09.01.2015 Views

Dadka deggan Danmark

Dadka deggan Danmark

Dadka deggan Danmark

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

Wasaaradda Qaxootiga Ajaanibta iyo Qalabixinta<br />

<strong>Dadka</strong> <strong>deggan</strong><br />

<strong>Danmark</strong><br />

Buug tixraaca oo ku saabsan bulshada<br />

deenishka looguna talagalay dadka<br />

cusub oo ku soo biiray <strong>Danmark</strong><br />

Medborger i <strong>Danmark</strong><br />

Somali


Sidee buuggaan loo adeegsanayaa<br />

Buuggaani waa warbixin guud oo la<br />

xiriirta bulshada deenishka, iyo sida ay<br />

tahay noqoshada <strong>deggan</strong>e cusub ee<br />

<strong>Danmark</strong>. Si ummada farabadani uga<br />

wada faa’iideystaan, wuxuu buuggaani<br />

kusoo baxay afdeenish iyo dhowr<br />

luqadood oo kale.<br />

Buuggaani waa tilmaan-bixiye qofku uu<br />

ka raadsan karo, markuu warbixin uga<br />

baahdo mawduuc gaara. Hase yeeshee<br />

qofku buugga waa akhrisan karaa billow<br />

ilaa dhamaad.<br />

Buugga meesha aad rabtid ayaad lasoo<br />

bixi kartaa, adigoo adeegsanaya tusmada<br />

iyo diiwaanka erayada ee ku yaalla<br />

qeybaha ugu dambeeya ee buugga.<br />

Erayo badan oo buugga ku yaalla waxaa<br />

lugu calaameeyey xiddig*.Taasina waxay<br />

muujineysaa in aad erayga sharaxiisa ka<br />

heli kartid ugu dambeysta buugga.<br />

Buuggu dabcan su’aal kasta kama<br />

jawaabi karo. Sidaa darteed waxaa ku<br />

qoran magacyada, adareesyada,<br />

telefoonnada iyo bogagga Internetka ama<br />

emaillada heyadaha aad ka heli kartid<br />

warbixin dheeraad ah ama kuusii<br />

tilmaami karaya heyad kale oo arrinta<br />

shaqo ku leh. Sidoo kale waxaa kamida<br />

qeyb qoreysa warbixinno muhiima oo ku<br />

saabsan mujtamaca deenishka, halkaasoo<br />

luguu tilmaamayo bogagga Internetka ay<br />

khuseyso. Ugu dambeysta buugga waxaa<br />

kale oo aad ka heli kartaa liiska<br />

magacyada heyadaha howshoodu la<br />

xiriirto qalabixinta <strong>deggan</strong>ayaasha cusub<br />

amase si gaara u daneeya dadka ajaanibta<br />

ah.<br />

Qeybaha ku saabsan shuruucda iyo<br />

qawaaniinta dabcan sidoodii loomasoo<br />

guurinin ee caadi ahaan si guud ayaa loo<br />

sharxay.<br />

Sidoo kale shuruucda iyo qawaaniintu<br />

waa isbeddelaan, sidaa darteed buuggaan<br />

uma adeegsan kartid, in aad ogaato<br />

xuquuqda iyo waajibaadka aad leedahay<br />

xaalad kasta. Xaaladaha qaarkood waxaa<br />

lagama maarmaan noqon karta in aad<br />

warbixin dheeraada ka raadsato, tusaale<br />

ahaan, kumuunaha, heyad heer qaran ah,<br />

shirkaddaada guryaha ama qareen, taasoo<br />

ku xiran hadba waxa arrintu ku saabsan<br />

tahay.


Tusmo<br />

3<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

Degganaha cusub kusoo dhowow<br />

<strong>Danmark</strong><br />

Joqoraafiga iyo shacabka<br />

<strong>Danmark</strong> – bulsho dimoqoraadi ah oo<br />

sharci ku dhisan<br />

Qaabka xukunka<br />

Bulsho sharci ku dhisan<br />

<strong>Danmark</strong> xiriirka ay la leedahay dunida kale<br />

Soo gelitaanka iyo joogista<br />

Usoo haajiridda <strong>Danmark</strong><br />

Dib ugu laabashada dalkii hooyo<br />

Qaadashada dhalashada deenishka<br />

Mudada ugu horreysa ee dadka cusub<br />

oo ku soo biiray <strong>Danmark</strong><br />

Kaalmada iyo talabixinta kumuunaha<br />

Soo dhoweynta <strong>deggan</strong>ayaasha cusub<br />

Kaalma turjubaan<br />

Guryaha<br />

Tayada guryuhu waa sarreysaa<br />

Helitaanka meel aad degtid<br />

Guryaha ijaarka ah<br />

Guryaha wadajirka loo iibsado<br />

Guryaha sida gaarka loo iibsado<br />

Sharciyada ku saabsan guryaha iyo<br />

nawaaxiga guryaha<br />

Guurid<br />

4<br />

6<br />

10<br />

11<br />

17<br />

20<br />

22<br />

23<br />

26<br />

28<br />

30<br />

31<br />

32<br />

33<br />

34<br />

35<br />

36<br />

38<br />

41<br />

41<br />

42<br />

46<br />

8<br />

9<br />

10<br />

11<br />

12<br />

Shaqada iyo Suuqa Shaqada<br />

Nolosha shaqaalanimada ee <strong>Danmark</strong><br />

Helitaanka shaqada<br />

Furashada shirkad ganacsi<br />

Fursadda tababaridda ee qofka aan<br />

shaqeyn<br />

Dhaqaalaha iyo Isticmaalka<br />

Hagidda dhaqaalaha gaarahaaneed<br />

Kireysashada iyo amaah ku iibsashada<br />

Ceymisyada<br />

Xuquuqda isticmaalayaasha<br />

Nidaamka canshuuraha deenishka<br />

Dhaqanka iyo waqtiga firaaqada<br />

Xorriyadda fekerka iyo hadalka<br />

Gudashada arrimaha diinta ee <strong>Danmark</strong><br />

Wacyigelinta dadweynaha ee <strong>Danmark</strong><br />

Xarakaadka ururrada<br />

Ciyaaraha iyo isboortiga<br />

Caafimaad iyo cudur<br />

Heyadaha caafimaadka deenishka<br />

Ceymiska caafimaadka iyo maamulka<br />

isbitaallada<br />

La xiriiridda dhakhtarka<br />

Gelidda isbitaalka<br />

Daaweynta ilkaha<br />

Daawooyinka<br />

Caado iyo nolol maalmeed<br />

84<br />

85<br />

89<br />

91<br />

92<br />

94<br />

95<br />

96<br />

97<br />

97<br />

98<br />

100<br />

101<br />

103<br />

104<br />

106<br />

107<br />

108<br />

109<br />

110<br />

111<br />

116<br />

118<br />

120<br />

122<br />

6<br />

7<br />

Qoyska<br />

Qoyska iyo bulshada<br />

Noocyada kala duwan ee qoyska<br />

Xiriirka labada qof wadan nool<br />

Marka bulshadu arrinta soo faragelineyso<br />

oo ay gacan siineyso<br />

Dhalidda carruurta<br />

Carruurta iyo dhallinyarada<br />

Nolosha waayeelnimada<br />

Marka nafta waqtigeedu dhamaato<br />

Iskuulka iyo Waxbarashada<br />

Caadada waxbarashada Deenishka<br />

Iskuulka aasaasiga ah<br />

Iskuulka aasaasiga ah kadib<br />

Tacliinta sare<br />

Nidaamka waxbarashada Deenishka<br />

Kaalmada Waxbarashada Qaranka (SU)<br />

Waxbarashada dadka waaweyn<br />

Aqoonsiga waxbarashooyinka dibedda<br />

Luqadda deenishka ee ajaanibta waaweyn<br />

48<br />

49<br />

50<br />

51<br />

53<br />

54<br />

58<br />

63<br />

65<br />

66<br />

67<br />

68<br />

75<br />

77<br />

78<br />

80<br />

81<br />

81<br />

82<br />

Dhowr warfaafuno oo muhiim ah<br />

Halkaan warbixin dheeraad ah<br />

ayaad ka heli kartaa<br />

Ururro iyo zarumo muhimad oo<br />

wax khaas ku ool u leh<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha cusub<br />

Xafiisyada dowladda ee maamul<br />

goboleedyada <strong>Danmark</strong><br />

Xafiisyada shaqada da dalaala ee<br />

<strong>Danmark</strong><br />

Xisbiyadda siyaasadeed<br />

Faahfaahinta erayada<br />

Liiska erayada buuga<br />

Kolofoon<br />

128<br />

131<br />

132<br />

134<br />

136<br />

138<br />

139<br />

150<br />

155


4<br />

Degganaha cusub kusoo dhowow<br />

<strong>Danmark</strong><br />

Gacaliye <strong>deggan</strong>aha cusub,<br />

In dal kugu cusub aad nolol cusub ka billowdo waxay kugu dhalin kartaa isbedello<br />

waaweyn. Qofku wuxuu la kulmayaa dad cusub iyo nidaamyo cusub. Qofku wuxuu<br />

baranayaa caadooyin, hiddo iyo dhaqan laga yaabo iney ka duwan yihiin kuwii uu<br />

yaqiin. Sidaa darteed ayaa gaar ahaan muddada ugu horreysaahi la timaadaa<br />

caqabado farabadan, waxaana loo arkaa waxaan la fahmi karin.<br />

Buuga aad gacanta ku heysid waxaan u qornay inaan xoogaa kuu fududeyno nolol<br />

maalmeedkaaga cusub.Waana warbixin guud oo la xiriirta bulshada deenishka iyo ku<br />

cusboonaanta <strong>Danmark</strong>.<br />

Dabcan bulshada deenishka hal sawir oo kaliya lagama bixin karo. <strong>Danmark</strong> – sida<br />

dalalka intooda badan – waa bulsho noocya badan oo ka turjumeysa aragtiyo iyo<br />

mabaadi’ kala duwan oo ah xagga siyaasadda, arrimaha bulshada, dhaqanka iyo<br />

diintaba.<br />

Waxa sababaya in kala duwanaantu sii xoogeysato waa, in <strong>Danmark</strong> bulsha ahaan<br />

aan leenahay wadajir ku saleysan caadooyin aasaasi ah. Waana caadooyinka sida<br />

dimoqoraadiyad, daryeel, xorriyad, sinnaan iyo xurmeyn ka dhexeysa shacabka ayadoo<br />

aan loo eegin jinsi, da’, midab iyo diin (ama mabda’) toona. Qof kasta wuxuu leeyahay<br />

xuquuq iyo waajibaad, qof kastaana wuu ka qeyb geli karaa howlaha mujtamaca si<br />

xorriyad iyo sinnaan ah ayadoo la ilaalinayo sharciga.<br />

Nidaamka dimoqoraadiyadda <strong>Danmark</strong> wuxuu ku dhisan yahay, in dalka lugu maamulo<br />

dimoqoraadiyad ka turjumeysa rabitaanka dadweynaha, halkaasoo dadweynuhu si xor<br />

ah usoo doortaan dadkii uga wakiil noqon lahaa doorashooyinka dowladaha hoose<br />

iyo kuwa qarankaba. Dimoqoraadiyadda waxaa kamida, sidoo kale, in qofku fekerkiisa<br />

uu cabbiri karo, una hadli karo ama uu wax u qori karo si xor ah, in ururro la<br />

sameysan karo, iyo in qofku uu waajibaadkiisa diiniga ah si xor ah u gudan karo.<br />

Dimoqoraadiyadda iyo wadatashiguba guud ahaan muhiim ayey u yihiin heer kasta ee<br />

bulshada oo ay ahaataba.Waxaana laga doonayaa qof kasta inuu ka qeyb qaato geeddi<br />

socodka dimoqoraadiyadeed ee bulshada – haddii ay ahaan laheyd kumuunaha, ururka<br />

shaqaalaha, naadiga isboortiga, guddiga <strong>deggan</strong>ayaasha guriga aad <strong>deggan</strong> tahay, ama<br />

guddiga iskuulka carruurta ama xanaanada.


5<br />

Mabaadi’da dimoqoraadiyadda ee ku saabsan sinaanta iyo xorriyadda u dhexeysa<br />

dadka oo dhan, waxay qofka kaliga ah iyo qoysaskaba fursado badan u siinayaan sidey<br />

u abuuran lahaayeen nolosha ugu habboon. Hase yeeshee mabaadi’da<br />

dimoqoraadiyaddu waxay sidoo kale xadeynayaan khiyaarka qofka. Hadafka<br />

xadeyntuna waa sugidda, in aan cidna lugu xadgudbin, ama aan siyaabo kale dhibaato<br />

loogu geysan.<br />

Waxaa kamida, tusaale ahaan, inaan bulshadu oggolaaneyn, in cidna lugu takooro<br />

jinsigooda, dalka ay u dhasheen, midabkooda, rumeysnaan, falkooda xagga jinsiga ah<br />

ama cuuryaannimo, sidoo kalena inaan bulshadu oggolaaneyn, in cidna loo geysto<br />

dhibaato ama gudniin jirdilyo ah. Is-qadderin iyo in dadku ama kooxaha kala duwani<br />

isfamhaan waa arrimo aad muhiim ugu ah mujtamaca deenishka.<br />

<strong>Danmark</strong> iney tahay bulsho daryeel leh waxaa shardi u ah, in qof kastaa intii<br />

karaankiisaa uu ugu deeqo qaranka, taasoo ay kamid tahay in uu wax barto, shaqeysto,<br />

bixiyo canshuurta, isla markaana uu naftiisa iyo qoyskiisaba biisho.Tan kale, haddii loo<br />

baahdo, wuxuu qaranku qofka u fidin karaa kaalmo, wuxuuna saacidaa bulshada<br />

kuweeda liita (aan isdebberi karin). Tusaale ahaan wuxuu qof kasta xaq u leeyahay<br />

kaalma dhakhtar ama isbitaal oo bilaash ah, waayeellada iyo cuuryaamiintuna waxay<br />

xaq u leeyihiin saacidaad gaar ah ee la xiriirta nolol maalmeedkooda. Waxaa kale oo<br />

kamida in dadka aan shaqeynin la siiyo kaalma dhaqaale, iyadoo la adeegsanayo<br />

nidaam ka kooban xuquuq iyo waajibaad, kuwaasoo gacan ku siinaya sidey wax u<br />

baran lahaayeen ama ay u saldhigi lahaayeen suuqa shaqada.<br />

Waa arrin dhamaanteen karti iyo dadaal dheeraada nooga baahan – <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

cusub iyo kuwii haraba – inaan ku dhegganaanno oo aan horumarinno qaran ku dhisan<br />

dimoqoraadiyad, daryeel iyo isixtiraam u dhxeeya dadweynaha.<br />

<strong>Danmark</strong> waxaan aaminsanahay in kala duwanaanta (ama dhaqamada cusub) ee adiga<br />

iyo qaar kalaba ay dibedda nooga keenayaani uu sababi karo dibu cusboonaan iyo<br />

firfircooni. Sidaa darteed waxaan rejeyneynaa in aad si firfircoon uga qeyb geli doonto<br />

bulshada, maadaama aad hadda qeyb kamida tahay.<br />

Gebegebadii waxaan kugusoo dhoweyneynaa <strong>Danmark</strong> - waxaanna kuu rejeyneynaa<br />

bash-bash iyo baraare in aad ka heshid noloshaada cusub ee dalkaan.


1 JOQORAAFIGA IYO SHACABKA


7<br />

Midnimada qaranka<br />

deenishka<br />

Ka tirsan tahay dalalka<br />

Norden<br />

<strong>Danmark</strong> waa dal yar oo dhulkiisu siman<br />

yahay, wax buura ahna maleh. Wuxuuna<br />

ku yaallaa inta u dhexeysa badda bari iyo<br />

badda woqooyi. Intiisa badanna biyo ayaa<br />

ku xeeran.Wuxuu ka kooban yahay gacanka<br />

Jylland iyo 406 jasiiradood. Jasiiradaha<br />

ugu waaweyni waa Sjælland, Fyn,<br />

Lolland iyo Bornholm.<br />

Jasiiradaha kale badankood aadbay u<br />

yar yar yihiin, dad yar ayaana <strong>deggan</strong> ama<br />

lamaba <strong>deggan</strong>a. Dhulka deenishka biyo<br />

ayaa xeeran, qeyba badanna buundooyin<br />

ayaa isku xira.<br />

Caasimadda, oo isla markaana ah<br />

magaalada dalka ugu weyn, waxaa la<br />

yiraahdaa København, waxayna ku taalla<br />

Sjælland. Jylland magaalooyinka ugu<br />

waaweyni waa Aarhus, Aalborg iyo<br />

Esbjerg. Fyn magaalada ugu weyni waa<br />

Odense.<br />

Marka laga hadlayo <strong>Danmark</strong> waxaa inta<br />

badan loo qaataa Jylland iyo jasiirdaha.<br />

Hase yeeshee Grønland iyo jasiiradaha<br />

Færøerne ee ku yaalla badda Atlantigu<br />

sidoo kale waxay ka tirsan yihiin midnimada<br />

qaranka deenishka, inkastoo ay<br />

leeyihiin maamul hoosaad madax bannaan.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay xubin ka tahay<br />

EU*, inkastoo Grønland iyo Færøerne ay<br />

doorteen iney bannaanka ka ahaadaan.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay ka tirsan tahay dalalka<br />

Norden, oo sidoo kale ay kamidka yihiin<br />

Sweden, Norway, Finland iyo Iceland.<br />

Dhanka koonfureed waxay <strong>Danmark</strong><br />

xuduud la wadaagtaa Jarmalka. <strong>Danmark</strong><br />

waxay sidoo kale xiriir sokeeye la leedahay<br />

dalalka baltigga ee kala ah Estland,<br />

Letland iyo Litauen, oo ku yaalla dhanka<br />

kale ee badda bari.<br />

Shacabka <strong>Danmark</strong> wuxuu in yar ka<br />

badan yahay 5.2 malyan. Inkastoo ay<br />

jiraan lahjada badan, dhamaaan isku<br />

luqad ayey ku hadlaan – af-deenish.<br />

Qiyaastii 260.000 qof – 5% ee shacabka<br />

– ayaa ajaanib ah. Qiyaastii 80.000<br />

kamidahi waxay u kala dhasheen Norden,<br />

EU iyo Woqooyiga Amerika. Inta kale<br />

waxay u dhasheen yurubta bari, bariga<br />

dhexe iyo Afrika – gaar ahaan Turkiya,<br />

Pakistan, Ciraaq, Iraan, Soomaaliya iyo<br />

Yoguslaviyadii hore.<br />

<strong>Danmark</strong> maanta waa bulsho aqooneed<br />

oo warshadeynta ku horumartay, kuna<br />

dadaasha waxbarashada iyo hal-abuuridda.<br />

Astaan gaara waxaa u ah heerkeeda<br />

5% ayaa ajaanib ah<br />

Shaqaalaha oo xirfado loo kala qeybshay<br />

Wadan ahaan <strong>Danmark</strong> waxaa shaqeeya dad ku dhow 2,8 malyan.<br />

Waxay u kala qeybsan yihiin xirfadaha soo socda:<br />

Percent (lasoo gaabiyey)<br />

Beeraha, kalluumeysiga iyo alaabta ceeriin 4<br />

Warshadaha 17<br />

Tamarta iyo biyaha 1<br />

Shirkadaha dhismaha iyo qalabka 6<br />

Ganacsiga, hoteellada iyo maqaayadaha 18<br />

Gaadiidka, boostada iyo isgaarsiinta hawada 7<br />

Maalgelinta, adeegga ganacsiga iwm. 12<br />

Adeegyada guud iyo kuwa gaarka ah 35<br />

Wadar 100<br />

<strong>Danmark</strong> i tal, <strong>Danmark</strong>s statisk 2002<br />

Bulsho aqooneed<br />

JOQORAAFIGA IYO SHACABKA


8<br />

JOQORAAFIGA IYO SHACABKA<br />

sare ee xaaladda bii’ada, taasoo sidoo<br />

kale keentay wax soo saarka aadka u<br />

weyn ee xagga teknolojiyada bii’ada iyo<br />

sameyta mashiinnada hawada korontada<br />

ka dhaliya ee casriga ah.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay dibedda la leedahay<br />

xiriir ganacsi oo aad u weyn, kaasoo<br />

dhoofinta alaabta warshadeysani uu<br />

yahay qiyaastii 75%, halka wax soo<br />

saarka beeruhuna yahay in ku dhow 12%<br />

ee alaabta la dhoofiyo oo dhan.<br />

Shabakad gaadiidka<br />

dadweynaha oo aad u<br />

casri ah<br />

<strong>Danmark</strong> waxay leedahay jidad iyo xadiidka<br />

tareenada oo farabadan iyo shabakad<br />

gaadiidka dadweynaha oo casri ah. Qofku<br />

wuxuu Bus ama Tareen ugu safri karaa<br />

dalka intiisa badan iyo waqtiyada intooda<br />

badan. Sidoo kale maraakiib ayaa isku<br />

xirta meelaha aan buundo ka dhisneyn.<br />

Dalkii Baaskiillayaasha<br />

<strong>Danmark</strong> waxay kamid tahay dalalka adduunka ugu baaskiillayaasha<br />

badan. Waqtiyada buuqa ah waxaad magaalooyinka ku arkeysaa<br />

safafka dad baaskiilla wata – oo qaar badani ay carruuri gadaal u<br />

saaran yihiin – una socda ama ka yimid shaqo iyo xaruma kale.<br />

Jidadka intooda badan waxaa loo calaameeyey si baabuurreydu<br />

isaga jiraan dadka baaskiillada wata. Waxa jira khad baaskiillada<br />

iyo calaamado baabuurreyda xasuusinaya iney ka digtoonaadaan<br />

baaskiillayaasha jidka goynaya.


JOQORAAFIGA IYO SHACABKA<br />

9<br />

JOQORAAFIGA IYO SHACABKA<br />

København<br />

Roskilde<br />

Kilometer<br />

0 50<br />

Odense<br />

Nyborg<br />

Rødbyhavn<br />

Nakskov<br />

Maribo<br />

Næstved<br />

Haslev<br />

Ringsted<br />

Køge<br />

Slagelse<br />

Korsør<br />

Rønne<br />

Århus<br />

Hammel<br />

Ebeltoft<br />

Hadsten<br />

Nykøbing<br />

Randers<br />

Bjerringbro<br />

Nykøbing M<br />

Silkeborg<br />

Kolding<br />

Ringkøbing<br />

Svendborg<br />

Skælskør<br />

haderslev<br />

Vejen<br />

Bramming<br />

Varde<br />

Grindsted<br />

Nordborg<br />

Sønderborg<br />

Kerteminde<br />

Sorø<br />

Fåborg<br />

Vojens<br />

Assens<br />

Åbenrå<br />

Fredericia<br />

Horsens<br />

Odder<br />

Ikast<br />

Skanderborg<br />

Aalborg<br />

Nørresundby<br />

Støvring<br />

Hirtshals<br />

Hjørring<br />

Brønderslev<br />

Års<br />

Frederikshavn<br />

Sæby<br />

Skagen<br />

Grenaa<br />

Herning<br />

Holstebro<br />

Struer<br />

Skive<br />

Thisted<br />

Hanstholm<br />

Lemvig<br />

Viborg<br />

Vejle<br />

Billund<br />

Brande<br />

Skjern<br />

Holbæk<br />

Kalundborg<br />

Helsingør<br />

Hundested<br />

Hillerød<br />

Frederikssund<br />

Frederiksværk<br />

JYLLAND<br />

FYN<br />

SJÆLLAND<br />

SVERIGE<br />

TYSKLAND<br />

BORNHOLM<br />

Esbjerg<br />

Middelfart<br />

Ribe<br />

Tønder


2 DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI<br />

AH SHARCI KU DHISAN


Qaabka xukunka<br />

11<br />

Awoodda sharci<br />

dejinta, fulinta iyo<br />

xukumidda<br />

Dimoqoraadiyadda<br />

waxaa la sameeyey<br />

1849<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa ka jira dimoqoraadiyad<br />

loo dhan yahay*. Taas waxaa loola<br />

jeedaa, in go’aamada ugu muhiimsan ay<br />

gaarayaan siyaasiyiin – haddii ay noqon<br />

laheyd baarlamaanka*, guddiyada maamulka<br />

gobollada* iyo guddiyada maamulka<br />

kumuunayaasha* - ay soo doorteen<br />

shacabku.<br />

Dowladda iyo baarlamaanka ayaa sharciga<br />

dejiya. Dowladda iyo heyadaha qaranka<br />

ayaana sharciga dhaqan geliya. Maxkamadaha<br />

– maxkamadda degmada, tan<br />

gobolka iyo tan sare – ayaa xukuma, isla<br />

markaana xadeeya ciqaabta dacwooyinka<br />

u dhexeeya, tusaale ahaan, dadweynaha,<br />

dadweynaha iyo shirkadaha gaarka ah,<br />

ama dadweynaha iyo heyadaha dowladda.<br />

Awood qeybinta noocaan ah waxaa<br />

loogu talagalay iney kahor tagto ku tagri<br />

falidda awoodda iyo in lugu dadaalo sidii<br />

awoodda shacabku* ku waari laheyd.<br />

Dastuurka<br />

Dimoqoraadiyadda deenishka, awoodda<br />

shacabka*, waxaa la sameeyey sanadkii<br />

1849-kii. Waxayna beddeshay nidaamkii<br />

kali taliska* ahaa ee boqorka sinaayey<br />

awood xad dhaafa lagasoo billaabo<br />

1660-kii.<br />

Saldhiggiisuna waa dastuurkii bishii<br />

Juun 1849, kaasoo ahaa dastuurkii dimoqoraadiga<br />

ahaa ee <strong>Danmark</strong> ugu horreeyey.<br />

Mabdi’diisuna – inkastoo dastuurku<br />

uu soo maray wax ka beddelid badan<br />

– weli waxaa laga heli karaa dastuurka<br />

hadda jira ee ka yimid 1953-dii.<br />

Dumarku waxay xaqa codeynta heleen<br />

1915-kii, kadib markii dastuurka la beddelay.<br />

Dastuurku wuxuu qorayaa shuruucda<br />

aasaasiga u ah maamulka qaranka, wuxuuna<br />

shacabka siinayaa xuquuq iyo<br />

xorriyado aasaasi ah oo fara badan.<br />

Waxaa laga yaabaa in kuwaasi yihiin<br />

kuwa qiimaha ugu weyn u leh nolol maalmeedka<br />

deenishka. Marka ay dadku ka<br />

hadlayaan "xuquuqdooda dastuuriga ah"<br />

waxaa laga wadaa, tusaale ahaan, xaqa<br />

in qofku uu si xor ah u hadli karo, xaqa in<br />

la shiri karo, xaqa sameysashada ururro,<br />

xorriyadda diinta iyo xaqa lahaanshada<br />

hanti gaar ahaaneed tan ay ka hadlayaan.<br />

Qoyska boqortooyada<br />

Boqortooyada deenishku waa tan adduunka<br />

ugu faca weyn. In kabadan 1000<br />

sano ayey <strong>Danmark</strong> ka jireen boqorro iyo<br />

boqorado, amiirro iyo amiirado. Boqorkii<br />

<strong>Danmark</strong> ugu horreeyey, inta la ogsoon<br />

yahay, wuxuu ahaa Gorm duqoow, kaasoo<br />

talin jirey xilligii 900. Laga billaabo 1660<br />

ilaa 1849 waxaa dalka xukumi jirey<br />

boqorro kali taliyaal ahaa.<br />

Maanta waxaan leenahay boqortooyo<br />

dastuuri ah oo ku shaqeysa si dimoqoraadiyadda<br />

waafaqsan. Taasna waxaa<br />

kamida, in awoodda sharci dejinta ay<br />

boqorka iyo baarlamaanku si wadajira u<br />

leeyihiin.<br />

Shuruucda waxaa isku raaca baarlamaanka<br />

waase inuu boqorku saxiixaa.<br />

Xuquuqda<br />

dastuuriga ah<br />

Boqortooyada dunida<br />

ugu faca weyn<br />

Boqortooyo dastuuri ah<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN


12<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN<br />

Qoyska boqortooyadu malahan wax<br />

awood siyaasadeed ah, hase yeeshee wuxuu<br />

qabtaa howlo badan oo uu uga wakiil<br />

yahay <strong>Danmark</strong> gudaha iyo dibeddaba.<br />

Beddelidda dastuurka ee 1953-dii<br />

waxay dhalisay, in boqorku nin kaliya<br />

uusan noqon karin, ee ay gabadhuna<br />

sidoo kale boqor noqon karto.<br />

Awoodda sharci dejinta<br />

Baarlamaanka qaranku, golaha shacabka,<br />

wuxuu ka kooban yahay 179 xubnood oo<br />

ka kala socda xisbiyo siyaasadeed oo kala<br />

duwan. Xubnaha baarlamaanka waxaa<br />

markiiba la doortaa muddo 4 sano ah.<br />

Hase yeeshee Ra’iisul wasaaruhu wuu<br />

kala diri karaa baarlamaanka, wuxuuna<br />

ku dhawaaqi karaa doorasho cusub, inta<br />

aysan 4ta sano dhamaan.<br />

Margrethe II<br />

Boqorad Margrethe II waxay boqoradda <strong>Danmark</strong> aheyd lagasoo<br />

billaabo 1972-dii.<br />

Monarkiyada deenishka ayaa looga jecel yahay dadweynaha agtooda.<br />

Siyaabo badan ayuuna tusaale ugu noqday midnimada qaranka iyo<br />

waxyaabaha isku xira muwaadiniinta bulshada deenishka.<br />

Laba kamida xubnaha baarlamaanka<br />

waxaa lagasoo doortaa Grønland, laba<br />

kalana Færøerne.<br />

Waxaa calaamadaha ugu muhiimsan ee<br />

awoodda shacabka kamida, iney tahay<br />

mid qayaxan, oo la fahmi karo. Dhamaan<br />

doodaha baarlamaanku sidaa darteed<br />

dadweynaha waa u furan yihiin. Qof<br />

kastaana waa la xiriiri karaa siyaasiyiinta,<br />

oo su’aala weydiin karaa. Nidaamka<br />

siyaasadeed waxaa sidoo kale koontaroola<br />

oo dhaliila dadweynaha ayagoo<br />

adeegsanaya saxaafada.<br />

Dadweynaha u furan


13<br />

Maamulka qaranka<br />

Maxkamado madax<br />

banaan<br />

Maxkamadda<br />

degmada iyo<br />

maxkamadda gobolka<br />

Awoodda Fulinta<br />

Dowladdu waxay ka kooban tahay<br />

wasiirro ka socda hal ama dhowr xisbi,<br />

waxaana hogaamiya Ra’iisul wasaare.<br />

Dowladdu waa iney iscasisho, ama doorasho<br />

cusub lugu dhawaaqo, haddii baarlamaanka<br />

intiisa badani aysan dowladda ku<br />

kalsooneyn. Ra’iisul Wasaaraha ayaa<br />

wasiirrada magacaabaya, kuwaasoo mid<br />

kastaa yeelanayo masuuliyad u gaara.<br />

Wasaaraduhu – ayaga, degmooyinka iyo<br />

gobollada – dhamaantood waa qeybo<br />

kamida awoodda fulinta, waxaana caadi<br />

ahaan loo yaqaan "maamulka qaranka".<br />

Shaqada dowladda iyo wasaaradaha<br />

ee ugu muhiimsani waa soo diyaarinta iyo<br />

maamulidda shuruucda.<br />

Awoodda Xukumidda<br />

Maxkamadaha deenishku waa madaxa<br />

bannaan yihiin.Taas waxaa loola jeedaa in<br />

dowladda iyo baarlamaanka midkoodna<br />

aysan fara gasha karin sidey wax u xukumayaan.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay leedahay maxkamad<br />

sare, 2 maxkamad gobol iyo 82 maxkamadaha<br />

degmooyinka ah. Sidoo kale<br />

maxkamado gaara oo kala duwan ayaa<br />

jira, kuwaasoo ku shaqa leh qaadidda<br />

dacwooyin khaas ah. Waxaa kamida,<br />

tusaale ahaan, maxkamadda shaqada iyo<br />

maxkamadda badda & ganacsiga.<br />

Dacwooyinka badankood – kuwa madaniga<br />

ah iyo kuwa ciqaabta intaba – waxaa<br />

marka ugu horreysa lugu qaadaa maxkamadda<br />

degmada*. Haddii go’aanka<br />

maxkamadda degmada abiil laga qaato,<br />

waxaa sida badan dacwada loo gudbin<br />

karaa maxkamadda gobolka*.<br />

Maxkamadda sare waa maxkamadda<br />

dalka ugu sarreysa. Waxaa jirta maxkamadda<br />

racfaanka, taasoo ujeeddadeedu<br />

tahay, iney qaaddo oo kaliya dacwooyinka<br />

abiilka laga qaatay, oo sida caadiga ah<br />

kasoo gudbay maxkamadda gobolka.<br />

Go’aanka karo.<br />

Qofku wuxuu u dacwoon karaa maxkamadda<br />

gaarkaa ee dacwooyinka, haddii<br />

uu doonayo in kiiskiisa ciqaabta dib loo<br />

furo, tusaale ahaan, warbixin cusub oo<br />

soo korortay darteed, ama haddii uusan<br />

qofku ku qanacsaneyn sida qaaddigu ama<br />

difaacu kiiska ula tacaalay.<br />

Kumuunayaasha iyo dowladaha<br />

hoose<br />

<strong>Danmark</strong> waxay u qeybsan tahay gobollo<br />

iyo degmooyin leh guddiyo si madaxbannaani<br />

ah loo soo doortay. Sidaana waxaa<br />

loo yeelay si loogu dadaalo in go’aamada<br />

intooda badan loo gaaro qaab dadweynaha<br />

aad ugu dhow.<br />

Halka baarlamaanka iyo dowladdu<br />

iyagoo adeegsanaya sharciga ay ka dejiyaan<br />

qaabka guud ee ay bulshada deenishku u<br />

shaqeyn laheyd, hadafka kumuunayaasha<br />

iyo dowladaha hoose waa iney buuxiyaan<br />

qaab dhismeedkaa.<br />

Tusaale ahaan, baarlamaanku wuxuu<br />

soo saaray sharciga qalabixinta*, kaasoo<br />

degmooyinka ku amraya iney qaadaan<br />

Maxkamdda sare<br />

Maxkamadda gaarka<br />

ah ee dacwooyinka<br />

Degganayaasha u dhow<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN


14<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN<br />

Xisbiyada iyo<br />

liistooyinka<br />

dadweynaha<br />

Maamul hoosaadka<br />

dowladaha hoose<br />

tallaabooyin horumarinaya qalabixinta<br />

dadka ku cusub <strong>Danmark</strong>.<br />

Kumuunayaashu waxay leeyihiin guddoomiye<br />

degmo iyo cadad xubno ah oo ka<br />

tirsan guddiga degmada, luguna doortay<br />

doorasho caadi ah. 4tii sanaba mar ayey<br />

dhacdaa doorashada dowladaha hoose.<br />

Doorashooyinkaa waxaa isu soo sharaxa<br />

xisbiyo iyo liistooyinka dadweynaha*<br />

intaba.<br />

Kumuunayaashu siyaabo badan ayey u<br />

yeelan karaan siyaasad maxalli ah oo u<br />

gaara. Sidaa darteed degmooyinka farqi<br />

ayaa u dhexeeya la xiriira inta qofku<br />

canshuur u bixinayo, cadadka xarumaha<br />

xanaanada iyo guryaha waayeellada ee<br />

loo baahan yahay, iyo noocyada fursadaha<br />

dhaqanka iyo fasaxyada ee la siinayo.<br />

Si aad uga qeybgasho doorashooyinka<br />

baarlamaanka iyo iyo doorashooyinka<br />

guud*, waa in aad heysatid dhalashada<br />

deenishka.<br />

<strong>Dadka</strong> u dhashay EU way ka qeybgeli<br />

karaan doorashada baarlamaanka yurub*<br />

– ama hajoogaan dalkooda hooyo ama<br />

dalka ay <strong>deggan</strong> yihiin.<br />

Xilliga doorashada ama aftida guud<br />

waxaa qof kasta loosoo diraa kaarka<br />

doorashada, oo muujinaya goorta iyo<br />

meesha uu qofku tegayo si uu u codeeyo.<br />

Ka faa’iideysiga xaqa doorashadu<br />

waa mid kamida qeybaha ugu muhiimsan<br />

ahaanshaha muwaadin ama <strong>deggan</strong>e <strong>Danmark</strong>.<br />

Waana hab muhiima oo qofku ku<br />

hanan karo saameyn la xiriirta sidii aan u<br />

hagi laheyn bulshadeenna iyo nolol maalmeedkeennaba.<br />

Qeyb muhiima<br />

oo kamida<br />

muwaadinnimada<br />

Heer gobol<br />

Xaqa doorashada<br />

Maamulka gobolku wuxuu qabtaa howlo<br />

kala duwan, oo laysla gartay in heer gobol<br />

ahaan loo fuliyo. Waxaana kamida gaadiidka<br />

dadweynaha qaarkood, maamulka isbitaallada,<br />

iyo kormeerka guud ee bii’ada.<br />

Doorashooyinka iyo ka qeybgalka<br />

siyaasadeed<br />

Qof kasta oo ay u buuxsantay 18 sano<br />

xaq ayuu u leeyahay inuu codeeyo ama<br />

isu sharaxo doorashooyinka dowladaha<br />

hoose. Hase yeeshee dadka aan heysan<br />

dhalashada EU* iyo Norden waxay ka<br />

qeybgeli karaan oo kaliya, haddii ay <strong>Danmark</strong><br />

joogto u <strong>deggan</strong>aayeen 3dii sano ee<br />

ugu dambeysay doorashada horteed.<br />

Haddii uu qofku doonayo inuu cod ku<br />

yeesho dadka doorashooyinka dowladaha<br />

hoose loosoo sharaxayo, ama uu doonayo<br />

inuu isisoo sharaxo, wuxuu ku biiri karaa<br />

xisbi siyaasi ah, ama wuxuu iskasoo<br />

sharixi karaa liistada dadweynaha.<br />

Si uu cod ugu yeesho go’aanka dadka<br />

isu sharaxaaya baarlamaanka, waa in<br />

qofku uu xubin ka yahay xisbi siyaasi ah.<br />

Xisbiyada siyaasadeed


15<br />

Guddiga qalabixinta<br />

Kumuunayaasha badankood waxay leeyihiin<br />

guddiyo kala duwan oo qaabilsan mowduucyo<br />

gaara. Waxaana kamida guddiga waayeellada,<br />

guddiga dhallinyarada iyo guddiga qalabixinta.<br />

Howsha guddiga qalabixintu waa inuu guddiga<br />

maamulka kumuunaha kala taliyo howlaha<br />

qalabixinta kumuunaha.<br />

Warbixin dheeraad ah oo la xiriirta in guddi<br />

qalabixin ka jiro - ama la sameyn doono -<br />

waxaad ka heli kartaa kumuunaha. Sidoo<br />

kalana waxaa kumuunaha lugu dhiirri gelin<br />

karaa inuu aasaaso guddi noocaas ah.<br />

Kumuunaha waxaa waajib ku ah inuu xogheyn<br />

u qabto guddiga qalabixinta.<br />

Guddiga qalabixinta kumuunuhu wuxuu<br />

doorashooyinka dowladaha hoose wakiillo u<br />

doortaa guddiga ajaanibta ee heerka qaran ah,<br />

ee laga dhex doorto xubnaha qaxootiga iyo<br />

ajaanibta. Guddigaani wuxuu wasiirka<br />

qaxootiga, ajaanibta iyo qalabixinta kala<br />

taliyaa arrimaha khuseeya ajaanibta iyo<br />

qaxootiga.


Xisbiyada iyo ururrada hadafka gaara leh<br />

Qofku siyaabo badan ayuu bulshada saameyn ugu yeelan karaa, oo<br />

aan aheyn oo kaliya inuu waqtiga doorashooyinka codeeyo ama uu<br />

xisbi siyaasadeed xubin ka noqdo.Tusaale ahaan, wuxuu xubin<br />

firfircoon ka noqon karaa urur hadafkiisu yahay fulinta hal ama<br />

dhowr danood oo gaara – urur qabta danaha gaarka ah.<br />

Ururrada hadafyada gaarka ahi qiima weyn ayey u leeyihiin<br />

dimoqoraadiyadda deenishka, waayoo si firfircoon ayey uga qeyb<br />

qaataan doodaha guud, waxaana wax laga weydiiyaa bareerayaasha<br />

xagga siyaasiyiinta.<br />

Marka bareere sharci baarlamaanku ka baaraandegayo, waxaa<br />

bareeraha caadi ahaan hore loogu diraa ururro kala duwan oo aqoon<br />

gaara u leh ama daneeya mowduuca sharcigaasi khuseeyo.<br />

Ururrada hadafyada gaarka ah - sida ururrada bukaanka, ururrada<br />

dumarka, ururrada bii’ada ama suuqa shaqada - waxay sidoo kale<br />

ku dadaalaan iney ku dhiirri geliyaan siyaasiyiintau iney soo<br />

jeediyaan ama u codeeyaan bareere sharci, oo faa’iido u leh arrinta<br />

ay horumarinteeda ka shaqeeyaan.


Bulsho sharci ku dhisan<br />

17<br />

Waajibka sir-xafididda<br />

In <strong>Danmark</strong> dimoqoraaddi tahay macnaheedu,<br />

sidoo kale, waa iney tahay bulsho<br />

sharci ku dhisan.Taasna macnaheedu waa<br />

in awoodda fulintu ay hoos tagto koontarool<br />

dimoqoraaddi ah, iyo in awoodda<br />

xukumiddu ay ka madax bannaan tahay<br />

maamulka kale. Waxaa kale oo kamida,<br />

in <strong>deggan</strong>ayaasha oo dhan ay leeyihiin<br />

xuquuq iyo xorriyado asaasi ah, in <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

ay waajib ku tahay iney<br />

sharciga dhowraan, iyo in ay xaq u leeyihiin<br />

adeeq caddaalad ah ee maamulka<br />

dowladda iyo maxkamadahaba.<br />

Shaqaalaha dowladda waxaa saaran<br />

waajib sir-xafidideed. Taas macnaheedu<br />

waa in waxyaabaha aad u sheegto aysan<br />

usii gudbin cid kale oggolaashadaada<br />

la’aanteed – tusaale ahaan, cidda aad u<br />

shaqeyso ama dhakhtar.<br />

Xuquuqdaada iyo fursadda<br />

dacwooshada ee ku wajahan<br />

heyadaha qaranka<br />

Sharciga maamulka heyadaha qaranku wuxuu<br />

dhigayaa sida heyadaha qaranku<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha ula macaamili lahaayeen.<br />

Sharcigu wuxuu tusaale ahaan qeexayaa in<br />

diidmada codsiga had iyo jeer sabab loo yeelo.<br />

Waxaa kale oo uu qeexayaa, in heyadda<br />

qaranku had iyo jeer kaala taliso fursadaha<br />

dacwoosho ee kuu furan.<br />

Sharciga waxaa kamida shuruuc ku saabsan<br />

muddada ay tahay in ka shaqeynta kiiskaagu<br />

qaadato, iyo nooca warbixinnada aad <strong>deggan</strong>e<br />

ahaan xaq u leedahay in aad hesho. Sharcigu<br />

wuxuu haddaba qeexayaa shuruucda u dhigan<br />

ka shaqeynta kiisaska ee wasaaradaha,<br />

waaxaha, guddiyada iyo golayaasha,<br />

kumuunayaasha iyo dowladaha hoose.<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN<br />

Xaqa ogaashada<br />

warbixinta lagaa hayo<br />

Garyaqaanka<br />

baarlamaanka<br />

Sida uu dhigayo sharciga maamulka qaranku,<br />

waxaad xaq u leedahay in aad<br />

akhrisato warbixinta kiiskaaga ku qoran.<br />

Haddii aad codsato waxaad sida caadiga<br />

ah ogaan kartaa warbixinta ku dukumentigaaga.<br />

Hase yeeshee codsigaaga waa la diidi<br />

karaa, haddii maamulku u arko, in ay<br />

dhaawici karto qof seddexaad haddii<br />

warbixinta lasii gudbiyo.<br />

Garyaqaanka baarlamaanka waxaa<br />

doorta baarlamaanka, wuxuuna qaadaa<br />

dacwooyinka ku saabsan khalad ama<br />

dayacaad ka dhacday heyadaha dowladda.<br />

Taasi waxay ku timaadaa in loosoo<br />

dacwoodo ama in isagu uu tallaabo<br />

qaado. Garyaqaanku waa ka madaxbannaan<br />

yahay dowladda. Cid kasta waa<br />

lasoo xiriiri kartaa garyaqaanka, haddii<br />

ay la noqoto in xafiis dowladeed uu<br />

jebiyey sharciga ama uu galay khalad la<br />

xiriira ka shaqeynta kiiska. Hase yeeshee<br />

waa in qofku uu horta tijaabiyaa meela<br />

kale oo arrintu khuseyso oo loo dacwoon<br />

karo. La xiriiridda garyaqaanku waa<br />

bilaash.


