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>teel.Verschaffel gaat in op <strong>de</strong> kritische vraag of e<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aar wel in bei<strong>de</strong> disciplines –theater <strong>en</strong>beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst- goed kan zijn. Hij laat zi<strong>en</strong> dat dit bij <strong>Fabre</strong> ge<strong>en</strong> Gesamtkunst wordt, maar hoe hij<strong>de</strong> dubbelheid <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> disciplines gebruikt. Daarbij on<strong>de</strong>rstreept Verschaffel in ‘In <strong>de</strong>n beginne was<strong>de</strong> schrik’ het belang <strong>van</strong> het zelfportret in <strong>Fabre</strong>s werk. Zo vormt dit essay e<strong>en</strong> soort zelfcorrectie op<strong>de</strong> uitspraak over <strong>de</strong> verdwijn<strong>en</strong><strong>de</strong> figuur <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar. Het zelfportret is <strong>de</strong> plaats waarin<strong>Fabre</strong> zichzelf <strong>van</strong>af zijn eerste performances opvoert als kunst<strong>en</strong>aar. Dat heeft volg<strong>en</strong>s Verschaffelte mak<strong>en</strong> met het feit dat <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar beseft dat zijn i<strong>de</strong>ntiteit nooit <strong>de</strong>finitief verworv<strong>en</strong> is: ‘Hetsterke besef <strong>van</strong> <strong>de</strong> basisconditie <strong>van</strong> structurele onechtheid in <strong>en</strong> usurpatie door hetkunst<strong>en</strong>aarschap heeft zich mijns inzi<strong>en</strong>s geïnstalleerd als e<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> drijfver<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Fabre</strong>s werk.’<strong>Fabre</strong> verdraagt <strong>de</strong> twijfel aan <strong>de</strong> kunst niet. En daarom creëert hij volg<strong>en</strong>s Verschaffel soms‘overdadige’ beel<strong>de</strong>n, ‘alsof ook <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n ‘opgevoerd’ wor<strong>de</strong>n.’ In één <strong>van</strong> <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>tste tekst<strong>en</strong>,‘Strangelove’ (2009) heeft Bart Verschaffel het over één <strong>van</strong> <strong>de</strong> sterkste staaltjes <strong>van</strong> theatraliseringdie <strong>Fabre</strong> tot nu toe liet zi<strong>en</strong>: in het Kunsthaus Breg<strong>en</strong>z projecteer<strong>de</strong> hij ‘het lichaamsschema’ <strong>van</strong> <strong>de</strong>kel<strong>de</strong>r tot <strong>de</strong> zol<strong>de</strong>r. Op <strong>de</strong> gelijkvloerse verdieping, die <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbuik repres<strong>en</strong>teer<strong>de</strong>, was e<strong>en</strong>insect<strong>en</strong>begraafplaats te zi<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>op <strong>de</strong> schots <strong>en</strong> scheef geschikte grafst<strong>en</strong><strong>en</strong> met insect<strong>en</strong>nam<strong>en</strong>lag ruggelings e<strong>en</strong> pop die <strong>Fabre</strong> voorstel<strong>de</strong>, met zijn p<strong>en</strong>is uit zijn broek, waaruit om <strong>de</strong> paarminut<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sopje gulpte, sperma dat op zijn buik <strong>en</strong> op <strong>de</strong> grafst<strong>en</strong><strong>en</strong> spatte. Zel<strong>de</strong>n drong <strong>de</strong>kunst<strong>en</strong>aar <strong>de</strong> toeschouwer op zo’n directe manier in e<strong>en</strong> voyeuristische rol bij het bekijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> ditmeest intieme <strong>en</strong> tegelijk minst suggestieve zelfportret. <strong>De</strong> toeschouwers ston<strong>de</strong>n er watongemakkelijk bij te lach<strong>en</strong>. En Verschaffel legt terecht het verband met e<strong>en</strong> heel belangrijk motief in


<strong>Fabre</strong>s werk: dat <strong>van</strong> <strong>de</strong> vergankelijkheid, wanneer hij opmerkt: ‘ Behalve <strong>de</strong> spirituele of absur<strong>de</strong>grapp<strong>en</strong>, die <strong>de</strong> geest lat<strong>en</strong> struikel<strong>en</strong>, zijn er <strong>de</strong> gore grapp<strong>en</strong>, die gaan over seks of ontlasting <strong>en</strong> op<strong>de</strong> e<strong>en</strong> of an<strong>de</strong>re manier herinner<strong>en</strong> aan ‘waar we <strong>van</strong>daan kom<strong>en</strong>.’ Ze gaan over Pietjes <strong>en</strong> over <strong>de</strong>Dood.’<strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong>, <strong>De</strong> <strong>di<strong>en</strong>aar</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>schoonheid</strong>, Meul<strong>en</strong>hoff/Manteau, 117 p.Bart Verschaffel, E<strong>en</strong> God is vele dier<strong>en</strong>, essays over het werk <strong>van</strong> <strong>Jan</strong> <strong>Fabre</strong> 1988-2010,Meul<strong>en</strong>hoff/Manteau, 80 p.Paul <strong>De</strong>mets

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!