18<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN<br />

Waa in qofka<br />

maxkamad la horgeeyo<br />

24 saac gudahood<br />

Ganaax iyo Xabsi<br />

Xukumo aan shuruud<br />

ku xirneyn iyo qaar<br />

shuruud ku xiran<br />

Xukun dil ahi ma jiro<br />

Dhallinyarada<br />

da’doodu ka yar tahay<br />

15 sano<br />

Dembiga iyo ciqaabta<br />

Haddii qof looga shakiyo inuu dembi<br />

galay, boliiska ayaa dacwadda baaraya,<br />

xafiiska xeer ilaalinta ayaa dacwdda<br />

kusoo oogaya, maxkamadda ayaana go’aan<br />

ka gaareysa in qofka la ciqaabo.<br />

Haddii qofka la qabto luguna eedeeyo<br />

dembi, wuxuu xaq u leeyahay in 24 saac<br />

gudahood qaaddi la hor geeyo, kaasoo<br />

go’aan ka gaaraya in qofku sii xirnaanayo<br />

inta baaritaanku socdo iyo in kale.<br />

Qofka lugusoo oogo kiis ciqaaba waajib<br />

kuma ahan inuu hadlo marka boliisku<br />

wareysanayo, wuxuuna xaq u leeyahay<br />

qareen.<br />

Waxaa jira laba nooc oo kala duwan oo<br />

ciqaab ah, kalana ah ganaax iyo xabsi.<br />

Xukumada xabsiga ahi waxay kala yihiin<br />

mid shuruud ku xiran iyo midaan shuruud<br />

ku xirneyn. Haddii qofka lugu xukumo<br />

xun shuruud ku xiran, wuxuu qofku xabsi<br />

muteysanayaa oo kaliya haddii uu galo<br />

dembi cusub oo kale. Hase yeeshee waxaa<br />

dhici karta in xukunka shuruudda ku<br />

xiran ay la xiriiraan shuruuda kale, tusaale<br />

ahaan, in uu qofku oggolaado in la daweeyo.<br />

<strong>Danmark</strong> qofka lama toogto. Haddaba<br />

ciqaabta ugu adag ee maxkamaduhu<br />

isticmaali karaani waa xabsi-daa’in.<br />

Dhallinyarada da’doodu ka yar tahay 15<br />

sano lama ciqaabi karo. Hase yeeshee waxaa<br />

loo sameeyaa abaabullo ijtimaaci ah.<br />

Waxaa tusaale ahaan dhici karta in<br />

cunugga loo diro koorsooyin gaar ah ama<br />

loo wareejiyo xarun xiran oo habeen iyo<br />

maalin ah.<br />

Xukunka shuruudda ku xiran iyo kan ku<br />

xirneyn intuba waxay keeni karaan dhibaatoyin<br />

halis ah, waayoo haddii qofka la<br />

xukumay waxaa waraaqdiisa dembi<br />

la’aanta ku aalleysa sababta loo xukumay<br />

iyo ciqaabta lugu xukumay.<br />

Taasi waxay keeni kartaa mudda kadib,<br />

iney aad ugu adkaato inuu shaqo<br />

helo, waayoo shaqa bixiyuhu wuxuu xaq<br />

u leeyahay inuu arko waraaqda dembi<br />

la’aanta inta uusan qofka shaqaaleyn ka<br />

hor.<br />

Dacwad furasho lacag la’aan ah<br />

Haddii aad qeyb ka tahay dacwad socota,<br />

isla markaana aadan dhakhli sare laheyn,<br />

waxaad codsan kartaa, in kharashka<br />

dacwadda lagaa bixiyo. Haddii luguu<br />

oggolaado dacwad furasho lacag la’aan<br />

ah, dowladda ayaa kaa caawineysa<br />

bixinta kharashka looyarka iyo kan dacwaddaba.<br />

Haddii ay ku heysato dhibaato xagga<br />

sharciga ah, waxaad sidoo kale la xiriiri<br />

kartaa xafiiska gargaarka sharciga ama<br />

qareenka heeganka leh, halkaasoo ay<br />

sharciyaqaannadu ay ku siin doonaan<br />

talabixin la xiriirta xallinta dhibaatooyinka<br />

xagga sharciga ah, taasoo bilaash<br />

ah ama aad wax yar bixineysid.<br />

Waraaqda dembi<br />

la’aanta<br />

Saacidadda qaranka<br />

Kaalma sharci


19<br />

Qof kastaa waa la<br />

xiriiri karaa booliska<br />

Mudaaharaadyo<br />

Wadashaqeynta SSP<br />

Sharciyada boolisku<br />

ku shaqeeyo<br />

Booliska<br />

Xilka asaasiga ah ee boolisku waa inuu<br />

ku dadaalo xasillooni iyo kala dambeyn,<br />

dhowrista sharciga iyo inuu ka hortago,<br />

baaro soona caddeeyo dembiyada. Qof<br />

kastaa waa la xiriiri kartaa boliiska, si<br />

looga caawiyo helitaanka alaabta ama<br />

dadka ka lumay, ama ay ula socodsiiyaan<br />

booliska ku xadgudub sharciga.<br />

Tusaale ahaan waad la xiriiri kartaa<br />

booliska haddii dhac ama dhib luugu<br />

geysto, ama haddii ay kula tahay in midab<br />

kala sooc luguu geystay.<br />

Boolisku sidoo kale waxay sameeyaan<br />

Bassaborrada iyo leysinnada.<br />

<strong>Danmark</strong> waa la oggolyahay in la mudaaharaado,<br />

waase in marka hore booliska la<br />

wargeliyaa. Boliisku sidoo kale mudaaharaadka<br />

goobjoog ayey ka noqonayaan.<br />

Howshooduna waa in mudaaharaadku u<br />

dhaco si nabadgelyo ah.<br />

Boolisku meela badan ayay waxay kala<br />

shaqeeyaan iskuullada iyo heyadaha sooshaalka,<br />

taasoo loo yaqaan wadashaqeynta<br />

SSP (oo u taagan "Iskuulka", "heyadaha<br />

Sooshaalka" iyo "Booliska"), si looga<br />

hortago in dhallinyaradu dembiyo ku<br />

kacaan.<br />

Booliska waxaa u dhigan sharciyo kala<br />

duwan oo laga rabo iney raacaan marka<br />

ay qof qabanayaan ama ay wareysanayaan.<br />

Waa ineysan adeegsan gacan kahadal<br />

ama hendedaad. Qofka ay qabtaanna waa<br />

iney ku wargeliyaan xuquuqdiisa.<br />

Guud ahaan <strong>Danmark</strong> wuxuu boolisku<br />

kamid yahay xirfadaha dadweynuhu ay<br />

sida aadka ugu kalsoon yihiin. Haddii<br />

qofku uusan ku qanacsaneyn sida ay<br />

boliisku ula dhaqmeen wuxuu u dacwoon<br />

karaa xafiiska xeer ilaalinta*.<br />

Sida xafiiska xeer ilaalintu cabashada<br />

ula tacaalayo waxaa il gaara ku eegaya<br />

Guddiga Dacwooyinka Booliska*, oo ah<br />

heyad madaxbannaan, fursad gaar ahna<br />

u heysata iney saameyn ku yeelato sida<br />

xafiiska xeer ilaalintu dacwada ula tacaalayo.<br />

Waa mamnuuc inuu qofku sharciga isagu<br />

iska fushado, sida inuu dad waxyeello u<br />

geysto dhib ay hore ugu geysteen awgeed.<br />

Taasi waa Aargoosi, waxayna keeneysaa<br />

ciqaab.<br />

Kalsooni weyn ee<br />

booliska<br />

Aargoosi waa<br />

mamnuuc<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN


20<br />

<strong>Danmark</strong> xiriirka ay la leedahay<br />

dunida kale<br />

DANMARK – BULSHO DIMOQORAADI AH SHARCI KU DHISAN<br />

Xiriirra badan oo<br />

caalamiya<br />

Heshiisya caalamiya<br />

EU<br />

Maadaama <strong>Danmark</strong> tahay dal yar,<br />

waxay si aad ah u daneysaa iney wax<br />

wadaqabsi xoog leh leedahay oo isaga<br />

gudba xuduudaha oo dhan. Sidaa darteed<br />

waxay <strong>Danmark</strong> leedahay xiriirro badan<br />

oo caalamai ah.<br />

Tusaale ahaan waxay <strong>Danmark</strong> xubin<br />

ka tahay ururka midowga Yurub (EU),<br />

Guddiga Yurub, Qaramada Midoobay (UN),<br />

Ururka Heshiiska Woqooyiga Atlantikada<br />

(NATO), Ururka Wax wadaqabsiga xagga<br />

Dhaqaalaha iyo Horumarinta (OECD) iyo<br />

Ururka Caafimaadka adduunka (WHO).<br />

Sidaa darteed ayey <strong>Danmark</strong> saxiixday<br />

heshiisyo kala duwan oo caalami ah lana<br />

xiriira ilaalinta xuquuqul insaanka.<br />

Tusaale ahaan, heshiiska UN ee loogasoo<br />

horjeedo jirdilyada, heshiiska UN ee la<br />

dagaallanka nooc kasta oo midab kala<br />

sooc ah, heshiiska UN ee la dagaallanka<br />

nooc kasta oo lugu takoorayo dumarka<br />

iyo heshiiska UN ee xuquuqda carruurta.<br />

Tan ku saabsan xubinnimadeeda Guddiga<br />

Yurub, waxay <strong>Danmark</strong> ku biirtay<br />

heshiiska xuquuqul insaanka ee Yurub,<br />

taasoo saameyn weyn ku yeelatay qawaaniinta<br />

deenishka.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay EU xubin ka aheyd laga<br />

billaabo 1973-dii, oo markaas la dhihi<br />

jirey Isbaheysiga Yurub (EF). Laga billaabo<br />

markii <strong>Danmark</strong> ku biirtay, waxay EU<br />

saameyn ku yeelatay qeyba fara badan,<br />

dadweynaha deenishkuna badanaa way<br />

ku kala qeybsanaayeen su’aasha ku<br />

saabsan xiriirka <strong>Danmark</strong> la leedahay EU.<br />

Ayadoo adeegsaneysa xubinnimadeeda<br />

UN waxay <strong>Danmark</strong> ku dadaashaa iney<br />

gacan ka geysato kaalmada dadka liita<br />

iyo iney adduunka laga abuuro nabad iyo<br />

horumar, isla markaana la horumariyo<br />

qadderinta xuquuqul insaanka.<br />

Xubinnimada xulafada NATO iyo ururka<br />

dhaqaalaha reer galbeedka OECD waxay<br />

<strong>Danmark</strong> ku xireysaa dalalka USA,<br />

Canada iyo dalal kale oo badan oo reer<br />

Yurub ah.<br />

Wadashaqeyn caalami ah ee xagga<br />

horumarinta<br />

<strong>Danmark</strong> waxay kamid tahay dalalka<br />

tirada yar ee bixiya lacag ka badan<br />

heerkii ay UN xadeysay oo aheyd 0,7%<br />

wax soo saarka dalka (GNP), ee loogu<br />

talagalay iskaashiga horumarinta dalalka<br />

saboolka ah ee Afrika, Asia iyo Latinamerika.<br />

Mucaawinadaa dhaqaale waxay u<br />

qeybsan tahay mid lasii mariyo UN iyo<br />

ururro kale oo caalami ah, iyo mid toos<br />

ay <strong>Danmark</strong> u siiso dalka loogu talagalay.<br />

Mucaawinadu waxaa had iyo jeer saldhig<br />

u ah wadashaqeyn joogta ah ee dalalka<br />

la siinayo, si ay iyagu ula wareegaan<br />

horumarinta mujtamacooda.<br />

Kaalmeynta dadka saboolka ah, horumarinta<br />

sinnaanta ragga iyo dumarka,<br />

dimoqoraadiyadda, xquuqul insaanka iyo<br />

wax soo saar taya leh ayaa kamida<br />

waxyaabaha asaaska u ah mucaawinooyinka<br />

<strong>Danmark</strong> bixiso.<br />

UN<br />

NATO


3 SOO GELITAANKA IYO JOOGISTA


Usoo haajiridda <strong>Danmark</strong><br />

23<br />

Booqasho iyo joogis<br />

Soo galootiga iyo<br />

waxay <strong>Danmark</strong><br />

kusii dhaleen, tiro<br />

qiyaaseed:<br />

1980: 153.000<br />

1990: 215.000<br />

2001: 396.000<br />

Xigasho: <strong>Danmark</strong>s statisk og<br />

integrationsministeriet<br />

Sidoo kale eeg<br />

www.inm.dk<br />

<strong>Danmark</strong> waa loosoo guuraayey muddo<br />

boqollaal sano ah. Markii laga reebo<br />

dalalka deriska sida Jarmalka, Poland iyo<br />

Sweden oo si isdaba jooga muddo dheer<br />

loogasoo guuri jirey, waxaa kaloo sheegid<br />

mudan Hollandeeska oo soo guuray<br />

1500aadkii, Yuhuudda oo soo gelaayey<br />

laga billaabo 1600aadkii iyo dadkii<br />

fransiiska ahaa loo yiqiin "huguenotter"<br />

oo soo galay dhamaadkii 1600aadkii.<br />

Sanadihii 1970-meeyadii ayaa shirkado<br />

deenisha oo badani shaqaale ka keensadeen<br />

gaar ahaan dalalka Turkiya,<br />

Pakistan, Yugoslavia iyo Marokko,<br />

sanadihii ugu dambeeyana waxaa<br />

<strong>Danmark</strong> soo galay dad badan oo kala<br />

yimid dalalk adduunka oo dhan, oo<br />

qaxootiya ama qoys ahaan lugu keenay.<br />

Si aad <strong>Danmark</strong> usoo gashid waa inaad<br />

heysatid baasaboor aan dhacsaneyn ama<br />

dukument kale oo la aqoonsan yahay.<br />

<strong>Dadka</strong> ajnabiga ah ee doonaaya iney<br />

<strong>Danmark</strong> joogaan muddo kabadan 3<br />

bilood waa iney iqaamad leeyihiin. Haddii<br />

qofku <strong>Danmark</strong> ka shaqeynayo waa inuu<br />

leeyahay iqaamad shaqo iyo <strong>deggan</strong>aansho<br />

intaba. <strong>Danmark</strong> waxay wadashaqeyn<br />

gaara la leedahay dalalka nooradka sida<br />

Norway, Sweden, Finland iyo Island.<br />

Sidaa darteed sharciyo gaara ayaa<br />

khuseeya dadka u dhashay dalalka woqooyiga.<br />

Waxaa kuwaas la mida dadka u<br />

dhashay dalalka xubnaha ka ah EU*,<br />

EØS iyo Swizerland. <strong>Dadka</strong> u dhashay<br />

dalalka nooradku shuruud la’aan ayey<br />

soo geli karaan degina karaan <strong>Danmark</strong>.<br />

<strong>Dadka</strong> u dhashay dalalka xubnaha ka ah<br />

EU*, EØS iyo Swizerland waxay waraaqda<br />

<strong>deggan</strong>aanshaha ka sameysan karaan<br />

xafiiska qaranka ee gobollada*, taasoo<br />

waafaqsan shuruucda EU ee sida gaarka<br />

ah u khuseysa dhaqdhaqaaqa xorta ah ee<br />

dadka.<br />

<strong>Dadka</strong> u dhashay dalal aad u badan<br />

waxaa looga baahan yahay Viisa si ay<br />

<strong>Danmark</strong> usoo galaan.Waxa laga yaabaa<br />

iney kasoo qeyb geli lahaayeen kulan<br />

dhaqameedyo ama u imaanayaan booqasho<br />

la xiriirta ganacsi, dalxiis ama qoys.<br />

Qofkii <strong>Danmark</strong> Viisa kusoo gala xaq<br />

uma laha inuu shaqeeyo, waxaana caadi<br />

ahaan qofka la siiyaa Viisa 3 bilood ah.<br />

Bogga Internetka ee Waaxda Socdaalka*<br />

ayaad ka heli kartaa liiska dalalka<br />

dadkoodu ay Viisa u baahan yihiin si ay<br />

usoo galaan <strong>Danmark</strong>. Viisaha waa in<br />

laga codsadaa intaadan <strong>Danmark</strong> soo<br />

aadin, laga codsado wakiilka (safaarad<br />

iwm.) <strong>Danmark</strong> u fadhiya dalkaaha<br />

hooyo. <strong>Danmark</strong> waxay xubin ka tahay<br />

heshiiska Schengen. Sidaa darteed waxaa<br />

Viisaha <strong>Danmark</strong> lugu tegi karaa dalalka<br />

Schengen oo dhan.<br />

Qaxootiga iyo Magangelyo<br />

doonnada<br />

<strong>Danmark</strong> waxay ku biirtay heshiiska qaxootiga<br />

ee UN (Heshiiska Geneve) ee la<br />

sameeyey 28/07/1951, sidaa ayeyna u<br />

qaadeen masuuliyadda megangelinta dadka<br />

lugu raadjoogo sababtoo ah asalkooda,<br />

dalka ay u dhasheen, diintooda<br />

Viisaha<br />

Heshiiska Geneve iyo<br />

heshiiska yurub ee<br />

xuquul insaanka<br />

SOO GELITAANKA IYO JOOGISTA


24<br />

SOO GELITAANKA IYO JOOGISTA<br />

ama aragtidooda siyaasadeed. <strong>Dadka</strong><br />

noocaasa waxaa loo aqoonsadaa iney<br />

yihiin qaxooti waafaqsan heshiiska<br />

Geneve. 500 oo kamida qaxootiga sanad<br />

walba <strong>Danmark</strong> soo gala, waxaa lugu<br />

qaabilaa heshiis ka dhexeeya heyadda<br />

qaxootiga adduunka, UN, iyo <strong>Danmark</strong>.<br />

Marki laga reebo heshiiska qaxootiga<br />

waxay <strong>Danmark</strong> sidoo kale ku jirtaa<br />

heshiisya kale oo caalami ah, tusaale<br />

ahaan Heshiiska Xuquul Insaanka ee<br />

Yurub iyo heshiiska UN ee loogasoo<br />

horjeedo jirdilyada, kuwaasoo tusaale<br />

ahaan ku waajibinaaya <strong>Danmark</strong> iney ka<br />

megangeliso ajaanibta in dib loogu celiyo<br />

daldalaad, jirdilyo, dhibaatooyin naxariis<br />

darro ama bahdelaad ah ama ciqaab.<br />

karaa Maxkamadda Qaxootiga, oo ama<br />

Xafiiska Imagrationka go’aankooda ku<br />

raaci karta ama beddeli karta go’aanka oo<br />

qofka siin karta sharci.<br />

Codsadayaal<br />

qaxootinimo<br />

Haddii codsiga<br />

qaxootinimada la<br />

aqbalo<br />

Haddii codsiga<br />

qaxootinimada la diido<br />

Magangelyo doon waa qof ajnabi ah oo<br />

qaxooti ahaan dal kale ka codsanaya inuu<br />

iqaamad ka helo. Marka <strong>Danmark</strong> codsi<br />

qaxootinnimo la qaddimo Waaxda<br />

Socdaalka* ayaa go’aan ka gaareysa in<br />

kiiska lugu qiimeynayo <strong>Danmark</strong> ama dal<br />

kale ee EU iyo in codasadaha loo celiyo dal<br />

seddaxaad oo amaana kana baxsan EU.<br />

Haddii Waaxda Socdaalku u arko in magangelyo<br />

doonuhu soo buuxiyey shuruudihii<br />

magangelyada, wuxuu qofkaasi<br />

helayaa oggolaasho uu <strong>Danmark</strong> ku joogo<br />

qaxootinnimo. Intaa kadib waxaa Xafiiska<br />

Imagrationku go’aaminayaa kumuunaha<br />

uu qofku degi lahaa.<br />

Haddii magangelyo doonaha diidma la<br />

siiyo, wuxuu isla markiiba u dacwoon


25<br />

Xubnaha qoyska ee<br />

ugu dhow<br />

Xaasnimada ama wada<br />

noolaashadu waa iney<br />

xaqiiqo tahay<br />

Qoyska isu-keenidda<br />

<strong>Dadka</strong> sida joogtada ah u <strong>deggan</strong> <strong>Danmark</strong><br />

waxay sida sharciga ajaanibtu*<br />

dhigayo dalka keensan karaan qaar<br />

kamida xubnaha qoyskooda, haddii ay soo<br />

buuxiyaan shuruudo dhowr ah. Taasna<br />

waxaa la yiraahdaa "isu-keenidda qoyska",<br />

taasoo sida caadiga ah khuseysa xaaska iyo<br />

carruurta da’doodu yar tahay.<br />

Iqaamad lama siinayo xaaska ama<br />

saaxiibka aan runta aheyn, ee hadafkeedu<br />

yahay oo kaliya in qofka sharci loogu<br />

sameeyo.<br />

Iqaamadda<br />

Iqaamadda looga gol-leeyahay joogitaan<br />

mudda dheer ah waxaa ugu horreyntii la<br />

siiyaa qaxootiga iyo dadka qoysahaan<br />

lugu keenay. Haddii qofku heysto iqaamadda<br />

looga gol-leeyahay joogitaanka<br />

muddada dheer ah, wuxuu qofku caadi<br />

ahaan heli karaa iqaamadda abadiyada ah<br />

dhowr sano kadib, haddii uu isku taxallujiyey<br />

inuu qalabixinta bulsahada deenishka<br />

sameeyo, isla markaana uu kasoo<br />

baxo shuruudo dhowra. Waxaa kamida<br />

aan deyn ilaa xad gaareysa dowladdu ku<br />

leheyn ama uusan gelin dembi culus.<br />

Helidda iqaamadda<br />

abadiyada<br />

SOO GELITAANKA IYO JOOGISTA<br />

Shuruudaha ku<br />

saabsan guri,<br />

dhaqaale, wada<br />

noolaasho iwm<br />

Qofka raba in qoyskiisa loo keeno waxa<br />

laga doonayaa inuu soo buuxiyo shuruudo<br />

gaara oo dhowra, taasoo hadba ku xiran<br />

qofka codsanaya nooca uu yahay.Tusaale<br />

ahaan waxaa shuruud noqon karta<br />

xaaladda xagga guriga iyo dhaqaalaha ee<br />

qofka halkan <strong>deggan</strong>, waxaa kale oo<br />

shuruudda kamida in labada isqabaa<br />

da’doodu ka sarreyso 24 sano. Waana in<br />

xiriirka ay leeyihiin <strong>Danmark</strong> uu ka culus<br />

yahay kan dal kale. Ujeeddada shuruudahaa<br />

laga leeyahay waxaa kamida in<br />

dadka aadka u yar yar laga difaaco in<br />

lugu cadaadiyo guur aysan dooneyn, isla<br />

markaana lugu dadaalo aasaaska ugu<br />

habboon geeddi socodka qalabixinta.<br />

Haddii qofku sharciga khiyaano ku qaatay,<br />

amase uu sida qof aan la dooneyn uga<br />

diiwaan gashan yahay Sistamka Warbixinta<br />

Schengen*, wuxuu qofku halis ugu<br />

jiraa in sharciga lagala noqdo iyadoo aan<br />

loo eegin in sharcigu abadiya yahay iyo in<br />

kale.<br />

Sharciga muddada xadeysan leh sidoo<br />

kale ayaa loola karaa sababa badan<br />

darteed, kuwaasoo ay kamid yihiin haddii<br />

sababtii qofka sharciga lugu siiyey aysan<br />

run aheyn amase ay baaba’day. Haddii<br />

tusaale ahaan qofka qoysahaan loogu<br />

keenay xaaskiisa oo halkaan <strong>deggan</strong>, oo<br />

aysanna la nooleyn xaaskaa, sida caadiga<br />

ah qofkaa sharciga waa lagala noqonayaa.<br />

Iqaamadda waa la<br />

kansali karaa ama waa<br />

baaba’eysaa


26<br />

Dib ugu laabashada<br />

dalkii hooyo<br />

SOO GELITAANKA IYO JOOGISTA<br />

Massafurin<br />

Qaxootiga waxaa u gaara – intii<br />

iqaamad aan dhaceyn laga siinayo – inuu<br />

ku hoos noolaan karo badbaadada bulshada<br />

deenishka, haddii ay dhici karto in<br />

waxyeello loo geysto haddii uu dalkiisii<br />

ku laabto. Taasna waxaa ku hoos jirta,<br />

tusaale ahaan, in iqaamadda lagala<br />

wareegayo haddii uu fasax u aado dalkiisii<br />

hooyo.<br />

Ugu dambeyntii sharcigu – ayadoo<br />

aan loo eegin inuu xadeysan yahay iyo in<br />

kale – qofka caadi ahaan waa ka dhacayaa,<br />

haddii uu ka tanaasulo degaankiisa <strong>Danmark</strong><br />

amase uu muddo dheer <strong>deggan</strong>aado<br />

dalka dibaddiisa.<br />

Qofka ajnabiga ah <strong>Danmark</strong> waa laga<br />

masaafurin karaa, haddii uu galo dembi<br />

culus ee la xukumo.<br />

Haddii aad goorey noqotaba aad ku<br />

taameysid in aad ku laabato dalkaagii<br />

hooyo, hase yeeshee shaki kaaga jiro in<br />

xaaladda dalkii ay amaan tahay, amase<br />

shaki kaaga jiro sidii aad dhaqaale ahaan<br />

isu debberi laheydeen, waxaad talo iyo<br />

tusaale ka heli kartaa Heyadda Qaxootiga<br />

deenishka. Sidoo kale kumuunuhu wuxuu<br />

adiga iyo qoyskaagaba fidinayaa kaalma<br />

dhaqaale oo aad dalkii hooyo ugu<br />

noqotaan ama dal kale oo aad hore u<br />

joogi jirteen. Sidoo kale qeybta ku<br />

saabsan soo dhoweynta <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

cusub ka eeg bogga 32.<br />

Haddii aad ku taameysid in aad ku<br />

laabato dalkaagii hooyo amase dal kale<br />

oo aad hore u joogi jirtay waa in aad la<br />

xiriirto kumuunaha aad <strong>deggan</strong> tahay.<br />

Kumuunuhu wuxuu isagoo tixraacaya<br />

xaaladdaada dhaqaale qiimeynayaa<br />

kaalmada lugu siin karo. Saacidaaddu<br />

waxay ka kooban tahay bixinta kharashka<br />

safarka, in lagaa saacido raridda alaabtaada,<br />

saacidaadda degitaanka, gadashada<br />

iyo raridda qalabka shaqada, kharashka<br />

ceymiska jirrada iyo daawo dhakhtarku<br />

kuu qoray oo aad sii qaadaneysid.<br />

Talabixin iyo<br />

saacidaad dhaqaale<br />

Kumuunaha ayaa<br />

qiimeynaya<br />

Haddii aad <strong>Danmark</strong> ku timid qoysahaan,<br />

aadna dooneysid in aad dalkaagii ku<br />

laabato, waxaa lugu saacidayaa oo kaliya<br />

markii aad la laabaneysid qofkii qoysahaan<br />

luguugu keenay.<br />

Shuruuda gaara oo<br />

khuseeya dadka<br />

qoysahaan lugu keenay


27<br />

Hal mar kaliya<br />

Kaalmada<br />

dibu-qalabixinta<br />

Hal mar kaliya ayey suuragal tahay in<br />

luguu fidiyo kaalma dhaqaale oo aad<br />

dalkii hooyo kula noqoto ama dal kale oo<br />

aad hore u joogi jirtay.<br />

Haddii ay kuu buuxsantay 65 sano, amase<br />

ay kuu buuxsantay 55 sano aadanna<br />

shaqeysan karin, waxaad heli kartaa<br />

kaalma gaara oo la yiraahdo "kaalmada<br />

dibu-qalabixinta". Waana lacag bil kasta<br />

lugu siinayo muddo 5 sano ah. Shardiga<br />

lagaa doonayo si aad lacagtaa u hesho<br />

waa in aad heysato sharciga abadiyada,<br />

isla markaana aad <strong>Danmark</strong> <strong>deggan</strong>eyd<br />

ugu yaraan 5 sano.<br />

SOO GELITAANKA IYO JOOGISTA


28 Qaadashada dhalashada deenishka<br />

SOO GELITAANKA IYO JOOGISTA<br />

Sida uu dastuurku dhigayo baarlamaanka<br />

ayaa gaaraya go’aanka in qofka dhalashada<br />

deenishka la siiyo. Waxaana lugu<br />

ansixiyaa sharci gaara oo baarlamaanku<br />

isku raaco in muddaaba mar. Haddaba si<br />

aad u qaadato dhalashada deenishka, waa<br />

in aad soo buuxisaa shuruudaha baarlamaanku<br />

u jideeyey.<br />

Waxaa shuruudda kamida aqoonta<br />

afka deenishka, taasoo caddeyn laga<br />

keenayo iskuulka luqadda ama nidaamka<br />

kale ee waxbarashada. Sidoo kale waxaa<br />

shardi ah in qofku in mudda joogto u<br />

<strong>deggan</strong>aa <strong>Danmark</strong>. Sida caadiga ah waa<br />

in qofku <strong>Danmark</strong> <strong>deggan</strong>aadaa ugu<br />

yaraan 9 sano. <strong>Dadka</strong> aan dal laheyn iyo<br />

qaxootigu waa iney <strong>Danmark</strong> <strong>deggan</strong><br />

yihiin 8 sano. Qofkii dembi gala<br />

dhalashada ma helayo ilaa muddo ay<br />

kasoo wareegto. Haddii qofku galo dembi<br />

aad u culus, taasi waxay keeneysaa<br />

inuusan marna deenish noqon kareyn.<br />

Sidoo kale qofku deenish ma noqon karo,<br />

haddii uu qaranka ka qabo deyn xilligii<br />

dibu bixinteeda la gaaray, marka laga<br />

hadlaayo gudidda lacaga gaara oo<br />

dowladdu ku siisay ama amaah, iyo sidoo<br />

kale canshuur luguugu leeyahay.<br />

Marka aad codsaneysid dhalashada<br />

deenishka waa iney kuu buuxsantay 18<br />

sano. Dhalashada deenishka waxaad ka<br />

codsan kartaa xafiiska boliiska xaafadda<br />

aad <strong>deggan</strong> tahay. Boolisku waxay sidoo<br />

kale kuu sheegayaan mu ddada ay caadi<br />

ahaan ka shaqeynta codsigu qaadaneyso.<br />

<strong>Dadka</strong> qaarkood waxay dhalashada<br />

deenishka ku qaadan karaa saxiix qoraal<br />

ah. Marka laga reebo dadka deenishka u<br />

dhashay iyo muwaadiniinta dalalka kale<br />

ee Noradka, waxaa iyaguna kamida<br />

dhallinyarada ajnabiga ah oo aan dembi<br />

gelin, dalkana <strong>deggan</strong>aa ugu yaraan 10<br />

sano. Warbixin dheeraada iyo foomba<br />

waxaad ka heli kartaa xafiiska qaranka ee<br />

maamul-goboleedka ee ku yaalla meesha<br />

aad <strong>deggan</strong> tahay.<br />

Marka aad hesho dhalashada deenishka<br />

waxyaabaha aad xaqa u leedahay<br />

waxaa kamida, in lugu siiyo baasaboorka<br />

deenishka, in aad u codeyso isuna sharaxdo<br />

doorashada baarlamaanka.


4 MUDADA UGU HORREYSA EE DADKA<br />

CUSUB OO KU SOO BIIRAY DANMARK


Kaalmada iyo<br />

talabixinta kumuunaha<br />

31<br />

Shaqo hel<br />

Iskuulka sare waa<br />

billaaw wanaagsan<br />

Mar alla markii aad <strong>Danmark</strong> iqaamad<br />

ka hesho, waxaa weeya dhab ahaan in aad<br />

barato bulshada deenishka, oo aad ku<br />

dhaqaaqdo xayaato waxgal leh.<br />

In badan oo kamida nolol maalmeedka<br />

bulshada deenishka waxaa lugu qaataa<br />

goobaha shaqada, mid kamida sida ugu<br />

wanaagsan ee aad ku dhexgeli karto<br />

bulshada deenishkuna waa in aad dhakhso<br />

shaqo ku hesho. Sidaa ayaadna sidoo<br />

kale dhakhso ugu gaari kartaa sidaad<br />

naftaada iyo reerkaagaba ugu filnaan<br />

laheyd.<br />

Hase yeeshee dad badan ayaa dhibaato<br />

kala kulma iney dhakhso shaqa helaan,<br />

maadaama aysan weli in ku filan ka<br />

aqoon luqadda deenishka. Se gooniya uga<br />

eeg fursadahaaga qeybaha la xiriira soo<br />

dhoweynta <strong>deggan</strong>ayaasha cusub iyo<br />

shaqo iyo suuqa shaqada. Akhri bogagga<br />

32 iyo 84.<br />

Gelidda iskullada lugu xeroodo* waa xal<br />

wanaagsan. Halkaa waxaad ka heli<br />

kartaa fursado badan oo lugu barto<br />

deenishka, bulshada deenishka iyo<br />

luqadda deenishka intaba. Qeybaha ku<br />

saabsan wacyi gelinta <strong>Danmark</strong> ka eeg<br />

bogga 104.<br />

Dhamaan <strong>deggan</strong>ayaasha cusub waxay<br />

kaalmo iyo latalin ka heli karaan kumuunaha<br />

sida joogtada ah loo dejiyo. Haddii<br />

aad qaxooti tahay waaxda socdaalka*<br />

ayaa isagoo tixgelinaya arrimo badan kuu<br />

raadinaya kumuunihii lugu dejin lahaa.<br />

Markii sharciga lugu siiyo waa in aad la<br />

xiriirto kumuunaha aad <strong>deggan</strong> tahay, si<br />

luguu diiwaan geliyo. Haddii aad sharciga<br />

ku heshay qaxootinnimo waaxda socdaalka<br />

ayaa kaasoo diiwaan gelinaysa<br />

kumuunaha aad degi doonto. Markii lugu<br />

diiwaan geliyo, waxaa isla markiiba luguu<br />

sameynayaa lambar shakhsi ah), oo ka<br />

kooban taariikhda dhalashadaada iyo<br />

sanadka iyo afar lambar oo qof qofka<br />

kale kaga duwan yahay. Lambarka<br />

shakhsiga ahi wuxuu u egyahay sidatan:<br />

23 (maalinta) 04(bisha) 54(sanadka)<br />

–3476. Lambarka dumarka waxaa ugu<br />

dambeeya tira isla eg (sida 6), raggana<br />

waxaa ugu dambeeya tira isdheer.<br />

Waa in aad isticmaasho lambarka<br />

shakhsiga ah, marka aad la xiriireysid<br />

heyadaha iyo xarumaha qaranka.<br />

Marka kumuunaha lagaa diiwaan geliyo,<br />

isla markiiba waxaad ka diiwaan gashan<br />

tahay ceymiska caafimaadka qaranka,<br />

waxaana lugu siinayaa kaarka ceymiska<br />

caafimaadka. Akhri bogga 110.<br />

Waxaa lugu siinayaa<br />

lambar shakhsi ah<br />

Waxaa lugu siinayaa<br />

kaarka ceymiska<br />

caafimaadka<br />

MUDADA UGU HORREYSA EE DADKA CUSUB OO KU SOO BIIRAY DANMARK


32<br />

Soo dhoweynta <strong>deggan</strong>ayaasha cusub<br />

MUDADA UGU HORREYSA EE DADKA CUSUB OO KU SOO BIIRAY DANMARK<br />

barnaamijka soo<br />

dhoweynta<br />

Kontaraad gaar ah,<br />

waxbarid iyo tababarid<br />

Kumuunaha aad degan tahay ayaa kuu<br />

fidinaya barnaamij soo dhoweyneed,<br />

kaasoo kaa caawin doona sida ugu dhakhsaha<br />

badan in aad afka deenishka ku<br />

barato, oo aad isdebberto. Ka qeybqaadashada<br />

barnaamijka soo dhoweyntu waa<br />

lacag la’aan. Nidaamka soo dhoweyntu<br />

waa gacan fidin, haddiise aad qaadatid<br />

lacagta soo dhoweynta, waa waajib ku<br />

saaran in aad ka qeyb gashid dhaqdhaqaaqyada<br />

barnaamijka, isla markaana<br />

aad shaqo diyaar u ahaato.<br />

Nidaamka waxaa loogu talagalay oo<br />

kaliya dadka u dhashay dalal ka baxsan<br />

EU* iyo Norden.<br />

Barnaamijka soo dhoweyntu wuxuu ka<br />

kooban yahay kontaraad shakhsi ah,<br />

koorso ku saabsan fahamka bulshada,<br />

barashada luqadda deenishka iyo tababar<br />

shaqo*.<br />

Kontaraadda shakhsiga ahi ballan kugu<br />

waajib noqoneysa oo idinka dhexeysa<br />

adiga iyo kumuunaha, oo ah in aad isla<br />

soo diyaarisaan. Qaar kalena waa lagasoo<br />

qeyb geli karaa diyaarinta kontaraadda,<br />

si loogu dadaalo iney ximbaarsanaato<br />

dhaqdhaqaaqyada iyo fidinta sida gaarka<br />

ah waxtarka kuugu leh. Kontaraaddu<br />

waxay tusaale ahaan goyneysaa kartaa<br />

heerkee barashada luqadda deenishka<br />

lagaaga billaabayaa. Waxaa kaloo ay<br />

qeexi kartaa dhaqdhaqaaqyada iyo<br />

khibradaha aad u baahan tahay inta<br />

aadan codsan waxbarasho ama shaqo.<br />

Kontaraadda waa in la sameeyo bil<br />

gudaheed kadib markii aad heshid sharciga<br />

ee kumuunaha guri lagaa dejiyo.<br />

Kontaraadda shakhsiga ahi qiima weyn<br />

ayey kuu leedahay inta aad ku cusub tahay<br />

bulshada deenishka. Sidaa darteed waxaa<br />

lagama maarmaan ah in aad shuruud ku<br />

xirtaa. Tusaale ahaan waa in aad<br />

hubsatid, in qorshuhu tixgelinaayo<br />

heerkaaga xagga karaanka iyo baahidaada,<br />

eyna kamid ahaadaan fursado la<br />

taaban karo oo suuragelinaya in aad<br />

horukac sameyn kartid, aadna ka<br />

faa’iideysan kartid aqoontaada iyo khibraddaadaba.<br />

Haddii goorey noqotaba, markii guud<br />

ahaan waqtigu saamaxo, aad rabooto in<br />

aad dib ugu laabato dalkaagii hooyo, waa<br />

in ayadana sidoo kale lugu daraa kontaraadda.Taasi<br />

waxay ku suuroobi kartaa,<br />

tusaale ahaan, in <strong>Danmark</strong> aad ka hesho<br />

fursad aad kaga shaqeysato dalkii hooyo<br />

ama aad ka qeybqaadato mashruuc<br />

horumarineed ama dibu-dhismeed. Sidoo<br />

kale eeg qeybta ku saabsan dib ugu<br />

laabashada dalkii hooyo bogga 26.<br />

Waa in aad shuruud ku<br />

xirtaa kontaraaddaada<br />

gaarka ah


Kaalma turjubaan<br />

33<br />

Turjubaanku waa<br />

dhexdhexaad<br />

Adigaa ka masuula in aad barato afdeenishka<br />

sida ugu dhakhsaha badan – tusaale<br />

ahaan aad la socoto duruusta af deenishka<br />

ee bilaashka ah.<br />

Haddiise weli aadan ku hadli karin afka<br />

deenishka waxaad xaalado badan ku<br />

gacan siin kara turjubaan. Waana heyadaha<br />

qaranka cidda qiimeyneysa in aad<br />

turjubaan u baahan tahay, ayagaana ka<br />

masuula iney turjubaan kuu dalbaan.<br />

Waxaa luguu qabanayaa turjubaan aad<br />

isticmaasho. Turjubaanka waxaa masuuliyadi<br />

ka saaran tahay inuu turjumo wax<br />

kasta oo la yiraahdo sida ugu dhameystiran,<br />

oo uusanna si kutalagala wax uga<br />

tegin. Turjubaanka waxaa sida heyadda<br />

qaranka u saaran waajibka sirxafididda,<br />

waana inuu ahaadaa dhexdhexaad aan<br />

dhanna raacsaneyn. Turjubaanku waa<br />

inuusan wadahadalka dhexgelin, haddii<br />

uusan faahfaahineyn arrin mugdi ku jiro.<br />

Talooyin wanaagsan – ku saabsan hadlidda<br />

adoo turjubaan adeegsanaya:<br />

• Halahadlin turjubaanka ee la hadal<br />

qofka aad xaqiiqa ahaan la hadleysid.<br />

• U hadal si tartiiba oo qayaxan.<br />

• Sheeg oo kaliya inta aad dooneysid in<br />

turjubaanku sii gudbiyo.<br />

MUDADA UGU HORREYSA EE DADKA CUSUB OO KU SOO BIIRAY DANMARK


5 GURYAHA


Tayada guryuhu waa sarreysaa<br />

35<br />

Heerka guryaha <strong>Danmark</strong> si aad u muuqata<br />

ayuu ugasoo reynayey lagasoo<br />

billaabo 1950meeyadii. Marka uu dakhliga<br />

deenishku tartiib usii kordhaba, waxaa<br />

lasii dhisaayey guryo waaweyn. Isla<br />

markaana qoysasku waxay dhalayeen<br />

carruur tira yar, gaar ahaanna laga<br />

billaabo 1960meeyadii dad badan ayaa<br />

kali kali ama labo labo u <strong>deggan</strong> guri<br />

ama abaartamento. 1955 in ku dhow<br />

kala bar dadweynuhu waxay <strong>deggan</strong>aayeen<br />

guryo ka yar qofkiiba hal qol. 45 sano<br />

kadib waxaa caadi noqotay in qoyska qof<br />

walba qol yeesho.<br />

1970 guryaha seddax meeloodoo<br />

meel ayaan laheyn qubeys u gooniya, suuli<br />

ama kuleylka dhexe. 2000 waxay u<br />

degtay boqolkiiba toddoba kaliya,<br />

waxayna eysan gaar ahaan laheyn oo<br />

kliya qubeys u gooniya. In yar maahee<br />

guryaha casriga ah oo dhami waxay<br />

leeyihiin kuleylka dhexe ama kuleylka fog.<br />

taasoo laga wado, in kuleylku ka yimaado<br />

warshadda kuleylka dhexe soo deysa,<br />

taasoo isticmaasha olyo ama gaaska<br />

dabiiciga ah. Gurya tira yar ayaa weli<br />

lugu kululeeyaa foornooyin ku shaqeeya<br />

olyo ama Betroleum.<br />

Gaar ahaan 1960meeyadii ayaa<br />

deenish badani degeen guryaha halka<br />

qoys ah (villooyin). 2000 waxay dadka<br />

guryaha halka qoys ah degani ku laban<br />

laabmayeen kuwii 1955kii. Isla markaana<br />

waxaa hoos u dhacay qeybtii dadweynaha<br />

ka <strong>deggan</strong>eyd guryaha dabaqa ah, oo<br />

hoos ugu dhacday boqolkiiba 50 ilaa<br />

boqolkiiba 30.<br />

Tirada dadka guryaha iska leh ayaa si<br />

aada kor ugu kacday. Sababtuna maahan<br />

oo kaliya, in guryaha halka qoys <strong>deggan</strong><br />

yihiin inta ugu badan ay yihiin kuwa ay<br />

ayagu leeyihiin. Laakiin sababtu sidoo<br />

kale waa, in qaar badan oo kamida guryaha<br />

dabaqa ah, oo marki hore ijaar<br />

ahaa, loo beddelay kuwa gaar ahaan loo<br />

leeyahay. Hase yeeshee gurya badan oo<br />

dhabaqyo cusub ah ayaa guryo la kireeyo<br />

ah.<br />

Qiimaha guryaha kirada ah iyo kuwa<br />

la leeyahay aad ayuu u kala duwan yahay,<br />

taasoo ku xiran hadba meesha uu ku<br />

yaallo, da’da dhismaha, weynanka, iyo<br />

sida uu u dayactiran yahay.<br />

GURYAHA


36<br />

Helitaanka meel aad degtid<br />

GURYAHA<br />

Kiro, Qeybka gadasho<br />

iyo lahaansho<br />

Guryaha ijaarka ah badankood waxay ku<br />

yaallaan dhismayaal dabaqyo badan ah.<br />

Qaar badan oo kamida waxaa laga dhisay<br />

baloogyo waaweyn, oo isku meel kaga<br />

yaalla xaafadda guryaha ee magaalooyinka<br />

waaweyn. Kumuunayaashu waxay heystaan<br />

cadad gurya ah, oo ay kamid yihiin<br />

guryaha dhallinyarada iyo waayeellada,<br />

kuwaasoo ay kireystayaasha siin karaan.<br />

Qofku waa inuu soo buuxiyaa shuruudo<br />

gooniya si loo siiyo guryahaas. Kumuunahaaga<br />

weydii fursadaha.<br />

Sidoo kale waxaa jira shirkado<br />

birifaatiye oo guryaha kireeya. <strong>Dadka</strong><br />

guryaha leh qaarkood ayaa sidoo kale<br />

iska ijaara hal ama dhowr qol. Waa dhif<br />

in guryaha halka qoys ah layska ijaaro.<br />

Guryaha halka qoys ahi intooda<br />

badan waa gurya si gaara loo leeyahay,<br />

kuwaasoo lugu kala iibsado suuqa guryaha<br />

gaarka ah. Sidoo kale waa suuragal<br />

in la iibsado guryaha abaartamentooyinka<br />

ah ama kuwa safafka u dhisan (rækkehuse).<br />

Qaar ayaa waxaa leh ururrada<br />

saamilayaasha guryaha. Taasoo macnaheedu<br />

yahay, in la saa iibsado saami iyo<br />

sidoo kale xaqa in aad degto guriga.<br />

Haddii aad dooneyso meel aad degtid,<br />

waxaad:<br />

• Weydiisan kartaa xafiiska guryaha ee<br />

kumuunaha.<br />

• Isku qori kartaa liiska sugidda<br />

abaatamentooyinka ee shirkadaha<br />

guryaha*.<br />

• Fiiri xayeesiimaha joornaallada maalinlaha<br />

ah ama jaraa’idyada xaafadaha*.<br />

Ama xayeesiin ayaad qoran kartaa<br />

• Ka baaran kartaa Internetka. Halkaana<br />

bilaash ayaad xayeesiin ugu qoran<br />

kartaa. Internetka maktabadda ayaad<br />

ka geli kartaa.<br />

• Rog bogogga "tilmaanta guryaha" ee<br />

bogagga jaallaha ah* ee buugga telefoonada.<br />

• Ku dheji xayeesiin dukaamada xaafadda<br />

• Weydii qoyska, asxaabta iyo macaruufka.<br />

Xayeesiimaha eeg ama<br />

dadka weydii


Dad badan ayaa <strong>deggan</strong> guri (villa) ay leeyihiin<br />

<strong>Danmark</strong> dadweynaha boqolkiiba 63 ayaa <strong>deggan</strong> guri hal qoys<br />

kaliya. Waana gaar ahaan xaas carruur leh, intooda badanna ayaga<br />

ayaa guriga iska leh.<br />

Guryaha halka qoys kaliya ah intooda badani waa villooyin<br />

(parcelhuse), oo laga wado guryo kali kali u dhisan. Qaar kalena waa<br />

guryo saf ahaan u dhisan (rækkehuse).<br />

Dadweynaha boqolkiiba 30 waxay <strong>deggan</strong> yihiin guryo ku yaalla<br />

dhismayaal dabaq ah . Waana gaar ahaan qof kali ah ilmana aan<br />

heysan. Guryaha dabaqa ah intooda badani waa guryaha kirada ah<br />

(lejligheder).<br />

<strong>Dadka</strong> qaarkood waxay <strong>deggan</strong> yihiin gurya wadaag ah (kollektiv),<br />

oo qof walba qolkiisa leeyahay, waxayna wadaagayaan kharashka,<br />

sameynta raashinka iy howlaha kale ee guriga.<br />

Dhallinyara badan ayaa abaartemento wadaaga, ama qol ka kireysta<br />

cid Villa iska leh.<br />

Ardadu waxay qol ka kireysan karaan guryaha ardada<br />

(Kollegieværelse). Guryaha ardada arday badan ayaa degan mid<br />

walba qolkiisa leeyahay. Caadi ahaan qolalku waxay leeyihiin suuli<br />

iyo qubeys, halka ay wadaagaan kushiinka iyo qolka fadhiga.


38<br />

Guryaha ijaarka ah<br />

GURYAHA<br />

Guud ama gaara<br />

Xaq iyo waajib<br />

Waxaad xaq u<br />

leedahay kontaraadda<br />

kirada<br />

Guryaha kirada ah waxaa leh shirkad<br />

biribaatiya ama shiradaha guryaha<br />

dadweynaha*. Waxaad isku qori kartaa<br />

liiska sugidda guryaha.Taasoo macnaheedu<br />

yahay in guri lugu siinayo markii magacaagu<br />

liiska usoo kor maro. Hase yeeshee<br />

sugiddu waxay qaadan kartaa sanado<br />

badan. Waydii shirkadda guryaha.<br />

Shirkadaha guryaha ee biribaatigaa<br />

inta badan malahan liis sugid. Milkilaha<br />

ayaana gurigii bannaan qofkuu doono siiya.<br />

Kontaraadda kirada<br />

Kireeyaha iyo kireystaha guriga labaduba<br />

waxay leeyihiin xuquuq iyo waajibaad.<br />

Waxayna ku xusan yihiin shuruucda<br />

kireynta. Waxaa kamida tusaale ahaan<br />

shuruucda fasixidda guriga. Kireyste ahaan<br />

waxaad sida caadigaa fasaxeysaa adigoo<br />

bixinaya 3 bilood oo digniina. Kireeyuhuna<br />

si kedisa dibedda kuuma xoori karo,<br />

haddii aad waajibaadkaaga dhowrto.<br />

Shuruucda kireynta waxaa sidoo kale<br />

kamida xeerar ku saabsan heerka la<br />

doonayo ineysan kiradu dhaafin, cidda<br />

guriga dayactireysa, iyo meeqa qof ayaa<br />

<strong>deggan</strong>aan karta.<br />

Sida uu ku xusan shuruucda kireynta<br />

waxaad dalban kartaa kontaraadda<br />

kireynta, oo qoreysa heshiiska adiga iyo<br />

kireeyuhu aad kala gaarteen. kontaraaddu<br />

sidoo kale waa iney xustaa ballan ku<br />

saabsan muddada digniinta ee aad guriga<br />

fasixi kartid. Sidoo kalena waa iney<br />

qeexdaa xaallada gurigu ahaanayo,<br />

marka aad ka guureysid.<br />

Ha saxiixin kontaraadda adigoo aan<br />

kulligeed iska akhrin xataa sadarrada yar<br />

yar, hana saxiixin adigoo aan iska fiirin<br />

guriga iyadoo kireeyuhu kula joogo.<br />

Haddii ay jiraan wax guriga ka halleysan<br />

ama ka maqan, waa in aad ku<br />

qortaa ama cad waraaqa oo kale ama<br />

kontaraadda lafteeda, oo kadibna adiga<br />

iyo kireeyuhu aad wada saxiixdaan.<br />

Haddii aad guriga ku aragto dhaawac<br />

ama wax ka maqan, marka aad soo degto<br />

kadib, waa in aad waardiyaha shirkadda<br />

ku wargeliso 14 maalmood gudahood.<br />

Markaa bixin meysid dayactirka dhaawacyo<br />

adigu aadan geysan.<br />

Debaaji ama rahan<br />

Waa in aad ku xisaabtantid in aad bixin<br />

doontid debaaji ama rahan, kahor amase<br />

isla marka bixinta kirada guriga ee ugu<br />

horreysa. Inta uu noqonayase waa in<br />

adiga iyo kireeyuhu aad isku afgarataan.<br />

Kireeyuhu wuxuu rahanta u isticmaali<br />

karaa inuu ku dayactiro dhaawacyada<br />

aad guriga u geysatid. Haddiise aad<br />

guriga uga guurto sidii uu ahaa markii<br />

aad soo degtay oo kale, waxaad xaq u<br />

leedahay inuu rahantaada kuusoo celiyo,<br />

marka aad guureysid.<br />

Haddii aad tihiin xaas guriga wada<br />

degaya, waxaa idiin furan in labadiinna<br />

magac aad kontaraadda ku wada qorataan.<br />

Sidaa ayaa midkiin guriga kusii <strong>deggan</strong>aan<br />

karaa haddii qofka kale dhoofo ama<br />

aad kala tagtaan.<br />

Guriga ka fiiri<br />

dhaawac iyo nusqaan<br />

Dabaajiga kala heshii<br />

kireeyaha<br />

Labada magac ku qor<br />

kontaraadda kirada


39<br />

Waxaa jira xad u<br />

dhigan qolkiiba inta<br />

qof ee <strong>deggan</strong><br />

Meeqa qof ayaa <strong>deggan</strong><br />

Kireeyayaasha qaarkood ayaa kontaraadda<br />

ku xusa inta qof ee ugu badnaan guriga<br />

degi karta. Kumuunayaashuna waxay<br />

dooran karaan iney xadeeyaan inta qof ee<br />

qolkiiba ka degi karta guriga. Kumuunaha<br />

weydii shuruucda arrintaa khuseysa.<br />

Kireysasho ku meel gaara<br />

Waa suuragal in aad guri kasii kireysato<br />

kireyste ama qof saamile ah. Taana<br />

waxaa loogu yeeraa "Kireynta Kireystaha",<br />

waxaana la oggol yahay 2 sano, ama<br />

mudda ka badan, haddii milkiluhu uu<br />

oggolaado.<br />

Kireyste kasii kireyso<br />

GURYAHA<br />

Kumuunaha ka<br />

weydiiso amaah iyo<br />

kabid<br />

Talabixinta dacwada<br />

Saacidaadda guryaha kirada ah<br />

Waxaad kumuunaha ka codsan kartaa<br />

amaah aad deboosit ahaan ugu dhigato<br />

guriga. Kumuunuhu wuxuu isagoo tixraacaya<br />

xaaladdaada xagga dhaqaalaha<br />

iyo bulshada qiimeynayaa inuu amaah ku<br />

siiyo iyo in kale. Amaahda waxaad soo<br />

gudeysaa.<br />

Kireyste ahaan waxaad sidoo kale<br />

kumuunaha ka codsan kartaa kabidda<br />

kirada oo loo yaqaan cemiska guriga.<br />

Kumuunuhu wuxuu cadadka kabidda ku<br />

jaangoynayaa:<br />

• Meeqa qof ayaa guriga <strong>deggan</strong><br />

• Weynanka guriga<br />

• Inta kiradu la egatahay<br />

• Inta dakhligiinna guud la egayahay<br />

marka laysu geeyo.<br />

<strong>Dadka</strong> howlgabka ahi waxay codsan<br />

karaan kaalma guri oo gaara.<br />

Haddii aadan ku qanacsaneyn go’aan<br />

kumuuhunu kaa gaaray, waxaad ka<br />

dacwoon kartaa. Waraaqda kumuunuhu<br />

kuusoo direy waa in ay ku qornaato<br />

talabixin dacwo oo kuu sheegeysa heyadaha<br />

aad u dacwoon karto, iyo muddada<br />

aad heysato.<br />

Beddelasho<br />

Shirkadaha guryaha iyo guryaha saamileydu<br />

leedahay qaarkood waxaa suuragal<br />

ah in aad guriga ka beddelato kireyste<br />

kale.Taasoo macnaheedu yahay in haddii<br />

aad guri heysato aad ku beddelan karto<br />

mid ka yar ama ka weyn. Amase guri kale<br />

oo ku yaalla xaafad kale.Waydii xafiiska<br />

maamulka guryaha*, in aad guriga<br />

beddelan karto.<br />

Iska horimaad iyo dacwo<br />

Haddii adiga iyo kireeyuhu aad isku fahmi<br />

weysaan, tusaale ahaan, dayactirka, beddelasho<br />

ama sii kireynta, waad ka<br />

dacwoon kartaa. Haddii aad <strong>deggan</strong><br />

tahay guryaha shirkadda dadweynaha,<br />

waxaad u dacwoon kartaa guddi dacwooyinka<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha oo gaar ah.<br />

Weydii ururka <strong>deggan</strong>ayaasha* ama<br />

kumuunaha, sidii aad ula xiriiri laheyd<br />

guddigaa.<br />

Haddii aad <strong>deggan</strong> tahay shirkad<br />

guryaha oo biribaati ah waxaad u dacwoon<br />

kartaa guddiga kirada guryaha*.<br />

Waana sidoo kale haddii aad deriska isku<br />

qabataan, tusaale ahaan, tan ku saabsan<br />

shanqar.<br />

Ka bedelo kireyste


40<br />

GURYAHA<br />

Talabixin ku saabsan<br />

guryaha<br />

Latalin<br />

Shirkadaha guryaha dadweynaha ee<br />

waaweyn qaarkood waxay leeyihiin waax<br />

dadka kala talisa arrimaha guryaha,<br />

kuwaasoo ku siinaya talooyin wacan oo<br />

ku saabsan arrimaha la xiriira guryaha.<br />

Sidoo kale waxay kaa caawinayaan in aad<br />

fahamto waraaqaha ku saabsan guriga.<br />

Dimoqoraadiyadda <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

Shirkadaha guryaha dadweynaha waxay<br />

leeyihiin dimoqoraadiyad <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

oo horumarsan, taasoo macnaheedu<br />

yahay in <strong>deggan</strong>ayaashu ay iska dhex<br />

doortaan wakiillo uga qeybgala guddiga<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha, kaasoo saameyn ku<br />

yeelanaya, tusaale ahaan, sidii dhulka<br />

dadka kawada dhexeeya loo farsameyn<br />

lahaa. Wakiillada <strong>deggan</strong>ayaashu waxay<br />

sidoo kale isku raaci karaan nidaam<br />

shirciyeed guryaha, abaabulina karaan<br />

xarakaadyo loo dhan yahay.<br />

Dimoqoraadiyadda<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha<br />

guryaha shirkadaha<br />

dadweynaha<br />

Waad ka qeyb qaadan kartaa<br />

Haddii aad <strong>deggan</strong> tahay guryaha xaafadda waxaad ka qeyb qaadan<br />

kartaa sidii xaafadda loo hagaajin lahaa. Waxaad ka qeybqaadan<br />

kartaa doorashada wakillada guddiga <strong>deggan</strong>ayaasha, guddiga<br />

guryaha wadaagga ah ama ururka dadka dhulka leh ama noocya<br />

kale oo <strong>deggan</strong>ayaasha ku lug leh. Waxaad ka qeyb qaadan kartaa<br />

shirarka iyo abaabullada <strong>deggan</strong>ayyashu qaban qaabiyaan. Waana in<br />

aad si firfircooni ah uga qeybgashaa, haddii aad tahay wakiil<br />

<strong>deggan</strong>ayaashu ay doorteen ama in aad soo jeediso abaabul ku wajahan<br />

carruurta iyo dadka waaweyn intaba. Sidaa ayaadna u saameynta<br />

kartaa guryaha xaafaddaada ulana kulmi kartaa deriskaaga.<br />

Sidoo kale shirkadaha guryaha biribaatigaa<br />

ee waaweyn waxaa <strong>deggan</strong>ayaashu iska<br />

dooran karaan wakiillo danahooha u<br />

qaabilsan xagga kireeyaha. Wakiillada<br />

<strong>deggan</strong>ayaashu waxay xaq u leeyihiin iney<br />

helaan xisaabaadka kireeyaha guryaha,<br />

uuna kala tashado, tusaale ahaan, inta<br />

kireeyuhu uusan kirada kordhin ama<br />

uusan dayactir xoog leh billaabin.<br />

Guryaha <strong>deggan</strong>ayaasha iyo qolka<br />

wadaagga ah<br />

Guryaha dadweynaha iyo kuwa saamileyda<br />

ah badankood waxay leeyihiin guryo <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

ama qolal la isla wadaago, oo<br />

<strong>deggan</strong>ayaashu ay ku qabsan karaan<br />

abaabulla kala duwan. Haddii aad tahay<br />

<strong>deggan</strong>e waad kireysan kartaa guriga<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha, si aad xaflad ugu qabsatid.<br />

Sidoo kale fursadda<br />

saameynta guryaha<br />

gaar ahaaneed<br />

Aadidda shirarka iyo<br />

xafladaha<br />

Weydii marka aad soo degto, sida <strong>deggan</strong>ayaasha xaafaddu u<br />

kulmaan iyo inuu jiro urur <strong>deggan</strong>ayaasha*.


Guryaha wadajirka<br />

loo iibsado<br />

Guryaha sida gaarka<br />

loo leeyahay<br />

41<br />

Waxaad ka qeyb<br />

qaadaneysaa go’aaminta<br />

sharciyada iyo<br />

dhaqdhaqaaqyada<br />

Shirweynaha guud<br />

ayaa go’aaminaya<br />

kirada guryaha iyo<br />

qiimaha saamiga<br />

Guryaha saamileydu waa mid kamida<br />

guryo (villooyin) badan ama mid kamida<br />

abaartamentooyin badan, oo ay leeyihiin<br />

maamulaanna urur saamileyda guryaha.<br />

Si aad u hesho guri saamiya, waa inaad<br />

iibsato saami. Sidaa ayaadna wax ugu<br />

yeelaneysaa dhismaha dhismaha oo dhan,<br />

xaqna ugu yeelaneysaa guri. Saamiga<br />

kasokow waa in aad kiro siineysaa ururka<br />

saamileyda.<br />

Saamile ahaan waxaad isla markaa xubin<br />

ka tahay ururka saamileyda dhismaha.<br />

Halkaa waxaad adiga iyo saamileyda kale<br />

wada go’aamineysaan, tusaale ahaan,<br />

abaabullada ururku sameynayo iyo<br />

shuruucda khuseynaya ururka iyo <strong>deggan</strong>ayaasha.<br />

Go,aamada muhiimka ah ee ururka saamileyda<br />

dhismaha waxaa lugu gaaraa<br />

shirweynaha guud ee sanadlaha ah.<br />

Waana shirweynaha guud cidda go’aamineysa<br />

meeqa ayuu qiimaha saamigu<br />

noqonayaa iyo inta kirada lala ekeysiinayo.<br />

Meelaha qaarkood qiimaha saamigu aad<br />

ayuu u yar yahay, hase yeeshee kirada<br />

bisha ayaa badan. Meela kalena waa taas<br />

caksigeeda. Hase yeeshee guryaha saamileyda<br />

intooda badan waxay ka qiima<br />

jaban yihiin guryaha gaarka loo leeyahay.<br />

Guri gaar loo leeyahay wuxuu noqon<br />

karaa guri villaa ama abaartamento uu<br />

qofku iibsado.<br />

Si aad u iibsan kareyso guri lahaansho<br />

gaar ahaaneed waa in aad leedahay<br />

dhalashada deenishka. Hase yeeshee<br />

haddii aad sharci leedahay waxaa laga<br />

yaabaa in luguu oggolaado, haddii aad<br />

codsato. Foomka codsiga waxaad ka heli<br />

kartaa Wasaaradda Cadaaladda.<br />

Dallaalka guryaha iyo qareen<br />

Guryaha lahaanshaha gaar ahaaneed<br />

intooda badan waxaa la gadaa ayadoo la<br />

adeegsanayo dallaalka guryaha. Eeg<br />

xayeeysiimaha joornaallada ama<br />

Internetka, ama dallaalka guryaha ee<br />

xaafadda aad dooneysid in aad guri ka<br />

iibsatid.<br />

Dallaalka guryaha marka ugu horreysa<br />

wuxuu metelayaa gadaha, hase<br />

yeeshee wuxuu iibsadaha siin karaa<br />

talooyin la xiriira sharciyada iyo xuquuqda<br />

la xiriira beeca.Waad dooran kartaa<br />

in aad guri iibsato dallaalka guryaha<br />

la’aantii.<br />

Hase yeeshee iyadoo aan eegin qaabka<br />

aad dooraneysid, waxaa wanaagsan in<br />

aad qareen adeegsato. Sidaa ayaadna ku<br />

hubsaneysaa in dantaada la tixgeliyey.<br />

Sidoo kale qareenku wuxuu ku jiraa<br />

ceymis megdhaw kabixinaya wixi khalad<br />

ah ee qareenku galo.<br />

Ogolaashada<br />

gadashada guryaha<br />

Talabixin ku saabsan<br />

sharciyada iyo xuquuqda<br />

Had iyo jeer adeegso<br />

qareen<br />

GURYAHA


42<br />

Sharciyada ku saabsan guryaha<br />

iyo nawaaxiga guryaha<br />

GURYAHA<br />

Bangi mase heyadda<br />

amaahda hantida<br />

maguurtada ah<br />

Amaah<br />

Waxaad lacag guri gadasho ka amaahan<br />

kartaa bangiga ama xarunta amaahda<br />

guryaha*. Bangigu wuxuu intuusan kuu<br />

oggolaan qiimeynayaa sida aad amaahda<br />

dib ugu gudi karto. Halkan waxaa door<br />

weyn ka dheelaya in aad shaqeyso iyo in<br />

aad dakhli joogta ah leedahay. Xarunta<br />

amaahda guryahase guriga ayaad rahan<br />

u dhigeysaa.<br />

Waardiyaha<br />

Dhismayaasha la kireeyo iyo guryaha<br />

saamileyda intooda badan waxay leeyihiin<br />

waardiye u shaqeeya milkilaha, wuxuuna<br />

qabtaa howlaha asaasiga ah sida tusaale<br />

ahaan dayactirka meelaha wadaagga ah.<br />

Waardiyuhu wuxuu sidoo guryaha ka<br />

fuliyaa dayactirro yar yar ama wuxuu ugu<br />

yeeraa farsamayaqaan. Waardiyuhu<br />

wuxuu yaqaannaa xerarka shuruucda iyo<br />

nidaam sharciyeedka guryaha.<br />

Dhameynaya waxyaabaha<br />

yar yarka ah<br />

Dhismayaasha la kireeyo iyo guryaha<br />

saamileyda intooda badan waxay leeyihiin<br />

nidaam sharciyeedyo.Waxaana sameeyey<br />

milkilaha guryaha ama <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

ayaa go’aansaday. Nidaam sharciyeedku<br />

wuxuu dhigayaa sharciyada sida dhaqidda<br />

jaranjarada, nadaafadda, xayawaanaadka,<br />

iyo xereysashada baaskiillada iyo gaariyaasha<br />

carruurta.<br />

Haddii shaki kaaga jiro xeerarka nidaam<br />

sharciyeedku qorayo, haddaba weydii<br />

waardiyaha ama deriskaba.<br />

Weydii wixii aad ka<br />

shakisid<br />

Qashanka<br />

Kumuunayaashu waxay leeyihiin sharciyo<br />

kala duwan oo ku saabsan sida qashaanka<br />

loola tacaalayo. Meela badan waa in<br />

<strong>deggan</strong>ayaashu qashanka kala soocaan<br />

kadibna ku ridaan mid walba weelka ama<br />

konteenarka loogu tala galay. Taas macnaheedu<br />

waa in qashanka kushiinka, dhalooyinka<br />

iyo waraaqaha mid kasta<br />

konteenarkiisa lugu rido.<br />

Kala soocidda<br />

qashanka


43<br />

GURYAHA<br />

Shanqar iyo xaq dhowr<br />

Marka dad badan ay isku meel wada <strong>deggan</strong> yihiin, si gaara ayey<br />

muhiim u tahay, in lays xaq dhowro.Taasoo macnaheedu yahay in la<br />

dhowro nidaamka guryaha, oo guud ahaanna la ixtiraamo deriska,<br />

oo aan la buuqin ama aan la sameyn wasaq dhibeysa dad kale.<br />

Guryaha dabaqa ah derisku kama maadan karaan in ay is maqlaan.<br />

Tallaabada dhulka la dhigayo, codka dheer, ooyinta carruurta iyo<br />

codka TVga iyo muusig mar mar ah intuba waxay la xiriiraan nolol<br />

maalmeedka.<br />

Hase yeeshee haddii shanqar caadi ahi noqoto qeyla joogta ah, taasi<br />

markaa waa wax aan loo dulqaadan karin. Haddii aysan wax ka<br />

beddeleyn inaad la hadasho deriska shanqaraya, waxaad la hadli<br />

kartaa guddiga ururka <strong>deggan</strong>ayaasha ama waxaad u dacwoon<br />

kartaa waaxda dacwooyinka <strong>deggan</strong>ayaasha kumuunaha ama guddiga<br />

kirada guryaha*.Taasina waxay keeni kartaa in deriska shanqaraya<br />

lugu khasbo inuu guuro.<br />

Rinjiga gaboobay, olyada, bateriga iyo<br />

haraaga daawada, kuwaasoo khatar ku<br />

noqon kara bii’ada iyo caafimaadka, waa<br />

in la geeyo meelaha sida gaarka ah loogu<br />

uruuriyo. Qashinka waaweyn sida moobilka<br />

iyo firinjiteerrada waa in la geeyo goobaha<br />

qashinka ee mar labaad la isticmaali<br />

karo*. Weydii kumuunaha sharciyada<br />

khuseeya meesha aad <strong>deggan</strong> tahay.<br />

Anteenada<br />

Guryaha kirada ah intooda badan waxay<br />

nidaam anteena wadaag ah, oo isla<br />

markiiba aad kamid tahay marka aad<br />

guriga soo degto. Waxayna noqon kartaa<br />

nooca loo yaqaan "Hybridnet" (Kabel-tv)<br />

ama qalab anteena dadka kawada<br />

dhexeysa. Caadi ahaan wuxuu qarashka<br />

Shuruucda sida gaar<br />

ka ah u khuseysa<br />

qashanka khatarta u<br />

ah bii’adda iyo<br />

caafimaadka<br />

Anteenada wadaaggga<br />

ah ee guryaha kirada ah


44<br />

GURYAHA<br />

anteenadu lasocdaa kirada guriga.<br />

Waxaad anteenna dhegsan kartaa oo<br />

kaliya marka milkiluhu kuu oggolaado.<br />

• Alaabta ku dhaqanaya weel biyo ku<br />

jiraan, ee aadan isticmaalin biyo iska<br />

soconaya.<br />

Ururrada dadka<br />

guryaha leh qaar ayaa<br />

anteena wadaaga leh<br />

Ururrada anteenada<br />

ayaa xukuma<br />

kanaallada<br />

Canshuuraha dadbani<br />

waa badan yihiin<br />

Haddii aad <strong>deggan</strong> tahay guri aad leedahay<br />

waad xiran kartaa anteena kuu<br />

gooniya. Waxaase dhici karta in ururka<br />

milkilayaasha guryuhu* ay leeyihiin nidaam<br />

anteena wadaag ah.<br />

Qaar badan oo kamida nidaamyada anteena<br />

wadaagga ayaa waxaa u sameysmay<br />

qaab ah urur anteeno. Hakaana waxaad<br />

ka qeybgeli kartaa go’aanka kanaallada<br />

laga fiirsan karo guryaha xaafaddaada.<br />

Korontada, Biyaha iyo kuleylka<br />

<strong>Danmark</strong> isticmaalka korontada, biyaha<br />

iyo kuleylku guud ahaan waa qaali.<br />

Bulshadu waxay daneyneysaa iney xadeyso<br />

isticmaalka tamarta si ay badbaadiso<br />

bii’ada. Sidaa darteed ayaa canshuuraha<br />

isticmaalka tamartu u sarreeyaan.<br />

Waad yareyn kartaa isticmaalkaaga<br />

korontada, biyaha iyo kuleylka, tusaale<br />

ahaan adigoo:<br />

• Daminaaya nalalka qolalka aan la<br />

joogin.<br />

• Isticmaalaya nalalka koronta cuniddoodu<br />

yar tahay. Nalalkaasi caadi<br />

ahaan waa ka qaalisan yihii kuwa<br />

caadiga ah, hase yeeshee 10 jeer ayey<br />

ka cumri dheer yihiin.<br />

• Ku qubeysanaya tubbada shaawarka,<br />

meesha aad berkedda ka isticmaali<br />

laheyd<br />

Bedelidda Dhismaha<br />

Haddii aad guriga adigu leedahay, sidii<br />

aad doonto ayaad gudihiisa u habeysan<br />

kartaa ama dib ugu dhisan kartaa.<br />

Ayadoo la taxaderaayo amaanka ayaase<br />

waxaa jira sharciyo dhowr ah kuna<br />

saabsan gelinta korontada, biyaha iyo<br />

kuleylka. Qaarkoodna waa iney geliyaan<br />

farsamayaqaanno la aqoonsan yahay.<br />

Haddii aadan sharciga dhowrin, Ceymisku<br />

ma bixinayo magdhawga wixii dhaawacyo<br />

ah oo yimaada.<br />

Haddii aad dooneysid in aad si weyn u<br />

bedesho dibedda sida tusaale ahaan<br />

dhisidda koridoor ama barando, ama aad<br />

dooneysid in aad dhisato daash ama<br />

garaash baabuur, waxaa haddaba jira<br />

shuruuc iyo qawaaniin badan oo ku<br />

saabsan weynanka iyo qaabkaba. Haddaba<br />

la xiriir xafiisyada ku shaqada leh ee<br />

kumuunaha si aad hore ugu heshid oggolaashooyinka<br />

lagama maarmaanka ah.<br />

Haddii aad kamid tahay ururka guryaha<br />

wadajirka loo iibsado, waa in aad iska<br />

hubisaa in xeer hoosaadka ururku dhigayo<br />

wax xadeyn gaara ah inta aadan<br />

dhismaha ku dhaqaaqin.<br />

Haddii aad guriga kireysatay, waxaad<br />

guriga ku sameyn kartaa isbedello iyo<br />

hagaajin xadeysan.<br />

Sharciyada korontada,<br />

biyaha iyo kuleylka<br />

Kala tasho kumuunaha<br />

wixii ballaarin ah<br />

<strong>Dadka</strong> saamiyada<br />

leh waa iney guddiga<br />

wargeliyaan<br />

Kireystayaashua iyo kireeyuhu<br />

waa ka ballamaan<br />

wixii beddelid ah


45<br />

Si xor ah ayaad u rakiban kartaa<br />

mashiinnada dharka ama alaabta dhaqa,<br />

waase in rakibaadda la ansixiyaa. Haddii<br />

aad dooneysid in aad sameysid isbeddello<br />

waaweyn sida in aad dhisato kushiin<br />

cusub ama aad dayactirtid musqusha,<br />

waa in aad oggolaasho uga heysataa<br />

kireeyaha. Qarashka shaqada adiga ayaa<br />

iska bixinaya, waxaase laga yaabaa in<br />

lacagta qaar uu kuu celiyo kireeyuhu,<br />

marka aad guureysid.<br />

La hadal kireeyaha ama xafiiska<br />

maamulka dhismaha, ka hor inta aadan<br />

howlgelin.<br />

GURYAHA<br />

Ceymiska<br />

Ceymiska degaanku wuxuu khuseeyaa<br />

inta guriga ku nool oo dhan, wuxuuna<br />

megayaa hantida sida moobilka, dharka,<br />

qalabka muusigga iyo TV, haddii la xado<br />

ama ay ku baaba’aan tusaale ahaan dab<br />

ama fatahaad. Xatooyada waa isla<br />

markiiba booliska lugu wargeliyo, haddii<br />

kale ceymiska magdhaw kama heleysid.<br />

Inkastoo aad qol kira ah ka <strong>deggan</strong> tahay<br />

villo ama abaartamento, waa muhiim in<br />

aad leedahay ceymis adiga degaankaaga<br />

daboolaya.<br />

Magdhawga xatooyada,<br />

gubasha iyo fatahaadda<br />

Haddii aad <strong>deggan</strong><br />

tahay qol kiro ah<br />

Arrimaha ceymiska ka akhriso bogga 97.


46 Guurid<br />

GURYAHA<br />

Waa in aad wargelisaa<br />

marka aad guureysid<br />

Kumuunayaashoo dhan waxay diiwaan<br />

geliyaan dadka kumuunaha <strong>deggan</strong>. Haddaba<br />

haddii aad guureysid waa in aad<br />

kumuunaha lasocodsiisid. Waana iney<br />

noqotaa ugu dambeyn shan maalmood<br />

kadib, marka aad guurtid.<br />

Galka guuritaanka ka<br />

qaado boostada<br />

Xafiiska boostada ayaad ka heli kartaa<br />

galka guurista, oo ay ku dhan yihiin<br />

dhamaan waraaqaha iyo foomamka aad<br />

isticmaaleysid, marka aad sheegeysid<br />

guurista.


6 QOYSKA


Qoyska iyo bulshada<br />

49<br />

Xuquuq siman iyo<br />

masuuliyad wadaaga<br />

Mujtamaca deenishku wuxuu ku saleysan<br />

yahay ixtiraamka qofka shakhsiga ah iyo<br />

masuuliyadda wadajirka ee noloshada<br />

qoyska iyo nolosha bulshada intaba.<br />

Taana waxaa kamida, in ragga iyo<br />

dumarku leeyihiin xuquuq iyo waajibaad<br />

isku mida, in ay kawada qeybgeli karaan<br />

arrimaha siyaasadda iyo dhaqaalaha si<br />

siman.<br />

Waxaa sidoo kale kamida, in qofka<br />

shakhsiga ah iyo qoysaskuba iyagoo la<br />

kaashanaya mujtamaca masuuliyadi kawada<br />

saaran tahay, in carruurta dhallinyaradu<br />

helaan koritaan iyo waxbarasho<br />

wanaagsan.<br />

Mujtamacu waxay iyadoo la kaashaneysa<br />

qoysaska iyo qofka shakhsiga ah<br />

howla kala duwan oo fara badan,<br />

kuwaasoo khuseeya caawinta dadka ay ku<br />

adag tahay iney isaga filnaadaan howl<br />

maalmoodkooda.<br />

Howl maalmeed ku mashquuliya<br />

Shaqadu waxay aad u buuxisaa nolol maalmeedka<br />

qoysaska. Qoysaska intooda badanna<br />

ninka iyo naagtuba waa shaqeeyaan, waqtiga<br />

shaqadooduna ilaa heer waa isku mid.<br />

Gaar ahaan qoysaska carruurtoodu yar yar<br />

tahay dadka waaweyni waqti aad u badan ayey<br />

ku bixiyaan shaqo iyo waxbarasho.Taasoo<br />

macnaheedu yahay, in aan waqti badan loo<br />

heyn nolol qoys iyo daryeelka qofka aadka u<br />

xanuunsan.<br />

Taasina waa mid kamida sababta keentay, in<br />

<strong>Danmark</strong> qoysasku heyadaha qaranka u daayaan<br />

qabashada qeyba kamida howlaha<br />

caamka ah. Waxaana sidaa darteed u suuragala<br />

cuuryaamiinta, dadka jirran iyo waayeellada<br />

aan isdebberi karin in lugu haayo xarumaha<br />

maalinlaha ama la dejiyo guryaha xanaanada.<br />

Waa caadi in carruurta yar yar lugu haayo<br />

xarun maalmeed ama heyn maalmeed. In<br />

kabadan boqolkiiba 90 carruurta u dhexeysa 3<br />

ilaa 5 sano waxaa lugu haayaa guriga dibaddiisa.<br />

Carruur badan oo rooroon ayaa iyaguna<br />

iskuulka kadib taga xarumaha waqtiga fasaxa<br />

iskuulka ama xarunta xilliga fasaxa. Eeg<br />

bogga 73.<br />

QOYSKA<br />

Dumar aad u yar ee deenisha ayaa guriga ka<br />

shaqeeya. Laakiin weli dumarka ayaa qabta<br />

howsha guriga inteeda badan. Hase yeeshee<br />

howl qeybsigu waa sii sinmayaa, gaar ahaan<br />

qoysaska carruurta yar yar heysta, kuwaasoo<br />

naagtu ay dhallinyar tahay, ayna leedahay<br />

tacliin sare iyo shaqo intaba.


50<br />

Noocyada kala duwan ee qoyska<br />

QOYSKA<br />

Billowga waqtigii 1900meeyadii waxaa<br />

caadi aheyd in qoysaska deenishku<br />

carruur badan dhali jireen. Hase yeeshee<br />

100kii sano ee ku xigtay tirada qoysaska<br />

carruurta badan lahaa hoosey u dhacday,<br />

isla markaana waxaa caadi noqotay in<br />

kali ahaan laba qof kaliya loo dego.<br />

Halka qoysasku isku celcelis ay ka koobnaayeen<br />

4,3 qof sanadkii 1901, tiradu<br />

waxay aheyd 2,2 sandkii 2000.<br />

Isbeddellada ugu waaweyni waxay dhaceen<br />

laga bilaabo 1960meeyadii. Qoysaska ka<br />

kooban aabbe, hooyo iyo carruur weli waa<br />

kan ugu caadisan, carruurta ka yar 18<br />

sano marki 4 loodhigo 3 meel ayaana weli<br />

la <strong>deggan</strong>aa waalidkood sanadkii 2000.<br />

Dad badan ayaa guursada marka waayeeloobaan,<br />

halka qaar kale oo badanna ay<br />

wada noolaadaan iyagoo aan isqabin.<br />

Qaar kamida xaasaska ayaa kala taga, oo<br />

dib u raadsada cid kale oo ay la noolaadaan.Taasna<br />

waxay keentaa in carruurtu<br />

ku dhex koraan qoysas ay kamid yihiin<br />

"cusub" aabbe, hooyo ama walaalo. Sidoo<br />

kale carruur badan ayaa la <strong>deggan</strong> hooyo<br />

ama aabbde kaliya, inkastoo ay si joogto<br />

ah usoo booqdaan waalidka kale.<br />

Sidaa ayeyna <strong>Danmark</strong> uga asaasmeen<br />

noocya badan ee shabakado qoyska oo<br />

kala duwan, kuwaasoo ka duwan aadna<br />

uga dabacsan sida xaaladdu ahaan jirtay<br />

boqol sano ka hor. Laakiin si kastaba ha<br />

ahaatee waxay noqon karaan kuwa aad u<br />

hagaagsan aadna isugu xiran.<br />

Noocyada Qoysaska<br />

Sanadkii 2002 waxaa <strong>Danmark</strong> wadar ahaan<br />

ka jiray in ku dhow<br />

2,9milyan oo qoys, oo isku celcelis ahaan<br />

noqonayey<br />

2,2qof qoyskiiba.<br />

Waxay haddaba u kala qeybsanaayeen qiyaas<br />

ahaan noocyada qoysaska soo socda:<br />

14 % Xaas isqaba carruurna leh,<br />

4 % Qaar isla nool carruurna leh,<br />

21 % Xaas isqaba oo aan carruur laheyn,<br />

6 % Qaar isla nool oo aan carruur laheyn,<br />

4 % Hal waalid oo carruur heysta,<br />

49 % Qof kaligii nool oo aan carruur heysan.<br />

Xigasho: <strong>Danmark</strong>s Statistik


Xiriirka labada qof wada nool<br />

51<br />

Guur<br />

Cidna waa inaan guur<br />

lugu qasbin<br />

Duqa magaalada mase<br />

wadaadka kaniisadda<br />

Waajibka<br />

ismasruufidda<br />

Labada qof waa isguursan karaan markii<br />

ay u buuxsanto 18 sano. Dhallinyarada ka<br />

yar 18 sano waa iney oggolaasho gaara ka<br />

codsadaan xafiiska maamul goboleedka.<br />

Sidoo kale sharciya gaara ayaa khuseeya,<br />

haddii qofku doonayo inuu dibedda qof<br />

kasoo guursado kadibna looguu keeno<br />

<strong>Danmark</strong>. Waa inuusan qofku hore xaas<br />

u aheyn, waana inuusan guursan walaal<br />

ama qaraabo dhow, taasoo laga wado<br />

waalidka, carruurta iyo waalidka waalidkii.<br />

Sidoo kale qofku waa inuu isagu<br />

go’aansadaa, qofka uu doonayo inuu<br />

guursado. <strong>Danmark</strong> guurka aasaaskiisu<br />

waa khiyaarka labada qof, waana sharci<br />

darro, in qofka lugu khasbo guur uusan<br />

raalli ka aheyn. Haddii qofka guurka lugu<br />

khasbay, guurkaas waa la kansali karaa.<br />

Waxaa laysku guursan karaa qaab<br />

madani ah ama kaniisadda. Nikaaxa<br />

madaniga ah meherinaya duqa magaalada.<br />

Nikaaxa kaniisaddana waxaa ridaya<br />

sheekha kaniisadda dadweynaaha ama<br />

diin mujtamacyo kale, halkaasoo wadaadku<br />

uu oggolaasho wax mehrin heysto.<br />

Nikaaxyada ka dhacay dalal kale<br />

waxay sharci ahaan <strong>Danmark</strong> la mid<br />

yihiin kuwa ka dhacay halkaan.<br />

Marka laba qof ay is qabaan waxaa waajib<br />

ku ah in ay dhaqaale ahaan is biilaan,<br />

taasoo loo yaqaan waajibka ismasruufidda.<br />

Guud ahaanna wax kasta oo qofku<br />

leeyahay waxay kawada dhexeeyaan<br />

labada qof. Marki carruuri timaadana<br />

labada qof waxaa ka dhexeysa masuuliyadda<br />

carruurta.<br />

Marka dadku ay doortaan iney isla degaan,<br />

lagana yaabo iney ilmo isu dhalaan iyagoo<br />

aan isqabin, arrintaa waxaa loogu yeeraa<br />

"guurka aan waraaqda laheyn".<br />

Haddii labada qof waraaq la’aan ay isla<br />

<strong>deggan</strong> yihiin, toos isuguma yeelanayaan<br />

waajibaadka xagga sharciga ama dhaqaalaha<br />

ah sida dadka isqaba oo kale.<br />

Gaar ahaan waxay arrintaasi muhiim<br />

noqotaa haddii carruuri jirto, ama marka<br />

la kala guurayo.<br />

Haddii carruur leysu dhalo iyadoo aan<br />

leys qabin, hooyada ayaa heleysa masuuliyadda<br />

waalidnimada, haddii labada waalid<br />

aysan ku heshiinin in ay wada yeeshaan<br />

masuuliyadda waalidnimada*.<br />

Qoys aan isqabin kala tegayo, waa in ay<br />

ku heshiiyaan wadaagidda waxyaabaha<br />

ka dhexeeya, haddii ay deyn qabaanna qof<br />

kastaa tiisa iska bixiyaa. Sidoo kalena<br />

waa iney isku afgartaan halka carruurtu<br />

degi lahaayeen. Haddii ay ku heshiin<br />

waayaan sidey wax u qeybsan lahaayeen,<br />

waa in maxkamadi u kala saarto. Haddii<br />

ay ku heshiin waayaan qofka carruurtu la<br />

degayaan, waa iney gacan weydiistaan<br />

xafiiska gobolka*.<br />

<strong>Danmark</strong> qaniisiintu <strong>deggan</strong>ayaasha kale<br />

ayey kala mid yihiin xagga xuquuqda iyo<br />

waajibaadka, waxayna isla geli karaan<br />

Guur waraaq la’aan ah<br />

Masuuliyadda<br />

waalidnimada<br />

Isafgaranwaa wuxuu<br />

sababi karaa dacwad<br />

maxkamadeed<br />

Wada noolaashada<br />

diiwaan gashan<br />

QOYSKA


52<br />

QOYSKA<br />

Qeybsanaya masuuliyadda<br />

carruurta<br />

wada noolaasho diiwaan gashan, taasoo<br />

sharci ahaan u xireysa sida guur oo kale.<br />

Kala tegid iyo isfurid<br />

Haddii aysan xaaska la aheyn inuusan<br />

qofka kale la noolaan karin, wuxuu xaq u<br />

leeyahay inuu ka tago. Kala tegiddu waa<br />

nooc ah waqti tijaabo, halkaasoo labada<br />

qof ay kala <strong>deggan</strong>aanayaan, laakiin ay<br />

weli isqabaan. Ninka iyo naagtu waxay<br />

isfuri karaan, markii ay kala <strong>deggan</strong>aayeen<br />

muddo hal sano ah. Haddii ay ku<br />

heshiiyaan in ay isfuraan, waxay isfuri<br />

karaan 6 bilood kadib.<br />

Haddii gogoldhaaf ama jirdilyo ay<br />

furriinka sabab u yihiin, waxay isfuri<br />

karaan iyagoo aan hore u kala guurin.<br />

Haddii ay carruur leeyihiin ayaga ayaa ku<br />

heshiinaya sidii ay u qeybsan lahaayeen<br />

masuuliyadda carruurta. Haddii ay ku<br />

heshiin waayaan shuruudaha furitaanka,<br />

waa in ay gacan weydiistaan xafiiska<br />

gobolka*. Ugu dambeyntiina dacwadda<br />

maxkamad ayaa dhedhexaadin karta.<br />

Waalidka aysan carruurtu la <strong>deggan</strong>eyni<br />

waa inuu kan kale siiyaa lacag u gooyaa.<br />

Waana lacag yar, wuuse u badin karaa<br />

hadduu doono. Lacagta carruurta loo<br />

gooyo canshuurta ayaa caadi ahaan laga<br />

goosan karaa.<br />

Lacagta carruurta ee<br />

aabaha laga jaro<br />

Ilma soo rididda sharciga ah<br />

<strong>Danmark</strong> ilma soo rididda sharciga ahi waxay ka jirtay lagasoo<br />

billaabo 1973.Taasoo macnaheedu yahay, in naagtu xaq u leedahay<br />

in isbitaalku ilmaha si kutalagala uga rido, inta uusan uurku<br />

dhaafin asbuuca 12aad. Xaalado aad u khaasana waxaa suuragala<br />

in ilmaha lasoo rido xilligaa kasii dambe.<br />

Haddii aad dooneysid in aad ilmaha iskasoo ridid, la xiriir dhakhtarkaaga,<br />

kaasoo kuu diri doona isbitaalka. Soo rididda ku talagalka<br />

ah waxaa caadi ahaan loo sameeyaa sida qalliin oo kale,<br />

waana lugu suuxinayaa. Waxaa sidoo kale suuragala in daawo loo<br />

adeegsado soo rididda ilmaha. Waana ilma soo ridid kaniiniyaal la<br />

cuno ay u sabab noqdaan.<br />

Haddii qof doonayo inuu ka guuro oo ay<br />

isfuraan xaaskiisa waa inuu la xiriiro<br />

xafiiska gobolka uu <strong>deggan</strong> yahay. Haddii<br />

aad <strong>deggan</strong> tahay København, waxaad la<br />

xiriiri kartaa Overpræsidiet* (oo la mida<br />

xafiiska maamul goboleedyada). Halkaana<br />

waxaad ka heli kartaa talabixin ku saabsan<br />

arrimaha kala tegidda, furriinka,<br />

masuuliyadda waalidnimada, qeybinta<br />

guriga, lacagta waalidka carruurtiisa loo<br />

jaro ama xaas hore.<br />

Naagta ayaana kaligeed go’aansaneysa in ilmaha lagasoo rido iyo<br />

in kale.<br />

Sanad kasta Waxaa <strong>Danmark</strong> lasoo ridaa 15.000 ilaa 20.000 oo<br />

ilmaa. <strong>Dadka</strong> qaar ayeyna la tahay iney aad u badan yihiin. Mid<br />

kamida doodda looga soo horjeedo ilma soo rididdu waa, in ay<br />

damiir ahaan qalad tahay in naf la gooyo. Aragtida qawaaniinta<br />

asaaska u ahi waa, in fursadda ilma soo rididdu ay muhiim yahay,<br />

si looga maarmo in dumarku dhalaan ilma aysan dooneyn amase<br />

ay naftooda khatar ku geliyaan adeegsiga ilma soo rididda sharci<br />

darrada ah.


Marka bulshadu arrinta soo<br />

faragelineyso oo ay gacan siineyso<br />

53<br />

Cidna waa inaan dhib<br />

loo geysan<br />

Kaalmada gargaarka<br />

deg degga iyo<br />

xarumaha gargaarka<br />

Saacidaad raadso inta<br />

aan dhib dhicin<br />

Waxa ka dhacaya inta u dhexeysa guriga<br />

afartiisa derbi waxay khuseysaa sirriyada<br />

nolosha, qaranka iyo kumuunuhuna<br />

sooma farageliyaan. Hase yeeshee qoyska<br />

cidna – carruur iyo cirroolaba – waa<br />

inaan loo geysan jirdilyo ama xadgudub<br />

toona. Haddii qofka wax lugu dhufto, la<br />

hendedo ama galmo lugu qasbo, markaa<br />

qofku waa inuu saacidaad raadsadaa,<br />

isagoo la xiriiraya kumuunaha ama,<br />

haddii xaafadaha ay ku yaallaan, xarumaha<br />

gargaarka degdegga ah iyo<br />

xarumaha talabixinta.<br />

Xaalada degdegga ah wuxuu qofku ku<br />

wareegi karaa xarunta degdegga ah, oo<br />

uu ka heli karo meel uu seexdo inta<br />

xaalkiisu meel u dhacayo. Isla markaa<br />

waxaa suuragala inuu helo kaalmo xagga<br />

arrimaha bulshada, maskaxda iyo xannaaneyntaba<br />

ah.<br />

Xarumaha gargaarka waxay dalka<br />

kaga kala yaallaan meela kala duwan,<br />

qaar ragga iyo qaar dumarkaba. Xarumaha<br />

gargaarka badankooda waxaa<br />

loogu talagalay dumarka u baahan ka<br />

difaacidda ninka dilaya amaba qof kale si<br />

xun ula dhaqmaya.<br />

Waxaa lagama maarmaana in aad gargaar<br />

doonatid inta aan arrintu gaarin<br />

heer aad xarun gargaar u guurtid. Haddii<br />

aad gargaar u baahan tahay la xiriir<br />

kumuunaha ama xarunta talabixinta,<br />

halkaasoo aad xaq u leedahay in aad<br />

qarsoodi ahaato.<br />

Carruurta iyo qofka weyn ee cudud ahaan<br />

ama maskax ahaan cuuryaanka iyo<br />

qoysaskoodu waxay heli karaan gargaar<br />

nolol maalmeedkooda u fududeynaya.<br />

Hadafkuna waa in qofka cuuryaanka ahi<br />

ku noolaado nolol aad u nashaad badan,<br />

sida u mudunna ugu dhow molosha<br />

caadiga ah. Degmooyinka iyo gobolladu<br />

waxay leeyihiin lataliyaal cuuryaamiinta,<br />

kuwaasoo kala taliya xagga fursadaha<br />

helitaanka qalabka cuuryaamiinta, guryaha,<br />

waxbarashada iyo shaqada.<br />

Carruurta cuuryaamiinta ah intooda<br />

badani waalidiintooda ayey la <strong>deggan</strong><br />

yihiin, waxayna dhigtaan xarumaha<br />

xannaanada, iskuullada iyo xarumaha<br />

waqtiga fasaxa ee caadiga ah. Hase<br />

yeeshee qaar ayaa dhigta xaruma xannaano<br />

ama iskuullo gaara, halkaasoo<br />

carruurta ay tababaraan ama waxbaraan<br />

shaqaale aqoon gaara u leh.<br />

Dhallinyarada iyo waayeelkaba waxaa<br />

loogu talagalay waxbarasho gaara,<br />

xarumo maalintii ama afar iyo labaatan<br />

saaca, goobo madadaalo, goobo farsamo<br />

iyo goobo shaqo oo la ilaaliyo.<br />

Qaar ayaa <strong>deggan</strong> guryo u gooniya,<br />

kana hela heyadaha qaranka saacidaad<br />

shakhsiya iyo mid camaliya. Qaar kale<br />

ayaa <strong>deggan</strong> xarumo gaara, guryo dad<br />

badani wadaagaan ama guryo la ilaaliyo.<br />

Gargaarka carruurta<br />

iyo dadka waaweyn ee<br />

cuuryaanka ah<br />

Fidin khaas ahaaneed<br />

QOYSKA


54<br />

Dhalidda carruurta<br />

QOYSKA<br />

Baarista dhakhtarka<br />

iyo umulisada<br />

Gal ayaa idinla<br />

soconaya adiga iyo<br />

ilmahaba<br />

U diyaar garowga<br />

dhalmada<br />

Dumarka uurka leh waxay xaq u leeyihiin<br />

in dhakhtarka iyo umulisadu siyaaba kala<br />

duwan u baaraan. Marka ugu horreysa<br />

dhakhtarkaaga ayaa ku baaraya, marka<br />

uurkaagu sagaal asbuuc yahay. Waana in<br />

aad adigu ballan ka sameysataa.<br />

Dhakhtarku "galka socdaalka" ayuu kuu<br />

sameynayaa, kaasoo baaritaannada dhakhtarka<br />

iyo umulisada oo dhan aad la<br />

imaaneyso. Galka waxay dhakhtarka iyo<br />

umulisadu ku qorayaan halka uu uurku<br />

marayo. Hadafka baaritaannadu waa in<br />

isha lugu haayo xaaladdaada iyo tan<br />

ilmahaba, iyo in wixii dhibaata ah waqti<br />

hore laga war helo.<br />

Gobollada qaar ayaa dumarka u fidiya<br />

marinta Sawirka dhegeysiga gudaha*.<br />

Sawir marintaa ayaa suuragelineysa<br />

ogaanshaha in ilmuhu qabo cuuryaannimo<br />

culus oo xagga jirka ah, ama inay jiraan<br />

dhibaatooyin kale. Adiga ayeyna kugu<br />

xiran tahay in aad ka faa’iideysato fursadaa.<br />

Baaritaannada waad usoo wadan kartaa<br />

ninkaaga, ama saaxiibtaa ama hooyadaa.<br />

Aad ayey kuu caawin kartaa in aad ka<br />

qeyb gasho isu diyaarinta dhalmada, gaar<br />

ahaan haddii ay tahay markii ugu<br />

horreysay ee dhasho. Halkaana waxaad<br />

ku baraneysaa arrimo la xiriira waxaa<br />

jirkaaga ku dhacaya inta aad uurka<br />

leedahay, iyo sida ilmuhu u koraan. Sidoo<br />

kale waxaa luguu tababarayaa sidii aad<br />

u neefsan laheyd ama jimicsan laheyd,<br />

taasoo carbineysa jirka isla markaana<br />

foosh sahleysa xanuunkana yareyneysa.<br />

Umulisada kala xiriir wixii fursado isu<br />

diyaarinta dhalmada ah ee laga heli karo<br />

xaafaddaada.<br />

Ninkaaga, ama qof kale oo aad dooneysid<br />

iney kula joogto marka aad<br />

dhaleysid, waad usoo wadan kartaa tababarka.<br />

Qeybaha dhalmada badankood waxay<br />

fursad kuu siinayaan in aad gurigaaga<br />

ugu dhashid si lamida tan isbitaalka. Mid<br />

kamida umulisooyinka isbitaalka ayaana<br />

xilliga dhalmada guriga idinkugu<br />

imaaneysa. Qeybaha dhalmada ee aan<br />

fursaddaa laheyni waxay qofka u diri<br />

karaan meel kale. Gobollada qaar kamida<br />

nidaam gaara ayey guri ku dhalidda u<br />

sameeyeen, taasoo umuliso gaar ahi ay ku<br />

shaqa leedahay baaritaannada uurka iyo<br />

guri ku dhalidda intaba.<br />

Haddii aad dooneysid in<br />

aad guriga ku dhashid<br />

Weydii mar kasta oo shaki qabtid<br />

Dhakhtarka iyo umulisadu waxay diyaar u yihiin iney kaaga jawaabaan<br />

su’aal kasta aad qabto, inta aad uurka leedahay. Haddaba<br />

xasuusnow in aad weydiiso, marka kasta oo aad shakisid, haddii ay<br />

ahaan laheyd qaababka loo dhalo, siyaabaha xanuunka loo yareeyo<br />

xilliga dhalmada ama arrima kale oo aad uga duwan. Su’aalahaaga<br />

hore usii qoro, si aadan arrin muhiima isaga hilmaamin.<br />

U sheeg sidoo kale, haddii ay jirto qaab gooniya oo aad dooneysid in<br />

aad u dhasho ama arrimo dhalmada kadiba, sida tusaale ahaan<br />

raashinka lagaa siinayo isbitaalka ama kliinikada.


55<br />

QOYSKA<br />

Marka dhaliddu<br />

bilaabato<br />

Aabaha ilmuhu goob joog<br />

waa ka noqon karaa<br />

Marka aad dareento in dhalmadu billaabaneyso,<br />

waa in aad wacdaa qeybta<br />

dhalmada ee isbitaalka. Halkaana waxaa<br />

luguu sheegayaa in la joogo waqtigii aad<br />

isbitaalka imaan laheyd, ama waxay kaa<br />

codsanayaan in aad mar kale soo wacdo.<br />

Adinka ayaana ku shaqa leh safarka soo<br />

aadidda isbitaalka. Ha hilmaamin qalabkaaga<br />

suuliga iyo joogga dharka ilmaha<br />

ah ee ugu horreeya.<br />

Dhalmadu waa dhacdo aad u xiisa leh,<br />

taasoo astaahisha inuu kula qeybsado qof<br />

aad kuugu dhow. Aabbayaal badan ayaa<br />

ka qeybgala dhalmada, laakiin haddii<br />

taasi aysan kuu suurageleyn, waxaa<br />

kusoo raaci kara qof kale oo aad ku<br />

kalsoon tahay, gacanna ku siin kara inta<br />

aad dhaleyso.<br />

Qaab gooniya oo aad dhaleysaa ma jiro,<br />

adiga ayeyna ku jirtaa in aad inta fooshu<br />

ku heyso socsoconeyso, fadhineyso ama<br />

jiifaneyso. Meela badan ayey suuragal<br />

tahay in aad berked biya kulula dhexgasho.<br />

Marka aad dhaleysid waxaad heli<br />

kartaa qaabab kala duwan oo daweyn<br />

xanuun yareyn ah. Umulisada ayaana<br />

qiimeyneysa qaabka adiga kuugu habboon.<br />

Haddii qalliid uu lagama maarmaan<br />

noqdo, waxaad kala dooran kartaa in<br />

lugu suuxiyo iyo in meesha qallaiinka<br />

lagaa kabaabyeeyo.<br />

Adiga ayaa go’aanka<br />

iska leh


56<br />

QOYSKA<br />

Xiriirka muhiimka ah<br />

ee ugu horreeya<br />

Qeybta nasashada<br />

dumarka dhalay<br />

Caddeynta dhalashada,<br />

magacbixinta iyo<br />

waqlasha<br />

Kaniisadda dadweynaha ayaa<br />

dadka oo dhan diiwaan gelisa<br />

Xiriirka xagga istaabashada ugu horreyaa<br />

qiima weyn ayey u leedahay hooyada iyo<br />

ilmaha intaba. Sidaa darteed umulisadu<br />

waxay ku weydiin doontaa in aad rabto in<br />

ilmaha dhabta luguu saaro, isla marka uu<br />

dhasho. Waa talo wanaagsan in ilmaha<br />

dhakhso naaska lugu duwo dhalidda kadib,<br />

sababtoo ah waxaa sidaa ku fududeyneysa<br />

in aad isla markiiba ku dhaqaaqdo<br />

nuujinta. Iyo sidoo kale in caanaha ugu<br />

horreeya, dambarka, ay ku jiraan nafaqooyin<br />

iyo maadooyin jirka difaac u leh,<br />

kuwaasoo ilmaha muhiim u ah. Haddii<br />

aadan dooneyn in aad ilmaha naaska<br />

nuujinin, waa in aad umulisada u sheegtid.<br />

Marka aad dhashid adiga iyo ilmahaba<br />

waxaa la idiin wareejinayaa qol ku yaalla<br />

qeybta nasashada dhalmada*. Halkaana<br />

waxaa lagaa saacidayaa xannaaneynta<br />

ilmaha, isla markaana waxaa lagaala<br />

talinayaa sida ugu habboon ee aad u<br />

nuujin laheyd, ugu qubeyn laheydii ama u<br />

heyn laheyd ilmaha cusub.<br />

Marka ilmuhu dhasho, foom ayaa waalidiinta<br />

la siiyaa si ay usoo buuxiyaan oo u<br />

geeyaan ama ugu diraan xafiiska kaniisadda<br />

ee xaafadda ilmuhu ku dhashay.<br />

Xafiiska kaniisaddu wuxuu u sameynayaa<br />

warqadda dhalashada. Kaniisadda dadweynaha*<br />

ee deenishka ayaa dowladda uga<br />

masuula diiwaan gelinta ilmaha dhasha<br />

oo dhan iyadoo aan diin loo eegin.<br />

Kaniisadda dadweynaha ayaa sidoo kale<br />

diiwaan gelisa dhamaan magacyada<br />

carruurta dhalata. Haddaba magaca<br />

ilmaha loo bixinayo waa in xafiiska<br />

kaniisadda loo sheego. Waana in sidaa la<br />

yeelo ugu dambeyn marka ilmuhu jiro lix<br />

bilood. Markaa ilmaha waxaa loo sameynayaa<br />

caddeynta dhalashada iyo magaca.<br />

Ilmaha sidoo kale waa loo magac bixin<br />

karaa marka kaniisaddu u waqlaleyso,<br />

ama macbad kale oo la aqoonsan yahay.<br />

Markaa ilmaha waxaa loo sameynayaa<br />

caddeynta dhalashada iyo waqlasha.<br />

Caddeynta waxaa loo isticmaalayaa,<br />

tusaale ahaan, codsiga baasaboorka.<br />

Lama oggola in ilmaha loo bixiyo magac<br />

"dhibaato" ku noqon kara, una keeni kara<br />

in lugu caayo ama lugu dacaayadeeyo.<br />

Wasaaradda kaniisadaha ayaa soo saartay<br />

wareegto magacyada la oggol yahay<br />

ay ku qoran yihiin, waxaana laga akhrisan<br />

karaa bogga internetka wasaaradda.<br />

Qofku wuxuu wasaaradda kaniisadaha,<br />

isagoo u maraya xafiiska kaniisadaha, ka<br />

codsan karaa oggolaasho magac aan<br />

wareegtada ku xusneyn.<br />

Haddii mid kamida waalidiintu heysto<br />

ama ku lahaan jirey dal kale dhalasho,<br />

waxaad ilmahiinna u bixin kartaan magac<br />

aan <strong>Danmark</strong> laga aqoonsaneyn, haddii<br />

magacu ka yahay magac koowaad oo<br />

caadi ah dalka aad labadiinnu ama<br />

midkiin uu ka yimid.<br />

Dumarka uurka leh oo dhan waxay xaq u<br />

leeyihiin fasax dhalmada kahor iyo kadibba.<br />

Sidoo kale ilmaha aabihii in mudda<br />

ah ayuu fasax dhalmo qaadan karaa.<br />

Magaca koowaad waa<br />

inuu ahaadaa mid la<br />

aqoonsan yahay<br />

Fasaxa dhalmada iyo<br />

fasaxa waalidnimada


57<br />

Kalkaalisada caafimaadka<br />

ayaa booqasho ku imaaneysa<br />

Heyadaha dowladda iyo shirkadaha<br />

qaarkood ayaa heshiis guud, ama ballan<br />

ku saabsan, in shaqaalaha la siiyo<br />

mushaar inta ay fasaxa dhalmada ku<br />

jiraan.Waalidiinta aan mushaarka fasaxa<br />

dhalmada qaadan, kumuunaha ayey ka<br />

heli karaan ceyrta fasaxa dhalmada.<br />

Sidoo kale taasi waxay khuseysaa dadka<br />

shirkadaha leh haddii ganacsigoodu soo<br />

jiray ugu yaraan 6 bilood. Waalidiinta<br />

carruurta yar yar heystaa waxay sido kale<br />

heli karan ceyrta fasaxa waalidnimada.<br />

Shuruudaha ku xiran waaxda arrimaha<br />

bulshada iyo caafimaadka ee kumuunaha<br />

ayaad kala xiriiri kartaa.<br />

Waxaad xaq u leedihiin in gargaaraha<br />

caafimaadku idin soo booqdo, taasoo<br />

lacag la’aan ah. Booqashada koowaad<br />

waxay dhici kartaa asbuuc kadib marka<br />

hooyada iyo ilmaheedu guriga yimaadaan.<br />

Kadibna booqasha kasta waad ka<br />

ballameysiin.<br />

Howsha gargaaraha caafimaadku waa<br />

inuu idin kala taliyo sida ugu habboon ee<br />

aad ilmaha ula qabsan laheydeen.<br />

Gargaaraha caafimaadku waxay la soconeysaa<br />

koritaanka ilmaha ayadoo cabbireysa<br />

oo miisaameysa. Waxay baareysaa<br />

dareenka ilmaha, waxayna qiyaaseysaa<br />

xaaladdiisa xagga nafaqada, iyo horukaciisa<br />

xagga luqadda iyo xarakaadka.<br />

Gargaaraha caafimaadku wuxuu si gaara<br />

u tixgelinayaa sida qoyska oo dhan u nool<br />

yahay, waxayna idin siin kartaa talooyin<br />

ku saabsan koritaanka ilmaha, waxaadna<br />

kala hadli kartaan wixii shaki idinkaga jiro.<br />

Gargaarayaasha caafimaadku cilmi<br />

ahaan waa kalkaaliyaal takhasus gaara<br />

leh. Sidaa darteed sidoo kale waxay<br />

idinkaga jawaabi karaan su’aalaha la<br />

xiriira sidii aad ilmaha ula tacaali laheydeen<br />

marka uu jirran yahay.<br />

La soconaya<br />

koritaanka ilmaha<br />

QOYSKA<br />

Ilmihiinnu wuxuu dhakhtarka qoyska ka<br />

heli karaa baaritaanna caafimaad oo<br />

badan oo bilaash ah. Ka eeg bogga 113.<br />

Baaritaannada<br />

dhakhtarka (qoyska)<br />

Gargaaraha caafimaadku waxay qaban<br />

qaabin kartaa kooxo hooyooyina oo<br />

<strong>deggan</strong> isku xaafad mudda isku dhowna<br />

wada dhalay. Hooyooyinka doonaya si<br />

isbeddel ah ayey guryahooda ugu kulmi<br />

karaan, si ay u sheekeystaan oo ay wixii<br />

waaya’aragnima ah isu dhaafsadaan.<br />

Kooxaha hooyooyinka


58<br />

Carruurta iyo<br />

dhallinyarada<br />

QOYSKA<br />

Carruurta waa in la dhegeysto lana siiyo<br />

xanaano<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa guud ahaan carruurta loo arkaa noolayaal<br />

madax bannaan, kuwaasoo dadka waaweyn laga doonayo iney<br />

dhegeystaan, kana qeyb geliyaan go’aamada ayaga khuseeya,<br />

marka ugu horreysa ee ay wax kala gartaan.<br />

Qoysaska, xarumaha xannaanada iyo iskuulladuba waxay xoogga<br />

saaraan sidii carruurtu ku baran lahaayeen iney masuuliyad<br />

qaadaan, oo ay tixgelin muujiyaan, hadba heerka ay awoodaan,<br />

taasoo hadba ku xiran da’dooda iyo biseylkooda.<br />

Caruurtu waxay sida sharcigu dhigayo xaq u leeyihiin xanaano<br />

iyo kalsooni, waana in loola dhaqmo sidii qof qadderin mudan.<br />

Sidaa darteed waa mamnuuc waana ciqaab, in ilmaha la dilo<br />

ama siyaaba kale wax yeello loogu geysto.<br />

Waxaana kamida gudniinka gabdhaha, taasoo ah dhaawac halisa,<br />

gabdhahana dhibaatooyin aad u halisa u keeneysa. Sidoo kale<br />

arrinta la xiriirta gudniinka ka eeg sanduuqa xaqiiqooyinka ee<br />

bogga 115.<br />

Carruurta intooda ugu badan eena ka yar<br />

lix sanno waxay tagaan meelaha malinti<br />

caruurta lagu hayo, heynta ilmaha yar yar<br />

iyo xannaanada carruurta, amase siyaabo<br />

kale ayey carruur kale ula joogaan xilliga<br />

maalinta. Waxaa jira qaabab badan oo<br />

fursadeed ilma heyn xilliga maalintii ah<br />

dagtilbud.Waxaa kumunaha masuuliyad<br />

saaran inuu bixiyo heynta ilmaha, iyo<br />

waxaa jira in kumuunayaasha isku mid<br />

aheen, inteey tirada fursadaha kala<br />

duwan ay bixiyaan tahay. Hase yeeshee<br />

kuwa ugu caadisani waa:<br />

• Heynta maalinlaha ah. Taasoo ah in<br />

cunugga iyo ilma kale guri biribaati ah<br />

lugu heynayo, oo ay heyneyso qof uu<br />

kumuunuhu soo ansixiyey. Gaar ahaanna<br />

waa carruurta da’doodu tahay 0-3<br />

sanno.<br />

• Heynta ilmaha yar yar, ayadoo tahay<br />

fursad ilma heynta xilliga maalintii ah<br />

ee carruurta u dhexeeya 0-3 sano.<br />

• Xannaanada carruurta, ayadoo tahay<br />

fursad ilma heynta xilliga maalintii ah<br />

ee carruurta u dhexeeya 3 iyo 6 sano.<br />

• Xannaanada carruurta ee qoyska<br />

guura, taasoo loola jeedo, in carruurtu<br />

maalintaa waqtigood kusoo qadanayaan<br />

miyiga ama duurka.<br />

• Xarunta xanaanada oo isku dhafka ah.<br />

Taasna waxaa laga wadaa, in carruurta<br />

jira 0-6 sano ay isku dhex jiraan.<br />

• Kala doorashada xurta ah. Taaso<br />

waxayt tahay nidaam oo in kumuunuhu<br />

qaarkood u fidiyo kabid dhaqaale<br />

waalidiinta doonaya iney ilmahooda u<br />

helaan heyn xannaaneyn biribaati ah.<br />

Xanaanada ilmaha yar<br />

yar, heynta maalinlaha ah<br />

iyo xarumaha xanaanada<br />

carruurta


59<br />

Waa in aad adinku<br />

boos codsataan<br />

Haddii aad kumuune<br />

kale u guurtaan<br />

Wac oo booqasho kala<br />

ballan<br />

Si caruurtiin loogu diiwaan geliyo xanaaneen<br />

fursadeed, waa in aad la xiriirtiin<br />

xafiiska bixiya boosaska xannaanada ee<br />

kumuunaha. Haddii aan isla markiiba<br />

boos loo heyn, waxaa ilmaha lugu<br />

qorayaa liiska boos sugidda. Marba<br />

marka ka horreysa ee cunugga aad liiska<br />

kusoo qortaan, wuu ka si weynaanaya<br />

jaaniska cunugga in aad heshaan meesha<br />

aad dooneysaan. Haddii aad dooneysaan<br />

in cunugga bilaabo xarunta heynta ilmaha<br />

yar yar, waa in aad diiwaan gelisaan isla<br />

markiiba oo ilmuhu dhasho.<br />

Haddii aad kumuuna kale u guurtaan inta<br />

aan ilmuhu xannaanada caruurta billaabin,<br />

waa in aad la xiriirtaan kumuunaha<br />

cusub, si ilmaha halkaa looga diiwaan<br />

geliyo liiska sugitaanka. Xasuusnaadana<br />

in aad sheegto muddada uu ilmuhu liiska<br />

kumuunihii hore ku jiray, si aan safka<br />

gadaal la ina kakaga qorin.<br />

Haddii aad kumuuna kale u guurtaan<br />

marka ilmuhu xannaanada billaabeen<br />

kadib, waa in aad la xiriirtaan kumuunaha<br />

cusub, si ilmaha halkaa looga diiwaan<br />

geliyo.Waxaa laga yaaba in fursad u<br />

heysataan in ilmuhu xaruntii hore ee<br />

kumuunihii aad kasoo guurteen idiin sii<br />

joogaan ilaa lix bilood, marka aad<br />

guurtiin kadib.<br />

Waxaa markasataba idiin furan in aad<br />

xaruma tira badan soo booqataan, kahor<br />

inta aad go’aan ka gaarina, meelihii aad<br />

ilmahiinna u dooneysaan in lugu xannaaneeyo.<br />

Wac xarumaha aad dooneeysaan<br />

oo ballanso ka qaata waqti hore, si aad u<br />

hubsantaan, ee shaqaaluhu ay waqti<br />

idinkugu helaan ay idinkula hadlaan ayna<br />

xarunta idinkusoo wareejiyaan.<br />

Adinka ayaa iska bixinaya booska xarunta<br />

dowliga ee xannaanada maalintii. Laakiinse<br />

dowladda ayaa qeyb qarashka<br />

bixineysa, haddaba ma bixineysaan,<br />

qarashka dhabta ah ee booska qiimahiisa.<br />

Haddii carruur dhowr ahi idiin dhigtaan<br />

isku xanaano, waxaad leedihiin qiima<br />

dhimidda walaalaha, waxaa intaas inii<br />

dheer in aad ka codsan kartaan kumuunaha<br />

boosaska caruurta inii dhigato<br />

qiima barkii ah amaba lacag la’aan ah.<br />

Weydiiya Kumuunaha shuruu-daha ku<br />

xiran arintaasi.<br />

Dhamaan, dadka qaata lacagta ceyrta,<br />

lacagta ururka shaqaaluhu siiyo dadka<br />

shaqaynin amaba lacagta soo dhoweynta,<br />

waa iney suuqa shaqada diyaar u yihiin.<br />

Taasna waxaa loola jeedaa in ey qofka<br />

khasab ku tahay in oo billaabo shaqo ama<br />

qaato tababar shaqo*, marka luguu<br />

fidiyo. Iyo ma awoodi kartid in shaqo<br />

billaawdid ama qaatid tababar shaqo,<br />

haddii aadan heysan qof carruurta ku<br />

xanaaneeya.<br />

Haddii aadan weli helin fursada aad<br />

carruurta kuu xannaaneysa, kumuunaha<br />

laga yaabaa in boos idinka siiyo xarunta<br />

heynta maalintii ama heynta maalinlaha<br />

ah. Waana in aad qaadataan, haddii kale<br />

waxaad weyn kartaan kaalmada dhaqaale.<br />

Lacag bixinta<br />

Waajibka in aad ilmaha<br />

heyn u hesho<br />

QOYSKA


60<br />

QOYSKA<br />

Maaha heyn kaliya<br />

Fursadaha ilma heynta kumuunuhu waa ka duwan yahay waana ka<br />

ballaaran yahay nidaam heyn oo kaliya ah. Waxay leeyihiin<br />

shaqaale aqoon u leh tarbiyada carruurta, waxayna qabtaan howl<br />

aad uga baaxad weyn carruur heyn oo kaliya.<br />

Waxay ku dadaalaan, ayagoo adeegsanaya heeso, sheeko, ciyaar,<br />

duur kusoo lugeynta, booqashada matxafyada, tiyaatarrada iyo<br />

xarakaadyo kaleba, iney carruurtu ka koraan xagga luqadda, jirka<br />

iyo maskaxdaba. La joogidda carruurta kalena waxay carruurtu ku<br />

baranayaan qaadidda masuuliyad bulsho iyo sida leysu xaqdhowro.<br />

Sidoo kale carruurtu waxay yeelanayaan saaxiibbo ay la ciyaaraan,<br />

waxayna saaxiibbada iyo macallimiinta ka baranayaan luqadda<br />

deenishka iyo bulshada intaba. Sidaa ayaana xarumaha xannaanadu<br />

ilmaha u siiyaan waaya’aragnimo dhiirrigelin u noqoneysa, marka ay<br />

iskuulka billaabi tagaan.


61<br />

Kabidda heynta gaar<br />

ahaaneed<br />

Howl maalmeedka<br />

xarunta<br />

Ka sheekee ilmihiinna<br />

Kumuunayaasha qaarkood waxaa suuragala<br />

in dhaqaale ahaan lagaa kabo in aad<br />

adigu naftaada carruurtaada heyso karto.<br />

Fursad kalena waa in dhaqaale ahaan<br />

lagaa kabo in aad shaqaaleysato gabar<br />

carruurta kuu heysa. Waxaynu ilaa iyo<br />

hadda taasuna ku xirantahay kumuunaha<br />

inuu kuu siiyo kabidaa.<br />

Xarunta xannaanada maalintii caadi<br />

ahaan waaxa badanaba loo kala qeybiyay<br />

dhowr qolal. Taasoo loola jeedo, in<br />

carruurta loo kala qeybiyo kooxa yar yar<br />

ayadoo loo fiirinaayo da’da ama baahi<br />

kale oo khaas ah. Qolalkiiba kasta waxay<br />

leeyahiin shaqaale joogta ah, kuwaasoo<br />

qorsheysata howlaheeda. Caadi ahaanna<br />

waa kuwa aad la kulantaan, marka aad<br />

carruurtiina geyneysaan ama aad ka soo<br />

xeysaneeysiin xanaanada.<br />

Marka ilmihiinnu ay goobta xannaanada<br />

billaabayaan, waxaa fadhiga shirka<br />

laydinkugu sheegi doonaa warbixin la<br />

xiriirta sharciyada iyo nidaamka shaqada<br />

khuseeya howl maalmeedka xarunta ee<br />

goobta. Iyo adinka naftiina karikara in<br />

aad ka sheekeysaan ilmahiinna. Ma jiraan<br />

xaalado khaas ah oo ay tahay in shaqaaluhu<br />

ogaadaan Waxay noqon kartaa,<br />

tusaale ahaan, cunugga cuntada oo u<br />

barayay ama dhibaato ka heysata xarakaadyada<br />

khaas ah. Haddi ey shaqaaluhu<br />

goobta si wanaagsan garanayaan cunuggu,<br />

ayey shaqaaluhu caawin karaan iyo<br />

tixgelin karaan.<br />

Xiriir wanaagsan oo u dhexeeya adinka<br />

waalidiin ahaan iyo shaqaalaha xaruntu<br />

wuxuu muhim shardi u yahay cunugga<br />

korinkiisa oo faraxad leh. Sida caadiga<br />

ah waxaa sabuurado ogeysiiska lugu qoro<br />

ka akhrisan kartaan wixii qorshooyin ama<br />

xarakaadyo ah ee goobta xanaanada.<br />

Sidoo kale maalin walba waad la<br />

hadli kartaan shaqaalaha tarbiyada ee<br />

carruurtiinna ka masuulka a, iyo kana<br />

dhegeysan kartaan sida xaalku maanta<br />

ahaa, iyo una sheegi kartaan wixii<br />

isbeddel ah ee ka dhacay qoyska, taaso ay<br />

ilmaha is weyn u saameyneyso.<br />

Haddii aad u baahan tihiin waqti<br />

dheer oo aad kula hadashaan shaqaalaha<br />

xarunta, waxaad codsan kartaan shir la<br />

dhaho wadahadalka ee waalidiinta.<br />

Xaruma badan oo maalintii caruurta<br />

lugu ahay ayaa leh shaqaale ku hadla<br />

laba luqadood, kuwaasoo ka qeyb gala<br />

wadahadalka ee waalidiinta. Haddii ey<br />

jirtoba, in ey joogin shaqaale ku hadla<br />

luqadda oona yaqaana luqada loo baahan<br />

yahay, turjubaan ayaa markaase loo<br />

yeerayaa.<br />

Labbo jeer sanadkiiba xarunta xannaanadu<br />

waxay u qabataa shirar waalidiinta oo<br />

dhan. Halkaasoo shaqaalaha tarbiyadu<br />

kugu sheegayaan qoryaasha sanadka, iyo<br />

soo qaadaan mowduucyada oo dooda u<br />

furan. Waxay filayaan, iney waalidiintu<br />

imadaan, sababtoo tahay shirarkaasu<br />

waxaa loo sheegayaa warar muhiim ah,<br />

oo la xiriira, waxyaabaha xarunta ey<br />

qabato amaba ka jira. Sidoo kalena<br />

Xiriirka u dhexeeya<br />

xarunta iyo waalidka<br />

Shirarka waalidiinta<br />

QOYSKA


62<br />

QOYSKA<br />

Guddiga waalidiinta<br />

waxay waalidiintu soo jeedin karaan bareer<br />

ku saabsan mowduucyo iyo xarakaadyo<br />

khuseeya carruurta iyo waalidiintaba. Mid<br />

kamida shirarka waalidiintu, waalidiinta<br />

waxay ku dooranayaan wakiillada waalidiinta<br />

ee guddiga waalidiinta.<br />

Xarunta hoggaankeeda ayaa leh masuuliyadda<br />

maamulka shaqada maalmeedka.Hase<br />

yeeshee guddiga waalidiintu<br />

waxay wakiil ka yihiin waalidinta rabitaankooda<br />

iyo aragtidooda, iyo waxay ku<br />

leeyihiin saameyn xarunta mabaadi’da<br />

tarbiyeynta ey ku dhaqanto, iyo sidii<br />

lacagtii, xarunta loo qoondeeyey loo<br />

isticmaalilahaa.<br />

laga yaabaa iney ku adagtahay fahmidda<br />

caadooyinka bulshada deenishka, oo<br />

markaa ay ka welwelsan yihiin sida<br />

ilmahoodu ay noqon doonaan.<br />

Waxaa suuragala inaad heshid cawinaad<br />

oo dad khibrad u leh oo kaa caawisa<br />

xillinta dhibaatooyinka isku cakirmay.<br />

Labadaba, waalidiinta iyo dhallinyaradaba<br />

waxay heli karaan talabixin iyo jiheen –<br />

wadajir ahaan iyo kali kaliba. Kumuunaha<br />

weydii ama tijaabi khadka telefoonka ee<br />

dadka iskubuuqa ama talabixinta khadka<br />

telefoonka ah. Waa lacag la’aan, iyo<br />

waxaadna ula xiriiri kartaa qarsoodi<br />

ahaan.<br />

Dhallinyaro u dhexeysa<br />

laba dhaqan<br />

Labadaba, waalidiinta iyo dhallinyaraduba<br />

waxay soo mareen dhibaato muddada<br />

dhallinyarannimada dhibaato. Dhallinyaradu<br />

waa isbeddeleysaa jir ahaan iyo maskax<br />

ahaanba. Waana isi soo saaraan, kana<br />

xoroobaan waalidiinta oo ay muujiyaan<br />

iney isku filan yihiin. Isla markaasuna aya<br />

waalidiintu weli ka masuul yihiin iyo oo<br />

ay u taliyaan noloshooda, xadna u yeelaan<br />

baxbaxsiga dhalinyarda.<br />

Waxaa dhici karto in khaas ahaan ugu<br />

adkaaneysaa dhallinyarada iyo waalidiinta,<br />

markay la kowsadaan dhaqanka deenishku<br />

uu aad uga duwan yahay koodii hore.<br />

Dhallinyaradu waxay jahawareer kala<br />

kulmaan dhaqanka dhallinyarannimo, ee<br />

ay bulshada deenish ka kala kulmayaan,<br />

iyo dhaqanka lugusoo koriyey ee<br />

gurigooda. Waalidiintuna sidoo kale ayaa<br />

Gargaarka ilmaha iyo qoysaska dhibaateysan<br />

Waalidiinta ayaa ka masuula iney ilmahooda siiyaan jaceyl iyo xannaano,<br />

una diyaariyaan hoy nabadeed oo ay ku barbaaraan. Bulshadu<br />

soo faragelin meyso, haddii uusan jirin shaki laga qabo in ilmaha<br />

dhibaato heysato.<br />

Haddii ay taasi dhacdo, kumuunuhu qoyska ayuu la xiriiraa, iskuna<br />

dayaa inuu la xalliyo dhibaatooyinka. Qoyska ama qof kamidana<br />

sidoo kale gacan qabasho waa codsan karaa.<br />

Haddii dhibaatadu ay aad u culus tahay, waxaa ilmaha in muddaa la<br />

geyn karaa xarun ama qoys kale ayaa loo dhiibi karaa.<br />

Dhallinyarada ay heysato dhibaatooyin xagga bulshada oo culus, iyo<br />

haddii waalidku uusan hanan kareyn, waxay degi karaan xaruma<br />

gaara, oo ka saacidaya sidii ay waxbarasho ama shaqo u bilaabi<br />

lahaayeen.Taasina waxay sidoo kale khuseysaa dhallinyarada ka yar<br />

15 sano, oo dembiya hore u galay.


Nolosha waayeelnimada<br />

63<br />

Mushaarka<br />

waayeelnimada iyo<br />

howlgabnimada waqti<br />

hore<br />

Da’da howlgabnimadu sida caadiga ah<br />

waa 65 sano, laakiin qaar ayaa doorta<br />

iney suuqa shaqada waqti hore kabaxaan,<br />

isla markaana qaataan waxa loo yaqaan<br />

mushaar kabid. Qaar kale waxay qabaan<br />

dhibaatooyin waaweyn oo xagga jirka iyo<br />

maskaxdaba ah, taasoo u keenta ineysan<br />

shaqeysan kareyn, markaa waana iney<br />

qaataan dhaqaalaha howlgabka horay.<br />

Waxaa jira shuruuda gaara oo u dhigan<br />

mushaar kabidda iyo howlgabnimada<br />

horay. Weydii kumuunaha.<br />

QOYSKA<br />

Howlgabnimada<br />

dadweynaha<br />

Waayeel firfircoon<br />

Sida howlgabka saxda ah qofku waxuu<br />

xaq u leeyahay in la siiyo lacagta howlgabka<br />

saxda ah. Haddii aad <strong>Danmark</strong><br />

<strong>deggan</strong>eeyd 40 sano laga bilaabo 15<br />

jirkaagii ilaa aad howlgab noqotay,<br />

waxaad xaq u leedahay lacagta howlgabnimada<br />

oo buuxda. Haddiise aad<br />

<strong>Danmark</strong> mudda gaaban <strong>deggan</strong>eyd,<br />

asaas ahaan howlgabnima yar ayaad xaq<br />

u leedahay. Xafiiska howlgabnimada<br />

kumuunaha ayaa xisaabinaya, kuuna<br />

sheegaya inta aad xaq u yeelan karto.<br />

Waayeellada wadaniga doonaya ama<br />

kara, waxay heeystaan fursado badan oo<br />

danahooda ku fushadaan, uguna noolaadaan<br />

nolol firfircoon. Siyaasadda waayeellada<br />

deenishku waxay ku dhisan tahay in<br />

waayeelladu naftooda masuuliyadda tan<br />

ugu weyn ka saarantahay iyo saameynta<br />

noloshooda. Mar hadi aad tahay waayeel<br />

hadaba waxaad leedahay fursad in aad<br />

ka qeybgashid marka arin go’aan laga<br />

gaarayo. Labadaba, qorshaha adiga naf-


64<br />

QOYSKA<br />

Saacidaadda howsha<br />

guriga<br />

Guryaha waayeellada<br />

taada ku khuseeya iyo kuwa nawaaxiga<br />

khuseeyaba.Waxaana jira guddi waayeellada,<br />

oo lagasoo doorto waayeellada<br />

kumuunaha <strong>deggan</strong>, iyo wuxuuna kumuunaha<br />

kala taliyaa xaaladaha sida gaarka<br />

ah u taabanaya waayeellada ee nawaaxiga<br />

degaanka <strong>deggan</strong>.<br />

Waayeellada intooda badani guri ayey<br />

<strong>deggan</strong>yahiin oo naftooda ismaamula,<br />

hadba inta ay kari karaan. Waxaa laga<br />

yaaba in ey helaan shaqaale ka caawina<br />

jir nadiifiskooda iyo lagana caawiyaa<br />

tusaale ahaan nadaafadda guriga iyo<br />

adeegga raashinka. Heerka saacidaaddu<br />

ey helayaan wuxuu ku xiran yahay hadba<br />

sida kumuunuhu baahidooda u qiimeeyo.<br />

Haddii aad waayeel tahay iyo u baahi<br />

khaas ah aad qabto ama aad qabto<br />

dhibaato xagga jirka ah, waxaad ka dalba<br />

kartaa kumuunaha guryaha waayeellada.<br />

Guryahaana waxaa loo sameeyey, qaab<br />

ku habboon waayeellada iyo dadka<br />

cuuryaamiinta ah. Gurya badan ee waayeellada<br />

ayaa xiriir la leh xarun xannaaneyn,<br />

haddaba waa fududdahay in aad<br />

gargaar u yeerato.Waxaa dhici in aad saf<br />

u gasho guryaha waayeellada. Marka<br />

waxaa haboon in aad mar hore liiska<br />

iskusii qorto waqti fiican.<br />

Waayeelka, u baahan xannaana badan,<br />

waxa heli karaan guri la ilaaliyo ama<br />

hoyga xannaano, halkaasoo ay joogaan<br />

shaqaale howlaha caadiga ah u xilsaaran<br />

sida sameynta raashinka, dhardhaqidda,<br />

nadaafadda iyo iney <strong>deggan</strong>ayaasha ka<br />

saacidaan xagga nadaafadda qofku u<br />

shakhsi u ah.<br />

Waayeelladu ayaga ayaa iska bixinaya<br />

qarashka howlaha loo qabanayo. Hase<br />

yeeshee qarashkaasi caadi ahaan waa<br />

wax ay ku filan yihiin, inkastoo ay lacagta<br />

howlgabnimada kaliya qaataan.<br />

Guryaha la ilaaliyo<br />

mase xarunta xanaanada<br />

waayeellada


Marka nafta waqtigeedu dhamaato<br />

65<br />

Warqadda dhimashada<br />

Duugista<br />

Marka qof dhinto waa dhakhtar qoraa<br />

warqad caddeyneysa dhimashada. Haddii<br />

qofku guriga ku dhinto waa reerkiisu<br />

dhakhtarka wargeliyaan sida ugu dhakhsaha<br />

badan. Qoyska waxaa la siinayaa<br />

caddeynta dhimashada iyo diiwaan<br />

gelinta dhimashada, taasoo la geynayo<br />

xafiiska kaniisadda ee xaafadda uu qofka<br />

dhintay <strong>deggan</strong>aa. Kaniisadda dadweynaha<br />

ee deenishka* ayaa, ayadoo ka<br />

wakiila dowladda, diiwaan gelisa qof<br />

kastoo dhinta ayadoo aan loo fiirin<br />

diintiisa iyo qoyska uu ka dhashay toona.<br />

Maxkamadda dhaxalku* si toosa ayey<br />

ugu warheleysaa marka qof dhinto, in yar<br />

dhimashada kadibna waxay isugu yeertaa<br />

eheladiisa. Halkaana waxaa looga<br />

wadahadlaa sidii laga yeeli lahaa wixii<br />

hanti ah ee uu ka dhintay.<br />

Caadi ahaan qofka dhintay waa in la aaso<br />

ama la gubo siddeed beri gudahood.<br />

<strong>Dadka</strong> duugta qabanqaabiya ayaa kaa<br />

saacidaya wixii howlaha duugta la xiriira.<br />

Waxaana suuragala in kumuunuhu<br />

dhaqaale ahaan duugta kaa kaalmeeyo.<br />

Haddii qofka dhintay dal kale lugu<br />

aasayo, kumuunaha ayaa meydka u<br />

sameynaya baasaboor gaara oo lugu<br />

qaado.<br />

Kaniisadda dadweynaha* ee deenishku<br />

waxay leedahay qiyaas ahaan 2.100 oo<br />

qubuurood, dhamaan <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

Denmarkna waxay xaq u leeyihiin in lugu<br />

duugo qubuuraha xaafadda ay <strong>deggan</strong><br />

yihiin. Haddii qofku xubin ka yahay diin<br />

kale, oo uusan ka tirsaneyn kaniisadda<br />

dadweynaha, qofkaasi xaq uma lahan in<br />

duugtiisa loo fuliyo sida cadooyinkiisa iyo<br />

dhaqankiisu tilmaamayaan oo dhan. Hase<br />

yeeshee qofku sida uu doonayo maamulka<br />

qubuuraha wuu u sheegan karaa.<br />

Qubuuraha qaarkood waxay leeyihiin<br />

meela gooniya oo loogu talagalay dadka<br />

heysta diimaha kaduwan tan kaniisadda<br />

dadweynaha. Sidoo kale dadka diimaha<br />

kale heysta waxa u furan iney sameystaan<br />

goobo ay gooni dadkooda ugu aastaan.<br />

Wasaaradda kaniisadaha ayaa oggolaashada<br />

bixisa, laakiin mujtamaca diintaasi<br />

waa iney soo helaan dhul ku habboon, isla<br />

markaana bixiyaan qarashka iibsashada<br />

iyo hagaajinta.<br />

Oggolaashada waxaa shardi u ah in<br />

heyadaha caafimaadku oggolaadaan iyo<br />

in isla markaana meesha ay khuseyso loo<br />

sameeyey naqshadda nawaaxiga. Sidoo<br />

kalena waa inay jiraan shuruuc qeexeysa<br />

isticmaalka iyo ilaalinta qubuuraha ama<br />

godka aaska. Mujtamaca diintaasi ayaga<br />

ayaa go’aaminaaya cidda lugu duugayo<br />

qubuurahaas.<br />

2.100 qubuurood<br />

Goobaha duugista<br />

dadka diimaha kale<br />

heysta<br />

Ogolaashada godka<br />

aaska<br />

QOYSKA


7 ISKUULKA IYO WAXBARASHADA


Caadada waxbarashada Deenishka<br />

67<br />

Shaqada dadka aan<br />

tacliinta laheyn oo sii<br />

yaraaneysa<br />

Dimoqoraadiyaddu<br />

waxay u baahan tahay<br />

dad wax yaqaan<br />

<strong>Danmark</strong> waa dal oo ku yaryahay<br />

alaabta ceyriinka ee dabiiciga ah. Hadaba<br />

dadku iyo aqoontooda iyo nashaadkoodaba<br />

ayaa ah kuwa ugu muhiimsan kheyraadka<br />

dalka. Sannadahaan dambe oo cilmiga<br />

teknooligiyada dhakhsi u horumaraayo iyo<br />

carra-edegeynta (iskusoo dhowaashaha<br />

caalamka) waxay sii xoojinayaan baahida,<br />

loo qabo inaan tacliinteenna sare<br />

usii qaadno. Haddii kale tartanka caalanka<br />

waan ka hareynaa, iyo waxaana<br />

nugu adkaaneysa inaan horumarinno<br />

daryeelka bulshadeenna.<br />

Waxbarashadu sidoo kale ayey muhiim<br />

ugu tahay shaqsi shaqsi. Mujtamaca<br />

casriga dadka aan tacliinta laheyn fursada<br />

shaqo helitaankood wey sii yaraaneysa.<br />

Ninka dadka guraayo alaabta u rara waa<br />

inuu bartaa sida wax loo qaado isagoo<br />

aan dhabarku ka dhaawacmin. Kaaliyaha<br />

shaqada nadaafadeedku waa iney akhrin<br />

karaan, sida daawooyinka nadaafadda<br />

loo isticmaalo iyo waxa loo isticmaalo.<br />

Kan tabakaayada lehi waa inuu sameyn<br />

karaa xisaabaadka la xariir canshuuraha.<br />

Sidaa darteed <strong>Danmark</strong> dadka oo<br />

dhan waxay fursado aad u ballaaran<br />

baaxadeedo ugu heystaan in sidii ay wax<br />

u baran lahaayeen, aqoonna u kororsan<br />

lahaayeen, iyo isla markaana ay shakhsiyaddooda<br />

u horumarin lahaayeen.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay dhaqan u leedahay<br />

wacyigelinta dadka*, taasoo la faca ah<br />

dimoqoraadiyadda deenishka. Taasina<br />

waxay la xiriirtaa fikirka ah, in dad la<br />

wacyi gelshay ey yahiin asaaska<br />

muhiimka ah dimoqoraadiyad si wacan u<br />

shaqeyneysa.<br />

Taana macnaheeda dhaqan ahaan,<br />

waxay tahay in dhamaan dadkoo idil waxbaran<br />

karaan noloshooda oo dhan.Tusaale<br />

ahaan iskuullada dadka waaweynka* ama<br />

iskuullada habeenkii*, iyo adigoo adeegsaneeysid<br />

barnaamijyada waxbarashada ee<br />

Raadiyaha iyo TVga, ama adigoo qaadanaysid<br />

kooris ee koorsooyinka goobaha<br />

shaqada laga bixiyo.<br />

Waxbarashada khasabka ah<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa ka jirta 9 sano oo<br />

waxbarasho khasaba ah. Ilmaha waa in<br />

wax la baraa laga bilaabo marka toddoba<br />

sano u buuxsanto. Intood badan ilmaha<br />

waxay bilaabaan laakinse la qabsig<br />

iskuulka* eyna ka bilaabaan fasalka xannaanada,<br />

markiiba ay lix sanno gaaraan.<br />

Ka dib markuu sagaalka sano ee iskuulku<br />

dhamaado waa u xurr, in oo qofku tacliinta<br />

sii wato. Inta dadka ugu badani waxay<br />

qaataan waxbarasho xirfadeed amase usii<br />

gudbaan dugsiga sare* (gymnasiet) ama<br />

dugsiga sare* ee kale (hf). Iyo qaar<br />

badana waxay qaataan waxbarasho waqti<br />

gaaban, mid meel dhexe ama waxabarsho<br />

waqti dheer ee heer jaamici ah.<br />

Ka qeybgal iyo wadashaqeyn<br />

Nidaamka waxbarashada deenishku wuxuu<br />

ku dhisan yahay xorriyad heer sare ah iyo<br />

ra’iye ka dhiibashad go’aamada. Laga<br />

billaabo fasallada ugu yar ilaa jaamacadda<br />

Inta badan way si<br />

wataan sagal sanno<br />

kadib<br />

Xorriyad iyo wadatashi<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA


68<br />

Iskuulka<br />

aasaasiga ah<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Wadashaqeyn iyo<br />

wadajir<br />

waxay ardaydu iskuulada iyo ardaydu<br />

jaamacadaha ka qeybqaadan karaan<br />

go’aannada ku saabsan iskuulka iyo<br />

waxbarashada. Waxaana laga filayaa,<br />

iney sidaa yeelaan.<br />

Waxbaridda sideedaba waxaa sifa u ah<br />

barashada aqoonta asaasiga ah, wadahadal<br />

iyo wadashaqeyn. Caruurta waxay<br />

baranaayaan laga billaabo fasalka koowaad<br />

iney koox koox isula shaqeeyaan, oo<br />

ay wadajir ahaan u xalliyaan shaqadii loo<br />

diray.<br />

Carruurta waaweyni waxay fursada u<br />

leeyihiin iney isi saacidaan iyo si wadajir<br />

ah tusaal ahaan imtixaan koox ahaan uga<br />

qeybaglaan. Xarumaha tacliinta sarena<br />

ardaydu waxay ku diyaarisa cashirkooda<br />

badanaaba kooxo wax wada akhris,<br />

kuwaasoo ku kulma meelo biribaati ah<br />

sida meelaha ey deganyahiin iyo xarunta<br />

waxbarashadaba si ay isula xalliyaan<br />

cashiradaha la soo faray.<br />

Dhamaan carruurtoo dhan waxaa loo<br />

oggol yahay waxbarid lacag la’aan ah oo<br />

ay u siman yihiin ee dugsiyada hoose/<br />

dhexe ee deenishka. Waxayna ka kooban<br />

tahay fursada ee hal sano oo fasalka<br />

xannaanada oo daba socoto sagaal sano<br />

oo dugsiga aasaasiga ee hoose/dhexe ah<br />

– iyo amaba hal sanno fasalka 10aad ah.<br />

Fasalka xanaanada carruurta<br />

(Børnehaveklasse)<br />

Waxaa jirta waxbarashada khasabka ah oo<br />

laga bilaabo fasallada 1aad ilaa 9aad.<br />

Hase yeeshee carruurta intooda ugu badani<br />

waxay ka billaabaan fasalka xannaanada,<br />

markiiba ey 5-6 sanno jir yahiin.<br />

Fasalka xannaanadu waxaa laysku daraa<br />

ciyaar iyo waxbarasho. Carruurtu waxay<br />

baranayaan xarfaha alifbeetiga, way heesayaan,<br />

way ciyaarayaan, waxayna bartaan<br />

weerta eriyadda iyo sida eriyadda layisku<br />

xiro.<br />

Ujeeddada fasalka xannaanadu waa<br />

in carruurta la siiyo dareen fiican ee nolosha<br />

iskuulka ka jirta. Carruurta, uu ilmuhu<br />

kula kulmaayo fasalka xannaanada, ayaa<br />

dhici karato isla caruurtii, eyna noqdaan<br />

ilmahu saaxibadaha ee fasalka 1aad.<br />

Carruurtu waxay<br />

baranayaan iney iskuul<br />

dhigtaan<br />

Dugsiga hoose/dhexe (Folkeskolen)<br />

Dugsiga hoose/dhexe ee deenishku waa<br />

iskuul unugeed (dugsiga kala ma sooco<br />

ardayda, tusaala ahaan, kuwa darajadaha<br />

fiican hela la ma geeyo dugsiga u khaas<br />

ah). Taasuna macnaheeduna waa, inaan<br />

carruurta lakala soocin.Carruutaasna<br />

Carruurta isku fasal<br />

ayey isula soconayaan


Wuxuu carruurta siinayaa<br />

aqoon aasaasi ah<br />

Waxay helayaan<br />

wadatashi iyo<br />

masuuliyad wadaag<br />

Guddiga aradada waa<br />

la dhegeystaa<br />

Darajo ma jirto<br />

fasalka 8aad ka hor<br />

wey isla soconayaan aygoo isku fasal ah<br />

ilaa iyo waxbarashadooda oo dhan ee<br />

dugsiga hoose/dhexe.<br />

Dugsiga hoose/dhexe wuxuu siinaaya carruurta<br />

aqoon aasaasi ah oo daba joog ah,<br />

tusaale ahaan sida xisaabta, luqadda,<br />

barashada aqoonta arrimaha bulshada<br />

iyo maaddooyinka dhabiiciga.Waxuu kale<br />

uu dugsiga hoose/dhexe aradaydaasi<br />

siinaya kalsooni ku filan ee barashada<br />

dhaqanka deenishka, wuxuuna barayaa<br />

fahmidda dhaqamada kale.<br />

Dugsigu wuxuu isla sidoo kale xoojinayaa<br />

horumarka xagga shakhsiyadda ee<br />

ardada, iyo wuxuuna baraarunjinaya dareenka<br />

hawadeed ama fantisiyaha ardayda<br />

iyo rabitaankooda in ey wax bartaan.<br />

Iskuulku wuxuu carruurta u diyaarinayaa<br />

nolosha mujtamac ee xoriyadda, sinnaanta<br />

iyo dimoqoraadiyadaba.Waxay taasuna<br />

ku imaaneysaa ayado carruurta laga qayb<br />

geliyo go’aamida, iyo ka qayb qaadashada<br />

masuuliyad, iyo la baro xuquuqaha iyo<br />

waajibaadada.<br />

Carruurtu waxay baranayaan sida fikradhooda<br />

u soo bandhigi lahaayeen.Waxayna<br />

u heystaan fursad ey ku sameystaan guddi<br />

arday, kaasoo fikradahiisa la dhegeysanayo,<br />

marka iskuulku gaarayo go’aamo<br />

muhiima ah ka gaarayo iskuulka.<br />

Sanadaha ugu horeey ee dugsiga hoose/<br />

dhexe waxaa carruurta dadaalkooda lugu<br />

qiimeyaa wada hadal ee kulinka wadata-<br />

Hadafka dugsiga hoose/dhexe<br />

Dugsiga hoose/dhexe ee deenishka waxaa saldhig u ah sharciga<br />

dugsiga hoose/dhexe. Wuxuuna hordhac ahaan hadafka dugsiga<br />

hoose/dhexe ka leeyahay:<br />

" § 1. Howsha dugsiga hoose/dhexe, asigoo waalidiinta la<br />

kaashanaya, waa inuu sare u qaado sidii ay ardadu u yeelan<br />

lahaayeen aqoon, xirfaddo, qaabab howl fulineed iyo qaabab wax<br />

u sheegid, kuwaasoo gacan ka geysanaya horukaca dhinac walba<br />

ah ee ardayga shakhsi ahaan.<br />

Qeybta 2. Dugsiga hoose/dhexe waa inuu ku dadaalo abuuridda<br />

qaabab u kordhinaaya waaya’aragnimo, rabitaan howl qabad iyo<br />

ka gungaarid, in ardadu yeeshaan garasho, khayaal iyo rabitaan<br />

barasho, si ay u gaaraan ku kalsoonida kartidoodda iyo aasaaskooda<br />

xagga go’aan qaadashada iyo fulinta.<br />

Qeybta 3. Dugsiga hoose/dhexe wuxuu ardada fahamsiiyaa dhaqanka<br />

deenishka, gacanna ka geystaa sidii ay u fahmi lahaayeen<br />

dhaqamada kale iyo xiriirka ka dhexeeya banii’aadanka iyo dabeecadda.<br />

Iskuulku wuxuu ardada u carbiyaa barashada wadatashiga,<br />

masuuliyadda, xuquuqda iyo waajibaadka mujtamac ku<br />

dhisan xoriyad iyo dimoqoraadiyad. Sidaa darteed waana in<br />

waxbarashada iskuulka iyo nolol maalmeedkiisa oo dhami ku dhisan<br />

yahay xoriyadda nafsadda, sinnaan iyo dimoqoraadiyad".


70<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Ku dhisan aasaas kale<br />

La heera dugsiga<br />

hoose/dhexe<br />

shiga u dhexeeya macallimiinta iyo waalidiinta.<br />

Wax darajo, tijaabooyin iyo imtixaanno<br />

midna ardadu la kulmi maayaan<br />

ilaa ay gaaraan fasalka 8aad.<br />

Iskuullada aasaasiga oo hoose/<br />

dhexe ee ka madaxa bannaan kuwa<br />

dowladda (Fri grundskoler)<br />

Waalidiintu waxay u doori karaan<br />

carruurtooda waxbarid kale oo ka duwan<br />

tan dugsiga hoose/dhexe, sida tusaale<br />

ahaan iney carruurtooda geystaan dugsi<br />

aasaasiya oo madax bannaan. Halkaana<br />

ayaga ayaa iska bixinaya qayb qarashka<br />

qaarkiisa ee waxbarida.<br />

Dugsiga aasaasiga ee madaxa bannaa<br />

waxa dhici karto mabda’iisa aasaasiga ah<br />

inu yahay mid kale oo ka duwan kan<br />

dugsiga hoose/dhexe.Waxay noqon kartaa<br />

aragti mucayin ah ee qaababka ardayda<br />

wax loo baro ama mid ku dhisan hadaf<br />

diineed. Iskuulladaas waxaa siiyaan<br />

ardayda marar qaarkood maadooyin,<br />

kuwaasoo aan laga bixinin dugsiga hoose/<br />

dhexe.<br />

Laakinse sharcigu wuxuu qoraa, in ey<br />

waxbarida dugsiyada aasaasiga ee xurta<br />

ah khasab ku tahay in uu bixyo daruus oo<br />

la mid ha tan dugsiga hoose/dhexe oo<br />

baxsho.Waa in haddaba ardayda la baro<br />

luqadda deenishka, aqoonta maaddiga ah<br />

iyo tan fahamka bulshada oo lala heer ah<br />

tan dugsiga hoose/dhexe oo kale.<br />

Iskuulka lugu xaroodo oo laseexdo<br />

kadib fasalka 8aad (Efterskole)<br />

Qofku wuxuu dooran karaa inuu ilmihiisa<br />

u diro iskuul lugu xaroodo sannad ama<br />

labbo sanno oo laga dhigto fasalada 8aad,<br />

9aad ama 10aad. Iskuulada lugu xaroodo<br />

waxay yahiin nooc kuleejo ah ama iskuulada<br />

jiifka ah, halkaaso ardayda <strong>deggan</strong><br />

yahiin. Ardadu waxay si isbeddela uga<br />

qeybqaataan howl maalmeedka sida<br />

sameynta raashinka iyo nadaafaddaba.<br />

Sababha keynta doorashada iskuul lugu<br />

xaroodo waxay tahay badanaaba, in<br />

ilmahu doonaayo inuu tijaabiyo wax ka<br />

duwan kuwii dugsiga hoose/dhexe – ama<br />

uu u baahan yahay inuu guriga ka tago in<br />

mudda ah.<br />

Waxbashadu waxay xoogga saareysaa<br />

khaas ahaan ardayga barbaarintiisa guud,<br />

horumarinta xagga dadnimada iyo<br />

koritaanka xil kasnimo. Sidaa darteed<br />

Ardadu waxay degan<br />

yihiin iskuulka<br />

Xoogga saaraya<br />

horumarinta qof<br />

ahaaneed


71<br />

Waalidiintu waa soo<br />

booqan karaan<br />

iskuulka<br />

Xusuusnow marka<br />

iskuulku bilaabanayo<br />

waxay iskuullada lugu xaroodo oo badan<br />

ayaa culays weeyn xoogga u saaraan<br />

maaddooyinka hal abuurka iyo gacan<br />

wax ka qabashada khuseeya sida jilitaanka,<br />

muusigga, jimicsiga, sawir qaadidda,<br />

beeraha iyo noocya kala duwan ee<br />

farsamada gacanta ah.<br />

Sidaan ayaa iskuulka layskugu<br />

soo qoraa<br />

Ilmuhu wuxuu si toosa uga tirsan yahay<br />

dugsiga hoose/dhexe ee iskuulka degmada,<br />

ey xaafada uu ka diwaan geshinyahay.<br />

Waalidiinta waxaa loo fidiyaa iney iskuulka<br />

soo booqdaan, iyo lana hadlaan macallimiinta<br />

waqti fiican, ka hor inta ilmuhu<br />

uusan fasalka xanaanada bilaabin.<br />

Waalidiinta waxay helaan caadi ahaan<br />

waraaqad oo ku saabsan arrimaha guud<br />

ee la xiriira bilaabidda iskuulka. Waraaqdaasii<br />

waxaa ku xusana kara, in ilmuhu<br />

uu soo qaataa boorsa iskuuleed, boorso<br />

qalmaan iyo raashinkiisa maalinta ugu<br />

horreysa iskuulka. Ardaydu waxay soo<br />

qaataan caadi ahaan raashinkooda<br />

maalin kasta. Iskuullda qaar kood ayaa<br />

sameeysatay nidaam ey ardayda raashin<br />

iskullka laga siiyo, dugsiyada kalena<br />

waxay leeyahiin makhaayad ama kantiin<br />

carruurtu raashin ka iibsan karaan oo<br />

jaban.<br />

Meela badan wuxuu qofku ku qasban<br />

yahay inuu ilmaha dhowr sano ka hor<br />

iskuulka kusii qoro inta uusan bilaaban.<br />

Iskuulka ayaana inta uusan billaaban<br />

kahor soo sheegaya in ilmuhu billaabayaan<br />

iyo in kale.<br />

Waxbarida<br />

Sharcigu wuxuu qeexayaa qaarka ugu yar<br />

shuruuda ah, ey tahay waxa ardayda<br />

khasab ku ah iney ka bartaan iskuulka.<br />

Shuruudahaas kasokow iskuulkiiba asigaa,<br />

ayaa go’aansanaya sida uu u soo diyaarsanaayo<br />

waxbarkiisa.<br />

Dugsiga hoose/dhexe waxaa wiilasha iyo<br />

gabdhahaba la baraa isku maadooyin.<br />

Waana maadooyinka buugaagta laga dhigo<br />

sida afka deeniska, afka ingiriisiga, maadada<br />

bulshada iyo xisaab. Iyo maadooyinka<br />

wax ku oolka ah. Labaddaba jinsiba<br />

ama wiilasha iyo gabdhahba waxay bara-<br />

Lab iyo dhedig labduba<br />

waa isku maadooyin<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Waa in qofku isagu la<br />

xiriiro iskuulka gaarka ah<br />

Waalidiinta doonaya iney ilmahooda ku<br />

qoraan iskuullada madaxa bannaan, waa<br />

iney iyagu iskuulka la xiriiraan, oo ilmahooda<br />

kusoo qoraan liiska sugitaanka.


72<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Wacyi-gelinta xagga<br />

masiixiyadda iyo<br />

diimaha kale<br />

Haddii cunugga ay ku<br />

adkaato inuu la socdo<br />

nayaan sida dharka loo tolo, raashin<br />

kariska iyo sida loo isticmaalo qalab<br />

farsameedka. Fasallada ugu yar yar<br />

waxay aadaan dabaal iyo jimicsi, laakiin<br />

gabdhahu iyo wiilashu kala gooni ayey u<br />

qubeysanayaan ama u mayranaayaan ka<br />

dib iyo ka hor inta ayey gelin dabaasha.<br />

Baridda diinta masiixiyaddu waxay ku<br />

saabsan tahay caadi ahaan su’aalo<br />

arrimaha la xiriira nolosha bani’aadanka,<br />

taaso ley is weydiiyo iyo laga wada hadlo<br />

diinta masiixiyadda gudaheed, diimaha<br />

kale iyo fahmada nolosh.<br />

Waxbarida ma laha ujeedo kale oo<br />

khaas ah, laakiinse waxay tahay warbixin<br />

guud ey wax kale wehlinin. Waxbarida<br />

waxay tahay markaas wax yaalaha kale ee<br />

kamid ah iney siiso carruurta fahmidda<br />

xagga taariikhda iyo aasaas oo dhaqameed<br />

ah ee bulshada casriga tirada badan, ee<br />

aan maanta garaneeyno.<br />

Waxaa jirta fursadda, in waalidiintu ka<br />

reebi karaan cunuggooda waxbarida<br />

diinta masiixiyadda, haddii ay ballan<br />

qaadaan, iney ayagu ilmaha diintiisa<br />

barayaan.<br />

Haddii cunuggiina ay dhibaatooyin waaweyni<br />

ka heysato inuu waxbarida la<br />

socdo, wuxuu heli karaa waxbarid dheeraad-<br />

ama waxbarid khaas ah. Waxaana<br />

taasuna dhici kartaa tusaala ahaan,<br />

haddii cunugga oo yahay dadka xarfaha<br />

iskaga darsoomaayaan marko wax aqrinaayo.<br />

Carruurta waxaa iskuulka lugu baraa<br />

arrimaha jinsiga. Halkaana waxay ku<br />

baranayaan, sida jirku u shaqeeyo.Waxayna<br />

ka sheekeysanaayaan xagga isjacellka<br />

iyo cishqiga. Iyo waxaana loo sharaxaa sida<br />

uurka loo qaado – iyo sida looga hortaggo.<br />

Waxbarida jinsigu ma ah mid maaddo<br />

ah oo jadwalka ku jirto. Macallinka<br />

ayaana soo qaado barida jinsiga marka ey<br />

keynto arrin daruusta la xariirta ama iyo<br />

tahay arrin oo macallinka ka arko<br />

carruurta dhexdooda.<br />

Waxbarashada afka deenishka ee<br />

loogu dhigo carruurta leh lugad<br />

kale iyo baridda afka hooyo<br />

Carruurta labada luqadood leh waxaa<br />

laga wadaa carruur, oo leh luqada afka<br />

hooyo uusan aheyn afka deenish, iyo<br />

kuwaasoo ugu horaantiba la samaynayaan<br />

xariir bulshada ku hareereysan, amaba<br />

ayago umaraayaan waxbarashada iskuulka,<br />

ey baranaayaan af deenishka.<br />

Kumuunayaasha waxaa waajib ku ah iney<br />

u fidiyaan carruurta labba luqoodka, ey<br />

aan weli iskuul bilaabin, iyo baahina u<br />

qabaan, saacidaad kordhineeyso horumarka<br />

luqad af deenishka, markaas eyey<br />

si wacan u barnayaan afka deenish.<br />

Fursaddu waxay ka kooban tahay xarakaadyo<br />

kala duwan, ee saameyn kara<br />

horumarka luqadda carruurta.<br />

Marka carruurta labada luqadood leh<br />

iskuulka hoose/dhexe lugu qoraayo, maamulka<br />

iskuulka ayaa qiimeenayaan baahida<br />

Duruusta xagga jinsiga<br />

ee la xiriirta dareenka<br />

iyo jirka<br />

Qeexidda cunugga laba<br />

luqadoodlaha ah<br />

Carbinta luqadda loogu<br />

talagalay carruurta aan<br />

iskuul gaarin<br />

Baridda af deenishka<br />

luqad labaad ahaan


73<br />

Baridda afka hooyo<br />

ardayga kadibna qaadanaya go’aan, hadii<br />

oo ardayga u baahanyahay waxbarid<br />

khaas ah ee af deenisha luqad labaad<br />

ahaan.Waxaana laga saacidayaa deenishka<br />

luqad labaad ahaan fasalka xanaanada<br />

iyo fasallada 1-10aad.<br />

Kumuunayaashu waxay ku khasbanyhiin<br />

in ey fidiyaan fursad barashada afka<br />

hooyo ee ardayda u dhalatay dalalka<br />

xubnaha ka ah ururka midowga Yurub,<br />

dalalka kamida ah heshiiska iskaashiga<br />

dhaqaalaha yurub (Det Europæiske<br />

Økonomiske Samarbejdsområde) (Norge,<br />

Island iyo Liechtenstein), iyo Færøerne<br />

iyo Grønland. Waxbaridu hase yeeshee<br />

iskuul ama kumuuna kasta waxay kaliya<br />

ey bari karaan ardaydaasi afkood hooyo,<br />

haddi ey jirto tiro badan oo ardaya la helo.<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Heynta ilaa fasalka<br />

afaraad<br />

Kumuunayaashu intaas wax u sii dheer in<br />

kumuunayaashu kari karaan ayagoo la<br />

amrin ey siiyaan ardada dalalka kale<br />

waxbarida afkooda hooyo. Kumuunayaashu<br />

waxay kari karaan in ey lacag ka<br />

qaadaan ka qeybgalayaasha waxbarida<br />

luqada afka hooyo.<br />

Rugta ey tagaan ardayda dadooda<br />

weyntahay kadib saacadaha dugsiga<br />

iyo nidaamka ku heynta carruurta<br />

dugsiga kadib saacadaha dugsiga<br />

Carruurta waxaa lugu heyn karaa rugta<br />

ey tagaan ardayda dadooda weyntahay<br />

kadib saacadaha dugsiga ama nidaamka<br />

ku heynta carruurta dugsiga kadib saacadaha<br />

dugsiga (SFO), ilaa ay ka bilaabaan<br />

Iskuulka rixlada loo tago iyo lugusoo dhexo,<br />

(Lejrskole) oona lugu kalsoon yahay<br />

Iskuulka lugusoo dhexo waa qeyb duruusta kamida, oo ardada<br />

fursad u siinaya iney helaan waaya’aragnimo iyo khibrad la taaban<br />

karo. Duruusta waxaa lugu qaata hab lugu kalsoon yahay – ayadoo<br />

la kaashanayo talooyinka iyo ilku heynta macallimiinta.<br />

Arrimaha caadiga ah ee la xiriira raashinka, joogitaanka iyo soo<br />

dhixidda hore ayaa waalidiinta loogala hadlaa, si dhamaan loogu<br />

kalsoonaado in carruurta safarka loo diro oo ay ka qeyb galaan.


74<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

fasalka 4aad. Halkaana waxay carruurtu<br />

awoodaan in ey la cayaaraan saaxiibadooda,<br />

cashirkoodana ku diyaariyaan,<br />

eyna kuna nastaan. Rugta ey tagaan<br />

ardayda dadooda weyntahay kadib saacadaha<br />

dugsiga waxaa la xiraa saacadah<br />

u dhexeeya shanta iyo lixda galabnimo.<br />

Waa in aad adinku bixisaan qeyb kamida<br />

qarashka heynta, hadeeydan helina<br />

heyn lacag la’aan ah. Inta aad bixineysaan,<br />

waxay ku xiran tahay dakhligiinna.<br />

Waalidiintu waxay ka qeyb qaadanayaan<br />

nolosha iskuulka<br />

Iskuulku wuxuu waalidiinta siinayaa fursado badan si ay uga qeyb<br />

qaadan lahaayeen, saameyna ugu yeelan laheen waxbarashada<br />

caruurta. Waalidiinta badankood waxay ka qeyb qaataan shirarka<br />

waalidiinta, xafladaha iyo abaabullada kale ee iskuulka. Sidaa<br />

ayeyna ula soconayaan nolol maalmeedka iskuulka, duruusta iyo<br />

farxadda carruurta – isla markaana waxay la kulmayaan waalidiinta<br />

kale ee fasalka.<br />

Kumuunayaasha qaarkood waxay kaloo<br />

leeyihiin naadiyada waqtiga fasaxa.<br />

Halkaana ayeyna carruurtu imaan kara,<br />

marka ay ka weynaadaan isticmaalka<br />

rugta ey tagaan ardayda dadooda weyntahay<br />

kadib saacadaha dugsiga.<br />

Iskuulka rixladda loo tago oona<br />

lugusoo dhexo<br />

Iskuulka rixladda loo tago oona lugusoo<br />

dhexo waa qeyb kamida waxbarashada<br />

iskuulka. wuxuun ka dheelayaa isla<br />

markaana doowr muhiima ee nololsha<br />

mujtamaca ka jirta fasalka iyo isku dhawaanta<br />

ardayda dhexdooda. Dad badan<br />

ayaa iskuulka rixladda loo tago oona<br />

lugusoo dhexo u arka arrin fiican iyo inuu<br />

yahay mid kamida barr tilmaamyadda ee<br />

nolosha iskuulka.<br />

Inta aan carruurtu bixin, waxay<br />

diyaariyaan oo xaliyaan shaqada ey macalimiinta<br />

fartay ama ka qora curisyo<br />

waxay qaban doonaan.<br />

Iskuulka rixladda loo tago oona lugusoo<br />

dhexo goobtiisa, carruurtu raashin<br />

ayey wada sameeyaan, aadaanna kalluumeysi-<br />

ama baaskiil wadid ah, sameeyaan<br />

dabshid, ciyaaraan iyo kuna qubeystaan<br />

badda. Gabdhaha iyo wiilashu islama<br />

seexdaan oo waxay kala seexdaan qolall<br />

kala go’an.<br />

Inta jeer iyo intey tahay muddada markiiba,<br />

carruurtu tagayaan iskuulka rixladda loo<br />

tago oona lugusoo dhexo, iskuulladu waa<br />

ku kala duwan yihiin. Safarku wuxuu ka<br />

kooban yahay had iyo jeer ugu yaraan<br />

Naadiyada carruurta<br />

rooroon<br />

Muhiim u ah nolol<br />

bulshadeedka fasalka<br />

Carruurtu waxay ku<br />

caawiyaan iney lacag u<br />

keydiyaan safarka


Iskuulka aasaasiga<br />

ah kadib<br />

75<br />

dhowr habeen soo seexasho meel kamida<br />

<strong>Danmark</strong> amaba dal kale mararka qaarkooda.<br />

Fasallada carruurta waaweyn waxay<br />

carruurtu badanaa is caawintaa sideey<br />

lacag ugu keydiyaan la hayeen iskuulka<br />

rixladda loo tago oona lugusoo dhexo<br />

safarkiisa ee wadanka dibeddiisa ayagoo<br />

shaqeynaya waqtigooda fasaxa.<br />

Saameynta waalidiinta<br />

Dugsiga hoose/dhexe Sharcigiisa wuxuu<br />

waalidiinta siinayaa fursad helaan saameyn.<br />

Waxayna dhacdaa taasuna aydooloosoo<br />

maraayo guddiga iskuullada oo dhamaan<br />

iskullada qabaan. Halkaasoo ay fadhiyaan<br />

labadda mid ee wakiillo iskuulka ka socda<br />

iyo wakiillo waalidiintu ay iska doorteen.<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa ka jira waxbarashooyin<br />

tira badan iyo koorsooyin oo loogu<br />

talagalay, ardaydii dhameysa fasalka<br />

9aad ama kan 10aad ee dugsiga<br />

aasaasiga ah. Intooda badanna waxaa<br />

loogu talagalay dhalinyarada oo kaliya,<br />

kuwa kalena kooxda dadka waaweyn iyo<br />

dhalinyaradaba.<br />

Waxbarashada dugsiga sare<br />

Gymnasiale uddannelser<br />

Waxbarashadaha dugsiga sare waxay<br />

qaadataa labo-seddax sanno, waxaana ku<br />

siineysa gelitaanka tacliin sare.Waxbarashada<br />

dugsiga sare caadiga ah waxay ka<br />

kooban tahay:<br />

• Dugsiga sare oo seddax sano ah ama<br />

koorsooyinka ardayda oo laba ama<br />

seddax sano ah. Labadabba waxaa<br />

lugusoo gebagebeeyaa imtixaan ardayda.<br />

• Dugsiga sare, hf, oo laba sano ah.<br />

• Dugsiga sare ee xirfadaha, oo qaata<br />

labo ama seddax sano.Waana dugsiga<br />

sare ee farsamada, (htx), iyo dugsiga<br />

sare ee ganacsiga, (hhx). Waxa ku<br />

siinayaan ictiraaf xirfad suuqa shaqada<br />

iyo in aad tacliin sare usii gudubto<br />

intaba.<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Waxbarashooyinka xirfadaha iyo<br />

dhallinyarada<br />

Koorsooyinka iyo waxbarashooyinka dhalinyarada<br />

badan waxaa codsan kara<br />

dhallinyarada, ku guuleysatay imtixaanka<br />

fasalka 9aad ama 10aad iyo dadka waaweyn<br />

intaba.


76<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Waxbarashooyinka<br />

xirfadaha ee<br />

seddax-afar sano ah<br />

Waxay kala dooran karaan ku dhowaad<br />

boqol waxbarashooyin xirfadeed oo kala<br />

duwan, kuwaasoo qaadanaya seddex-afar<br />

sanno. Waxayna ka kooban yihiin duruusta<br />

iskuulka iyo tababar loo tago<br />

shirkado.Waxaynu ku siineeysa gelitaanka<br />

shaqooyin badan ee dhinacyada ganacsiga<br />

iyo xafiisyada, lacagaha, dhismaha- iyo<br />

dismaha yar yar, birta iyo biraha kale,<br />

maadada naqshadeynta, gaadiidka iyo<br />

wax-soo-saarka beeraha.<br />

Weydii lataliyaha waxbarashada<br />

Iskuullada iyo goobaha waxbarashada oo dhan waxaa jooga lataliyaal<br />

waxbarashada, oo talo kaa siin kara tacliinta ugu haboon ee baahidaada<br />

dabooleysa.<br />

Waxbarashooyinka<br />

bulshada iyo<br />

caafimaadka ee labada<br />

sano ah<br />

Waxaa sidoo kale la dooran karaa waxbarashada<br />

caafimaadka iyo bulshada oo<br />

laba sano ah.Waxay fursad kuu siineysaa<br />

shaqooyinka sida kalkaaliyaha caafimaadka<br />

iyo bulshada ama adeegaha caafimaadka<br />

iyo bulshada<br />

Iskuullada<br />

wax-soo-saarka<br />

Qofku waa inuu isagu<br />

soo helaa goob<br />

tababar<br />

Dhallinyarada ka yar 25 sanno waxay geli<br />

karaan iskuullada tira ka badan boqol<br />

wax-soo-saarka ah, ee dalko dhan ku<br />

yaaliin. Halkaasoo duruusta ay ku lamaansan<br />

tahay soo saaridda alaabooyin kala<br />

duwan.<br />

Tababar (leylin) (Praktik)<br />

Waxbarashooyin dhallinyarada oo badan<br />

waxay isugu jiraan duruus afka ah iyo<br />

tababar lugu goob shaqo lugu sameynayo.<br />

Qofku waa in uu isagu soo helaa goob<br />

tababar oo la aqoonsan yahay, iyo inkastoo<br />

ay taasssssi adagtahay. Dhallinyaro badan<br />

la kulma hungoobid isdaba jooga, markay<br />

isku dayaan iney helaan goob tababar<br />

shaqo.<br />

Haddii qofku soo waayo goob tababar<br />

shaqo muddada hore ee iskuulka kadib,<br />

iskuulka ayuu tababar ku qaadan karaa.<br />

Waxayna isugu jirtaa barashada qalabka<br />

ee iskuulka iyo tababar caadiya ee goob<br />

tababar shaqo.<br />

Haddaba weli qofku waa inuu goob<br />

tababar shaqo helaa, lakinse waqtigiisa<br />

kala bar ayuu ka qaadanaya.<br />

Inta qofku uu tababarka ku jiro, wuxuu<br />

qaadanayaa mushaarka tababarka.<br />

Mushaarkaase wuu ka sarreyaa kan<br />

kaalmada qaranka ee waxbarashada<br />

(SU), kana hooseysa mushaar rasmiya.<br />

Tababarka iskuulka<br />

Mushaarka tababarka


Tacliinta sare<br />

77<br />

Cadadka iyo<br />

shuruudaha gelidda<br />

Markuu qofku dugsiyadda sare soo xusnay<br />

dhameeyo, waxbarasha sare ayuu sii<br />

wadan karaa. Seddax nooc ayeyna u qeybsan<br />

tahay:<br />

• waxbarashooyinka sare ee gaaban oo<br />

laba sano ah. Wuxuuna qofku tusaale<br />

ahaan noqon karaa sheybaariiste, dhaqaale<br />

yahan ganacsiga, koronto yaqaan<br />

ama farsama yaqaan makiinadaha.<br />

• Waxbarashooyinka dhexe ee qaadanaya<br />

seddax ilaa afar sano. Kuwaasoo<br />

qofku uu noqon karo tusaale ahaan<br />

macallin, macallinka xanaanada, kalkaaliye<br />

isbitaal ama lataliya bulshada.<br />

• Kuwa mudda dheer qaata, ee loogu<br />

qaata jaamacadaha ama kuwa la<br />

siman. Halkaana wuxuu qofku uu noqon<br />

karaa tusaale ahaan dhakhtar,<br />

dhakhtarka ilkaha, injineer ama macallin<br />

dugsi sare. Waxbarashooyinka<br />

jaamacadaha waxaa lugu sii darsan<br />

karaa tacliinta Ph.d, taasoo qofka<br />

mushaar la siinayo, iyo kunna shaqeynayo<br />

cilmi baaris iyo inu waxbaro u<br />

dhawaan muddo seddax sanno ah.<br />

Isku qorida waxbarashada<br />

Wasaarada waxbarashada aya sannad<br />

waliba go’aamisa, intay arday aya isku<br />

qori karto waxbarashooyink kala duwan.<br />

Intaasi waxa sii dheer in ey goob<br />

waxbarasho kasto leedahay sharuudooyin<br />

lagu xiraayo ardayga soo gelitaankiisa.<br />

Shuruuduhu waxay ku saleysnaan<br />

karaan darajooyinka imtixaanaadk dugsiga<br />

sare, iyo wixii aad hore usoo qaban<br />

jirtay. Halkaanna waxaa dowr ka ciyaaraya<br />

tusaale ahaan waaya-aragnimo shaqo,<br />

safarro iyo waxbarasho hore.<br />

Waxbarashooyinka qaar kood ayaa imtixaan<br />

loo galaa. Waxayna caadi ahaan<br />

khuseysaa wax-barashooyinka maadooyinka<br />

wax ku oolka ah ama farsamada<br />

sida jilidda, sameynta filimada, joornaaliiste<br />

iyo naq-shadeeye.<br />

La kulan waxbarashada iyo ardada kale<br />

Jaamacadaha iyo machadyada sare waxbarashada badankood waxay<br />

duruusta ku bilaabaan abaabul soo dhoweyn ah (rus-arrangement).<br />

Halkaana ardada cusub ayaa waxbarashada loogusoo bandhigaa<br />

iskuna bartaan, ayadoo la adeegsanaayo muxaadaro jeedin, doodo<br />

iyo xaflad isugu-imaatin. Waxaana inta badan abaabulka kamida, in<br />

dhowr maalmood duurka lugu maqnaado (hyttetur).<br />

Guddi iyo xiriirro<br />

Dhamaan goobaha waxbarashada waxay<br />

ardadu isku abaabule karaan guddiyo,<br />

guddiga nooca xirfadda la xiriira, guddiga<br />

waxbarashada ama guddiga ardada.<br />

Gudiyadaasi waxay qabanayaan si balaaran<br />

danaha ardayda, waxayna cod ka<br />

dhiibanayaan waxbarashada waxay xambaarsan<br />

tahay iyo tayadeedaba. Qof<br />

kastaa wuxuu leeyahay fursadda inuu<br />

saameyn ku yeesho qaabka waxbarashada<br />

haddii isu sharaxo guddiga ardada.<br />

Machadyada sare intooda badan waxay<br />

ka jira gudiyo isbeersaday, oo qabanaayo<br />

danaha kooxaha kala duwan.<br />

Imtixaanka gelitaanka<br />

Cid kastaa waa<br />

saameyn kartaa<br />

nuxurka waxbarashada<br />

Urur bulshadeedyo<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA


78 Nidaamka waxbarashada deenishka<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

WAAJIB WAXBARASHO WAXBARASHADA DADKA WAAWEYN<br />

Da’da<br />

28<br />

27<br />

26<br />

25<br />

24<br />

23<br />

22<br />

21<br />

20<br />

19<br />

18<br />

17<br />

16<br />

15<br />

14<br />

13<br />

12<br />

11<br />

10<br />

9<br />

8<br />

7<br />

6<br />

Sanad dugsiyeed<br />

19<br />

18<br />

17<br />

16<br />

15<br />

14<br />

13<br />

12<br />

11<br />

10<br />

10<br />

9<br />

8<br />

7<br />

6<br />

5<br />

4<br />

3<br />

2<br />

1<br />

0<br />

Waxbarashooyinka<br />

sare ee<br />

gaagaaban<br />

g<br />

Waxbarashooyinka<br />

sare ee<br />

dhexe<br />

Waxbarashooyinka dugsiyada sare<br />

Iskuulka aasaasiga ah<br />

Fasalka xanaanada carruurta<br />

Waxbarashooyinka<br />

sare ee<br />

dhaadheer<br />

ph.d.<br />

Waxbarashooyinka<br />

xirfadaha iyo<br />

dhallinyarada<br />

Da’ dugsiyeedyada kor ku xusan waa kudayasho<br />

Xigasho: Buugga ku saabsan <strong>Danmark</strong>, <strong>Danmark</strong>s Nationalleksikon A/S iyo qorayaasha, 2001.


Fursadaha<br />

dhaqdhaqaaqa<br />

Guddiyada iyo ururrada<br />

faraha badan<br />

ee ka jira machadyada<br />

sare waxbarashada<br />

waxay aradada<br />

siiyaan saaxad ballaaran<br />

oo fursadaha<br />

dhaqdhaqaaq ah –<br />

iyo fursado wanaagsan<br />

oo ay ardada<br />

kale isku bartaan.<br />

Goob kasta oo<br />

waxbarasho waxay<br />

leedahay caadooyin<br />

u gaara oo ciyaaro<br />

iyo xaflado ah – iyo<br />

bii’ad waxbarasho<br />

oo u gooniya.<br />

Ardadu ayaga ayey<br />

aad ugu xiran tahay<br />

sidii ay saameyn ugu<br />

yeelan lahaayeen<br />

nolosha goobta<br />

waxbarashada.


80<br />

Kaalmada Waxbarashada Qaranka (SU)<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Saacidaad dhaqaale ee<br />

lugu noolaado<br />

Saacidaad, amaah iyo<br />

shaqo<br />

Waxbarida ee waxbarassshooyinka intooda<br />

badan waa lacag la’aan. Hase<br />

yeeshee ardadu waxay u baahan yihiin<br />

lacag ay ku noolaadaan – tusaale ahaan<br />

waxay buugta ku iibsadaan. Sidaa<br />

darteed wuxuu qaranku u fidiyaa kaalma<br />

dhaqaale ardayda, dhigata tacliin la<br />

aqoonsan yahay iyo xaqna usiineysa in la<br />

saacido.<br />

Qofka waxuu helli karaa Saacidaadda<br />

Qaranka ee Waxbarashada (SU), oo ah<br />

cadad lacaga oo bil walba ah, oo caadi<br />

ahaan dib loosoo gudeynin. Waxaa jirta<br />

oo kale fursaddo amaaheed, lasoo gudaayo<br />

ayadoo dul saar leh, marka tacliintu<br />

dhamaato.Wax jira dulsaar yar oo khaas<br />

ah loogu talagaley deenta ardaynimadda.<br />

Qaar badan waxay doortaan in ey<br />

iska dhaafa amaahda. Meesha ey deenka<br />

ka qaadan lahayeen waxay shaqeyaan<br />

waqtigooda fasaxa ah, inta ay waxbaranayaan,<br />

si aysan waxbarashada amaah<br />

ugala tegin.


Waxbarashada<br />

dadka waaweyn<br />

Aqoonsiga waxbarashooyinka<br />

dibedda<br />

81<br />

Fursadda in aad<br />

waxbarashada<br />

iskuulka mid kale ku<br />

darsato<br />

Lugusoo<br />

gunaanadayaa<br />

imtixaan<br />

Waxbarashada caadiga ah ee<br />

dadka waaweyn<br />

Waxbarashada guud ee dadka waaweyn<br />

waa fursad loo fidiyey dadka 18 sano ka<br />

weyn. Waxbarashadu kuma jiheysna<br />

xirfad mucayin ah ama farsamo gooniya,<br />

lakinse waxay dadka waaweyn siineysaa<br />

fursad kororsasho ama cusbooneysiin<br />

waxbarashadoodii iskuulka ee maaddooyinka<br />

guud.<br />

Taasuna macnaheeda tahay sida<br />

maadooyinka xisaabta, ingiriiska, seeyniska,<br />

filasafada, cilmi-nafsiga, afk deenishka<br />

oo luqad labaad ahaana, kombiyuutar<br />

iyo barashada cilmiga bulshada.<br />

Waxbarashada waxaa lugusoo gunaanadaa<br />

imtixaan u dhigma fasalka 9aad iyo 10aad<br />

ama kan la mid ah heerka hf. Waxbarashada<br />

waxaa lugu qaataa xarunta waxbarashada<br />

dadka waaweyn (VUC).<br />

Duruusta waxaa la qaataa maalintii<br />

iyo habeenkii intaba, iyo koorsooyinkuna<br />

waxay billowdaan marar badan sanadkiiba.<br />

Markii lasoo koobo, waxay bilaabaneysaa<br />

waqtiga adiga kuugu haboon.<br />

Haddii aad leedahay tacliin kala timid<br />

meel ka baxsan xuduudka <strong>Danmark</strong>,<br />

waxaa dhici karta in la ogaado waxay<br />

tacliintaasi ey tahay, iyo xirfadaada cilmiyeedka<br />

lugu issssticmaali karo <strong>Danmark</strong><br />

– ama in aad u baahan tahay tacliin<br />

aqoon kororsi ah si aad u isticmaasho<br />

tacliintaada.<br />

Haddii aad ku xiran tahay barnaamijka<br />

soo dhoweynta ee kumuunaha ama<br />

barnaamijka kale ee tababarka shaqada,<br />

waxaad weeydii kartaa tallo qofka<br />

kiiskaaga qaabilsan ee kumuunaha.<br />

Xarunta Qiimeynta waxbarashooyinka<br />

Dibedda (CVUU) waa xarunta dhexe ee<br />

<strong>Danmark</strong>, halkaasoo aad la xiriiri karto,<br />

haddii aad qiimeyn u dooneyso waxbarashadaada,<br />

marka loo eego nidaamka<br />

tacliinta deenishka iyo suuqa shaqada.<br />

Tacliintaada ma ku<br />

isticmaali kartaa<br />

<strong>Danmark</strong><br />

Kaalmada qiimeynta<br />

waxbarashooyinka<br />

dibedda<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA


82 Luqadda deenishka ee ajaanibta<br />

waaweyn<br />

ISKUULKA IYO WAXBARASHADA<br />

Baridda deenishka ee<br />

dhamaan dadka<br />

waaweyn ee dhalasho<br />

ajnabi heysta<br />

Dhamaan dadka ajaanibta ah, kana<br />

weyn18 sano, sharcina ku leh <strong>Danmark</strong>,<br />

waxaa loo fidiyaa barashada deenishka<br />

iyo arrimaha bulshada deenishka oo lacag<br />

la’aan ah.<br />

Waxbarashada waxaa lugusoo gunaanadaa<br />

imtixaan, kaasoo loo isticmaali karo<br />

tusaale ahaan, haddii qofku waxbarasho<br />

bilaabayo. Sidoo kale hadaynan aysan<br />

jirin sababo khaas ah – loo baahanyahay<br />

in aad imtixaanka ku gudubto, haddii aad<br />

dooneyso in aad hesho sharciga abadiyada<br />

ama dhalashada deenishka.<br />

Haddii oo qofka ka qeyb qaadanaayo<br />

barnaamijka soo dhoweynta ajaanibta<br />

cusub, waa khasab in uu kumuunuhu<br />

kooraska kuu fidiyaa ugu dambeyntii bil<br />

kadib marka uu usoo guuro kumuunaha.<br />

Duruusta runtii waxaa loo qaadan karaa<br />

qaabab badan oo kala duwan – kali kali,<br />

kooxo waaweyn ama yar yar, xarunta<br />

luqadda ee kumuunaha, iskuul xirfadeed<br />

ama xarun shirkadeed – oo laga yaabo in<br />

lugu siyaadiyo duruus aqoon dirsad ah.<br />

Waajibka ka qeybqaadashada<br />

barashada deenishka<br />

Haddii uusan qofku marka uu <strong>Danmark</strong><br />

yimaado kadib dhakhsa shaqo helin,<br />

wuxuu u baahnaan doonaa inuu kaalma<br />

dhaqaale ka helo bulshada deenishka –<br />

lacagta soo dhoweynta. Shardiga<br />

qaadashada lacagta soo dhoweyntu waa,<br />

in qofku uu si firfircoon uga qeyb galaa<br />

barashada deenishka iyo fursadaha<br />

tababarka shaqo, iyo waana inuu diyaar u<br />

yahay suuqa shaqada, si uu shaqadii uu la<br />

kulmo deg deg ugu qaato, markii oo hello<br />

fursad. Iskuulku sababtiise darteed soo<br />

xaadiridda dadka wuu diiwaan geliyaa,<br />

iyo waxaana waajib ka saaran yahay in<br />

uu kumuunaha ku wargeliyo qofkii<br />

iskuulka imaanin. Maqnaasho aan<br />

cudurdaar laheyn waxay keeni kartaa, in<br />

kumuunuhu qofka ka dhimo amaba ka<br />

joojiyo caawinaanta dhaqaale.<br />

Saacidaadda dhaqaale<br />

waa lasoo dhimi karaa


Deenishku waa albaabka bulshada<br />

Deenishku waa albaabka waxbarashada, shaqada iyo wadajir bulsho.<br />

Waana muhiim sidoo kale in aad deenishka barato, si aad u fahamto<br />

xuquuqdaada iyo waajibaadka bulshada deenishka. Aqoon la’aanta<br />

sharcigu kaa saamixi maayo in aad raacdo ama ilaaliso. Sharciyada<br />

amaanka ee aad la kulanto maalin walba, sidoo kale waxay sida<br />

badan ku qoran yihiin af deenish.<br />

Markii dhexgalkaaga deenishku sii kordhaba, waxaa kuusii fududaanaaya<br />

fahamka luqadda. Haddaba dhexgal deenishka – tusaale<br />

ahaan iskuulka habeenkii, xarakaadyada jimicsiga ama munaasabad<br />

waqtiyada fasaxa ah oo kale. Ama waxaad ku biiri kartaa ururro<br />

maxalliya ama guddiyada waalidiinta.<br />

Meela badan oo maxalliya waxaad ka heli kartaa ka caawinta duruusta<br />

iyo saacidaadda barashada deenishka oo kooxo tabaruca ay ku<br />

bixinayaan tusaale ahaan Heyadda Qaxootiga deenishka.


8 SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA


Nolosha shaqaalanimada ee <strong>Danmark</strong><br />

85<br />

Shaqo heysashadu<br />

waxay leedahay qiima<br />

weyn<br />

Intooda badan waxay<br />

xiriir la leeyihiin suuqa<br />

shaqada<br />

In aad heysato shaqo waxay ku siineysaa<br />

isku kalsooni iyo in lugu qadariyo intaba,<br />

waayoo waxay qofka u keeneysaa inuu<br />

naftiisa iyo qoyskiisaba biisho, sidoo<br />

kalana waxay qofka u keeneysaa inuu<br />

gacan siiyo wadajirka.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay dadka ugu badan ee<br />

da’da shaqadu ku xiran yihiin suuqa<br />

shaqada. Waxayna khuseysaa rag iyo<br />

dumar intaba, oo ilaa heer ay tira isku<br />

mid ahi ku jiraan suuqa shaqada.<br />

<strong>Dadka</strong> intooda waxay u shaqeeyaan dad<br />

kale – shirkado biribaatiya ama shirkado<br />

dowliya –ayagoo mushaar qaata.Waxaase<br />

jira dad kale oo badan, oo ganacsato<br />

madax banaan ah, oo ah dukaan, maqaayad,<br />

shirkad ama beero u gooniya.<br />

Suuqa shaqada deenishku waa mid aad<br />

takhasus u leh. Sidaa darteed waxaa la<br />

raadiyaa khibrado iyo aqoon ku haboon<br />

suuqa shaqada. Waxayna khuseysaa,<br />

ayadoo aan loo eegin inuu qofku ka<br />

shaqeynaayo nadaafad, wershed, injineernimo,<br />

ama guryaha xanaanada waayeellada.<br />

Sidoo kalena waxay khuseysaa<br />

haddii qofku maamulaayo dukaan ama<br />

shirkad uu leeyahay.<br />

In aad ka bilaawdo ka faa’iideysiga fursad<br />

waxbarasho ama aad isku daydo in aad<br />

suuqa shaqada toos u gasho waxay ku<br />

xiran tahay, waxa aad hore u taqaan.<br />

Haba yaraatee haddii aadan wax tacliina<br />

laheyn, waxaa laga yaabaa in arrinta ugu<br />

macquulsani tahay in aad ku bilaawdo<br />

shaqada gacanta – ayadoo laga yaabo in<br />

aad koorsooyin gaagaaban qaadato, oo<br />

kuu sahlaya fulinta shaqadaa.<br />

Suuqa shaqada ee<br />

khibradaha gaarka ah<br />

Maxaad hore u<br />

awoodda<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

Shaqada <strong>Danmark</strong>.<br />

Heerka suuqa shaqada ee dadka u dhexeeya<br />

16-66 sano, ee 1. janaayo 2001:<br />

Cadadka oo tiro dhan ah Percent<br />

Inta shaqeysa 2.681.438 75 %<br />

Inta aan shaqeyn 118.520 3 %<br />

Ka baxsan cududda shaqaale 798.346 22 %<br />

Wadar 3.598.304 100 %<br />

Xigasho: <strong>Danmark</strong>s statistik<br />

Shaqada ugu horreysa laga yaabee<br />

ineysan noqon mid mushaar fiican leh.<br />

Waxaana sidoo kale laga yaabaa ineysan<br />

kamid noqon shaqooyinka aad aqoonta u<br />

laheyd ama aad si aada u dooneysay in<br />

aad ka shaqeyso. Laakiin waxay ku siin<br />

kartaa aqoontii suuqa shaqada ee kuu<br />

furi laheyn albaabka shaqo wanaagsan.<br />

Yeelo aqoonta suuqa<br />

shaqada<br />

22%<br />

3% 75%<br />

Shaqaalaha<br />

Shaqa laawayaasha<br />

Ka baxsan cududda shaqaalaha<br />

Qeybaha ku saabsan barnaamijka soo<br />

dhoweynta deganayaasha cusub iyo iskuul<br />

iyo waxbarasho ayaad ka akhrisan kartaa<br />

wixii dheeraada ee ku saabsan sidii aad u<br />

kobcin laheyd cilmigaaga, tusaale ahaan<br />

adoo adeegsanaya waxbarasho ama tababar<br />

shirkadeed.


86<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

Dad badan ayaa<br />

shaqooyinka doonaya<br />

Baahida loo qabo<br />

cudud shaqaale oo<br />

shaqada kabixi kara<br />

Cidina shaqo iskuma hubto. Markii aad<br />

ku dhaqaaqdo in aad codsatana waxaad<br />

ogaan doontaa in dad badani halka shaqo<br />

wada codsanayaan. Si gaara ayeyna u<br />

adag tahay, haddi qofku uusan aqoon<br />

laheyn, iyo haddii qofku uusan af deenish<br />

ku hadleyn.<br />

Shaqa la’aantu <strong>Danmark</strong> aad ayey ugu<br />

badan tahay dadka ajaanibta ah dhexdooda<br />

– xatta in kastoo shaqa la’aanta<br />

guud ey <strong>Danmark</strong> hoos ugusii dheceyso<br />

laga bilaabo qiyaastii 10% 1990meeyadii<br />

ilaa 5% sanadkii 2001. Hoos u dhacaas<br />

wuxuu keenay waaxo farabadan looga<br />

baahan yahay cudud shaqaale oo wax<br />

taqaan. Deganayaasha ajaanibta ah, ee ku<br />

hadla afka deenishka isla markaana<br />

tacliinta leh, aad ayaa sidaa darteed weli<br />

loo daneeyaa.<br />

Nooca suuqa shaqada<br />

deenishka<br />

Waajibka nabadda ee<br />

muddada heshiiska<br />

Suuqa shaqada deenishka<br />

<strong>Danmark</strong> waxay shaqaalaha iyo shaqabixiyaashu<br />

isla gaaraan heshiisyo madax<br />

banaan oo ku saabsan tusaale ahaan<br />

mushaarka, waqtiga shaqada, waxbarasho<br />

iyo sharciyada la xiriira rukhseynta.<br />

Marka loo eego dalal kale oo badan<br />

<strong>Danmark</strong> kama jirin dhaqanka ah in sharciyo<br />

laga soo saaro arrimahaas. Sidaa<br />

darteed ayaa laga hadlaa "nidaamka<br />

suuqa shaqada deenishka".<br />

Dowladdu mar dhifa ayey faraha la<br />

gashaa wada xaajoodyada suuqa shaqada.<br />

Marka heshiis labada ay isku<br />

raacaan, waajib nabadeed ayaa ka jira<br />

suuqa shaqada deenishka. Waxaa laga<br />

wadaa, in aan shaqa joojin iyo irid<br />

kaxirasho midna aan la sameyn karin<br />

muddada uu heshiisku khuseeyo.<br />

Waqtiga hadda la joogo waxaa u taalla<br />

suuqa shaqada deenishka, in waqti shaqo<br />

oo buuxaa yahay asbuucii 37 saacadood<br />

iyo fasax 5 asbuuca oo mushaar leh.<br />

Ragga iyo dumarka intuba waxay xaq u<br />

leeyihiin fasax dhalmo. Waxaa jira<br />

sharciyo adag oo la xiriira bii’ada shaqada<br />

iyo amaanka. Carruurta da’doodu 13<br />

sano ka yar tahayna waa ineysan guriga<br />

dibeddiisa ka shaqeyn.<br />

Suuqa shaqada ee<br />

nidaamsan


87<br />

Inta ugu badan waxay<br />

ka tirsan yihiin urur<br />

shaqaale<br />

Xaalado hubban oo<br />

habeysan<br />

Ururrada shaqaalaha<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa ka jira dhaqan fog oo<br />

ah, in shaqaaluhu ay xubin ka yihiin urur<br />

shaqaale. Ururrada shaqaaluhu waxay u<br />

adeegaan danaha xubnaha ee ku wajahan<br />

shaqabixiyaasha, waxayna u sugaan<br />

mushaar iyo xaalado shaqo oo macquul<br />

ah.<br />

Sidoo kale shaqabixiyaashuna si aad ah<br />

ayey ugu mideysan yihiin xiriirro shaqabixiyaal.<br />

Shaqabixiyaasha intooda<br />

badan waa doonayaan iney la shaqeeyaan<br />

ururrada shaqaalaha. Waxayna u arkaan<br />

faa’iido, in shaqaaluhu qanacsan yihiin oo<br />

ay ku kalsoon yihiin goobta shaqada. Isla<br />

markaana waxay shaqabixiyaasha u<br />

sugeysaa in xaaladdu degan tahay, marka<br />

loo eego tusaale ahaan mushaar koror,<br />

shaqa joojin iyo waqtiga shaqada.<br />

Haddii aad shaqa beesho<br />

Haddii aad shaqa beeshso, marka aad gashay<br />

ceymiska shaqa la’aanta kadib, waa in aad:<br />

• La xiriirto xafiiska shaqada (AF)<br />

ee xaafadda aad degan tahay.<br />

• Halkaa shaqa laawe ahaan ayaa luguu<br />

diiwaan gelinayaa, kaarka lacagta maalinlaha ah (dagpengekort)<br />

ayaana lugu siinayaa, kaasoo aad u isticmaaleysid in a-kaasuhu<br />

ku siiyo lacagta maalinlaha ah.<br />

• Waa in aad diyaar u tahay suuqa shaqada.Taasoo loola jeedo in<br />

aad digniin maalina gudaheed shaqo aqbasho, haddii fursadda<br />

aad hesho.<br />

• Waa in aad adigu ku dadaasho in aad shaqa hesho, inta aad<br />

qaadatid lacagta maalinlaha ah.<br />

• Haddii aysan kuu hirgelin, waa in xafiiska shaqadu ku dadaalaa<br />

inuu kuu fidiyo tababar, halkaasoo aad aqoon kororsan karto<br />

ayadoo la adeegsanaayo koorsooyin ama tababar shirkadeed.<br />

tahay urur shaqaale waa in aad dhiibto<br />

lacagta xubinnimada ururka shaqaalaha.<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

Xorriyadda ururnimada<br />

<strong>Danmark</strong> xoriyad xagga urur sameysashada<br />

ayaa ka jirta. Sidaa darteed shaqabixiyuhu<br />

uma diidi karo qofku inuu<br />

urur shaqaale ku biiro.Taas caksigeedana<br />

dadka aad wadashaqeysaan kuguma xiri<br />

karaan xubin ka tahay. Goobaha shaqada<br />

intooda badan waxay dadka aad wada<br />

shaqeysaan hase yeeshee rejeynayaan in<br />

aad xubin ka tahay ururka shaqaalaha ee<br />

heshiiska kula jira shaqabixiyaha.Waayoo<br />

waxay ka baqayaan in aan la sugi kareyn<br />

mushaar iyo xaalado shaqo macquul ah.<br />

Ururkee shaqaale ayaad ku biireysaa<br />

waxay ku xiran tahay ururka ururiya koox<br />

xirfadeedkaaga. Haddii aad xubin ka<br />

Ceymiska shaqa la’aanta<br />

Marka aad shaqo bilaawdo waxaa wanaagsan<br />

in aad iska diiwaan geliso sanduuqa<br />

shaqa la’aanta*.Waxay fursad kuu<br />

siineysaa in aad hesho kaalmo iyo saacidaad<br />

dhaqaale – lacagta shaqa la’aanta<br />

maalinlahaa* – haddii aad shaqa beesho.<br />

Qarashka xubinnimada ururka shaqaalaha<br />

iyo sidoo kale lacagta xubinnimada<br />

sanduuqa shaqa la’aanta labadaba waxaa<br />

laga jaran karaa canshuurta.<br />

Waa in qofku sanduuqa shaqaalaha xubin<br />

ka ahaado hal sano, inta uusan xaq ugu<br />

yeelan karo lacagta maalinlahaa haddii<br />

uu shaqa beelo.


88<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

Goobta shaqadu dowr<br />

dhextaal ah ayey uga<br />

ciyaartaa dadka<br />

intooda badan<br />

Nolosha goobta shaqada<br />

Farqi weyn ayaa u dhexeeya goobaha<br />

shaqada ee <strong>Danmark</strong>. Laakiin waxay<br />

kawada siman yihiin, iney dowr dhextaala<br />

ka dheelaan nolosha dadka intooda<br />

badan. Shaqo nololeed wanaagsan,<br />

asxaab fiican iyo xaaladda shaqada oo<br />

wacan ayaa kamida gaaridda nolol tayo<br />

sare leh.<br />

Xafladaha iyo khamriga ee goobta shaqada<br />

Goobaha shaqada intooda badan xilliga shaqada khamri luguma cabi<br />

karo. Laakiin abaabullada ijtimaaciga ah ee kala duwan ee lugu<br />

qabto goobta shaqada – xilliga shaqada kadib – waxaa marar badan<br />

lugu cabaa khamri.<br />

Waxaa kamida xafladda gebegebada yuulka ee sanad walba, halkaasoo<br />

qofku quraacda dusheeda ku yiraahdo asxaabtiisa yuul iyo sanad<br />

wacan. Waxaa kamida safarro gaaban iyo xaflado. Meelaha qaarna<br />

waxaa weli caada ah la cabo "biirka waqtiga xiritaanka" ee jimcaha<br />

marka waqtiga shaqadu dhamaado.<br />

Si heer sare ah ayey masuuliyadda<br />

shaqaalaha u tahay iney goobta shaqada<br />

ka dhigtaan meel joogitaan ku habboon.<br />

Halkaana la joogidda asxaabtu waxay ka<br />

tahay qeyb muhiima.<br />

Dhibaatooyinka goobta shaqada<br />

Waxaa goobta shaqada ka abuurmi kara<br />

dhibaatooyin kala duwan. Waxaa ka jiri<br />

kara xaalado xagga caafimaadka iyo<br />

amaanka ah oo xun. Waxaa ka jiri kara<br />

wadashaqeyn xumo ama – marar dhifa –<br />

xataa rakaato, aflagaado ama henjebaad.<br />

Arrimahaasoo kale dabcan waa inaan loo<br />

dulqaadan.<br />

Goobaha shaqada intooda badan waxay<br />

shaqaaluhu doortaan wakiil shaqaale*,<br />

oo uga wakiila shaqabixiyaha. Wakiilka<br />

shaqaaluhu waa wakiilka ururka shaqaalaha<br />

ee goobta shaqada.<br />

Haddii dhibaata kaa heysato goobta shaqada<br />

ama ey kula tahay in si xun ama<br />

xaq darro luguula dhaqmay, la xiriir<br />

wakiilka shaqaalaha. Kaasina wuxuu<br />

kiiska u bandhigayaa shaqabixiyaha ama<br />

ururka shaqaalaha. Wakiilka shaqaalaha<br />

waxaa laga badbaadiyey in shaqada laga<br />

eryo, wuxuuna sidaa darteed soo dhexgeli<br />

karaa iska horimaadyada dadka kale ku<br />

adag. Haddii aadan laheyn wakiil<br />

shaqaale, waa in aad la xiriirto ururkaaga<br />

shaqaalaha – ama haddii kale toos ula<br />

xiriir madaxda – haddii dhibaato jirto.<br />

Kamid ahaanshaha<br />

asxaabta ee muhiimka ah<br />

Intooda badan wakiil<br />

shaqaale ayey leeyihiin


Helitaanka<br />

shaqada<br />

89<br />

Wakiilka amaanku<br />

wuxuu isha ku haayaa<br />

bii’ada shaqada<br />

Dhaawacyada shaqada<br />

waa in laga warbixiyaa<br />

Gooba shaqo oo badan waxaa sidoo kale<br />

shaqaaluhu doortaan wakiil xagga<br />

amaanka*, oo il gaara ku heynaya bii’ada<br />

shaqada. Wakiilka amaanku waa inuu<br />

sugaa, in shaqaaluhu tusaale ahaan eysan<br />

ku shaqeyn mashiinno khatar ah ama<br />

waxyaabo caafimaadka halis u ah ayagoo<br />

aan gashaneyn qalab ka difaaca oo<br />

sharciyeysan.<br />

Haddii aad ku dhaawacanto goobta<br />

shaqada, waa in wakiilka amaanka ama<br />

shaqabixiyuhu ku dadaalo in dhaawac<br />

shaqo ahaan loogu wargeliyo Waaxda<br />

Kormeerka Shaqada* iyo Waaxda<br />

dhaawacyada Shaqada*. Intaa kadibna<br />

waxaa la qiimeynayaa in aad heli karto<br />

magdhaw.<br />

Midab takoor<br />

Waa mamnuuc in qofka suuqa shaqada<br />

lugu midab takooro sababtoo ah jinsi,<br />

asal, midab, diin, aragti siyaasadeed,<br />

nolosha xagga jinsiga, dal ahaan, bulsho<br />

ahaan, ama meesha uu ka yimid.<br />

Haddii aad xubin ka tahay urur<br />

shaqaale wuu ku saacidi karaa, haddii<br />

mamnuucidda lugu xadgudbo.<br />

Waa adag tahay in aad shaqo hesho,<br />

haddii aadan ku hadleyn xoogaa af deenish<br />

ah. Shardiga aqoonta af deenishka<br />

shaqooyinku isaga mid maahan. Laakiin<br />

xataa shaqooyinka gacanta waxaa<br />

muhiima in qofku fahmi karo tilmaanbixinnada<br />

iyo buugaagta tixraaca.<br />

Inkastoo maanta baahi shaqaale oo xoog<br />

leh ey ka jirto waaxo badan, qaarka afka<br />

deenishka ku hadla ayaa horta ka gelaya<br />

safka shaqada.<br />

Qaar badan oo ajaaniba – xataa kuwa<br />

aadka wax u yaqaan – waxaa dhibaato ka<br />

heysataa xataa iney soo gaaraan wareysiga<br />

shaqaaleynta.Waxaan kaxunahay ineysan<br />

jirin wax la sameyn karo oo aan aheyn in<br />

aad iska codsaheyso, ilaa aad ka hesho<br />

shaqabixiyaha fahmi kara isticmaalina<br />

kara aqoontaada.<br />

Adiga ayeyse kugu xiran tahay in aad<br />

gasho dadaal dheeraada si aad shaqo u<br />

hesho. Waxaana jira jidad badan oo shaqada<br />

loo raadsado:<br />

• Fiiri xayeesiimaha shaqada ee<br />

joornaallada iyo magasiinnada xirfadaha.<br />

• Weydii ama u qor codsiyo aan la weydiisan<br />

goobaha shaqada aad dooneyso<br />

in aad ka shaqeyso.<br />

• Isticmaal xiriiradaada gaarka ah ee<br />

dad kale oo hore ugu jira suuqa shaqada.<br />

• Raadso warbixin iyo kaalmada xafiiska<br />

shaqada.<br />

Shardi ku wajahan<br />

aqoonta afka deenishka<br />

Iska codsahaay<br />

Jidadka badan ee<br />

shaqada loo maro<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA


90<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

• Raadso warbixin iyo talada ururkaaga<br />

shaqada.<br />

• Shaqo ka raadso xafiisyada shaqo<br />

qorista ee biribaatiga ah.<br />

• Internetka ka raadso (internetka waxaad<br />

ka geli kartaa maktabadda).<br />

• Adigu xayeesiin ku qoro joornaalka<br />

ama internetka.<br />

• Ka raadso talabixin kumuunahaaga<br />

ama xafiiska shaqada ee la xiriirta<br />

sidii aad u xoojin laheyd aqoontaada.<br />

Marka lugu shaqaaleeyo, waa in lugu<br />

siiyo kontaraad shaqo.Waxaana ku xusan<br />

warbixin ey kamid yihiin:<br />

• Mushaarka iyo waqtiga shaqada<br />

• Fasaxa<br />

• Xilliyada shaqada lasoo galo<br />

• Digniinta rukhseynta.<br />

Kontaraadda<br />

shaqaaleynta<br />

Codsiga qoraalka ah<br />

Wareysiga shaqada<br />

Codsi iyo wareysiga shaqada<br />

Marar badan waxaa lugu weydiin doonaa<br />

in aad codsi shaqo oo qoraala dirto.<br />

Waxaad markaa saacidaadda qoridda<br />

codsiga ka heli kartaa xafiiska shaqada,<br />

kumuunaha ama ururka shaqaalaha.<br />

Marka luguugu yeero wareysiga shaqada,<br />

in ka badan hal qof ayaa inta badan goob<br />

jooga. Waxay tusaale ahaan noqon<br />

karaan sheefka iyo qof shaqaalaha wakiil<br />

u ah.<br />

Wareysiga dhexdiisa waxay dhab ahaantii<br />

isku dayayaan iney ogaadaan in aad<br />

shaqada ka bixi karto aqoon ahaan – iyo<br />

in aad ku haboon tahay goobta shaqada.<br />

Sidoo kale wareysiga u adeegso in aad si<br />

firfircoon u weydiiso waxyaabaha aad<br />

dooneyso in aad ka ogaato shaqada,<br />

goobta shaqada iyo waxa lagaa sugayo.<br />

Shaqabixiyaashu waxay<br />

xoogga saarayaan:<br />

• Deenish wanaagsan lana fahmaayo, una<br />

dhigma shuruudaha shaqada u dhigan.<br />

• Khibrad shaqo oo dhaxgal ah<br />

• Codsi qoraala oo qeexan aadna loo qurxiyey,<br />

luguna soo lifaaqay "curriculum<br />

vitae" – oo ah sharaxaad kooban ee ku<br />

saabsan tacliintaada, khibraddaada<br />

shaqo, da’daada iyo waxa aad daneyso –<br />

caddeynta aqoontaada.Tusaale ahaan,<br />

koobiga caddeynta imtixaanaadka, shahaaddada<br />

koorsooyinka iyo waraaqaha<br />

warbixinta ah. Codsigu waa inuu sidoo<br />

kale ka hadlaa xiisahaaga waqtiga<br />

fasaxa, oo ay kamid tahay haddii aad ka<br />

qeyb qaadatay shaqo tabaruca.<br />

• Kartida iyo rabitaanka shaqeynta si madax<br />

bannaani ah iyo la shaqeynta dad kale.<br />

• Qaninimada talakeenidda<br />

• Jajabnaan iyo u furnaanta arrimo cusub.


Furashada shirkad ganacsi<br />

91<br />

Shuruuc iyo qawaaniin<br />

farra badan<br />

Bulshada deenishku waxay u baahan<br />

tahay dad leh hal abuur iyo rabitaanka<br />

iney aasaastaan shirkad ey ayagu iska<br />

leeyihiin. Laakiin in shirkad la sameysto<br />

waxay u baahan tahay ka baaraan degid<br />

iyo diyaar garow badan. Waayoo ayadoo<br />

aan loo eegin nooca shirkadda aad<br />

furaneyso, wada jira shuruuc iyo<br />

qawaaniin kala duwan oo lagaa rabo in<br />

aad taqaan oo dhowrto.<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

Shirkadaha waa in laga diiwaan geliyaa<br />

xafiiska canshuuraha ee maxalliga ah.<br />

Waa in si xiriira xisaabaad loogu geeyo<br />

xafiiska canshuuraha. Maqaayaddu waa<br />

iney codsataa shatiga khamriga kushiinkuna<br />

waa inuu soo buuxiyaa shuruudaha<br />

heyadaha caafimaadka u dhigan.<br />

Haddii luguu shaqeeyo, waa in aad u<br />

sameysaa ceymiska dhaawacyada shaqada<br />

iyo ceymiska caafimaadka. Hadafkuna<br />

waa in dadweynaha iyo shaqaalaha laga<br />

difaaco tusaale ahaan nadaafad darro,<br />

shilalka shaqada iyo khiyaanada canshuuraha.<br />

Raadso talo iyo<br />

tusaale inta aadan ku<br />

dhaqaaqin<br />

Inta uusan qofku ku dhqaaqin inuu<br />

shirkad furto, waxaa jira fursado wanaagsan<br />

oo la xiriira in la helo talabixin.<br />

Waxaad tusaale ahaan la xiriiri kartaa<br />

xafiiska shaqooyinka maxalligaa ee<br />

kumuunaha, lataliyaha furashada shirkadaha<br />

ee heerka gobol ah, xafiiska<br />

canshuuraha iyo xafiiska shaqada oo aad<br />

ka heleyso faahfaahin dheeraada. Internetka<br />

ayaad ka heli kartaa faahfaahin ku<br />

saabsan fursadaha talabixineed iyo warbixin<br />

la xiriirta shuruucda, qawaaniinta,<br />

fursadaha maalgelinta iwm.


92 Fursadda tababaridda<br />

qofka aan shaqeyn<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

Tababarka dadka aan<br />

shaqo helin<br />

<strong>Danmark</strong> waxay leedahay "shabakad<br />

amaan" oo aad u horumarsan, oo gacan<br />

ku siisa dadka aan heysan waxay biishaan,<br />

iney kobciyaan aqoontooda kuna<br />

biiraan suuqa shaqada. Inta haddaba<br />

qofku u diyaar yahay suuqa shaqada,<br />

waxaa qofka lasiinayaa caawimaad<br />

dhaqaale oo ah lacagta soo dhoweynta*,<br />

lacagta ceyrta ama lacagta shaqa<br />

la’aanta maalinlaha*.<br />

Nidaamku wuxuu ku dhisan yahay<br />

mabda’a, in dhamaan dadka ey u<br />

suurageleyso, ey ayagu isdebberaan iyo<br />

mabda’a, in waajibaadka iyo xuquuqdu ey<br />

isku xiran yihiin. Haddaba waxaa qofka<br />

ku waajiba inuu raadsado shaqo, aqbalo<br />

shaqada kuna dheganaado. Haddii uusan<br />

qofku isla markiiba shaqo caadiya heli<br />

kareyn, waxaa – si uu u helo saacidaad<br />

dhaqaale – ku waajiba inuu guddoomo<br />

tababarka bulshadu u fidiso. Fidintaa<br />

waxaa ku hoos jirta, in dayacid iyo<br />

waajibka oo aan lagasoo bixin ey keeni<br />

doonaan cunaqabateyn, sida tusaale<br />

ahaan in qofku waayo dhamaan ama qeyb<br />

kamida saacidaadii dhaqaale ee caadi<br />

ahaan uu xaqa u lahaa.<br />

Fursadda tababarka kumuunaha<br />

Kumuunuhu waa inuu tusaale ahaan kuu<br />

fidiyo tababar* ku wajahan shaqo, taasoo<br />

la xiriirta barnaamijka soo dhoweynta<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha cusub. Tan arrinta khuseysa<br />

ka eeg qeybta caawimaadda iyo<br />

talabixinta kumuunaha, bogga 31.<br />

Qofku mar kale caawimaad kumuunaha<br />

waa ka heli karaa, haddii uu weli shaqa<br />

la’aan yahay seddaxda sano ee hore kadib<br />

ee <strong>Danmark</strong>. Sidoo kalana waa heli karaa,<br />

haddii uu shaqa beelo mudda kadib isla<br />

markaana uusan laheyn ceymiska shaqa<br />

la’aanta.<br />

Kumuunuhu waa inuu fidiyaa tababar.<br />

Taasoo laga wado, in qofka tababarka ku<br />

jiraa uu garaadkiisa sii kordhiyo si uu u<br />

bilaabo waxbarasho ama shaqo, tusaale<br />

ahaan ayadoo la adeegsanayo koorsooyin<br />

shaqooyinka xirfadaha la xiriira iyo<br />

tababar shaqo oo shirkad lugu qaadanaayo.<br />

Saacidaadda dhaqaale ee qofku qaadanaayo<br />

inta uu tababarka ku jiro waxaa<br />

shardi u ah in qofku uu firfircooni<br />

dheeraada muujiyo. Haddaba waa inuusan<br />

qofku ka baaqan koorsooyinka iyo<br />

tababarka socda sabab la aqoonsan<br />

yahay – tusale ahaan in qofku jiran yahay.<br />

Haddii qofka shaqo loo fidiyo, inta uu<br />

tababarka ku jiro, waa inuu qaataa. Haddii<br />

kale wuxuu halis u yahay inuu waayo<br />

lacagta soo dhoweynta ama kaalmada<br />

ceyrta oo dhan ama qeyb kamida.<br />

Aqoon kororsi loo<br />

maraayo waxbarasho<br />

ama shaqo<br />

Shardiga dadaalka<br />

dheeraadkaa ah


93<br />

Tababaridda shaqa laawayaasha<br />

ceymiska ku jira<br />

Haddii aad xubin ka tahay sanduuq shaqa<br />

la’aaneed* (eeg qeybta ku saabsan ceymiska<br />

shaqa la’aanta), waxaad adigoo<br />

shuruuda dhowra soo buuxinaaya heli<br />

kartaa in luguu fidiyo tababar iyo kaalma<br />

dhaqaale, haddii aad haddana shaqa<br />

la’aan noqoto. Hadafku waa in aad aqoon<br />

sii kororsato sida ugu dhakhsaha badanna<br />

aad shaqo ugu hesho mar kale.<br />

SHAQADA IYO SUUQA SHAQADA<br />

Farqiga ugu muhiimsan ee u dhexeeya<br />

tababaridda shaqa laawayaasha ceymiska<br />

ku jira iyo kuwa aan ku jirin waa, in<br />

xafiiska shaqadu uu ka masuul yahay ku<br />

ceymiska ku jira, ee eysan kumuunaha<br />

aheyn.


9 DHAQAALAHA IYO ISTICMAALKA


Hagidda dhaqaalaha gaarahaaneed<br />

95<br />

Wax badan oo hagid<br />

u baahan<br />

Xawilaadaha<br />

elektoroonikada ah<br />

Bixinta biilalka si<br />

otomaatig ah<br />

Waxaa jira waxyaabo badan oo lagaa<br />

rabo in aad hagto xagga dhaqaalahaaga<br />

gaarka ah. Dhinac waxaa kusoo gala<br />

mushaar ama dakhli kale. Dhanka kalena<br />

waa in aad dhiibto kiro guri, kuleyl,<br />

koronto, raashin, dhar iyo waxyaabo kale<br />

oo badan. Sidoo kalena waa cashuur ka<br />

bixiso dakhliga aad leedahay.<br />

Koonto ku leh bangiga<br />

Weli lacaga badan oo kala duwan ayaa<br />

elektaroonik ahaan loogu xawilaa koontooyinka<br />

dadka ee bangiga.Waxay khuseysaa<br />

tusaale ahaan bixinta mushaarka,<br />

kaalmada ceyrta, lacagta carruurta iyo<br />

howlgabka. Sidaa darteed dadka intooda<br />

badan koonto bangi ayey leeyihiin.<br />

Waxaad geli kartaa bangi alla kii aad<br />

doonto oo aad ka furan kartaa koonto.<br />

Haddii aad koonto bangiga ku leedahay,<br />

waxaad kula ballami kartaa in biilashaada<br />

otomaatig ahaan loo bixiyo oo toos<br />

looga goosto koontada.<br />

Sidaa darteed waxaad sameysan<br />

kartaa koonto-miisaaniyadeed loogu<br />

talagalay oo kaliya bixinta biilasha. Iyo<br />

Waa in eysan dhalashada deenishka kugu xirin<br />

Heyadaha lacagtu waa in eysan shuruud kaaga dhigin in aad leedahay<br />

dhalashada deenishka, si ey lacag kuu amaahiyaan.<br />

Dukaamadu waa in eysan shuruud kaaga dhigin in aad leedahay<br />

dhalashada deenishka, si aad wax uga kireysato ama aad amaah uga<br />

iibsato. Laakiin waxay kugu xiri karaan in aad leedahay dakhli<br />

joogto ah iyo in aad adarees ku leedahay <strong>Danmark</strong>.<br />

koonto keydsi, halkaasoo luguu saaraayo<br />

dulsaar si aada u sarreeya.<br />

Kaar lacag bixin<br />

Haddii bangigu u arko in dhaqaalahaagu<br />

gaaro, waxaad heli kartaa Dankort*.<br />

Waxaadna u adeegsan kartaa in aad wax<br />

uga gadatid ganacsiyada intooda ugu<br />

badan. Sidoo kalena waa bangiga cidda<br />

qiimeyneysa in lugu siiyo kaarka amaahda.<br />

Ganacsiyo badan ayaa leh nidaam koontooyin.<br />

Ganacsiga oo kaliya ayaana qiimeynaya,<br />

in luguu sameeyn karo kaar koonto<br />

oo aad koonto ku ag yeelato.<br />

Amaahda iyo deynta bangiga<br />

Bangiyada intooda badan way daneynayaan<br />

iney amaah iyo deymo u fidiyaan<br />

macaamishooda.Waxayse u baahan tahay,<br />

in aad leedahay dakhli ilaa heer joogto ah<br />

iyo dhaqaale macquula.<br />

Haddii aad madax bannaan tahay oo aad<br />

leedahay dakhli aan isdaba joog aheyn,<br />

deynta furan ayaa kugu haboon in aad<br />

leedahay. Deynta furani waa heshiis xaq<br />

kuu siinaya in aad lacag kala baxdo<br />

koonto aasaasiya. Waa in aad ka feejignaato<br />

oo kaliya in dulsaarka amaahda<br />

furani uu sarreeyo, iyo in amaahda furan<br />

ay shardi u tahay, in bangigu qiimeynayo<br />

in dhaqaalahaagu ka bixi karo.<br />

Qiimaha sameynta amaahda bangiyadu<br />

waa ku kala duwan yihiin. Badnaanta<br />

dulsaarkuna waxay ku xiran tahay nooca<br />

Dankort<br />

(kaar dukaamada<br />

wax looga iibsado)<br />

Kaarka amaahda iyo<br />

koontada<br />

Shardi ku saabsan<br />

dhaqaale macquul ah<br />

Amaah furan<br />

Baar fursadaha<br />

DHAQAALAHA IYO ISTICMAALKA


96<br />

Kireysashada iyo<br />

amaah ku iibsashada<br />

DHAQAALAHA IYO ISTICMAALKA<br />

Si fiican isaga hubso<br />

Maahan talabixin<br />

madax bannaan<br />

Xisaabiye loogu<br />

talagalay howsha adag<br />

amaahda aad qaadaneyso. Sidaa darteed<br />

waxaa haboon in aad iska baarto halka<br />

ugu jaban ee aad amaahda ka heli karto.<br />

Talabixin dhaqaale<br />

Bangiyada intooda badan waxaad ka heli<br />

kartaa iney kuu fidiyaan talabixin la<br />

xiriirta dhaqaalahaaga. Waxay tusaale<br />

ahaan noqon kartaa in la qorsheeyo<br />

miisaaniyad – ama laysu fiiriryo fursado<br />

amaaheed oo kala duwan. Inta aadan<br />

gelin tusaale ahaan amaah farabadan,<br />

waa in aad sidoo kale si qota dheer<br />

arrinta uga baaraan degtaa.<br />

Inkastoo bangigu sida caadiga ah ku<br />

siinayo talo wanaagsan oo dhab ah,<br />

haddana waa in aad xusuusnaataa<br />

inuusan aheyn talabixiye madax bannaan<br />

– waana shirkad ganacsiya oo gaar<br />

ahaaneed.<br />

Haddii aad leedahay dhaqaale culus, sida<br />

tusaale ahaan in ganacsi kuu furan yahay,<br />

waa in aad xisaabiye la xiriirto.<br />

Ganacsiyo badan ayaa macaamisha u<br />

fidiya iney kireystaan gaar ahaan alaabta<br />

qaaliga ah. Waxay noqon kartaa tusaale<br />

ahaan firinjiteerrada, qaboojiyaasha,<br />

televishinka iyo video.<br />

Qaar kale waxay kuu fidinayaan in aad<br />

alaabta deyn ku iibsato. Caadi ahaanna<br />

waxaad lacagta ku amaahaneysaa dulsaar<br />

go’an. Mararkaana waa in aad ku baraarugsanaato,<br />

in inta badan uu dulsaarku<br />

aad u sarreeyo. Isla markaana waa in aad<br />

bixisaa qarashka adeegga, marka aad<br />

amaahda furaneyso.<br />

Marka aad kireysaneyso ama aad deyn<br />

ku gadaneyso ilaa xad lacaga, waa in aad<br />

saxiixdaa heshiis qeexaya shuruuudaha.<br />

Waana muhiim in aad iska akhriso – ama<br />

luguu sharxo – heshiiska si qota dheer.<br />

Haddii kale waxaad halis u tahay in aad<br />

la kulanto waxyaabo kaa nixiya.<br />

Amaah ku iibsasho<br />

Kontaraadda si qota<br />

dheer u akhri<br />

Haddii kontaraadda la jebiyo<br />

Haddii qofku uusan bixin dulsaarka iyo raatada amaahdiisa, waxaa<br />

dhici karta in loo diiwaan geliyo inuu yahay qof aan deynta iska<br />

bixin. Markaana wax lagaa kireyn maayo amaahna wax kuma iibsan<br />

kareysid mar kale – ha ahaato dukaanka aad deynta ka qabtay ama<br />

meela kale.<br />

Qofku haddii uu dalka ka tago isagoo aan amaahda weli iska bixin,<br />

waxaa lacagtaa looga heli karaa ayadoo loo adeegsanaayo shirkado<br />

maxalliya oo lacagta kasoo uruuriya halka uu qofku degay, kuwaasoo<br />

shirkadaha deenishka ay isla shaqeeyaan.


Ceymisyada<br />

Xuquuqda<br />

isticmaalayaasha<br />

97<br />

Ceymisyo gaar<br />

ahaaneed<br />

Naftaada iyo qoyskaaga waad difaaci<br />

kartaa adigoo kaashana ceymis gaar<br />

ahaaneed.<br />

Haddii tusaale ahaan lugu xado, haddii<br />

hantidaada dhaawac gaaro, ama aad<br />

shil gasho, oo markaa aad shaqeysan<br />

kareyn – markaa waxaad heli kareysaa<br />

magdhaw u dhigma khasaaraha, haddii<br />

aad ceymis ku jirto.<br />

Kan ugu muhiimsani waa ceymiska<br />

masuuliyadda.Wuxuuna daboolaya dhaawacyada<br />

aad u geysato dad kale ama hanti.<br />

Isticmaale ahaan waxaad leedahay xuquuq<br />

kaa diffaaceysa in lugu khiyaano.<br />

Waxaad tusaale ahaan xaq u leedahay in<br />

lagaa beddelo ama luguu dayactiro alaabta<br />

dhaawacantay (ama jabtay) – ama<br />

aan u qalmin sidii uu gaduhu ku ballan<br />

qaaday. Waana in aad kaliya la xiriirtaa<br />

gadaha ugu dambeyn 24 bilood kadib<br />

marka aad iibsatay.Waana in aad keentaa<br />

Ka dacwoosho<br />

24 bilood gudahooda<br />

DHAQAALAHA IYO ISTICMAALKA<br />

Doorasho adag<br />

Waxaa jira shirkado ceymis oo badan iyo<br />

noocya badan oo ceymis ah.Waana kuwa<br />

sida ceymisyada nafta iyo shilalka iyo<br />

masuuliyadda, ceymisyada qoyska, jirrada<br />

iyo baabuurta.<br />

Shirkaduhu waxay leeyihiin qiimo iyo<br />

shuruudo kala duwan, taasoo noqon karta<br />

wax aan la fahmi karin. Mana ahan mar<br />

walba, in tusaale ahaan ceymiska ugu<br />

qaalisani uu yahay kan ugu fiican.<br />

Waa in aad ka fekerto tusaale ahaan<br />

noocyada adeega ceymiska ee aad u baahan<br />

tahay, xadiga uu daboolayaa inta uu la<br />

ekaanaayo iyo qarashka khasaaraha ee aad<br />

adigu iska bixineyso inta uu la ekaanaayo.<br />

Ceymisyo sharcigu<br />

waajib kaaga dhigayo<br />

Ceymisyada qaar waxaa kugu waajiba in<br />

aad leedahay.Waa in aad leedahay ceymiska<br />

dabka, haddii aad dhismo guri leedahay.<br />

Waana in aad ku jirto ceymiska masuuliyadda,<br />

haddii aad leedahay ey, baabuur,<br />

mooto ama mootasheellaro. Ceymisyada<br />

masuuliyaddu waxay daboolayaan dhaawacyada<br />

dad kale ee aan adiga aheyn.


98 Nidaamka<br />

canshuuraha<br />

deenishka<br />

DHAQAALAHA IYO ISTICMAALKA<br />

Haddii aad ka noqoto<br />

Caddeyn iyo<br />

calaameyn<br />

rasiidkii. Sidoo kalena waa in aad soo<br />

caddeysaa, in aadan adigu khaladka<br />

laheyn.<br />

Xaq uma lihid in lagaa beddelo alaab aad<br />

ka shallayneyso, in aad iibsatay. Hase<br />

yeeshee taasi dukaamo badan ayey<br />

suuragal ka tahay. Meelaha qaar lacagtaada<br />

ayaa luguu celin karaa. Qaar kalena<br />

waxay ku siinayaan caddeyn iney lacagtaa<br />

kaa hayaan ama fursadda in aad alaabta<br />

wax kale dukaanka uga beddelato.<br />

Waxaad xaq u leedahay in luguu sheego<br />

waxyaabaha uu ka kooban yihiin cuntooyinka<br />

aad iibsaneyso, goormaa lasoo<br />

saaray, iyo goormeyse dhacayaan. Waxaa<br />

jira nidaamyo badan oo kala duwan kuna<br />

saabsan calaameynta iyo kontaroolidda<br />

cuntooyinka.Waxay tusaale ahaan noqon<br />

kartaa damaanadda, in sheyga loosoo<br />

saaray qaab dabiici ah, ama in laga<br />

baaray waxyaabaha xasaasiyada keena.<br />

Fursadaha dacwadda<br />

Haddii ay kula tahay in dukaanku, gaduhu<br />

ama farsamayaqaanku uusan si xaqa kuula<br />

dhaqmin, marka aad ka dacwootay<br />

alaabtooda, waxaad u dacwoon kartaa<br />

guddiga dacwooyinka isticmaalayaasha ama<br />

guddi dacwadaha iyo abiillada gaarka ah.<br />

Waa in aad sida caadiga ah bixisaa curaar,<br />

marka aad dacwada soo gudbineysid. Haddii<br />

aad dacwadda ku guuleysato lacagtaada waa<br />

luguu soo celinayaa.<br />

Nidaamka canshuuraha deenishku wuxuu<br />

u shaqeeyaa qaabka ah, in dhamaan<br />

dadka shakhsiga ah ey dakhligooda ka<br />

bixiyaan canshuurta qaranka, gobolka iyo<br />

kumuunaha. <strong>Dadka</strong> xubnaha ka ah kaniisadda<br />

dadweynaha waxay bixinayaan<br />

canshuurta kaniisadda, shirkaduhuna<br />

waxay bixinayaan canshuurta shirkadaha.<br />

Canshuurta dakhliga kasokow waxaan<br />

bixinaa canshuuraha dadban oo ah qaabka<br />

moms, mar kasta oo shey ama adeeg<br />

aan iibsano. Sidoo kale waxaan canshuurta<br />

dadban ka bixinaa alaabo badan<br />

sida shidaalka, khamriga iyo tubaakada.<br />

Haddii aad mushaar qaadato, canshuurta<br />

dakhliga si toosa ayaa dakhligaaga looga<br />

jarayaa, inta aan lugu siin.<br />

Waa in aad sanad kasta buuxisaa<br />

foomka iska warbixinta, oo la doonayo<br />

iney ku qoran yihiin warbixin la xiriirta<br />

dakhligaaga iyo canshuur dhaafka aad<br />

leedahay intaba.Waxaa luguu soo dirayaa<br />

foomka iska warbixinta bisha janaayo/<br />

feberaayo, waana in lasoo celiyaa ugu<br />

dambeyn 1da maajo.<br />

Gaar ahaan dadka mushaarka qaata<br />

waxay heydaha canshuurtu hore uga haayaan<br />

warbixinno badan, waayo si toosa<br />

ayaa loo wargeliyaa.<br />

Qarashaadka canshuur dhaafka leh waa<br />

qarashaad gooniya, oo laga jari karo aasaaska<br />

dakhliga, ee heyadaha canshuuruhu<br />

ey canshuurta ku saleeyaan.<br />

Waana tusaale ahaan qarashka dulsaarka<br />

deynta, qarashka xubinnimada<br />

Canshuuraha toosan<br />

iyo kuwa dadban iyo<br />

dugaanno<br />

Inta boqolkii canshuur<br />

ahaan lagaaga jarayo<br />

iyo iska warbixinta<br />

Fursadaha canshuur<br />

dhaafka


99<br />

ururka shaqaalaha, ceymiska shaqa<br />

la’aanta iyo lacagta carruurta iyo<br />

mararka qaarkood qarashyada safarka ee<br />

la xiriira shaqo. Sidoo kale waxaa jira<br />

canshuur dhaaf qofku gaar u leeyahay, oo<br />

aan ku xirneyn wax qarasha oo gooniya.<br />

Sidoo kalena marka laga hadlaayo qarashaadka<br />

canshuur dhaafka leh, waaxda<br />

canshuuruhu inta badan hore ayey warbixinta<br />

u heystaan. Waxaase dad badan<br />

laga rabaa, iney ayagu ka taxaderaan,<br />

iney soo sheegaan qarashaadkooda<br />

canshuur dhaafka muteystay.<br />

Meeqa ayuu qofku canshuur u bixinayaa<br />

waxay ku xiran tahay inta dakhliga iyo<br />

hantidu la egtahay iyo fursadaha canshuur<br />

dhaafka.Waxaana intaa sii dheer, in<br />

inta boqolkiiba canshuur ahaan loo<br />

bixinayo waa kala tahay kumuune ilaa<br />

kumuune iyo gobol ilaa gobol.<br />

Nidaamka cashuurtu waa sii kordhaa.<br />

Taasoo macnaheedu yahay, in markii<br />

dakhligaagu sii kordhaba, waxaa sii kordhaya<br />

inta aad boqolkiiba canshuur u<br />

dhiibeysid. Hadafkuna waa in garbaha<br />

ugu ballaarani ey qaadaan culeyska<br />

qeybta ugu culus.<br />

Badnaanshaha<br />

canshuurta<br />

Inta boqolkiiba canshuur<br />

lagaaga jarayo waxay la<br />

kordheysaa dhakhliga<br />

DHAQAALAHA IYO ISTICMAALKA<br />

Maalgelinta bulshada daryeelka<br />

leh<br />

Udub dhexaadka nidaamka daryeelka deenishku<br />

waa, in qof kasta oo awoodaa uu debberaa naftiisa<br />

iyo qoyskiisa – oo sidoo kalena midnimada<br />

gacan u fidiyaa isagoo adeegsanaya nidaamka<br />

canshuurta.<br />

Ujeeddada canshuuraha waxaa kamida lahaanshaha<br />

heer adeeg, oo muwaadiniinta oo dhan u ballan<br />

qaadi kara xayaata macquula – ayadoo aan<br />

loo eegin iney heystaan in yar ama lacag badan.<br />

Canshuuraha waxaa tusaale ahaan loo adeegsadaa<br />

waaxda caafimaadka, waxbarashada iyo<br />

cilmi baarista, dhismaha jidad iyo khadadka tareennada,<br />

ciidamada, dadaalka bii’ad wanaagsan,<br />

iyo sidoo kale lacagaha sooshalka sida lacagta<br />

howl gabnimada, lacagta ceyrta iyo kaalmada<br />

gaarka ah ee dadka siyaaba kala duwan aan isu<br />

debberi karin.


10 DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA


101<br />

Fursado qani ah<br />

Dhaqanku wax kasta<br />

ayuu noqdaa<br />

Fursado farabadan iyo<br />

ka qeybgal sarreeya<br />

<strong>Danmark</strong> waxay leedahay dhaqan iyo<br />

nolol fasaxeed gani ah, taasoo ka dhalata<br />

tusaale ahaan caadooyinka dalka ee taariikhiga<br />

ah ee xagga wacyigelinta dadweynaha*<br />

iyo nolol urureedka iyo xorriyadda<br />

xagga fekerka iyo hadalka si xor ah.<br />

Nolol dhaqameedku wuxuu ka kooban<br />

yahay tusaale ahaan noocyada farshaxanka<br />

abuuritaanka ah, saxaafadda iyo meediyada<br />

aasaasigaa, ka qeybgalka <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

ee xagga afkaarta iyo diinta iyo<br />

caadooyinka nolol maalmeedka.<br />

Dad badan waxay xubin ka yihiin ururro<br />

(guud) ama ururro dano gaara, aadaan<br />

cayaaro ama qaataan duruus xilliga<br />

fasaxa, aadaan safarro lasoo qabqaabiyey<br />

ama dhigtaan dugsiga sare* (eeg sidoo<br />

kale qeybta ku saabsan wacyi gelinta<br />

dadweynaha, bogga 104).<br />

Fursado kalena waa tiyaatar, shineemo,<br />

booqashada matxafka iyo bandhig<br />

farshaxan, khudbado iyo maktabado.<br />

Qaar kamida xarakaadyadu lacag badan<br />

ayey joogaan, laakiin dadka shaqa la’aanta<br />

ah, waayeellada iyo ardadu waxay<br />

mararka qaarkood heli karaan qiima<br />

dhaaf.<br />

Magaalooyinka waaweyn intooda<br />

badan waxay leeyihiin xafiisyo dalxiis,<br />

halkaasoo uu qofku ka heli karo warbixin<br />

la xiriirta bandhigga farshaxanka iyo<br />

dhaqanka ee nawaaxigaa. Wuxuu qofku<br />

sidoo kale warbixinnada sidaa oo kale ah<br />

ka heli karaa maktabadda ama joornaallada,<br />

magasiinada iyo internetka.<br />

Qeyb kamida nolosha dhaqanku sidoo<br />

kale waa caadooyinka iyo dabeecadaha<br />

isku xiraya saaxiibtinimada, isu imaatinnada,<br />

xafladaha iyo maalmaha dhalashada.<br />

Xorriyadda fekerka<br />

iyo hadalka<br />

Saxaafadda iyo doodda<br />

dadweynaha<br />

Xornimada fekerka iyo u hadlidda si xor<br />

ah waa qeyb muhiima oo kamida dimoqoraadiyadda.<br />

Waxaana kamida sida ey<br />

kusoo banbaxdo saxaafadda xorta ah iyo<br />

doodda dadweynaha.<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa howl maalmeedka saameeya<br />

idaacado tv iyo raadiyo kala<br />

duwan oo fara badan, wargeysyo iyo<br />

joornaallo iyo isgaarsiinta sii kordheysa<br />

ee internetka. Marba marka kasii dambeeya<br />

waxaa sidoo kale jira qeyb kamida<br />

saxaafaddaa oo si gaara ugu wajahan<br />

dadka ajaanibta ah.<br />

Qeyb muhiima oo kamida<br />

dimoqoraadiyadda<br />

Sidoo kale warbaahinno<br />

ku jeeda umadaha<br />

ajaanibta ah<br />

<strong>Danmark</strong> iyo ururrada<br />

<strong>Danmark</strong> waxay kamid tahay dalalka adduunka ee dadweynahoodu<br />

leeyihiin cadadka xubinnimo urur ee ugu sarreeya. 73% ayaa xubin<br />

ka ah ugu yaraan laba urur.<br />

Haddii <strong>deggan</strong>e cusub ahaan aad dooneysid in aad dad cusub barato,<br />

ka qeyb qaadashada xarakaadyada ururrada ayaa noqon kara jid<br />

wanaagsan.<br />

DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA


102<br />

DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA<br />

Sawirka warbaahineed<br />

ee ballaaran<br />

Xaduudaha u yaalla<br />

warbaahinta xorta ah<br />

Qeyb weyn oo kamida dunida saxaafaddu<br />

waa maaweelo aan la barxin. Hase yeeshee<br />

doodaha xagga dhaqanka, siyaasadda iyo<br />

bulshada inteeda kale ayaa dowr muuqda<br />

ka qaata sawirka saxaafadda. Doodaha<br />

xorta ahina waxay ka qeyb qaataan in<br />

diiradda lasaaro dhibaatooyinka qiimaha<br />

u leh bulshada iyo xalkooda intaba.<br />

Waxaan leenahay saxaafad xor ah, oo aan<br />

soo marin wax jensuuro ah. Hase yeeshee<br />

wada jira waxyaabo aan la ogoleyn in la<br />

shaaciyo.<br />

Tusaale ahaan saxaafaddu waa in<br />

eysan kashifin asraarta qaranka, geysan<br />

wax aflagaddo ah ama eysan faafin<br />

aragtiyo meel kadhac, midab kala sooc<br />

ama takoorid ah.<br />

Macnuhuse dabcan maahan, in aragtiyada<br />

noocaasa eysan la tacaalin saxaafaddu.<br />

Waase kaliya iney ula tacaasho<br />

qaab waaqici ah ama iney abuurto dood.<br />

Bixinta canshuurta idaacadaha (licens)<br />

<strong>Danmark</strong>s Radio iyo TV2 waa idaacado adeeg guuda*. Waxaana waajib<br />

ku ah iney soo daayaan kala doorasho ballaaran ee barnaamijyo raadiyo<br />

iyo TV ah oo dadweynaha qeybihiisa kala duwani ay daneeyaan.<br />

Aasaaska idaacadaha adeegga guud ah waxaa kamida in canshuurta<br />

raadiyaha iyo TV-ga, oo sidoo kale loo yaqaan licens*, oo qof kasta<br />

oo raadiyo ama tv heysta laga doonayo in uu bixiyo sanadkii laba jeer.<br />

Baarlamaanka ayaana xadida cadadka canshuurtaa.<br />

Diiwaan gelinta bixinta canshuurtaa waxaa sameeya dukaanka, marka<br />

qofku iibsado TV ama raadiyo cusub. Wuxuu qofku sidoo kale si toosa<br />

ula xiriiri karaa xafiiska canshuurta ee <strong>Danmark</strong>s Radio.


Gudashada arrimaha diinta ee <strong>Danmark</strong><br />

103<br />

Cid kastaa si xoriyad<br />

ah diinteeda waa ugu<br />

dhaqmi kartaa<br />

Xubinnimada kaniisadda<br />

dadweynaha<br />

"Muwaadiniintu waxay xaq u leeyihiin<br />

iney isku uruursadaan bulshada dhexdeeda<br />

si ey Ilaahey ugu caabudaan qaabka<br />

mabaadi’dooda waafaqsan", ayuu leeyahay<br />

dastuurka deenishku.<br />

<strong>Danmark</strong> dhamaan dadku haddaba<br />

waxay si xora ugu cibaadeysan karaan<br />

diinta ey doonayaan. Waxaa jira oo sidoo<br />

kale lugu cibaadeystaa aragtiyo diineed<br />

oo badan kalana duwan – sida dad<br />

badanina ay u yihiin cawaan oo eysan u<br />

aaminsaneyn wax ilaah la yiraahdo.<br />

Kaniisadda dadweynaha deenishka<br />

Sida uu dhigayo dastuurku kaniisadda<br />

evangelish lutherka* ayaa ah Kaniisadda<br />

Dadweynaha Deenishka*, qarankuna<br />

sidaa ahaan ayuu ku gacan siiyaa.<br />

Kaniisadda dadweynuhu waxay qabataa<br />

howlo kala duwan oo faa’iido u leh<br />

bulshada guud ahaan.Waxayna khuseysaa<br />

tusaale ahaan diiwaan gelinta dhalashooyinka,<br />

magac bixinta iyo dhimashada.<br />

Cadadka ugu badan ee shacabka <strong>Danmark</strong><br />

– qiyaastii 85% - waxay xubin ka<br />

yihiin kaniisadda dadweynaha. Intooda<br />

badan waxay xubin noqdeen marka<br />

carruurnimadooda loogu waqlalaayo<br />

kaniisadda.<br />

Haddii adigoo dibedda kasoo guuray<br />

aad dooneysid in aad xubin ka noqotid<br />

kaniisadda dadweynaha, waxaa jira fursadaha<br />

soo socda:<br />

<strong>Dadka</strong> soo guuray ee sheega iney<br />

xubin ka yihiin kaniisad kale oo<br />

evangelish luther ah, oo aan aheyn kaniisadda<br />

dadweynaha, waxaa marka<br />

diiwanka dadweynaha laga diiwaan<br />

gelinayo lugu war gelinayaa, in hadda<br />

wixii ka dambeeya ey diiwaanka ugu jiri<br />

doonto iney xubin ka yihiin kaniisadda<br />

dadweynaha (ka eeg sidoo kale warbixin<br />

dheeraada oo la xiriirta diiwaan gelinta<br />

dadweynaha qeybta ku saabsan kaalmada<br />

iyo latalinta kumuunaha bogga 31).<br />

Haddii luguu waqlalay, laakiin aan<br />

luguugu waqlalin kaniisadda evangelish<br />

lutherka, waxaad fursad u leedahay in<br />

aad xubin ka noqoto kaniisadda dadweynaha<br />

adigoo la xiriirraya wadaadka<br />

kaniisadda ee halka aad guri hesho.<br />

Haddii aan luguu waqlalin, waxaad<br />

xubin uga noqon kartaa kaniisadda<br />

dadweynaha in luguu waqlalo.<br />

Xubnaha kaniisadda dadweynaha, ee<br />

halkaan dalka uu saaran yahay waajibka<br />

canshuur bixinta aan xadeysneyn, waa<br />

iney bixiyaan canshuurta kaniisadda.<br />

Canshuurta kaniisadda waxaa loo adeegsadaa<br />

maamulka kaniisadaha iyo qubuuraha.<br />

Kaniisadaha waxaa loo isticmaalaa<br />

alla caabididda iyo howlaha kaniisadda<br />

sida tusaale ahaan waqlasha, arooska iyo<br />

duugta.<br />

DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA


104<br />

DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA<br />

150 bulsho-diimeedyo<br />

oo kala duwan<br />

Bulsho-diimeedyada la<br />

yaqaan lana aqoonsan<br />

yahay<br />

Haddii uusan qofku dooneyn inuu xubin<br />

kasii ahaado kaniisadda dadweynaha,<br />

wuu ka bixi karaa asigoo la xiriiraya<br />

wadaadka xaafadda uu degan yahay.<br />

Haddii kabixiddu ka yar tahay lix bilood<br />

gudahood kadib taariikhdii uu diiwaanka<br />

dadweynaha galay, kabixiddu waxay ka<br />

bilaabaneysaa taariikhdaa.<br />

Bulsho-diimeedyo kale<br />

Bulsho-diimeedyo kale oo badan ayaa<br />

<strong>Danmark</strong> ka jira oo aan aheyn kaniisadda<br />

dadweynaha evangelish lutherka*.Waxaa<br />

lugu qiyaasaa in 150 bulsho-diimeed oo<br />

kala duwan oo waaweyn ama yar yari ey<br />

ka jiraan <strong>Danmark</strong>.<br />

Bulsho-diimeedyadu waxay xaq u<br />

leeyihiin iney shaqaaleystaan wadaaddo –<br />

imaamyo, rabiinyo (sheekhyada yuhuudda)<br />

ama maamulayaasha macbadyada. Bulsho-diimeedyadu<br />

waxay sidoo kale, ayadoo<br />

waafaqsan shuruucda caadigaa ee<br />

qorsheynta, xaq u leeyihiin iney dhistaan<br />

dhismayaal loo adeegsan karo gudashada<br />

cibaadada diiniga ah, waxayna ogolaasho<br />

u heli karaan iney sameystaan goob<br />

dadka lugu aaso. Bulsho-diimeedyadu<br />

waxay sidoo kale furan karaan iskuullo,<br />

waxayna daabacan karaan joornaallo.<br />

Qiyaastii 90 bulsho-diimeedyo, oo ey<br />

kamid yihiin islaamka, budiisimka, hiduuska,<br />

ayaa la aqoonsan yahay ilaa heer ey<br />

wadaaddadoodu ey xaq u leeyihiin iney<br />

wax mehriyaan.<br />

11 bulsho-diimeedyo ayaa helay aqoonsi<br />

gaara, taasoo xaq u siineysa iney<br />

sameeyaan magacbixin ama waqlal iyo<br />

sidoo kale nikaax iyo soo saaridda<br />

caddeymo la meel jooga kuwa kaniisadda<br />

dadweynaha.<br />

Wacyigelinta<br />

dadweynaha ee<br />

<strong>Danmark</strong><br />

Maktabadaha dadweynaha<br />

Maktabaduhu waa meel wanaagsan oo<br />

laga bilaabo, marka aad dooneysid in aad<br />

ogaato waxa kasocda kumuunaha aad<br />

degan tahay.<br />

Waa lacag la’aan in aad maktabadda<br />

adeegsato, maktabadaha intooda badanna<br />

waxay leeyihiin fursado ballaaran oo wax<br />

walba ah.<br />

Kasokow amaahashada buugaagta,<br />

muusig iyo video waxay maktabado<br />

badani leeyihiin bandhigyo farshaxaneed,<br />

bandhigyo filimo, masrixiyadaha carruurta<br />

iyo muxaadarooyin.<br />

Waxaad sidoo kale ka geli kartaa<br />

internetka, akhrisan kartaa wargeysyada<br />

maalintaa ama heleysaa in lagaa saacido<br />

helidda warbixin gaara ama qalab.<br />

Maktabadaha waaweyn intooda badan<br />

waxay leeyihiin qof shaqaalaa loo qabtay<br />

iney dadka afka qalaad ku hadla ka<br />

saaciddo helitaanka buugaagta iyo<br />

joornaallada. Haddii eysan maktabaddu<br />

heyn qalabkaa, waxaa laga dalban karaa<br />

Maktabadda ka<br />

billaaw<br />

Qalabka afafka qalaad<br />

ku qoran


105<br />

Wax cusub baro<br />

xilliga fasaxa<br />

Iskuullada sare ee<br />

dadweynaha<br />

maktabadda ajaanibta oo qeyb ka ah<br />

maktabadaha dadweynaha, kuwaasoo leh<br />

in kabadan 140.000 oo cinwaan oo ku<br />

kala qoran qiyaastii 100 luqadood.<br />

Maktabadda ajaanibtu waxay amaah<br />

siisaa maktabadaha kale, laakiin uma<br />

furna dadweynaha.<br />

Duruusra xilliga fasaxa<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa caana in waqtigaaga<br />

fasaxa aad u adeegsato in aad aqoon<br />

kororsato oo ku saabsan maaddo ama<br />

eeryo gaara.<br />

Wuxuu qofku tusaale ahaan baran<br />

karaa dhar-tolid, jilid, qoob-ka-ciyaar,<br />

muusig, heesokooxeed, edb (kumbiyuutar),<br />

raashin sameyn, luqad, filosoofiyad ama<br />

taariikh.<br />

Dugsiyada sare<br />

Bartamihii 1800meeyadii ayey caadada<br />

wacyi gelinta dadweynuhu abuurantay,<br />

taasoo weli maanta saameysa bulshada<br />

deenishka, ayadoo looga jeeday, in qof<br />

kastaa helaa fursad uu wax ku barto<br />

kuna helo aqoon ku saabsan bulshada.<br />

Waxayna aheyd qeyb kamida xarakaadkaa<br />

xagga dhaqanka, in dugsiga sare<br />

dadweynaha* ee deenishka la aasaasay.<br />

Maanta waxaa dalka oo dhan ka jira<br />

87 dugsiyada sare ee dadweynaha oo<br />

kabid xaq u leh – oo caadi ahaan loogu<br />

yeero "dugsiya sare". Waxay soo fidiyaan<br />

koorsooyin laga bilaabo maadooyinka hal<br />

abuurka iyo isboortiga ilaa maadooyina<br />

buugaagta leh iyo warbixin bulshadeed<br />

guud.<br />

Iskuulka sare waa bar kulan oo wanaagsan<br />

Iskuullada sare waa albaab wanaagsan oo laga galo bulshada<br />

deenishka. Waxay si qayaxan u biyaan dhaxaltooyada dhaqanka<br />

deenishka iyo mowduucya kale oo kala duwan. Waxayna qofka u<br />

fidiyaan qaab wanaagsan oo uu kula kulmo deenishka caadiga ah.<br />

Qofku wuxuu degan yahay kana cunteynayaa<br />

iskuulka muddada kooraska<br />

dugsiga sare qaadanayo. Waxayna noqon<br />

kartaa laga bilaabo hal asbuuc ilaa hal<br />

sano. Kasokow duruusta joogitaanku<br />

wuxuu ka kooban yahay xarakaad<br />

dhaqameedyo kala duwan – dibirteynyo,<br />

xaflado iyo habeennada muxaadarooyinka.<br />

Haddii uusan qofku dooneyn ama uusan<br />

fursad u helin inuu dugsiga sare deganaado,<br />

wuxuu qofku deganaan karaa gurigiisa<br />

asigoo noqonaya arday maalmeed.<br />

Kasokow dugsiyada sare ee dadweynaha<br />

waxaa jira dugsiya sare oo maalinle ah.<br />

Halkaana ardada oo dhan guryahooda<br />

ayey aadaan marka duruustu dhamaato.<br />

Xarakaad-dhaqameedyada<br />

DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA


106<br />

Xarakaadka<br />

ururrada<br />

DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA<br />

Gacan u fidinta<br />

dadka cusub<br />

Iskuullada habeenkii<br />

Ugu dambeyntiina waxaa jira dad badan<br />

oo ka qaata duruusta xilliga firaaqada<br />

mid kamida iskuullada habeenkii* ee<br />

dalka ee tirada badan. Qaar badan oo<br />

kamida iskuullada habeenkii waxay<br />

leeyihiin fidin si gaara ugu wajahan<br />

deganayaasha dhowaan yimid.<br />

Koorsooyinku waa lacag, laakiin<br />

maadaama iskuulladu kabid ka helaan<br />

qaranka, ardadu kaligood ma bixinayaan<br />

qarashka oo dhan.<br />

Mid kamida waxyaabaha aadka calaamadda<br />

ugu ah nolosha xilliyada firaaqada<br />

ee deenishku waa dhaqanka ururrada.<br />

Urur waa isutagga dad isku dano ah<br />

– xirfad ahaan, siyaasad ahaan, dhaqan<br />

ahaan ama si kale.<br />

Waxaa jira ururro, organasashinno iyo<br />

naadiyo aan tiro laheyn. Ururrada ciyaaraha,<br />

ururo xisbiyeed, ururrada guryaha,<br />

ururrada farshaxanka, ururrada ajaanibta,<br />

ururro diimeed iyo ururro ey leeyihiin dad<br />

xiisado gaara leh.<br />

Waxaa sidoo kale jira ururro u<br />

adeega danaha dadka cuuryaamiinta ah,<br />

kooxo bukaanno ah oo kala duwan,<br />

waayeellada ama qaniisiinta. Iyo ururro u<br />

shaqeeya arrimo siyaasadeed oo gaara,<br />

tusaale ahaan bii’ada ama daryeelka<br />

xayawaanaadka.<br />

Ugu dambeyntii waxaa sidoo kale<br />

jira goobo kulan, naadiyo iyo guryo<br />

dhaqameedyo, kuwaasoo inta badan la<br />

xiriira nawaaxiga guryaha, halkaasoo<br />

dadku ey turub ku ciyaaraan, ku<br />

Dad dano isku mida ah<br />

Fursado ballaaran ee<br />

dano ah<br />

Ururrada sida gaarka ah u daneeya qaxootiga<br />

iyo ajaanibta<br />

Waxaa jira in kabadan 200 oo urur oo si gaara u daneeya anaanibta<br />

iyo qaxootiga – urur dhaqameedyo, ururro siyaasadeed iyo ururro<br />

saaxiibtinimo.<br />

Hadafkoodu waa xoojinta xiriirka qaxootiga iyo ajaanibta dhexdooda<br />

iyo kan deenishka intaba – iyo sidoo kale baabi’inta xanta iyo<br />

warxumo tashiilka labada dhinacba.


Ciyaaraha iyo<br />

isboortiga<br />

107<br />

Cid kasta ayaa urur<br />

furan karta<br />

doodaan, ku qabsadaan danaha waqtiga<br />

firaaqada ama ey ku dhegeystaan muxaadaro.<br />

Cid kastaa xaq ayey u leedahay iney urur<br />

furato. Waxay u baahan tahay oo kaliya<br />

in shir la qabto – shirweynaha guud oo<br />

lugu aasaasayo – halkaasoo lugu jaangoynayo<br />

hadafka iyo xeerarka ururka.<br />

Dad badan – gaar ahaan carruurta iyo<br />

dhallinyarada – ayaa ciyaara nooca kala<br />

duwan oo isboortiya waqtigooda firaaqada.<br />

Qaar ayaa sidaa sameeya ayagoo<br />

xubin ka ah naadiyada isboortiga,<br />

waxayna ciyaaraan tusaale ahaan kubadda<br />

cagta, kubadda gacanta, tenis, jimicsi<br />

ama dabaal. Qaar kale waxay ka jecel<br />

yihiin ku ordidda kobaha barafka, orodka<br />

iyo faracyo kale oo isboorti oo bilaash<br />

ah, oo uu qofku ciyaari karo goortuu<br />

doono.<br />

Gudaha iyo ka dibedda<br />

naadi isboorti<br />

DHAQANKA IYO WAQTIGA FIRAAQADA<br />

In yar maahee kumuunayaasha oo dhan<br />

waxaa laga helaa garoomada ciyaaraha<br />

oo qofku uu adeegsan karo – mararka<br />

qaarkood asigoo lacag dhiibaya.<br />

In yar maahee dhamaan noocyada<br />

jimicsiga iyo ciyaaraha habeysan waxaa<br />

maamula ururro ama organasashinno uu<br />

qofku xubin ka noqon karo.<br />

Xubinnimadu sidoo kale waa lacag,<br />

laakiin kumuunaha ayaa kaba, si lacag<br />

bixinta isticmaaluhu u noqoto mid uu<br />

awoodo – xataa haddii dhaqaaluhu<br />

xadidan yahay.<br />

Lacag bixin xadeysan<br />

Waa caadi in waalidiintu carruurtooda<br />

ku saacidaan ka qeyb galka ciyaaraha<br />

khiyaariga ah – tusaale ahaan sida iney<br />

bixiyaan lacagta xubinnimada iyo iney<br />

keenaan soona doonaan carruurta.<br />

Waalidiintu waa gacan<br />

siinayaan


11 CAAFIMAAD IYO CUDUR


Heyadaha caafimaadka deenishka<br />

109<br />

Daaweyn iyo ka hortag<br />

Cudurro la xiriira qaab<br />

nololeedka<br />

Waaxda caafimaadka deenishku waxay<br />

xogga saartaa ka hortagga iyo daweynta<br />

cudurrada labadaba. Ka hortagga waxaa<br />

kamida in qofku – ayadoo aan aheyn oo<br />

kaliya in laga warbixiyo hab nololeed<br />

caafimaad leh – isku dayo yareeyo khatarta<br />

cudurrada. Daaweyntu waxay ka<br />

koobnaan kartaa in la dhimo lana daaweeyo,<br />

marka qofku jirrado ama uu shil<br />

galo.<br />

Kuwa ugu caansan cudurrada ka jira<br />

<strong>Danmark</strong> waa kansarka, sokorta, cudurrada<br />

halbowlayaasha wadnaha iyo xanuunno<br />

kale, oo ey si toosa isugu xiran yihiin<br />

hab nololeedka dadka. Waxaana sababahooda<br />

kamida buurnaanta, cigaar<br />

cabidda, isticmaalka aadka ah ee<br />

khamriga iyo xarakaad yari.<br />

U sheeg oo weydii<br />

<strong>Dadka</strong> intooda badan caafimaadka iyo cudurradu waxay u yihiin<br />

arrimo xasaasiya oo shakhsi ah, lana xiriira dhaqamo adag. Sidaa<br />

darteed waxaa si fudud u abuurmi kara isafgaranwaa iyo iska<br />

horimaad, marka aragtida xagga caafimaadka ee dhaqamo kala<br />

duwani ay kulmaan. Gaar ahaan marka ay sidoo kale adag tahay in<br />

la isfahmo.<br />

Waa adag tahay sidii waxa aad rabtid iyo waxa aad sugeysid loogu<br />

sheegi lahaa luqad kale. Waxaana shaqaalaha caafimaadka deenishka<br />

ku adkaan karta iney kasiiyaan waafiya warbixin ee qaabka<br />

daaweynta – ama xuquuqda iyo waajibaadka aad leedahay bukaan<br />

ahaan.<br />

Sidaa darteed waa muhiim in aad sheegtid waxa aad rabtid iyo<br />

rajadaada tusaale ahaan xagga daaweynta ama raashinka. Si loo<br />

xaq dhowro bukaanka kale loona ilaaliyo nadaafadda, waxaa<br />

muhiima in aad u dhega nuglaato qaabka shaqaaluhu ay wax<br />

yeelayaan, oo aad dhowrto shuruudaha ay kuusoo jeediyaan.<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Tayada nolosha oo<br />

hoos u dhacday iyo<br />

qarash farabadan<br />

Waa cudurro dad badan u keena hoos u<br />

dhac tayada nolosha, kuwaasoo sanad<br />

walba waaxda caafimaadka ugu kaca<br />

intaasoo milyaardi oo krone. Waana<br />

sababta ey dowladdu xoogga u saareysaa<br />

ka hortagga iyo horumarinta caafimaadka.<br />

Taasina waxay ku imaaneysaa in<br />

laysku dayo in la baro shacabku iney<br />

badsadaan qudaarta cagaaran eyna iska<br />

yareeyaan dufanka, oo yareeyaan cabidda<br />

cigaarka iyo khamriga iyo iney sameeyaan<br />

xarakaadyo dheeraada.


110<br />

Ceymiska caafimaadka iyo<br />

maamulka isbitaallada<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Cid kastaa waxay leedahay<br />

dhakhtar u gaara<br />

Ceymiska caafimaadka waxaa<br />

lugu bixiyaa canshuurta<br />

Dhamaan dadka degan <strong>Danmark</strong> waxaa<br />

loo yeelayaa dhakhtar gaara. Dhakhtarkaa<br />

ayaadna marka hore la xiriireysaa,<br />

haddii aad xanuunsato. Dhakhtarkaagu<br />

wuxuu kaala talin karaa ka hortagga<br />

caafimaadka kaana daaweynayaa xanuunno<br />

kala duwan. Waana sidoo kale dhakhtarkaaga<br />

cidda sida ugu haboon ee<br />

qiimeyneysa in aad u baahan tahay daaweyn<br />

kale ama inuu ku baaro dhakhtar<br />

gaar ah.<br />

Waa ceymiska guud ee caafimaadka iyo<br />

waaxda maamulka isbitaallada guud<br />

cidda u xilsaaran in aad dhakhtar u tegi<br />

karto ama luguugu daaweeyo isbitaalka,<br />

marka aad u baahato. Qarashka waxaa<br />

loo bixiyaa canshuur ahaan, daaweyntuna<br />

sidaa darteed waa u bilaash bukaanka.<br />

Tan kalese waa in aad adigu bixisaa qeyb<br />

kamida qarashka tusaale ahaan daawada,<br />

muraayadaha, dhakhtarka ilkaha iyo<br />

daaweynada kale oo ka baxsan xuduudka<br />

dhakhtarkaaga ama isbitaalka. Waxaase<br />

jira fursado kala duwan oo kabid, taasoo<br />

u xiran xaaladdaada iyo dakhligaaga.<br />

Marka luguugu qoro diiwaanka guud ee<br />

kumuunahaaga, waxaa si toosa luguu<br />

weydiinayaa in aad doorato dhakhtarka<br />

aad dooneyso – iyo inuu tusaale ahaan<br />

noqdo nin ama naag.<br />

Qarash ey tahay in<br />

qofku uu isagu iska<br />

bixiyo<br />

Doorasho xor ah ee<br />

dhakhtarka<br />

Kadibna waxaa toos luguugu soo dirayaa<br />

kaarka ceymiska caafimaadka. Waana<br />

kaar caaga oo yar oo jaallaa oo ey ku<br />

qoran yihiin magacaaga, adareeskaaga<br />

lambarkaaga shakhsiga ah iyo magaca<br />

dhakhtarkaagu. Kaarka ceymiska caafimaadku<br />

waa caddeyntaada, in aad xaq u<br />

leedahay in aad kaalma ka hesho ceymiska<br />

caafimaadka.<br />

Soo qaado kaarkaaga<br />

caafimaadka<br />

Waa in aad had iyo jeer hore usoo<br />

qaadataa, marka aad aadeysid dhakhtarkaaga,<br />

dhakhtarka ilkaha iyo waaxda<br />

gurmadka deg degga ah ama lugu jiifiyo<br />

isbitaalka. Waana in aad sidoo kale sii<br />

qaadato marka aad u dhoofeyso <strong>Danmark</strong><br />

dibeddeeda.


La xiriiridda dhakhtarka<br />

111<br />

Ballan sameyso<br />

Haddii aad dhakhtarka aadeyso waa in<br />

wacdaa oo ballan sameysataa. Dhakhaatiirta<br />

intooda badan waxay furan yihiin<br />

inta u dhexeysa 8.00 iyo 16.00 maalmaha<br />

shaqada waxayna telefoon wax ku<br />

qaabilaan subaxdii. Waxaa caadi ahaan<br />

ballan luguu qabanayaa ugu dambeyn<br />

shan shaqa-maalmeed, marka aad wacday<br />

kadib. Laakiin haddii aad daran<br />

tahay, wuxuu dhakhtarku caadi ahaan<br />

kuu qaban karaa isla maalintaa.<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Baaris, daaweyn ama<br />

u dirid meel kale<br />

Dhakhtarku wuu ku baarayaa kadibna<br />

go’aaminayaa wuxuu luguugu sameyn<br />

lahaa. Waxay noqon kartaa inuu ku siiyo<br />

rasiidka daawada. Laakiin waa ka fogtahay<br />

in xaalad kasta lugu daaweeyo daawo.<br />

Laga yaabee in luguu diro dhakhtar gaara<br />

– tusaale ahaan dhakhtarka maqaarka<br />

ama dhakhtarka cudurrada dumarka.<br />

Dhakhtarku wuxuu sidoo kale kuu diri<br />

karaa khabiirka jimcinta lafaha ama<br />

murqaha jirka, haddii aad dhabarka<br />

la’dahay. Halkaana adiga ayaa iska bixinaya<br />

qeyb kamida daaweynta.<br />

Booqashada dhakhtarkaaga<br />

• Imaaw waqtiga aad ballanta leedahay<br />

• Wargeli in aadan imaaneyn, haddii aadan tegi karin, si qof kale<br />

waqtigaagi u qaato.<br />

• Dhakhtarku wuxuu ku mashquuli karaa bukaan aad u xanuunsanaya,<br />

marka laga yaabee in aad gasho adigoo waqtigaagii<br />

ballanta ka dib dhacay<br />

• Kaligaa imaaw ama soo wado ugu badnaan hal qof kaliya.<br />

maha ciidda ah ee habeen iyo maalinba –<br />

waa in aad wacdaa dhakhtarka heeganka.<br />

Lambarka dhakhtarka heeganka maxalliga<br />

ah, waxaa kamida meelaha aad ka heli<br />

karto buugga telefoonka ee xaafaddaada.<br />

Ka baxsan xilliga<br />

dhakhtarku wax<br />

qaabilo<br />

Ugu dambeyntii wuxuu dhakhtarku kuu<br />

diri karaa in luguugu baaro ama lugu<br />

seexiyo isbitaalka.<br />

Dhakhtarka heeganka iyo<br />

kaalmada deg-degga ah<br />

Haddii aad u baahato saacidaad dhakhtar<br />

waqti ka baxsan waqtiga dhakhtarku<br />

furan yahay – oo ah 16.00 kadib maalmaha<br />

shaqada iyo wiikendiga iyo maal-<br />

Marka aad wacdo dhakhtarka heeganka<br />

waxaa lugu weydiinayaa xaaladdaada<br />

(bukaanka). Haddii aad dhaawacan tahay<br />

heerkee ayuu halis yahay Qandho maku<br />

(bukaanka) heysaa waase heerkee<br />

Jawaabahaa ayuu dhakhtarka heeganku<br />

ku qiimeynayaa, in dhakhtar kugu soo<br />

booqdo guriga – ama in aad adinku u<br />

timaadaan dhakhtarka heeganka ama<br />

saalada gurmadka deg-degga ah.<br />

Su’aalo la xiriira<br />

xaaladda bukaanka


112<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Isticmaal oo kaliya<br />

dhakhtarka heeganka,<br />

marka ey lagama<br />

maarmaanka tahay<br />

Marka ey tahay in la<br />

dedejiyo<br />

Waxaa sidoo kale lugu (bukaanka) weydiin<br />

doonaa lambarkaaga shakhsiga ah.<br />

Wac dhakhtarka heeganka oo kaliya, haddii<br />

ey muhiim tahay – ama haddii aad ka shakisan<br />

tahay, heerka xaaladdu halis tahay.<br />

Gurmadka deg-degga ah (112)<br />

Xaaladaha deg-degga ama khatarta ah<br />

waa in aad isla markiiba wacdaa xarunta<br />

gurmadka deg-degga ah oo lambarkeedu<br />

yahay 112. Waxay noqon kartaa haddii<br />

halbowle kala go’ay, haddii bukaanku<br />

uusan neefsan karin ama xanuun xoog<br />

lihi uu ka haayo xabadka.<br />

Haddii lagaa haayo dhabarka, caloosha<br />

ama madaxa ayadoo eysan jirin sabab la<br />

garan karo – ama haddii hurdo xumo ku<br />

heyso – markaa wuxuu dakhtarku baarayaa<br />

in sababtu tahay mid xagga maskaxda<br />

ah.<br />

Waxaana lugu weydiinayaa xaalkaagu<br />

guud ahaan siduu yahay. Inaad aad u<br />

welwesho. In dhibaatooyin kaa heystaan<br />

xagga guurka. In aad u hilowday dalkaagii<br />

iyo qoyskaagii. Ama in luguu geystay<br />

dhibaatooyin argagax leh – in aad xabsi<br />

ku jiri jirtay, lasoo kulantay dagaal ama<br />

luguu geystay jirdilyo.<br />

Ku su’aalayaa<br />

dhibaatooyinkaaga<br />

"Naftu xanuuneyso"<br />

Xarunta gurmadka deg-degga ah waxaa<br />

lugu weydiinayaa magacaaga, adareeskaaga<br />

iyo lambarka telefoonka aad kasoo<br />

waceyso. Markaa kadib ayey xarunta<br />

gurmadka deg-degga ahi ku dadaaleysaa<br />

in luguusoo diro ambulance ama kaalma<br />

kale oo loo baahan yahay.<br />

Turjumaad<br />

Heyadaha qaranka waxaa ku waajiba iney<br />

sugaan in warbixintooda la fahmay. Sidaa<br />

darteed waa in dhakhtarku ku dadaalo, in<br />

aad fahmi karto waxa la leeyahay – iyo in<br />

asigu ama ayadu uu ku fahmi karo. Haddii<br />

eysan taasi dhici karin, waa dhakhtarku<br />

kuu dalbaa saacidaad turjubaan.<br />

Dhibaatooyin xagga dhimirka ah<br />

<strong>Danmark</strong> tartiib ahaan ayaa si caadiya<br />

loogu aqoonsaday, in "xanuunka ruuxdu"<br />

uu keeni karo xanuun xagga jirka ah.<br />

Dhakhtarka waxaa saaran waajibka sirxafididda,<br />

haddaba si kalsooni ah ayaad<br />

uga hadli kartaa dhibaatooyinkaaga.<br />

Wixii aad u sheegto umasii gudbaayaan<br />

heyadaha qaranka ama shakhsiyaad kale<br />

midna.<br />

Ayadoo ku xiran qaabka hadal socodka<br />

waxaa dhici karta in dhakhtarku ku<br />

qiimeeyo, in calaamadahaaga aan lugu<br />

daaweyn karin daawo kaliya. Sidaa beddelkeedana<br />

waxaa dhici karta, in<br />

dhakhtarku kuu diro khabiirka cilminafsiga<br />

ama daaweyn kale oo lagama<br />

maarmaan ah.<br />

Qaar dadka kamida waxay saacidaad u<br />

doontaan khabiirka cilmi-nafsiga si uu<br />

ugu xalliyo dhibaatooyinkooda ama ey<br />

uga reystaan tusaale ahaan furriin ama<br />

murugo weyn.<br />

Dhakhtarka waxaa<br />

saaran waajibka<br />

sirxafididda<br />

Saacidaadda khabiirka<br />

cilmi-nafsiga


113<br />

Barnaamijka<br />

baaritaannada<br />

Baarista caafimaadka carruurta<br />

iyo dhallinyarada<br />

Laga bilaabo marka ilmuhu shan asbuuc<br />

yahay ilaa uu ka gaaro 15 sano waxaa<br />

loo fidiyaa ugu yaraan sagaal baariscaafimaad<br />

oo ka hortag ah ee dhakhtarku<br />

ku sameeyo ayadoo la raacayo barnaamij<br />

si wacan loo qorsheeyey.Toddobada baaris<br />

waxaa la qabanayaa inta uusan<br />

ilmuhu iskuul bilaabin.<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Su’aalo ku saabsan<br />

ilmaha iyo qoyska<br />

Baarista ugu horreysa wuxuu dhakhtarku<br />

wax idinka weydiinayaa xaaladda guud ee<br />

qoyska, nuujin iyo hurdo – iyo koritaanka<br />

ilmaha iyo farxaddiisa. Ilmaha waxaa loo<br />

baaraa si qoto dheer, dhakhtarkuna<br />

wuxuu ka talabixiyaa raashinka carruurta<br />

iyo sida ugu haboon ee ilmaha loo<br />

dhiirrigeliyo.<br />

Adigu ballan dalbo<br />

Wixii kadambeeyana waxay baaritaannadu<br />

ku saabsan yihiin sidoo kale kartida ilmuhu<br />

inuu dhaqdhaqaaqi karo, adeegsigiisa<br />

dareemayaasha, horumarkiisa xagga luqadda,<br />

u bislaashada iskuulka iyo nolol<br />

maalmeedka.<br />

Baaritaannadu waa iney dhakhtarka uga<br />

digaan wixii dhibaatooyin ah ee la xiriira<br />

farxadda ilmaha iyo caafimaadkiisa,<br />

kuwaasoo ey tahay in wax laga qabto.<br />

Waalidiintu waa iney ayagu dalbadaan<br />

ballanta baaritaanka caafimaadka, ilaa<br />

ilmuhu ka bilaabayo iskuulka. Booqashada<br />

ugu horreysa ee kalkaaliyaha caafimaadka<br />

ayaa (waalidiinta) la siinayaa buug yar,<br />

halkaasoo tusaale ahaan ey ku qoran yihiin<br />

goorta baaritaannadu ku haboon yihiin.<br />

Tallaallada<br />

Carruurta oo dhan waxaa laga tallaali<br />

karaa cudurro kala duwan, kuwaasoo loo<br />

dhiman karo. Tallaalladu waa bilaash,<br />

waxaana badanaa lugu lifaaqaa baaritaannada<br />

caafimaadka ee ka hortagga ah.<br />

Barnaamijka tallaalka carruurtu wuxuu<br />

ka kooban yahay gowracato, teetano, xiiqdheer,<br />

dabeyl, jadeeco, qaamoqanshiir,<br />

busbus iyo minijiitis.<br />

Tallaallo bilaash ah


114<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Bixinta qarashka<br />

tallaalka marka aad<br />

dibedda u safreeysid<br />

Dumarka uusan hore ugu dhicin busbusku<br />

isla markaana aan laga tallaalin, waxaa<br />

haboon iney istallaalaan, inta eysan uur<br />

yeelan. Haddii naagta busbus ku dhaco<br />

ayadoo uur leh, waxay run ahaantii halis<br />

weyn ugu jirtaa iney dhasho ilma<br />

cuuryaan ah.<br />

Waa in qofku asigu uu iska bixiyaa tallaallada<br />

khaaska ah oo la xiriira safarrada<br />

dibedda.<br />

Da’da Nidaamka tallaalka<br />

3 bilood Gowracato-teetano-xiiqdheer-dabeyl 1, haemophilus<br />

influenzae nooca B*<br />

5 bilood Gowracato-teetano-xiiqdheer-dabeyl 2, haemophilus<br />

influenzae nooca B*<br />

12 bilood Gowracato-teetano-xiiqdheer-dabeyl 3, haemophilus<br />

influenzae nooca B*<br />

15 bilood Tallaalka dalladda ah 1 (jadeeco, qaamoqanshiir,<br />

røde hunde (waa cudur busbus oo kale ah)<br />

2 sano Sokorta dabeysha 1**<br />

3 sano Sokorta dabeysha 2**<br />

4 sano Sokorta debeysha 3**<br />

5 sano Gowracato-teetano 4<br />

12 sano Tallaalka dalladda ah 2 (jadeeco, qaamoqanshiir, busbus)<br />

18 sano Busbus (dumarka)<br />

* kahortagga minajaytis iyo caabada (infektion) dahaarka dhuunta ee ay<br />

keento bakteeriyada haemophilus influenzae nooca B.<br />

** laga bilaabo luulyo 2001 carruurta laba jirka ah lama siinaayo<br />

tallaalka dabeysha ee afka lugu dhibciyo, laakiin waxaa loogu beddelayaa<br />

tallaal ka kooban gowracato-teetano-xiiqdheer-dabeyl marka ay 5 jir<br />

yihiin. Carruurta waaweyn ee tallaalka dabeysha ee afka lugu dhibciyo<br />

lugu bilaabay, tallaalkaa ayaa loogu dhameystirayaa marka baarista 3<br />

sano iyo 4 sano lugu sameynayo.


115<br />

Gudniinka gabdhuhu waa mamnuuc<br />

Gudniinka gabdhuhu waa dhaawac halis u ah jirka wuxuuna keeni<br />

karaa caabo (infektion), ilma la’aan, xanuun joogta ah, dhibaato<br />

xagga maskaxda ah iyo dhibaatooyin kale oo xagga caafimaadka ah<br />

oo fara badan. Sidaa darteed waa mamnuuc waana dembi in la gudo<br />

gabdhaha.<br />

Gudniinka wiilasha shuruuc gaara ayaa khusyesa. Weydii dhakhtarkaaga.<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR


116<br />

Gelidda isbitaalka<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Doorasho isbitaal oo<br />

xor ah<br />

Waxaa luguu dhigi karaa isbitaalka si<br />

deg-dega sababtoo ah dhaawac ama<br />

xaalad kedis usoo baxday darteed. Ama<br />

isbitaalka waxaa luguu jiifin karaa<br />

daaweyn kadib markuu dhakhtarkaagu<br />

kuusoo diro.<br />

Kala doorasho xora oo xagga isbitaalladaa<br />

ayaa ka jirta <strong>Danmark</strong>. Bukaannada<br />

qaarkood waxay daneeyaan iney galaan<br />

isbitaal gooniya. Waxaana dhici karta in<br />

sababtu tahay inuu ku yaallo agagaarka<br />

meesha qoyskoodu degan yihiin – ama in<br />

sababtu tahay in waqtiga sugidda<br />

daaweyntu ey gaaban tahay. Qofku waa<br />

inuu dhakhtarkiisa u sheegaa isbitaalka<br />

uu doonaayo in lugu baaro ama la jiifiyo.<br />

Isbitaallada waxaa loo qaabeeyey, si 1-4<br />

bukaan u wadaagto hal qol. Dumarka iyo<br />

raggu qolal kala duwan ayey jiiftaan.<br />

Waxaa maalin kasta jira kormeer dhakhtar<br />

iyo kalkaaliso. Dhakhtarku wuxuu fiiriyaa<br />

bukaanka, sameeyaa qorshe baaritaan iyo<br />

daaweyn, siiyaana bukaanka fursad uu<br />

su’aalo ku weydiiyo.<br />

Shuruucda raashinka iyo<br />

booqashada<br />

Isbitaalladu waxay leeyihiin waqtiyo<br />

booqasho oo go’an. Waxaana sidoo kale<br />

jira rajo la xiriirta in dadka jiran ey<br />

helaan nabad iyo xasillooni. Weydii sidaa<br />

darteed qeybta, meeqa qof ayaa markiiba<br />

soo booqan karta.<br />

Qaabka qolalku u<br />

sameysan yihiin<br />

Kormeerka dhakhtarka<br />

ee qeybta<br />

Nabad iyo xasillooni<br />

– sidoo kale xilliga<br />

booqashada


117<br />

Isbitaalku wuxuu ku<br />

dadaalaa raashinka,<br />

dharka iyo nadaafadda<br />

Codsiyo gaara ee<br />

raashinka<br />

Waalidiintu waa la<br />

seexan karaan<br />

ilmahooda jirran<br />

Haddii qofku yimaado waqtiga booqashada<br />

waqti ka baxsan, waa inuu qofku si<br />

dheeraada u jabaq yaraadaa. Haddii<br />

bukaanku socon karana waa in bukaanka<br />

iyo qofka booqanayaa ka baxaan qolka<br />

oo fariistaan qolka wadaagga ah muddada<br />

booqashada oo dhan.<br />

Isbitaalku wuxuu ku dadaalaa in bukaannadu<br />

helaan raashin, dhardhaqid, qubeystaan<br />

lagana caawiyo wixii kale oo ey u<br />

baahan yihiin. Marka laga reebo qudaar,<br />

waa in aan bukaanka loo keenin raashin,<br />

maadaama ey ku jiri karaan waxyaabo<br />

aan kamid aheyn qorshaha raashinka<br />

bukaanka.<br />

Haddii bukaan ahaan aad daneyneyso<br />

waxyaabo gaara oo raashinka la xiriira –<br />

aad qabto xasaasiyad, vijateriyan ama<br />

aadan cunin doofaarka – waa in aad u<br />

sheegtaa shaqaalaha. Markaa waxaa lugu<br />

siinayaa raashin gaara.<br />

Raashinka isbitaalku bixiyo waxaa loogu<br />

talagalay bukaanka kaliya. <strong>Dadka</strong> soo<br />

booqdaa isbitaallada qaar waxay raashiin<br />

ka iibsan karaan maqaayad. Isbitaalla<br />

kale waxaa laga iibsan karaan tikidhada<br />

raashinka isbitaalka.<br />

Carrurta isbitaalka ku jirta<br />

Isbitaallada intooda badan waxay waalidiinta<br />

u fidiyaan iney (isbitaalka) seexdaan,<br />

marka ilmahooda la jiifiyo. Waalidiinta<br />

carruurtoodu jiran yihiin waa joogi<br />

karaan isbitaalka waqtiyada booqashada<br />

wax ka baxsan. Meelaha qaar waa in<br />

waalidiintu iska bixiyaan lacagta raashinka.<br />

Haddii aad heysato ilma aad u jiran kana<br />

yar 14 sano, waxaad adigoo kala heshiinaya<br />

shaqabixiyahaaga iyo kumuunahaaga<br />

heli kartaa in luguu gudo dakhliga<br />

shaqada ee kaa luma, haddii aad waqtiga<br />

dhinto ama aad gebigaba fasax qaadato,<br />

inta ilmuhu isbitaalka ku jiro.<br />

Isbitaalka dhimirka<br />

Haddii aad qabto dhibaatooyin dhimirka<br />

oo halis ah, ilaa heer aadan howl<br />

maalmeedkaaga qabsan karin, waxaa<br />

laga yaabaa in dhakhtarku kuu fidiyo in<br />

lugu jiifiyo isbitaalka dhimirka. Halkaana<br />

waxaa luguu fidinayaa wareysi – iyo wixii<br />

daawo ku daaweyn ah. Adiguna waxaad<br />

ka qeyb qaadaneysa qorsheynta qaabka<br />

daaweynta. Waxaadna la kulmeysaa dad<br />

xaaladdaada oo kale ku sugan. Qeyb weyn<br />

oo kamida isbitaallada dhimirku waxay<br />

leeyihiin qolal hal hal qof ah ee bukaannada<br />

intooda badan.<br />

Haddii qofku uu halis u yahay naftiisa<br />

ama wixii ka agdhow oo uuna diido in si<br />

khiyaariya ah isbitaal loo jiifiyo, waxaa<br />

qasab lugu jiifin karaa qeybta dhimirka<br />

ee xiran. Daaweynta halkaasina waxay la<br />

mid tahay sida qeybta furan. Kaliya qofku<br />

kama tegi karo qeybta ayadoo aan lala<br />

socon.<br />

Magdhawga dakhligii<br />

shaqada kaasoo geli<br />

lahaa<br />

Wadahadal iyo daawo<br />

ku daaweyn<br />

Jiifin qasaba<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR


118<br />

Daaweynta ilkaha<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Ilka daaweyn bilaasha<br />

laga bilaabo 0 ilaa 18<br />

sano<br />

Baarista ilkaha carruurta iyo<br />

dhallinyarada<br />

Dhamaan carruurta <strong>Danmark</strong> waxaa loo<br />

fidiyaa ilka baaris lacag la’aan ah laga<br />

bilaabo 0 ilaa 18 sano. Waxaay u tagaan<br />

dhakhtarka ilkaha hal ilaa laba mar<br />

sanadkiiba. Halkaa waxay ku baranayaan<br />

sidey ilkahooda uga taxadari lahaayeen,<br />

waxaana loo daaweeyaa loona toosiyaa<br />

ilkahooda, haddii ey muhiim tahay.<br />

Ka hortaggaa wax ku oolka ah wuxuu<br />

keenayaa in carruurta <strong>Danmark</strong> leeyihiin<br />

ilka caafimaad qaba, oo kamida kuwa<br />

ugu wanaagsan adduunka. Carruurta<br />

intooda badan waxay ilkaha ku leeyihiin<br />

godad yar ama maba leh. Ilka la’aanta<br />

iyo ilka bixintu aad ayey dhif u yihiin.<br />

Ilmaha waxaa sida caadiga ah dhakhtarka<br />

ilkaha looga yeeraa intaan laba<br />

sano u buuxsamin. Inkastoo ilmuhu weli<br />

uusan ilka laheyn waa fiican tahay inuu<br />

yimaado, si ilmuhu ula kulmo dhakhtarka<br />

ilkaha una arko kiliinikada – waalidiintana<br />

waxaa la siinayaa talooyin ku<br />

saabsan sida looga taxadaro ilkaha<br />

ilmaha. Inkastoo ilkaha caanuhu ey<br />

dhacdaan inta ilmuhu yar yahay, waa in<br />

haddana la ilaaliyaa inta ey ku yaallaan.<br />

Haddii kale waxaa halisa in la dhaawaco<br />

ilkaha dambe ee hadhow soo bixi doona.<br />

Kumuunayaasha intooda badan waxay<br />

booqashada dhakhtarka ilkuhu ka dhacdaa<br />

kiliniik la xiriira iskuulka. Qaar<br />

kumuunyaal yar yar ahina waxay taas<br />

beddelkeeda heshiis la leeyihiin dhakhtar<br />

ilkaha oo gaara. Laakiin halkaana<br />

baarista ilkaha carruurtu sidoo kale waa<br />

u lacag la’aan waalidiinta.<br />

Sidoo kale iska jir<br />

ilka-caanoodka<br />

Marka ilmuhu iskuul bilaabo waxaa si<br />

toosa loogu yeeraa baaris ayadoo loo<br />

marayo iskuulka. Shaqaalaha baarista<br />

ilkaha ayaa sidoo kale u yimaada oo<br />

carruurta bara sidey ilkahooda uga<br />

taxadari lahaayeen.<br />

Ilka daaweynta<br />

iskuulka<br />

Inta ey ilmuhu dhiganayaan fasallada<br />

hoose waxaa fiican in waalidiintu u raacaan<br />

dhakhtarka ilkaha. Marka carruurtu<br />

waaweynaadaanse ayagaa kaligood tegi<br />

kara. Haddii lugu sameynayo daaweyn<br />

weyn, waalidiinta had iyo jeer waa lagala<br />

tashan doonaa.


119<br />

Dhakhtar ilkaha adigu<br />

raadso<br />

Baarista ilkaha dadka waaweyn<br />

<strong>Dadka</strong> waaweyn ee ka sarreeya 18 sano<br />

waa iney ayagu raadsadaan dhakhtar<br />

ilkaha oo gaara, tusaale ahaan buuga<br />

telefoonnada lokaalka ah. Waa in qofku<br />

iska bixiyo qarashka baarista iyo daaweynta,<br />

laakiin ceymiska caafimaadka<br />

guud ayaa ka kabaya qeyba badan oo<br />

shaqada kamida. Kabidda waxaa si toosa<br />

looga jarayaa xisaabta.<br />

Ceymiska caafimaadka gaar ahaaneed<br />

ayaa kaa caawin kara qarashka daaweynta<br />

xoogga leh ama qalliimada waaweyn.<br />

Joogteynta booqashada dhakhtarka ilkaha<br />

Waxaa (qofka) lugu waaninayaa inuu baaris joogta ah ugu tago dhakhtarka<br />

ilkaha qiyaasti laba jeer sanadkii – ee maahan oo kaliya<br />

markii dhibku dhaco ama xanuun ku qabto. Sidaa ayaana waqti fiican<br />

lugu ogaanayaa, haddii tusaale ahaan iligu ay duleeshaneyso.<br />

Markaana daaweyntu ma weynaaneyso mana noqoneyso qaali.<br />

waqti aan ku habooneyn. Haddii kale<br />

wuxuu qofku halis u yahay in dhibaatooyinku<br />

ey kasii weynaadaan sidii markii<br />

hore ey ahaayeen.<br />

Kumuunayaashu waa iney u fidiyaan<br />

xanaaneyn xagga baarista ilkaha ah<br />

dadka aan ayagu u tegi kareyn dhakhtarka<br />

ilkaha. Kuwaasoo caadi ahaan laga<br />

wado waayeellada ama dadka sida aadka<br />

ah cuuryaanka u ah. Markaana waa in<br />

bukaanku asigu bixiyaa oo kaliya in yar<br />

oo kamida qarashka.<br />

Kaalmada degdeggaa ee<br />

dhakhtarka ilkaha<br />

Haddii uu si kedisa kuu qabto xanuun<br />

daran oo ilkaha waqtiga dhakhtarka<br />

ilkuhu furan yahay kadib, waxaa sida<br />

caadigaa jira heeganka dhakhtarka ilkaha<br />

oo afar iyo labaatan saac furan oo kuu<br />

dhow. Waxaad lambarka ka heli kartaa<br />

buugga telefoonnada lokaalka ah.<br />

Ilka daaweynta ee<br />

waayeellada iyo<br />

cuuryaamiinta<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Ballan sameyso<br />

Sidoo kale daaweyn<br />

waqti dheer soconeysa<br />

Sida dhakhtarkaaga oo kale waa in aad<br />

wacdaa oo aad hore ballan u sameysataa<br />

– kuna timaadaa waqtiga ballanta.<br />

Haddii aad joogto ula xiriirto dhakhtarka<br />

ilkaha, waxaa si toosa qoraal ahaan<br />

luguugu yeerayaa baaris.<br />

Daaweyn kasta dhamaantood luguma<br />

dhameyn karo hal booqasho ee dhakhtarka<br />

ilkaha oo kaliya. Daaweyntu waxay<br />

jiitami kartaa mudda dheer, tusaale<br />

ahaan haddii ilkaha la toosinayo.Waxaana<br />

muhiima in aan daaweynta la kala goyn


120 Daawooyinka<br />

CAAFIMAAD IYO CUDUR<br />

Kaliya daawo la<br />

aqoonsan yahay<br />

U baahan ama aan u<br />

baahneyn warqad<br />

dhakhtar<br />

Daawada waxaa halkaan dalka lugu gedi<br />

karaa oo kaliya, haddii ey leedahay ogolaasho<br />

suuqgelin oo la aqoonsan yahay, oo<br />

ama uu soo saaray guddiga yurub ama<br />

waaxda daawooyinka <strong>Danmark</strong>.<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa la kala saaraa daawooyin<br />

rasiid u baahan iyo daawooyin gacanta<br />

laga iibsado. Daawooyinka rasiidka u<br />

baahan waa in farmashiyuhu ku iibiyaa<br />

oo kaliya warqad dhakhtar (rasiid).<br />

Daawooyinka gacanta laga iibsado waxaa<br />

la iibsadaa waraaq la’aan. Waa suuragal<br />

in daawooyinka gacanta laga iibsado oo<br />

dhan aad ka gadato farmashiyaha. Sidoo<br />

kale waxaa meela kale oo badan sida<br />

dukaamada qalabka iyo subarmarketyada<br />

loo aqoonsaday iney gedi karaan<br />

daawooyinka gacanta laga iibsado, in<br />

laga iibsado daawooyinka qaar – tusaale<br />

ahaan kuwa xanuunnada fudud, dhuun<br />

xanuunka iyo qunfaca iyo sidoo kale iska<br />

joojinta sigaarka.<br />

Marka la iibsanaayo daawooyinka qaar<br />

wuxuu ceymiska caafimaadka guud kuu<br />

fidinayaa kabid. Sidaana waxaa loo<br />

yeelay in la sugo, in jiranaanta iyo u baahnaanta<br />

daawadu eysan culeys dhaqaalaha<br />

oo weyn ugu noqon qofka. Inta kabiddu<br />

la egtahay waxay ku xiran tahay inta<br />

qofku shakhsi ahaan isticmaalo daawo<br />

muddo sanadkii. Weydii dhakhtarkaaga<br />

ama farmashiyahaaga, haddii aad dooneysid<br />

warbixin dheeraada oo ku saabsan<br />

kabidda daawada.<br />

Kabidda daawada<br />

Daawooyinka lugu gado farmashiyaasha<br />

kaliya, qiima isku mida ayaa looga gadaa<br />

dalka oo dhan.


12 CAADO IYO NOLOL MAALMEED


123<br />

Maalmaha ciidaha, maalmaha xusuusta<br />

iyo munaasabadaha diiniga ah<br />

Sanadka gudihiisa waxaa ku jira maalmo<br />

ciida ah iyo maalmo xasuus ah oo dhowr<br />

ah, kuwaasoo lugu muujiyo, in carruurta<br />

iskuulka laga fasaxo, in dadka waaweyn<br />

badankood ey shaqada fasax ka yihiin, iyo<br />

in dukaamadu wada xiran yihiin ama<br />

qeyb waqtiga kamida xiran yihiin.<br />

Maalmaha ciidaha adeegyo cibaadeysi ah<br />

ayaa lugu qabtaa kaniisadda dadweynaha.<br />

Maalmaha ciidaha ee ugu muhiimsan<br />

waxaa loo dabbaaldegaa tan la xiriirta<br />

seddaxda munaasabad diineed ee waaweyn<br />

sida Yuulka, halkaasoo loo dabbaaldego<br />

dhalashada Ciise, Booskaha halkaasoo<br />

alwaax ku taagidda Ciise, dhimashadiisa<br />

iyo soo bixiddiisu ey udub dhexaad<br />

u yihiin, iyo Biinsaha oo ah feestada ruuxda<br />

muqaddaska ah.<br />

Waxaa jira caadooyin badan oo ku<br />

xiran munaasabadaha diiniga ah, haba<br />

ugu weynaado yuulku, dadka intooda<br />

badanna waxay munaasabadaha diiniga<br />

ahi u yihiin sabab ey kula joogaan qoyska,<br />

qaraabada iyo asxaabta.<br />

Ciidaha kalena waa:<br />

• Maalinta sanadka cusub, 1da janaayo.<br />

• Maalinta cibaadada weyn, oo ey saldhig<br />

u yihiin maalmo cibaado waaweyn oo<br />

dhowra, oo mudda dheer ka hor laysku<br />

daray.<br />

• Maalinta sare u qaadidda Ciise, oo<br />

masiixiyiintu u dabbaaldegaan, in Ciise<br />

cirka sare loo qaaday.<br />

Kuwa ugu muhiimsan maalmaha xusuusta<br />

waa:<br />

• 1da maajo, maalinta halganka caalamigaa<br />

ee dhaqdhaqaaqyada shaqaalaha.<br />

• 5ta juun, maalinta dastuurka, halkaasoo<br />

loo dabbaaldego dastuurka boqortooyada<br />

<strong>Danmark</strong>. <strong>Danmark</strong> waxay<br />

dastuurkii ugu horreeyey heshay sanadkii<br />

1849.<br />

Yuulka<br />

Habeenka yuulku waa 24 december, halkaasoo qoysasku isu yimaadaan,<br />

isla casheeyaan, hadiyadana isi siiyaan. Intooda badan geedka<br />

yuulka ayey ku wareegaan, oo ah geed humbulan oo sharaxaad iyo<br />

xiddigo dusha looga dhedhejiyey, waxayna ku heesan digriga yuulka -<br />

iyo heesaha. Dad badan ayaa sidoo kale kaniisadda u aada cibaadada<br />

alle ee yuulka.<br />

Jidadka iyo dukaamada wuxuu yuulku hore uga billowdaa bisha<br />

november. Waxaa lasii sharxaa laamaha geedka, wadnayaal, malagyo<br />

iyo geelle-gaabowyaal (sawirro guryaha la surto si ay u ilaaliyaan)<br />

ayaana lugu dhejiyaa. Bisha december waxaa quraacda yuulka lugu<br />

qabtaa goobaha shaqada, carruurtuna waxay ku sameeyaan hadiyadaha<br />

yuulka iyo sharaxaadda yuulka xarumaha xanaanada, guriga<br />

waqtiga fasaxa iyo iskuullada. Carruur badan ayaa leh kalandarka<br />

yuulka, sida ay kanaallada tv-guna usoo daayaan barnaamijyada kalandarka<br />

yuulka, kuwaasoo tiriya maalmaha laga bilaabo 1da ilaa<br />

24ka december.<br />

25ka iyo 26ka december, oo loogu yeero maalmada koowaad iyo<br />

labaad ee yuulka, waxay qoysas badani isugu yimaadaan quraacda<br />

yuulka.<br />

CAADO IYO NOLOL MAALMEED


124<br />

CAADO IYO NOLOL MAALMEED<br />

Xafladaha iyo isu imaatinnada<br />

<strong>Danmark</strong> waxaa xaflado loo qabtaa<br />

munaasabado badan oo kala duwan: aroos,<br />

waqlasha ilmaha, sugitaanka, maalmaha<br />

dhalashada iyo munaasabadaha diiniga<br />

ah. Marka qofku helo guri cusub, uu dhameeyey<br />

waxbarashada, uu safar aadayo –<br />

ama uu iska jecleysto oo kaliya.<br />

Markaa waxaa lugu marti qaadaa<br />

saaxiibbada, qoyska ama asxaabta<br />

shaqada cunto iyo cabitaan – mararka<br />

qaarna waa la ciyaara habeenkii oo dhan.<br />

Haddii luguugu marti qaado xaflad<br />

ama qado, waxaa wanaagsan in aad wax<br />

yar hore usii qaadid martigeliyaha. Hal<br />

dhalo oo wayna, xirma ubaxa, shokolaato<br />

ama wax kale. Haddii luguugu marti<br />

qaado dhalasho, waxaa lagaa sugayaa in<br />

hadiyad geyso.<br />

Booskaha ioy Binsaha<br />

Booskuhu wuxuu sanad kasta soo galaa bilaha maarso ama abril,<br />

binsuhuna bilaha maajo ama juun. Marka laga reebo caadooyinka<br />

diiniga ah, halkaasoo masiixiyiintu u dabbaaldegayaan kasoo bixidda<br />

Ciise ee dhimashada,booskaha waxaa caadaa, in la isguddoonsiiyo<br />

ukunta booskaha.Taasoo sida caadigaa ah ukun laga sameeyey<br />

shokolaato. Ukuntu waa astaan bacrinnimo oo qadiim ah. Xilliga<br />

binsaha dad ayaa leh caadada ah iney waqti hore kacaan oo fiiriyaan<br />

qorraxdoo "ciyaareysa" ee sameysta quraacda binsaha – tusaale<br />

ahaan sida iney dambiil raashina duurka u qaataan.<br />

Dhalashada carruurta<br />

waalidiin badan ee carruurta ku jira da’da<br />

xanaanada iyo iskuulka ayaa ku marti<br />

qaada saaxiibada ilmaha ama saaxiibada<br />

fasalka dhalashada carruurta. Qaar ayaa<br />

marti qaada gabdhaha kaliya ama wiilasha<br />

kaliya. Keegga isdulsaarkaa, rootiga wareegsan<br />

iyo kakaaw ama sharaab iyo sidoo<br />

kale in lugu heeso heesta dhalashada ama<br />

la dheelo ciyaaro waxay kamid yihiin<br />

caadada dhalashada carruurta ee deenishka.<br />

Waxaa laga sugayaa carruurta la<br />

marti qaaday iney hadiyad u keenaan<br />

ilmaha dhalashada leh. Haddii aad ka<br />

shakido nooca iyo heerka hadiyadda<br />

ilmahaagu qaadayo ey la ekaaneyso, waa<br />

in aad weydiisaa waaalidiinta kale.<br />

Kajan iyo kaftan<br />

<strong>Danmark</strong> kaftanku waa qaab muhiima oo<br />

laysku dhexgalo. Dad badanina waxay<br />

sidoo kale adeegsadaan kajan aad u<br />

badan. Taasi waa, in qaabka sheekadu<br />

gaar ahaan goobo shaqo oo badan uu<br />

caadi ahaan muuqan karo mid aad u<br />

"qallafsan". Dadku waxaa dhici karta iney<br />

isku yiraahdaan waxyaabo xun xun,<br />

kuwaasoo marka qofku meesha ku cusub<br />

yahay si fudud uga nixiya. Hase yeeshee<br />

waxay taasi ka turjuntaa oo kaliya iney<br />

yihiin dad isku wanaagsan oo ey isixtiraamaan,<br />

inkastoo sidoo kale xoogaa lays<br />

dhibaayo.<br />

Waqtiga<br />

Deenishku waxay si aad ah ugu noolyihiin<br />

"saacadda". Waxay kaa sugayaan in aad


125<br />

ku timaado ballanta waqtigeeda, maahan<br />

kahor iyo kadib midna.Waxayna khuseysaa<br />

ballamaha shaqada iyo kuwa gaarka ah<br />

intaba – waxayna khuseysaa oo kale<br />

ballamaha dhakhtarka, dhakhtarka ilkaha<br />

iyo heyadaha qaranka. In aad soo daahdo<br />

– ama aad iska maqnaato – adigoo aan<br />

sabab muhiima heysan waa qaab la hubo<br />

in luguugu nacaayo.<br />

CAADO IYO NOLOL MAALMEED<br />

Khamriga iyo baabuur wedidda<br />

Waa sharci darro – bulsho ahaanna lama<br />

aqbalo – in aad baabuur waddo, haddii<br />

aad aad u cabsan tahay khamri. Lama<br />

ogola iney dhiiggaaga ku jirto in kabadan<br />

0,5 promille oo khamriya, marka aad<br />

wedeyso tusaale ahaan baabuur ama<br />

mooto.<br />

Deenishka iyo Dannebrog (calanka)<br />

Sida la weriyey calanka deenishku, dannebrog, cirka ayuu kasoo<br />

dhacay ayadoo dagaal lugu jiro dalka Estland 15kii juun 1219.<br />

Heyadaha qaranka iyo dadka caadiga ahba waxay calan saartaan<br />

maalma gaara ee calanka. Waana maalmaha ciidaha, maalmaha<br />

dhalashada dad katirsan qoyska boqortooyada iyo maalmaha<br />

qaranka astaanta u ah sida tusaale ahaan maalinta dastuurka oo ah<br />

5ta juun.<br />

Sidoo kale waxay deenishku Dannebrog u adeegsadaan siyaaba kale<br />

oo badan oo aan caam aheyn.Tusaale ahaan calanka ayaa miiska la<br />

saaraa maalmaha dhalashada ama dabbaaldegyada. Cadad calamo<br />

ah ayaana lugu dhedhejiyaa geedo badan ee yuulka iyo marka yuulka<br />

sharaxaayo jidadka iyo dukaamada.<br />

Isticmaalka caanka ah ee calanku waa caado qadiim ah, ee tusaale<br />

uma ahan in deenishku si gooniya muwaadiniin u yihiin.


126<br />

CAADO IYO NOLOL MAALMEED<br />

Jirka iyo galmada<br />

Ayadoo aan loo eegin in aad kahesho iyo<br />

in kale, wuxuu qofku kula kulmayaa qaawanaan<br />

iyo galmo meela badan oo bulshada<br />

dhexdeeda ah. Wargeysyada iyo<br />

joornaallada ayaa daabaca maqaallo ku<br />

saabsan galmada iyo xiriirka labada qof,<br />

iyo xayeesiimo muujinaaya jirka banii’aadanka.<br />

Taasi waxay ka turjumeysaa horumarka<br />

caadiga ah ee bulshada, kaasoo<br />

keentay aragtida xortaa ee nolosha xagga<br />

jinsiga. Tobannaankii sano ee ugu dambeeyey<br />

waxaa soo shaac baxay qaab<br />

xiriirro cusub, xoriyad dheerada ee qofku<br />

ugu taliyo jirkiisa iyo nidaam haboon ee<br />

tusaale ahaan qaniisnimada.Taasina waa<br />

xoriyad masuliyadi ku lifaaqan tahay.<br />

Taasoo loola jeedo, iney jiraan xuduudo u<br />

dhigan waxa la ogol yahay iyo waxa aan<br />

la ogoleyn. Ciqaab ayaa lugu muteysanayaa<br />

in loo galmoodo qof 15 sano ka<br />

yar, waana inaan qofna lugu qasbin wax<br />

uusan raalli ka aheyn. Aasaaskuna waa in<br />

qadariyo xuduudda xagga shakhsiga iyo<br />

jinsiga ah ee qof kasta.<br />

Maahan tusaale ahaan dhiirrigelin<br />

galmo, marka dadku isku qorrexeynayaan<br />

beerta iyo xeebta ama qubeysanayaan<br />

ayagoo xiran wax yar oo dhar ah ama dhar<br />

la’aan. Sida calaamadaha jirku uu bixinayo<br />

aan loo turjuman ku dhiirrigelin galmo.<br />

Kufsiga xagga jinsiga ah waa in lala<br />

socodsiiyaa booliska, si dembilaha ama<br />

dembilayaasha sharciga loola tiigsado.<br />

Waxaa ku jiri kara farqi weyn, goorta<br />

dadka dhallinyarada ah ee bulshada<br />

deenishku billaabaan nolol firfircoon oo<br />

xagga jinsiga ah. Laakiin aad ayey caadi<br />

u tahay in qofka yar uu yeesho saaxiib,<br />

xiriirka saaxiibtinimada inta ugu badanina<br />

waxay ku saleysan tahay ka helitaan<br />

iyo isqadarin.


128<br />

Dhowr warfaafuno oo muhiim ah<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Alarm<br />

Wax dhhaawac ah oo isla markiiba kugu<br />

dhaco iyo xaalada naftaada halse ama<br />

qatar u ah ku soo food saaraan sida shilalka,<br />

dabka, weerar iyo xanuun daran oo<br />

markiiba kugu dhaco: Wac 112.<br />

Bangiyada<br />

Bangiyadu waxay caadi ahaan furan yihiin<br />

10ka subaxsnimo ilaa 16 galabnimo<br />

maalmaha isniinta, talaadada, arbacada<br />

iyo jimcaha. Intooda badan khamiista<br />

waqti dheeraada ayey furan yihiin, taaso<br />

ah laga billaabo 10ka subaxnimo ilaa<br />

17.30 ama 18 galabnimo. Bangiyo badan<br />

waxay leeyihiin mashiinada lacagta<br />

lagala baxo, oo suuragal tahay in aad<br />

Dankortiga* ama kaarka deynta lacagta<br />

ugala bixi karto.<br />

Boostada<br />

Kiyosadda qaarkood ayaa gada tikidhada<br />

boostada, lakin amaba tikidhada boostada<br />

waxaa lugu gadaa xafiis boosto ee kasta.<br />

Howsha xafiisyada boostadu waa geynta<br />

iyo keenidda waraaqaha, baakadaha iyo<br />

bixinta lacagaha ee wadanka gudahiisa<br />

iyo dibeddiisaba. Sidoo kale waxaad ku<br />

dhiibi kartaa wargelinta la xiriirta<br />

beddelidda adareeska, wuxuuna xafiiska<br />

boostada maxaalliga ah ka heli kartaa<br />

galka guuritaanka. Sidoo kale waxaad<br />

xafiiska boostada ka dalban kartaa<br />

tikidhada masraxiyadaha, riwaayadaha<br />

iyo abaabullada isboortiga.<br />

Xafiisyada boostada Maxalliga ah<br />

waxay furan yihiin waqtiya kala duwan,<br />

laakiin intooda badan waxay furan yihiin<br />

maalmaha shaqada inta u dhexeysa 9.30<br />

iyo 17 galabnimo. Khamiistana ilaa 17.30.<br />

Sabtidana ilaa 13 duhurnimo. Bogga<br />

www.postdanmark.dk ayaad ka akhrisa<br />

kartaa dhamaan waqtiyada xafiisyada<br />

boostadu eey furan yihiin.<br />

Waraaqaha ku socda dalka iyo<br />

dibeddaba waa in lugu ridaa sanduuqyada<br />

guduudan ee boostada, ee ku yaalla guryo<br />

xaafadeedka oo dhan. Sanduuqyada boostada<br />

waxaa ka arki kartaa ,goorta<br />

waraaqaha laga bixinayo.<br />

Dukaamada<br />

Dukaamada oo dhan afar iyo labaatan<br />

saac wey furnaan karaan laga bilaabo<br />

isniinta 6da subaxnimo ilaa sabtida 17<br />

galabnimo. Sidoo kale waxay furnaan<br />

karaan 4 axadood sanadkiiba. Dukaamada<br />

yar yar ee gaar ahaan iibiya raashinka,<br />

cabitaanka iyo alaab maalmeedyada kale<br />

axad kasta waa furnaan karaan.<br />

Guud ahaan dukaamada yar yar sida<br />

kuwa dharka waxay furan yihiin isniinta<br />

ilaa khamiista inta u dhexeysa 10ka<br />

subaxnimo iyo 18ka galabnimo. Jimcaha<br />

waqti dheeraada ayey furan yihiind iyo<br />

sabtidana waqti hore ayaa la xiraa.<br />

Subermaarkiyada weeweyn oo badan iyo<br />

dukaamada weeweyn ee alaabada waxay<br />

furan yihiin inta u dhexeysa 8da ama 9ka<br />

subaxnimo ilaa iyo 20ka ama 21ka<br />

habeenimo.


129<br />

Farmashiyaasha<br />

Farmashiyaasha waxaad xilliga maalinimadii<br />

daawooyinka ku iibsan kartaa waraaq<br />

dhakhtar iyo waraaq la’aan intaba,<br />

taasoo caadi ahaan ah inta u dhexeysa<br />

9ka subaxnimo iyo 17.30 galabnimo<br />

maalin waliba, oo aysan sabtidu ku jirin,<br />

ayago badankooda la xiro 13ka ama<br />

14ka duhurnimo. Intaas wax sii dheer<br />

waxaa jira dukaamo daawada waraaq<br />

la’aanta ah lugu gado saacadaha dukaamadu<br />

furan yihiin, iyo kuwaasoo inta<br />

waraaqaha daawada kaa qaada farmashiyaha<br />

kaaga dalbaya. Supermarkadyo<br />

badan qaarkood iyo maxadooyinka shidaalkuba<br />

waxay gadaan noocya kala<br />

duwan oo kamida daawooyinka aan waraaq<br />

dhakhtar loo baahneyn sida tusaale<br />

ahaan daawooyinka xanuunka joojiya iyo<br />

dawooyinka qunfaca.<br />

Farmashiyaashu waxay kaltan u galaan<br />

furitaanka farmashiyha ee maalintii iyo<br />

habeenkiiba furan. Kuwa farmashiyaasha<br />

heeganka leh eemaalintii iyo habeenhiiba<br />

furan, waxaad ka ogaan kartaa haddii<br />

aad wacdo kan kuugu dhow ama bogga<br />

internetka ee ah www.sundhed.dk.<br />

Waxaad bixineysa lacag dheeraad<br />

markii aad daawo iibsaneyso waqti ka<br />

baxsan xilliyada furitaanka caadiga ah.<br />

Gaadiidka dadweynaha<br />

<strong>Danmark</strong> waxay sameeysatay qaab isku<br />

dibaridan ee jiheenta gaadiidks dadweynaha,<br />

oo loogu talagaya labbada dinac<br />

ee dalka dhamaantiisa iyo maxaaligaba<br />

ah. Waxaa suuragala in aad iibsatid<br />

kaarka bisha iyo kaar lacag lagaa dhimayo<br />

oo lugu raaco basaska iyo tareennada.<br />

Weydii isteeshinnada tareenka,<br />

isteeshinnada basaska ama kumuunaha,<br />

haddii aad warbixin dheeraada dooneysid,<br />

ama eeg bogga www.rejseplanen.dk.<br />

Maktabadaha<br />

Kumuunayaasha oo dhami waxay leeyihiin<br />

maktabado, oo lacag la’aan looga<br />

amaahdo buugaagta, CD-yada, Videofilimada,<br />

iyo waxa suurgal ah in ay<br />

internet leey yihiin. Intooda badan maktabadaha<br />

guud waxay furan yihiin inta u<br />

dhexeysa 10 subaxnimo iyo 19 habeenimo<br />

maalin walbo, inkastoo ay sabtida furan<br />

yihiin oo kaliya inta u dhexeysa 10<br />

subaxnimo iyo 13 ama 14 duhurnimo.<br />

Maktabaduhu waxay leeyihiin faracyo, oo<br />

caadi ahaan waqtiga ay furan yihiin uu<br />

gaaban yahay. Kumuunahaaga weydii.<br />

Matxafyada<br />

Waxaa jira ilaa 300 matxaf oo kala duwan<br />

ayaa dalka ku kala yaalla. Kala<br />

barkood qaranka ayaa leh ama dowlada<br />

ayaa kabid dhaqaale u fidisa. gelitaankooda<br />

lacag aya la baxsha intooda badan,<br />

qaar badan ayaase carruurta lacag la’aan<br />

u ah, iyo matxafyada qaranka qaarkood,<br />

sida muusiyamka qaranka iyo muusiyamka<br />

qaranka ee farshaaxanka, waxaa lacag<br />

la’aan lugu galaa arbacada.<br />

Telefoon<br />

Bokosyadda telefoonada waxay ku yaallaan<br />

meela fara badan. Halkaa ayaadna<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH


130<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

ka isticmaali kartaa adigoo lacag ku<br />

ridaya ama gelinaya kaarka khaaska ah<br />

ee lacagta, oo lugu gado kiyosadda iyo<br />

supermaarkayada.<br />

Maxaali nawaxiid kasto dhan waxay<br />

leedahay buug telefoonada oo maaxili ah,<br />

oo loo qaybiyo guryaha oo dhan ee boostadooda<br />

loogu ridayo.Waxaana ku qoran<br />

ka sokow lambarrada telefoonada warbixinno<br />

wax ku ool ah oo tiro badan lana<br />

xiriira kumuunaha, dhakhtarka heeganka,<br />

booliska, ururrada, matxafyada, maabka<br />

nawaaxiga iyo "bogagga jaallaha ah" (de<br />

gule sider) oo la xiriira warbixinno ganacsiyeed<br />

ee nawaaxiga.<br />

Waxaa lambarrada telefoonada waxaad<br />

ka heli kartaa "Oplysningen" oo<br />

lambarkiisu yahay 118 ama bogga<br />

www.tele.dk. Halkaan warbixin dheeraada<br />

ayaad ka heli kartaa.<br />

Xafiisyada heyadaha qaranka<br />

Intooda badan xafiisyada dowladda waxay<br />

qabaan waqtiyo telefoon lugula xiriiro iyo<br />

waqtiyo loo tago. Qaar badan ayaa khamiista<br />

waqti dheeraada furan jimcahana<br />

waqti hore ayaa la xiraa. Heyadaha<br />

dowliga badankooda, sida kumuunayaasha,<br />

gobollada iyo wasaaradaha, waxay leeyihiin<br />

bogag internet oo leh warbixin iyo<br />

waxaa jira fursado aad kaligaa ku adeego<br />

karto adigo qofna ku wahelinin. Haddii<br />

aad warbixin dheeraada dooneysid,<br />

weydiiso kumuunahaaga ama eeg<br />

www.danmark.dk.


Halkaan warbixin dheeraad ah ayaad<br />

ka heli kartaa<br />

131<br />

Internet<br />

www.danmark.dk<br />

Warbixin la xiriirta bulshada deenishka<br />

oo af-deenish ah.<br />

www.finfo.dk<br />

Warbixin la xiriirta bulshada deenishka<br />

oo ku qoran afafka kala ah ee Albaaniga,<br />

Carabiga, Kurdiska, Farsiga, Soomaaliga,<br />

Turkishka, Viyatnaamiiska, Boosniga,<br />

Serbiga, Koreeshiga, Faransiiska, Ingiriiska<br />

iyo Deenishka.<br />

www.denmark.dk<br />

Warbixin la xiriirta bulshada deenishka<br />

oo ku qoran afafka kala ah ee Ingiriiska,<br />

Jarmalka, Faransiiska iyo Isbaanishka.<br />

Telefoon<br />

1881, telefoonka iska leh bulshada.<br />

Waxaa ka jawaabaya dad ku hadlaya<br />

afka-Deenishka iyo Ingiriiska.<br />

DR wararka adduunka<br />

DR Nyheder International<br />

Idaacada af Ingriisiga,Turkishka, Carabiga,<br />

Boosniga/Serbiga/Koreetiga, Urduuga iyo<br />

Soomaaliga ah. Waxaana laga helaa<br />

bogga: www.dr.dk/nyheder/fremmedsprog,<br />

Telefoonkana waa 70 26 80 80 ama DR<br />

Tekst-TV bogga 171, 172, 173 iyo 174.<br />

Shax-warbixineedda <strong>Danmark</strong><br />

Factsheet Denmark<br />

Waa tixane ee jaraa’id warbixin ah oo<br />

wax ka qoraaya warbixinno guud oo la<br />

xiriira taariikhda wadanka <strong>Danmark</strong>,<br />

siyaasadda, dhaqalaha iyo dhaqanka<br />

<strong>Danmark</strong> oo ku qoran afafka Igiriisga,<br />

Jarmalka, Faransiiska iyo Isbaanishka.<br />

Waxaana laga heli karaa: Wasaaradda<br />

arrimaha dibedda, Udenrigsministeriet,<br />

Asiatisk Plads 2, 1448 København K,<br />

Telefoon: 33 92 00 00, Bogga: www.um.dk,<br />

Email: um@um.dk<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Maktabad<br />

Maktabadda maaxaaliga ah ayaa kaa<br />

caawineysa wixii warbixin dheerada ah.<br />

Kumuunahaaga<br />

Bogga www.kl.dk ayaad ka heli kartaa<br />

kumuunaha adareesyadooda, bogaggooda,<br />

emaillyadooda, lambarrada telefoonyada<br />

iyo wax kale oo badan. Waxaad wici<br />

kartaa KL (ururka qaranaka kumuunayaasha<br />

deenishka) oo telefoonkiisu yahay<br />

33 70 33 70 oo aad warbixinnadaasi aad<br />

ka heleysaa.<br />

Af deenish fudud – På Let Dansk<br />

Waxaa jira joornal loogu talagalay<br />

deenishka akhrisku ku culusyahay iyo<br />

ajaanibta iyo qaxootiga aan weli afka<br />

deenishka si wacan u aqoon. Wuxuu soo<br />

baxaa sanadki taban jeer, wuxuuna wax<br />

ka qoraa akhbaaraha, dhaqanka iyo<br />

isboortiga. Waxaana laga heli karaa<br />

iskuullada luqadda, ama haddii lala<br />

xiriiro Kroghs Forlag, Chr. Hansens Vej 3,<br />

7100 Vejle, Telefoonka 75 82 39 00<br />

Bogga: www.kroghsforlag.dk<br />

Email: kf@kroghsforlag.dk


132<br />

Ururro iyo xarumo muhimad oo wax<br />

khaas ku ool u leh <strong>deggan</strong>ayaasha cusub<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Heyadda Qaxootiga Deenishka<br />

Dansk Flygtningehjælp<br />

Borgergade 10, 3. sal<br />

Postboks 53<br />

1002 København K<br />

Telefoon: 33 73 50 00<br />

Bogga: www.flygtning.dk<br />

Email: drc@drc.dk<br />

Waa heyad samafal ah, oo kaalma u fidisa<br />

qaxootiga, iyo isla markaan warbixin<br />

iyo talabixin la xiriirta qalabixinta iyo<br />

dibu laabashada wadankooda.<br />

Iskaashiga dadyowga dhexdooda ah<br />

Mellemfolkeligt Samvirke (MS)<br />

Borgergade 14<br />

1300 København K<br />

Telefoon: 77 31 00 00<br />

Bogga: www.ms.dk<br />

Email: ms@ms.dk<br />

Waa urur, ku howlan is-afgaradka dadka,<br />

qalabixin, howlo wacyi-gelineed, barnaamijyo<br />

tabarruca oo lacag la’aan ah iwm.<br />

Wasaaradda Qaxootiga, Ajaanibta<br />

iyo Qalabixinta<br />

Ministeriet for Flygtninge,<br />

Indvandrere og Integration<br />

Holbergsgade 6<br />

1057 København K<br />

Telefoon: 33 92 33 80<br />

Bogga: www.integrationsministeriet.dk<br />

Email: inm@inm.dk<br />

Waxay qabataa howlo khuseeya dhamaan<br />

ajaanibta- iyo siyaadda guud ee qalabixinta<br />

iyo dhalashada deenishka. Waana heyad<br />

looga dacwoodo go,aamada waaxda socdaalka<br />

ee la xiriira isu-keenidda qoyska,<br />

fiisaha, iqaamadda shaqa darteed ama<br />

sababo khaas lugu bixiyo.<br />

Guddiga guud ee Ajaanibta<br />

Rådet for Etniske Minoriteter<br />

Ministeriet for Flygtninge, Indvandrere<br />

og Integration<br />

Holbergsgade 6<br />

1057 København K<br />

Telefoon: 33 92 33 80<br />

Bogga: www.etniskeminoriteter.dk<br />

Email: rem@inm.dk<br />

Wuxuu wasiirka qalabixinta kalataliyaa<br />

arrimaha khuseeya ajaanibta iyo qaxootiga.<br />

Waxaa laga soo doortaa wakiillada wakiillada<br />

guddiyada qalabixinta ee degmooyinka.


133<br />

Waaxda Socdaalka<br />

Udlændingestyrelsen<br />

Ryesgade 53<br />

2100 København Ø<br />

Telefoon: 35 36 66 00<br />

Bogga: www.udlst.dk<br />

Email: udlst@udlst.dk<br />

Wuxuu ka shaqeeyaa kiisaska la xiriira<br />

soo gelidda iyo joogidda ajaanibta ee<br />

<strong>Danmark</strong>, oo kamid yihiin codsiga qaxootinimada,<br />

isu-keenidda qoyska, iqaamadda<br />

joogista iyo shaqada iyo fiisooyinka.<br />

Waana heyad looga dacwoodo go,aamada<br />

kiisaska ku saabsan iqaamadda joogista<br />

iyo shaqada ayadoo la tixraacayo shuruucda<br />

gaarka ah ee EF/EØS.<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH


134<br />

Xafiisyada dowladda ee maamul goboleedyada<br />

– Statsamterne i <strong>Danmark</strong><br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Xafiisyada dowladda ee maamul goboleedyadu<br />

waxay ka shaqeeyaan kiisaska la xiriira sida kala<br />

tegidda, furriinka, biilka xaaska, lacagta carruurta,<br />

masuuliyadda waalidnimada, kiisaska la joogidda<br />

carruurta, dhalashada deenishka, macagyada iyo<br />

dacwadaha bilaashka ah. Sidoo kale xafiisyada<br />

dowladda ee maamul goboleedyadu waxay ka<br />

shaqeeyaan kiisaska la xiriira iqaamadda joogista<br />

iyo shaqada ayadoo la tixraacayo shuruucda gaarka<br />

ah ee EF/EØS.<br />

Bogga: www.statsamt.dk<br />

Oo la mid ah xafiiska maamul goboleedka<br />

Københavns Overpræsidium<br />

Hammerensgade 1<br />

1267 København K<br />

Telefoon: 33 12 23 80<br />

Email: overpraesidiet@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka København<br />

Statsamtet København<br />

Hejrevej 43<br />

2400 København NV<br />

Telefoon: 38 17 06 00<br />

Email: koebenhavn@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka<br />

Frederiksborg<br />

Statsamtet Frederiksborg<br />

Roskildevej 10 A<br />

3400 Hillerød<br />

Telefoon: 48 22 73 00<br />

Email: frederiksborg@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Roskilde<br />

Statsamtet Roskilde<br />

Algade 12<br />

4000 Roskilde<br />

Telefoon: 46 30 60 00<br />

Email: roskilde@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Vestsjælland<br />

Statsamtet Vestsjælland<br />

Slagelse 7<br />

4180 Sorø<br />

Telefoon: 57 87 07 00<br />

Email: vestsjaellands@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul godoleedka Storstrøm<br />

Statsamtet Storstrøm<br />

Brovejen 4<br />

4800 Nykøbing F<br />

Telefoon: 54 84 18 00<br />

Email: storstroems@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Bornholm<br />

Statsamtet Bornholm<br />

Storegade 36<br />

3700 Rønne<br />

Telefoon: 56 93 02 60<br />

Email: bornholm@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Fyn<br />

Statsamtet Fyn<br />

Slottet<br />

Indgang A, 1. sal<br />

Nørregade 36-38<br />

5000 Odense C<br />

Telefoon: 66 11 90 00<br />

Email: fyn@statsamt.dk


135<br />

Xafiiska maamul goboleedka<br />

Sønderjylland<br />

Statsamtet Sønderjylland<br />

H.P. Hanssens Gade 42<br />

6200 Aabenraa<br />

Telefoon: 74 31 31 31<br />

Email: soenderjylland@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Ribe<br />

Statsamtet Ribe<br />

Bøge Allé 2<br />

6760 Ribe<br />

Telefoon: 76 88 66 66<br />

Email: ribe@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Viborg<br />

Statsamtet Viborg<br />

St. Sct. Hansgade 2-4<br />

8800 Viborg<br />

Telefoon: 87 26 20 00<br />

Email: viborg@statsamt.dk<br />

Xafiiska dowladda ee Nordjylland<br />

Statsamtet Nordjylland<br />

Aalborghus Slot<br />

Slotspladsen 1<br />

9000 Aalborg<br />

Telefoon: 96 31 92 00<br />

Email: nordjylland@statsamt.dk<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Xafiiska maamul goboleedka Vejle<br />

Statsamtet Vejle<br />

Vedelsgade 17 B<br />

7100 Vejle<br />

Telefoon: 75 82 33 00<br />

Email: vejle@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Ringkjøbing<br />

Statsamtet Ringkjøbing<br />

Holstebrovej 31<br />

Postboks 151<br />

6950 Ringkøbing<br />

Telefoon: 97 32 08 55<br />

Email: ringkjoebing@statsamt.dk<br />

Xafiiska maamul goboleedka Århus<br />

Statsamtet Århus<br />

Marselis Boulevard 1<br />

8000 Århus C<br />

Telefoon: 89 40 11 11<br />

Email: aarhus@statsamt.dk


136<br />

Xafiisyadda shaqada ka dalaala ee <strong>Danmark</strong><br />

– Arbejdsformidlingerne i <strong>Danmark</strong><br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Xafiisyadda shaqada ka dalaala ee <strong>Danmark</strong> (AF)<br />

waa heyad dowliga ha aad la xiriireysid marka aad<br />

shaqa doon tahay. Waxaa jira 14 xafiisyo goboleed<br />

ee AF, oo mid walba bog internet leeyahay oo la<br />

socota warbixin maxaali ah eey shaqa doonayaasha<br />

iyo shaqa bixiyaashuba ay warfbixin ka heli karaan.<br />

Bogga: www.af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Bornholm<br />

AF – Bornholm<br />

Tornegade 5<br />

Postboks 119<br />

3700 Rønne<br />

Telefoon: 56 95 30 33<br />

Bogga: www.bornholm.af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Frederiksborg<br />

AF – Frederiksborg<br />

Datavej 36<br />

3460 Birkerød<br />

Telefoon: 48 22 85 00<br />

Bogga: www.frederiksborg.af.dk<br />

Email: frederiksborg@af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Fyn<br />

AF – Fyn<br />

Dannebrogsgade 3<br />

5000 Odense C<br />

Telefoon: 66 11 77 70<br />

Bogga: www.fyn.af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Nordjylland<br />

AF – Nordjylland<br />

Vestre Havnepromenade 15<br />

9100 Aalborg<br />

Telefoon: 99 33 90 00<br />

Bogga: www.nordjylland.af.dk<br />

Email: nordjylland@af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Ribe<br />

AF – Ribe<br />

Teglværksgade 4<br />

6701 Esbjerg<br />

Telefoon: 79 12 33 44<br />

Bogga: www.ribe.af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Ringkøbing<br />

AF – Ringkøbing<br />

Nørregade 44<br />

7400 Herning<br />

Telefoon: 96 27 34 00<br />

Bogga: www.ringkoebing.af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Roskilde<br />

AF – Roskilde<br />

Jernbanegade 12<br />

4000 Roskilde<br />

Telefoon: 46 18 11 00<br />

Bogga: www.roskilde.af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Storkøbenhavn<br />

AF – Storkøbenhavn<br />

Vesterbrogade 123<br />

1620 København V<br />

Telefoon: 33 55 10 20<br />

Bogga: www.koebenhavn.af.dk


137<br />

Xafiis oboleedka AF ee Storstrøm<br />

AF – Storstrøm<br />

Vestensborg Allé 8<br />

4800 Nykøbing Falster<br />

Telefoon: 54 88 05 05<br />

Bogga: www storstroem.af.dk<br />

Email: af.storstrom@af-dk.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Sønderjylland<br />

AF – Sønderjylland<br />

"Bjergparken"<br />

Bjerggade 4 K<br />

6200 Aabenraa<br />

Telefoon: 74 63 21 20<br />

Bogga: www.soenderjylland.af.dk<br />

Email: soenderjylland@af.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Viborg<br />

AF – Viborg<br />

Fælledvej 3<br />

8800 Viborg<br />

Telefoon: 96 15 22 00<br />

Bogga: www.viborg.af.dk<br />

Email: af-region.viborg@af-dk.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Århus<br />

AF – Århus<br />

Søren Frichs Vej 38 K, st.<br />

8230 Åbyhøj<br />

Telefoon: 89 34 66 00<br />

Bogga: www.aarhus.af.dk<br />

Email: region.aarhus@af.dk<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Xafiis goboleedka AF ee Vejle<br />

AF – Vejle<br />

Fiskergade 1<br />

7100 Vejle<br />

Telefoon: 70 10 26 26<br />

Bogga: www.vejle.af.dk<br />

Email: afvejle@post4.tele.dk<br />

Xafiis goboleedka AF ee Vestsjælland<br />

AF – Vestsjælland<br />

Smedelundsgade 16<br />

4300 Holbæk<br />

Telefoon: 59 48 12 00<br />

Bogga: www.vestsjaelland.af.dk<br />

Email: af-region.vestsjaelland@af-dk.dk


138<br />

Xisbiyadda siyaasiga<br />

GURMADKA DEG DEGGA AH<br />

Liiskaan ku qoran magacyada xisbiyada siyaasiga,<br />

ayaa 1dii oktober 2002 xaqa u yeeshayeen iney isu<br />

sharaxaan doorashada baarlamaanka.<br />

Dansk Folkeparti<br />

Christiansborg<br />

1240 København K<br />

Telefoon: 33 37 51 99<br />

Bogga: www.danskfolkeparti.dk<br />

Email: df@ft.dk<br />

Enhedslisten - De Rød-Grønne<br />

Studiestræde 24, 1. sal<br />

1455 København K<br />

Telefoon: 33 93 33 24<br />

Bogga: www.enhedslisten.dk<br />

Email: landskontoret@enhedslisten.dk<br />

Konservative Folkeparti, Det<br />

Nyhavn 4<br />

Postboks 1515<br />

1020 København K<br />

Telefoon: 33 13 41 40<br />

Bogga: www.konservative.dk<br />

Email: info@konservative.dk<br />

Kristeligt Folkeparti<br />

Allégade 24 A, 1. sal<br />

2000 Frederiskberg<br />

Telefoon: 33 27 78 10<br />

Bogga: www.krf.dk<br />

Email: krf@ft.dk<br />

Minoritetspartiet<br />

Frederiksgade 22, 2. sal<br />

8000 Århus C<br />

Telefoon: 40 54 82 93<br />

Bogga: www.minoritetspartiet.dk<br />

Email: info@minoritetspartiet.dk<br />

Radikale Venstre, Det<br />

Christiansborg<br />

1240 København K<br />

Telefoon: 33 37 47 47<br />

Bogga: www.radikale.dk<br />

Email: radikale@radikale.dk<br />

Socialdemokraterne<br />

Thorvaldsensvej 2<br />

1780 København V<br />

Telefoon: 35 39 15 22<br />

Bogga: www.socialdemokratiet.dk<br />

Email: socialdemokratiet@net.dialog.dk<br />

Socialistisk Folkeparti<br />

Christiansborg<br />

1240 København K<br />

Telefoon: 33 12 70 11<br />

Bogga: www.sf.dk<br />

Email: sf@sf.dk<br />

Venstre, <strong>Danmark</strong>s Liberale Parti<br />

Søllerødvej 30<br />

2840 Holte<br />

Telefoon: 45 80 22 33<br />

Bogga: www.venstre.dk<br />

Email: venstre@venstre.dk


Faahfaahinta erayada<br />

139<br />

Adeegga guud (Public Service)<br />

Adeegga guud waxaa calaamad ahaan<br />

loogu isticmaalaa idaacadaha madaxa<br />

bannaan, ee aan ganacsiga aheyn, oo<br />

hadafkoodu yahay iney barnaamijyo usii<br />

daayaan dadweynaha oo dhan. <strong>Danmark</strong>s<br />

Radio (DR) waa goob shaqo ee adeeg<br />

guud ah, oo sida sharciga warbaahintu<br />

(radioloven) dhigayo ay tahay inuu sii<br />

daayo barnaamijyo dhan walba leh, kana<br />

hadlaaya dhaqanka iyo war faafin.<br />

Bogagga jaallaha ama huroodka<br />

ah (De gule sider)<br />

Bogagga jaallaha ah waa bogagga<br />

buugga telefoonnada ee laga helo<br />

warbixnta ku saabsan shirkadaha gaarka<br />

ah.<br />

Baarista dhegeysiga gudaha jirka<br />

dadka (Scanning med ultralyd)<br />

Scanner waa qalab loo isticmaalo si<br />

nidaamsan in loogu baaro qaybo jirk<br />

dadka. Baarista dhegeysiga gudaha wadata<br />

waxaa laga wadaa, in ayadoo la adeegsanayo<br />

codka hirarka gudaha la arkaayo<br />

sawirrada tusaale ahaanxubnaha jirka<br />

ama ilmaha uurka ku jira. Ayadoo la<br />

adeegsanayo baarista codadka hirarka<br />

gudaha waxaa la arki karaa inta ilmuhu<br />

la egyahay, jinsiga uu yahay, iyo inuu<br />

cuuryaannimo halisa leeyahay.<br />

Baarlamaanka yurub (Europa-<br />

Parlamentet)<br />

Baarlamaanka yurub wuxuu ka kooban<br />

yahay 626 xubnood, oo ay soo doorteen<br />

dadweynaha 15-ka dal ee xubnaha ka ah<br />

midowga yurub (EU). Xubnaha waxaa la<br />

doortaa shantii sanaba mar. Tirada<br />

xubnuhu waxay ku xiran tahay baaxada<br />

dalalka. <strong>Danmark</strong> waxay leedahay 16<br />

xubnood.<br />

Ceyrta shaqa-la’aanta<br />

(Arbejdsløshedsdagpenge)<br />

Ceyrta shaqa-la’aantu waa kaalma dhaqaale<br />

oo qofku leeyahay, haddii uu shaqa<br />

la’aan noqdo, isla markaana uu xubin ka<br />

yahay kaasa shaqa-la’aan (A-kasse).<br />

Dankort<br />

Dankort waa kaar khaas u ah deenishka<br />

wax looga gato, kaasoo ay bangiyadu<br />

sameysteen , kuna saleysan nidaam heer<br />

dalka oo dhan ah oo lacagta waayar<br />

ahaan u dira.<br />

Dibu tababarid shaqo (Aktivering)<br />

<strong>Dadka</strong> wadanka degan oo qaata soodhoweynta<br />

ceyrta*, kaalmada ceyrta*,<br />

ama ceyrta shaqa-la’aanta*, waxay xaq<br />

iyo waajibba u leeyihiin iney guddoomaan<br />

haddii tababar loo soo bandhigo. Kumuunayaasha<br />

ayaa soo diyaariya una bandhiga<br />

dadka qaata soo-dhoweynta ceyrta iyo<br />

kaalmada ceyrta. Xafiiska shaqada ayaase<br />

qaabilsan tababaridda dadka shaqa<br />

la’aanta ah ee ceyrta shaqa la’aanta.<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA


140<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA<br />

Tababarku wuxuu ka koobnaan karaa<br />

kala talinta fursadaha waxbarasho iyo<br />

shaqo, tababar shaqo ee shirkad dowliya<br />

ama shirkad biribaatiya ama xarakaadyo<br />

waxbarasho oo khaasa.<br />

Diinta masiixiga qaybta<br />

Boorotestanka loo yaqaano<br />

Evangelisk-Lutherka<br />

(Evangelisk-luthersk)<br />

Kaniisadda dadweynaha deenishku waa<br />

kaniisad Evangelish-Lutherka ah. Taasoo<br />

macnaheedu yahay in ka tirsan tahay<br />

kaniisadaha kirishtaanka ee dibu-habeyntii<br />

xilligii 1500 ka go’day kaniisadda<br />

Roman-katoligga. Aragtida kaniisadda<br />

Evangelish-Lutherku waxay ku saleysan<br />

tahay baybalka iyo seddax buugsummadeed<br />

oo ka yimid kaniisadahii<br />

kirishtaanka ee ugu horreeyey iyo sidoo<br />

kale qiraalkii augsburg, oo la qoray<br />

waqtigii dibu-habeynta, iyo sidoo kale<br />

"Katekismuska yar ee Luther", oo ah buug<br />

laga barto masiixiyadda, uuna qoray<br />

wadaadkii jarmalka ahaa Martin Luther.<br />

Doorasho guud (Folkeafstemning)<br />

Hadeeyba dacdo doorashada guud waxay<br />

dadweynuhu si toosa ugu codeeyaan<br />

go’aan mucayin ah, kaa soo baarlamaanku<br />

gaaray ama uu gaari rabo. Doorashooyinka<br />

guud waxay noqon kartaa in oo<br />

baarlamaanku ku qasban yahay ama waa<br />

ku tusaale qaataan. Sidoow dastuurka<br />

deenishku digaayo, waa in wax yaalaha ka<br />

mid ah sida wax ka bedalka ama wax<br />

lagu daraayo dastuurka, iyo su’aal la<br />

xiriirta ku-wareejinta madaxbannaanida<br />

qaranka ee heyad dowlada kasii sarreysa<br />

ay timaado waa in doorasho guud lugu<br />

go’aamiyo. <strong>Danmark</strong> doorashooyin guud<br />

loo isticmaalay waayihii ugu dambeyay<br />

arrin khuseysay xaalada EU.<br />

Dugsiga dadweynaha <strong>Danmark</strong><br />

khaas u ah (Højskole)<br />

Eeg Dugsiga sare ee dadweynaha*<br />

Dugsiga sare ee dadweynaha<br />

(Folkehøjskole)<br />

Dugsiga sare ee dadweynaha – oo caadi<br />

ahaan loogu yeero dugsiga sare – waa<br />

nidaam khaas ah oo iskuul jiif iyo raashin<br />

ah ee dhallinyarada iyo dadka waweynba,<br />

wuxuuna <strong>Danmark</strong> ka billowday bartamihii<br />

1800. Hadafka dugsiga sare ee<br />

dadweynaha waa inuu dhallinyarada iyo<br />

waayeellada siiyo aqoon la xiriirta<br />

dhaqanka iyo qaabka guud ee nolosha<br />

bulshadu sida weyn iskugu xiran tahay.<br />

Dugsiga sare waxaa lugu bartaa tusaale<br />

ahaan muusig, farshaxanka sawireed oo<br />

gacanta ah, siboortiga ama jimicsiga,<br />

filosofi iyo arrimaha xaladeeda bulshada.<br />

Waxbarashadu qofka ma siineyso awood<br />

xirfadeed oo la aqoonsan yahay, iyo<br />

ardaydana uma fariisanayaan imtixaan.<br />

Gadashada daawada ee rasiid la’aan<br />

(Håndkøb)<br />

Dawooyin badan oo kale nooc ah ayaa<br />

rasiid la’aan la iibsan karaa, taasoo aadan<br />

u baahneyn in aad dhakhtarka rasiid kala<br />

timaado.


141<br />

Garsooraha dadweynaha<br />

(Lægdommer)<br />

Garsoorayaasha dadweynuhu waa dad,<br />

ayagoo aan qaaddi sharci yaqaana aheyn<br />

ka qeyb qaata kiisaska ciqaabta ama ha<br />

ahadeen xeer-beegayaal ama garsoorayaal.<br />

Golaha shacabka (Folketinget)<br />

Golaha shacabku waa baarlamaanka<br />

qaranka ee <strong>Danmark</strong>. Golaha shacabku<br />

wuxuu ka kooban yahay 179 xubnood, oo<br />

labbo kamid ah ay ka yimaadeen Greenland<br />

iyo labbo kalana Faero Aaylands.<br />

Xubnaha waxaa la doortaa ugu<br />

badnaan afartii sanaba mar. Ra’iisul<br />

wasaaraha ayaana doorasho ku dhawaaqi<br />

kara mudo afarta sanno gudaheeda ama<br />

intey dhamaanin afarta sanno. Doorashadu<br />

waxay u dhacdaa qaab isu dheelli<br />

tiran. Taasoo waxaa la dhihi karaa, in<br />

xisbiyada isa soo sharaxay ay baarlamaanka<br />

ku yeelanoonaan tiro xubno ah oo u<br />

dhigma tirada codadka ay doorashada ka<br />

heleen.<br />

Goobta qashanka oo dib loo<br />

istimaalikaro (Genbrugsplads)<br />

Waa waajibka kumuunaha iney ku dadaalaan<br />

in qashanka intiisa badaan dib loo<br />

isticmaalo. Sidaas darteed ayaa kumuunayaashu<br />

leeyihiin xarumo qashanka lugu<br />

uruuriyo, meshaas oo qofku qashankiisa<br />

ku kala soocdo, kunna shubo konteennarrada<br />

loogu tala galay tusaale ahaan<br />

kartoonnada warqadaha ah, waxii dhalo<br />

ama galaas ka samaysan, biraha iyo<br />

qashanka beerta.Waxa intaas sii dheer in<br />

ey khasab tahay, in qashanka bii’ada u<br />

daran meel gooniya loo geeyaa.<br />

Guddiga dacwooyinka booliska<br />

(Politiklagenævn)<br />

Guddiyo dacwooyinka booliska ayaa ka<br />

jira København, Sjælland, Fyn, Aalborg,<br />

Viborg iyo Sønderborg. Waxay xeer<br />

ilaaliyaasha guud* kala shaqeeyaan dacwooyinka<br />

laga dacwoonaayo booliska, iyo<br />

waxayna soo gudbiyaan dacwooyinka<br />

arrimaha ciqaab mudan kara, ee shaqaalaha<br />

boolisku ku kacaan inta ay xilkooda<br />

shaqo gudanayaan. Guddiga dacwooyinka<br />

boolisku wuxuu ka kooban yahay qareen,<br />

oo ah guddoomiyaha, iyo laba garsoore<br />

dadweyne*.<br />

Guddiga kirada guryaha<br />

(Huslejenævn)<br />

Kumuunayaasho oo dhan waa ineey leeyihiin<br />

guddiga kirada guryaha. Kumuunayaal<br />

badan ayaa sameysan kara guddi<br />

kirada guryaha oo ka wada dhexeeyo.<br />

Guddiga kirada guryaha wuxuu ka kooban<br />

yahay seddax xubnood. Labba waxaa soo<br />

doorta kumuunaha isagoo kala tashada<br />

kireystayaasha maxalliga ah iyo ururada<br />

milkilayaasha dhulka. Kan seddaxaad,<br />

guddoomiyaha, waa sharci yaqaan,<br />

waxaana soo doorta wakiilka gobolka.<br />

Guddiga kirada guryaha wuxuu qaadaa<br />

dacwooyinka la xiriira inta kirada gurigu<br />

la egtahay iyo heerka guriga, iyo xaalada<br />

kale oo kirada la xiriira.<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA


142<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA<br />

Guddiga maamulka gobolka<br />

(Amtsråd)<br />

Laga billaabo 1.1.2003 <strong>Danmark</strong> waxay<br />

loo qeybiyay 13 gobol, kuwaasoo fuliya<br />

howla maxalliya oo waaweyn sida waaxda<br />

caafimaadka, ceymiska caafimaadka, dugsiyada<br />

sare, ilaalinta dabeecadda iyo<br />

bii’ada iyo dayactirka waddooyinka yar<br />

yar. Gobollada waxaa maamula guddi<br />

maamulka gobolka, kuwaasoo ay dadweynuhu<br />

doortaan, kana kooban ugu yaraan<br />

9 ugu badnaanna 31 xubnood. Guddiga<br />

maamulka gobolka waxaa la doortaa<br />

xiligaba afartii sannaba mar.<br />

Gudiga maamulka degmada<br />

(Kommunalbestyrelse)<br />

<strong>Danmark</strong> waxay 1.1.2003 u qeybsan tahay<br />

271 degmo, loona yaqaan "kumuunayaal".<br />

Kumuunuhu waa heyad dowli ah kaasoo u<br />

qabta bulshada maxalliga ah howla kala<br />

duwan. Ayadoo la tixraacayo ismaamul<br />

hoosaadka kumuunaha ayuu sharcigu<br />

gacan bannaani u siinayaa in kumuunuhu<br />

nawaaxiyo kala duwan uu go’aan ka<br />

gaaro. Sidoo kale waxay kumuunayaashu<br />

fuliyaan howlo – gaar ahaan xagga<br />

arrimaha bulshada – iyagoo tixraacaya<br />

xeerar tafatiran ee sharciga waa faqsan.<br />

Kumuunayaasha waxaa maamula guddi<br />

maamulka degmada oo ay dadweynaha<br />

degmadu soo doorteen 4 sano oo kasta.<br />

Heyadda amaahda hantida<br />

maguurtada ah<br />

(Realkreditinstitut)<br />

Amaahda hantida maguurtada ah waa<br />

amaah la qaadanayo ayadoo hanti maguurta<br />

ah dabaaji ahaan loo dhigaayo.<br />

Marka qofku amaahdaa qadanayo gurigiisa<br />

ayuu curaar ahaan u dhigayaa.Waa heyad<br />

amaahda hantida maguurtada ah, oo bixiso<br />

noocaano kale oo amaahad ah. Waxay u<br />

shaqeysaa sidii bangi khaasa oo kale.<br />

Heyadda socdaalka ee ajaanibta<br />

(Udlændingestyrelsen)<br />

Xafiiska socdaalka waxay hoose timaada<br />

wasaaradda qalabixinta. Hase yeeshee<br />

go’aamada ay gaareysaa waa ka madax<br />

bannaan yihiin wasaaradda. Xafiiska<br />

socdaalku wuxuu qabtaa howla farabadan<br />

oo la xiriira aasaaska soo gelidda iyo<br />

joogidda ajaanibta ee <strong>Danmark</strong> – tusaale<br />

ahaan qaxootinnimo, qoys isukeenidda,<br />

fiisaha iyo iqaamadda shaqada. Xafiiska<br />

socdaalku wuxuu go’aan ka gaaraa<br />

codsiyo mucayin ah, wuxuuna ka war<br />

bixiyaa shuruudaha soo gelidda iyo<br />

joogitaanka.<br />

Heyadda wacyi-gelinta<br />

(Oplysningsforbund)<br />

Heyadda wacyi-gelintu waa urur oo<br />

xariiriya, iyo maamulah howlo wacyigelineed<br />

– gaar ahaan kuwa la xiriira<br />

waxbaridda xilliga fasaxa. Eeg sidoo kale<br />

iskuullada habeenkii*.


143<br />

Heyadda xafiiseed ee maamulka<br />

gobolka (Overpræsidiet)<br />

Xafiiska maamulka gobolka Kobanheegan<br />

waa heyad dowliya, oo daboolaya nawaaxiga<br />

kumuunaha kobanheegan. Xafiiska<br />

maamulka gobolka waxaa maamula<br />

Sareey, wuxuuna qabtaa howlo lamida<br />

kuwa uu qabto xafiisyada maamulah<br />

gobollada ee heydda dowliga ah*.<br />

Hoggaaminta shacabka<br />

(Folkestyre)<br />

Hoggaaminta shacabku waxay la mid<br />

tahay dimoqoraadiyadda.<br />

Iskuulka habeenkii (Aftenskole)<br />

Waa waxbarid khayaariya ah oo waqtiga<br />

fasaxa la dhigto.Waxay isugu jirtaa noocya<br />

badan oo kala duwan sida luqadaha,<br />

taariikh, waxfaafinta casriga ah, filoosofi<br />

iyo maadooyinka hal-abuurka. Waxbarashadu<br />

kuma siineyso qiimeyn gaara, wax<br />

imtixaanana maleh. Sida caadiga ahna<br />

heyadaha waxbarashada dadka waaweyn*<br />

ayaa kadambeeya waxbariddaa.<br />

Iskaashiga wada shaqeynata ee<br />

Schengen (Schengensamarbejdet)<br />

Iskaashiga Schengen waa wadashaqeyn u<br />

dhexeysa dalalka EU Beljinka, <strong>Danmark</strong>,<br />

Finland, Faransiiska, Gariiga, Holland,<br />

Talyaaniga, Luxemburg, Bortigal, Isbanya,<br />

Iswidan, Jarmalkad iyo Aawstiriya iyo<br />

sidoo kale Noorwey. Waxay ximbaarsan<br />

tahay in dadka u dhashay dalalka ku jira<br />

si xor ah ay xuduudaha dalalka u dhexeeya<br />

uga gudbi karaan, taaso macnaheed<br />

waxay tahay in oo jirin kontorool xadeed.<br />

<strong>Danmark</strong> waxay Iskaashiga Schengen<br />

kamid noqotay 1997.<br />

Joornaalka degmada<br />

(Distriktsblade)<br />

Joornaalka degmada waa jaraa’idyo<br />

asbuucle ah maxalliya, oo lugu fangareeyo<br />

dakhliga xayeesiinta, oo lacag<br />

la’aan ah.<br />

Kali-talis (Enevælde)<br />

Waa nidaam siyaasadeed, kaasoo awoodda<br />

oo idil ay gacanta ugu jirto boqorka<br />

ama amiirka. <strong>Danmark</strong> waxay lahaan<br />

jirtay nidaamyo kali-talisa oo kala duwan<br />

xilligii 1661-1848.<br />

Kanaysadda dadweynaha<br />

(Folkekirke)<br />

Kaniisadda evangelish-lutherka sida<br />

dastuurku qabo waa kaniisadda dadweynaha<br />

ee deenishka. Erayga "kaniisadda<br />

shacbiga" waxay tilmaameysaa, in<br />

dadweynaha badankood ay ayada ka<br />

tirsan yihiin, iyo in ay xiriir sokeeye la<br />

leedahay qaranka, marka loo fiiriyo<br />

diimaha kale. Qaranku sida dastuurku<br />

dhigayo waa inuu kaniisadda shacbiga<br />

kabaa, iyo golaha shacabka ayaana sharci<br />

ku ansixiya shuruucda maamulka kaniisadda<br />

dadweynaha, hase yeeshee qaranku<br />

caadi ahaan ma-fara-geliyo nolosha<br />

kaniisadda gudaheeda ah. Tukashadda<br />

axadaha ama acmaasha kaniisadda<br />

shacbiga waa furan yihiin, iyo dad<br />

weynaha xubnaha ka ah kaniisadda<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA


144<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA<br />

shacbiguna shuruud la’aan ayey xaq u<br />

leeyihiin howlaha kaniisadda sida magacbixinta,<br />

xaflada qaangaarka ah, nikaaxa<br />

iyo duugta. Wadaaddada iyo kalkaaliyaashoodu<br />

kasiinasadda shacbigu waxay<br />

waqtigii hore laga bilaawo qaban jireen<br />

howsha ah diiwaan gelinta aasaasiga ah<br />

ee dhamaan dadka ku dhasha <strong>Danmark</strong>.<br />

Hase yeeshee taas waxaan ku jirin<br />

Sønderjylland, halkaasoo uu diiwaan geliye<br />

gooniyahi uu howshaa fuliyo.Wadaaddada<br />

kaniisadda shacbigu sidoo kale wax u<br />

shaqayaan sida heyadda duugista,<br />

kuwaasoo bixinaya ogolaashada duugista<br />

inta aan meydka la duugin ama aan la<br />

gubinba.<br />

Kitaabka Masiixiyadda (Bibelen)<br />

Kitaabka masiixiyaddu waa qoraalka<br />

muqadaska ah ee kirishtaanka oo dhan.<br />

Kitaabka masiixiyaddu wuxuu u qeybsan<br />

yahay laba qeybood, Dardaarankii Hore<br />

iyo Dardaaranka Cusub. Dardaarankii<br />

Hore wuxuu markii hore ku qornaa afka<br />

hebrooga, wuxuuna ku saabsan yahay<br />

xiriirka Ilaahey iyo dadka yuhuudda ah.<br />

Dardaaranka Cusub wuxuu markii hore<br />

ku qornaa afka giriigga, wuxuuna ka<br />

hadlayaa willka Ilaahey, Ciise Masiixi,<br />

taageerayaashiisii ugu horreeyey iyo<br />

kaniisaddii kirishtaanka ee ugu horreysay.<br />

Ciise Masiixi wuxuu u qofka baybalka<br />

ugu muhiimsan. Turjumada ee deenishka<br />

ee baybalka ugu dambeysay waxaa la<br />

qoray 1992, waxaana la yiraahdaa<br />

baybalka deenishka ee Margrethe II.<br />

Kaalmada ceyrta (Kontanthjælp)<br />

<strong>Dadka</strong> wadanka wada degan aan dakhli<br />

ama hanti laheen, iyo oo sidaa darteed<br />

aan isbixin karin ama aan qoyskooda<br />

biilan karin, waxaa loo oggol yahay<br />

kaalmada ceyrta. Taana waxaa laga wadaa<br />

in kumuunuhu qofka siiyo lacag uu<br />

ku noolaado. Sharuuda in kaalmada<br />

ceyrtu waxay tahay, in qofku ka faa’iideysto<br />

fursadaha, uu shaqa ku heli karo<br />

ama uu oggolaado tababar shaqo* ee<br />

kumuunuhu u fidiyo. <strong>Dadka</strong> cusub wadanka<br />

ku soo biiray kaalmada ceyrtu ma<br />

khuseyso seddaxda sano ee hore ee ay ka<br />

tirsan yihiin sharciga qalabixinta*.<br />

Kaasada shaqa-la’aanta<br />

(Arbejdsløshedskasse)<br />

Kaasada shaqa-la’aanta ama a-kasse<br />

waa urur biribaati ah oo shaqaale mushaar<br />

u soo xaadiro ama ganacsato madax<br />

bannaan ay leeyihiin, kaasoo hadafkiisu<br />

yahay inuu xubnaha u ballan qaado<br />

kaalma dhaqaale, haddii ay shaqa la’aan<br />

noqdaan. A-kassayaashu aad ayey ugu<br />

xiran yihiin ururrada shaqaalaha, laakiin<br />

qofku a-kaase xubin waa ka noqon karaa<br />

asigoo aan urur shaqaale xubin ka aheyn.<br />

La qabsiga iskuulka (Indskoling)<br />

Xiliga laga billaabo ilmuhu fasalka xanaanada<br />

caruurta bilaabaan ilaa iyo fasalka<br />

labaad waxaa loogu yeeraa muddada<br />

la qabsiga. Muddadaas iskuulka iyo macallimiintuba<br />

howl dheeraada aya qabtaan<br />

oo la xiriirta sidii ardadu ula qabsan<br />

lahaayeen bii’adda iskuulka. Hadafkuna


145<br />

waa in arday kasta la xoojiyo horukaciisa<br />

xagga aqoonta, maadada oo ku fiicanyahay,<br />

kor dhaqdhaqaaqiisa jismiyeedka, iyo<br />

bulsho hormareedka.<br />

Lacagta soo-dhoweynta<br />

(Introduktionsydelse)<br />

Lacagta soo-dhoweynta waa lacag kumuunayaashu<br />

ay siiyaan dadka cusub oo<br />

ku soo biiray mujtamaca deeenishka oo<br />

lagu xusay sharciga qalabixintu*, iyo<br />

kuwaasoo aan isdebberi karin ama cid<br />

kalena aysan biilin.<br />

Haddii waalidiintu kala tageen ama isfureen,<br />

waa laga wada hadlaa cidda<br />

masuuliyadda waalidnimada qaadaneysa.<br />

Waalidiintu waxay isla go’aansan karaan<br />

in masuuliyadda waalidnimadu ka wada<br />

wadaagaan.<br />

Maxkamadda degmada (Byret)<br />

Maxkamadda degmada waa maxkadda<br />

koowaad ee nidaamka maxkamadaha<br />

deenishka. Waxaana halkaa lugu qaadaa<br />

kiisaska madaniga ah iyo dacwooyinka<br />

ciqaabta intooda badan.<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA<br />

Liistada wadanigeedka ama<br />

dadweynaha (Borgerliste)<br />

Liistada dadweynuhu waa liisto ka<br />

kooban murashaxiin aan xisbi ka socon ee<br />

doorashada dowladaha hoose. Liistooyinka<br />

dadweynaha waxaa loo aasaasaa si loo<br />

hirgeliyo dana maxalliya oo khaasa,<br />

kuwaasoo aan xisbiyada siyaasaddu aysan<br />

ku howlaneyn.<br />

Masuuliyadda waalidnimada<br />

(Forældremyndighed)<br />

Masuuliyadda waalidnimadu waa waajibka<br />

waalidiinta iney carruurtooda<br />

xanaaneystaan ama ka warqabaan, iyo ay<br />

qaadaan go’aamo la xiriira arrimaha<br />

xaaladeed ee ilmaha ayagoo fiirinaayo<br />

wixii ilmaha u roon. Waalidiinta isqaba,<br />

masuuliyadda waalidnimadu si toosa ayey<br />

uga wada dhexeeysaa. Haddii waalidiintu<br />

aysan isqabin, hooyada ayaa masuuliyadda<br />

waalidnimada iska leh, haddii<br />

aysan waalidiintu wax kale ku heshiin.<br />

Maxkamadda dhaxalka<br />

(Skifteretten)<br />

Maxkamadda dhaxalku waa waax kamida<br />

ah maxkamadda degmada*. Waxay<br />

qabataa howlaha la xiriira hantida laga<br />

dhinto, hantida shirkadaha khasaara iyo<br />

arrimaha ku saabsan kala qeybinta<br />

hantida qoysku marka ay isfuraan.<br />

Maxkamadda gobolka (Landsret)<br />

<strong>Danmark</strong> waxay leedahay laba maxkamad<br />

goboleed: Østre landsret oo ku<br />

taalla Kobanheegan iyo Vestre landsret oo<br />

ku taalla Viborg. Maxkamaduhu gobalada<br />

waxay qaadaan dacwooyinka maxkamadeed<br />

eee go’aamiyay heyadaha<br />

dowliga ah, kiisaska ciqaabta, halkaas oo<br />

jiro shaki in fal dembiyeed culus la<br />

geystay, iyo go’aan maxkamadda degmadu<br />

ay gaartay, lakinse maxkamadda gobalka<br />

abbiil laga qaatay.


146<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA<br />

Midnimada Qaranka<br />

(Rigsfællesskab)<br />

Dhaqaalaha, sharciga iyo luqadda wada<br />

wadaagooda, waa waxa isku wada xirayaayo<br />

<strong>Danmark</strong>, Feeyro aaylaandi, iyo<br />

Greenland ee ka dhigaya hal dal oo wada<br />

hoos yimaada dastuurka deenishka. Feeyro<br />

aaylaandi, iyo Greenland waxay sameystiin<br />

ismaamul hoosaad madax bannaan oo<br />

hoos yimaadaan midnimada qaranka.<br />

Midowga Yurub (EU)<br />

Midowga yurub ilaa 1993 waxaa lugu<br />

magacaabi jiray EF, isu-tagga yurub.<br />

Iskaashigu si tartiiba ayuu usii kobcay<br />

laga billaabo markii lixda dal ay saxiixeen<br />

heshiiskii Rom 1957. <strong>Danmark</strong> waxay<br />

doorasho guud* kadib EF xubin ka<br />

noqotay 1972. EU waxay hadda ka kooban<br />

tahay 15 dal oo yurub ah. Waxayna<br />

kala yihiin marka laga reebo <strong>Danmark</strong>:<br />

Beljinka, Ingiriiska og Waqooyiga<br />

Aayrishka, Finland, Faransiiska, Gariiga,<br />

Holandeyska, Aayrishka, Talyaaniga,<br />

Luxemburg, Bortigal, Isbaanya, Iswiidan,<br />

Jarmalka iyo Aawstiriya.<br />

Maamulka xafiis madaxeedka ee<br />

guryaha mulki loo leeyahay<br />

(Ejendommens administration)<br />

Shaqaalha xafiiska maamulka ayagoo ka<br />

socoda ama danaynaayo dadka guryaha<br />

mulki u leh dantooda bey maamulaan<br />

guryaha.Waxay shaqaalahaaso diyarinaayaan<br />

shahaadaha heshiiska guriga, qabashada<br />

lacagta kirada, shaqaleenta<br />

shaqaalaha guryaha xaafadaha iyo xiriinta<br />

dadka kirada ugu jira guryah dhinaca<br />

maamul su’aaleed.<br />

Nidaamka waxbixinta Schengen<br />

(Schengeninformationssystemet)<br />

Arrinta iskaashiga Schengen* udub<br />

dhexaadka u ahi waa sameynta shabakad<br />

elektaroonik ah, oo dhamaan xafiisyada<br />

booliska iyo qunsuliyadaha dalalka<br />

Schengen xubnaha ka ahi uga qaataan<br />

waxbixinnada ku saabsan dadka, alaabada<br />

iyo gawaarida la raadinayo.<br />

Qeybta nasashada dumarka dhalay<br />

ee isbitaalka (Barselsgang)<br />

Qeybta nasashada dumarka dhalay waa<br />

qeyb ka tirsan isbitaalka, halkaasoo<br />

dumarka iyo ilmahooda la seexiyo dhalidda<br />

kadib.<br />

Shati ama Leysin (Licens)<br />

Leysin waa canshuurta laga qaado isticmaalaha,<br />

leysinka raadiyaha iyo televishinka,<br />

marka uu qofka TV ama raadiyo<br />

heysto.Waxaana loo bixiyaa si aad xaq u<br />

hesho barnaamijyada. Dakhliga ka soo galo<br />

leysinak waxaa lugu qarash gareeyaa idaacadaha<br />

<strong>Danmark</strong>s Radio – tv iyo raadiyo<br />

intaba – iyo TV2, oo dhamaantood qabta<br />

waxa loogu yeero waajib adeeg guud*.<br />

Dakhliga leysinka waxaa si isu dheelli<br />

tiran loogu qeybiyaa DR iyo TV2, taasoo<br />

wasaaradda dhaqanku soo qorsheyso.


147<br />

Shirkadda guryaha dadweynaha<br />

(Alment Boligselskab)<br />

Shirkadda guryaha dadweynaha waa urur<br />

aan faa’iido doon aheyn, wuxuuna qabtaa<br />

arrima badan oo arrima bulsheed ee<br />

guryaha la xiriira. Hadafka ugu muhiimsa<br />

ee shirkadda guryaha dadweynuhu waa<br />

dhisidda, kireynta, maamulka, dayactirka<br />

iyo casriyeenta guryo dowladdu saaciddo.<br />

Daboolidda baahida guryaha sooshalka<br />

waxaa kamida in kumuunayaashu ilaa heer<br />

dadka liita u fidiyaan guryaha dadweynaha.<br />

Qof kasta oo 15 sano u buuxsantay<br />

waxay isku qori karaan liiska guri sugidda<br />

ee shirkadda guryaha ayagoo bixinaya<br />

qarash yar sanadkii, waxaana la siinayaa<br />

guri marka safku ku yimaado.<br />

Shuruucda ajaanibta<br />

(Udlændingeloven)<br />

Shuruucda ajaanibta waxaa kamida<br />

sharciya ku saabsan soo gelidda iyo<br />

joogidda ajaanibta ee <strong>Danmark</strong>, oo ay<br />

kamid yihiin sharciyada la xiriira fiisaha,<br />

iqaamadda shaqada iyo joogitaanka iyo<br />

masaafurinta.<br />

Shuruucda qalabixinta<br />

(Integrationslov)<br />

Baarlamaanku wuxuu 1999 ansixiyey<br />

"shuruucda xaga qalabixinta ee ajaanibta<br />

<strong>Danmark</strong>", waxaana loo yaqaan sharciga<br />

qalabxinta. Ujeeddada ugu weyn ee<br />

sharciga qalabxintu waa inuu qeyb ka<br />

qaato sidii qaxootiga iyo ajaanibta cusub<br />

loo siin lahaa fursad la mida tan umadda<br />

kale ee noolosha bulshadeed ee xagga<br />

siyaasadda, dhaqaalaha, shaqa ahaan,<br />

arrimaha bulshada, diinta iyo dhaqanka.<br />

Waxaa intaas hadafku u sii dheer in<br />

dadka cusubi dhakhsi ugu guuleystaan<br />

iney isdebberaan, iyo qof kastaana u gaari<br />

lahaa fahmidda dhaqamada iyo caadooyinka<br />

aasaasiga ah ee bulshada deenishka.<br />

Sharcigu wuxuu kumuunayaasha qasab<br />

uga dhigayaa iney qaxootiga meel dejiyaan,<br />

kuna dadaalaan iney dhamaan qaxootiga<br />

iyo ajaanibta cusub u fidiyaan barnaamij<br />

soo dhoweyneed. Dhamaan dadka sharciga<br />

qalabixintu khuseeyo waxaa loo fidinayaa<br />

kooras la xiriira fahmidda bulshada iyo<br />

barashada afka deenishka. Haddii aan<br />

qofka si kale loo biilin, barnaamijka soo<br />

dhoweynta waxaa sidoo kale kamida in<br />

loo fidiyo tababar* ku wajahan shaqo iyo<br />

waxbarasho, iyo in la siiyo ceyrta soo<br />

dhoweynta*.<br />

Ururka <strong>deggan</strong>ayaasha<br />

(Beboerforening)<br />

Waa urur <strong>deggan</strong>ayaasha guryaha shirkaddu<br />

ay sameysteen. Ururku danaha<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha ayuu uga masuul yahay<br />

xagga kireeyaha.<br />

Ururka milkilayaasha dhulka<br />

(Grundejerforening)<br />

Waa urur biribaati ah ay asaaseen dadka<br />

dhulka leh kunna yaalla gurya xafadeed,<br />

wuxuuna ka shaqeeyaa su’aalha danaha<br />

guud – tusaale ahaan dayactirka marshabiyeediga<br />

ama jidka dadka maraan ee<br />

wadada iyo haddii ay jiraan tashiilaad<br />

kawada dhexeeya ey wada isticmalaan.<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA


148<br />

FAAHFAAHINTA ERAYADA<br />

Wacyi gelinta dadweynaha<br />

(Folkeoplysning)<br />

Wacyi gelinta dadweynaha waa waxbarid<br />

iyo wacyi gelin dadka waaweyn loogu<br />

talgalay oo ku saabsan mowduucyo<br />

caadiya oo aan loogu talagelin in shaqo<br />

lugu helo Gaar ahaanna urur wacyi<br />

gelineed, dugsi sare ee dadweynaha,<br />

maktabadaha iyo dhaqanimo, kaniisadeed<br />

ama urur siyaasadeed ayaa wacyi gelinta<br />

dadweynaha soo qabanqaabiya. Eeg sidoo<br />

kale iskuulka habeenkii*.<br />

Wakiilashada Dimoqoraadiyeed<br />

loo dhan yahay (Repræsentativt<br />

demokrati)<br />

Dimoqoraadiyad loo dhan yahay waa<br />

qaab maamul, halkaasoo dadku dooranayaan<br />

xubnaha ey heyad wakiillo.<br />

Wakiilayaasha dimoqoraadiyeed loo dhan<br />

yahay waxay ka kooban yahiin baarlamaanka*,<br />

gobollada * (maamul goboleedyada)<br />

iyo degmooyinka (degmooyinka<br />

waaweyn).*<br />

Wakiilka amaanka<br />

(Sikkerhedsrepræsentant)<br />

Wakiilka amaanka waxaa iska dhex<br />

doorta shaqaalaha goobta shaqada ka<br />

wada shaqaya ee goobtooda shaqada si<br />

uu shaqaalaha ugaga wakiil noqdo<br />

shaqabixiyaha arrimaha la xiriira<br />

amaanka iyo caafimaadka goobta<br />

shaqada. Wakiilka amaanka waxaa la<br />

doortaa muddo labbo sanno ah sida<br />

wakiilka shaqaalaha* oo kale., waana<br />

inuu soo maraa waxbarasho gaara.<br />

Wakiilka shaqaalaha<br />

(Tillidsrepræsentant)<br />

Wakiilka shaqaalaha waxaa iska dhex<br />

doorta shaqaalaha goobta shaqada<br />

muddo laba sano ah. Wakiilka shaqaaluhu<br />

wuxuu danaha shaqaalaha uga<br />

masuul yahay xagga shaqabixiyaha.<br />

Sidoo kale wakiilka shaqaaluhu waa<br />

wakiilka ururkiisa uga masuulka ah<br />

goobta shaqada.<br />

Waaxda dhaawacyada shaqada<br />

(Arbejdsskadestyrelsen)<br />

Waaxda dhaawacyada shaqada waa<br />

heyad dowliya oo hoos tagta wasaaradda<br />

arrimaha bulshada. Shaqadeeduna waa<br />

maamulidda sharciyada dhaawacyada<br />

shaqada, kuwaasoo dhigaya go’aama la<br />

xiriira jaanisyada magdhawga marka<br />

qofku shaqada ku dhaawacmo.<br />

Waaxda Kormeerka shaqada<br />

(Arbejdstilsynet)<br />

Waaxda Kormeerka shaqada waa heyad<br />

dowliya, oo Shaqadeeduna tahay ka qeyb<br />

qaadashada abuuridda shaqo amaan iyo<br />

caafimaad leh, iyo in hormariyaan goob<br />

shaqo oo bii’adeedu sii wanaagsanaaneyso.Taaso<br />

waxey u suuro galeysa aygoo<br />

ilaha ku haayo shirkadaha shaqada loo<br />

tago, iyo diyaarinta shuruucda iyo daabacaadda<br />

waxbixin ku saabsan bii’ada shaqada.Waaxda<br />

Kormeerka shaqadu waxay<br />

xafiisya ku leedahay gobollada oo dhan<br />

iyo degmooyinka Kobenheegan iyo Frederiksberg.


149<br />

Xabska aan xad laheyn<br />

(Varetægtsfængsling)<br />

Xabsiga aan xadka laheyn waa khiyaar<br />

ka qaadidda qofka lugu shakisanyahay<br />

inuu dembi ciqaab keenaya galay.<br />

Xafiiska dowladeed ee maamulka<br />

gobolka (Statsamt)<br />

Xafiisyada dowladeed ee maamulka<br />

gobaladu gobolladu waa heyada dowladda<br />

u metelaya gobollada, iyo waxayna<br />

baaxadeeda daboosha isla nawaaxiga<br />

gobolka laga xukumo. Waxaa jira 14<br />

xafiisyo maamulo goboleedyo iyo<br />

xafiiska maamul goboleedka Kobanheegan*<br />

, kaasoo ilaa heer qabta howsha<br />

xafiiska maamul goboleedyada. Xafiisyada<br />

dowladeed ee maamulka gobolka waxa<br />

maamula wakiil goboleed, waxaana<br />

shaqadooda kamida ah kala-tagga,<br />

furrinka, masuuliyadda waalidnimada iyo<br />

xaqa la joogidda carruurta. Sidoo kale<br />

wuxuu xafiiska maamul goboleedu howlo<br />

xogheyneed u qabtaa guddiyada kormeerka,<br />

kuwaasoo kormeer ku sameeya<br />

sida kumuunayaashu sharciga u dhowraan.<br />

qaranka ama danaha dhaqaale ee<br />

qaranka.<br />

Haddii qofku uu kiis qeyb ka yahay,<br />

wuxuu si dheeraara xaq ugu leeyahay<br />

daalacashada qoraallada kiiska.<br />

Xeer-ilaaliyaha guud<br />

(Statsadvokat)<br />

Xeer-ilaaliyaha guud waa dacwad kusoo<br />

oogaha qaranka ee kiisaska ciqaabta ah<br />

ee maxkamadaha gobollada*.<br />

SKOLE FAAHFAAHINTA OG UDDANNELSE ERAYADA<br />

Xaqa ogaanshaha warbixinta<br />

lagaa hayo (Aktindsigt)<br />

Sida uu dhigayo sharciga sir-qaris la’aanta,<br />

qof kasta wuxuu xaq u leeyahay inuu<br />

arko qoraallada ka yaalla xafiisyada<br />

qaranka ama kuwa degmada.<br />

Xaqa ogaanshaha warbixinta lagaa<br />

hayo xaaladaha qaarkood waa luguu<br />

diidi karaa, tusaale ahaan haddii ay la<br />

xiriirto dad kale noloshood, amaanka


150<br />

Liiska erayada Buuga<br />

LIISKA ERAYADA BUUGA<br />

A<br />

Aas 65<br />

Adeegga guud ee dadweynaha 102<br />

Amaah 95<br />

Amaah, bangi 95<br />

Amaah, guri gadasho 42<br />

Amaahda waxbarashada 80<br />

Amaanka shaqada 88<br />

Anteeno 43<br />

Aqoonsi, waxbarashooyinka<br />

wadamada kale 81<br />

Aroos ama guur 51<br />

Awood xoog ah, xukumidda 11, 13<br />

Awoodda, fulinta 11, 13<br />

Awoodda, sharci dejinta 11, 12<br />

B<br />

Baabuur wadid 125<br />

Baarista caafimaadka, ilmaha 57, 114<br />

Baarista iyo hagaajinta ilkaha<br />

ee iskuulka 118<br />

Baarista iyo hagaajinta ilkaha 118<br />

Baarista, dhegeysiga gudaha<br />

(Scanning, ultralyd) 54<br />

Baarlamaanka yurub 14<br />

Baarlamaanka 11, 12<br />

Baasaboor 19<br />

Baaskiilley ama dadka<br />

biskuleeytiga wato 8<br />

Ballan ka-sameysashada,<br />

dhakhtarka ilkaha 119<br />

Ballan ka-sameysashada,<br />

dhakhtarka 111<br />

Ballarinta ama wax ka badalka<br />

guriga dismihiisa 44<br />

Bangi 128<br />

Baridda afka deenishka 32, 72, 82<br />

Baridda afka hooyo 72<br />

Baridda diinta 71<br />

Baridda masiixiyadda 72<br />

Barnaamijka soo-dhoweynta 32<br />

Bii’ada shaqada 86, 89<br />

Biilka xaaska 52<br />

Billowga iskuulka 70<br />

Biyo 44<br />

Boolis 19<br />

Boos xanaano oo lacag laan ah 59, 73<br />

Boostada 129<br />

Boqortooyo, dastuuri ah 11<br />

Bulsho cilmi leh 7<br />

Bulsho daryeel leh 99<br />

Bulsho diini ah 104<br />

Bulsho dimoqoraadi ku dhisan<br />

sharci 10<br />

Bulsho sharci ku dhisan,<br />

dimoqoraadi ah 10, 17<br />

Bulsho 49<br />

Buugga telefoonnada<br />

(De Gule Sider) 36<br />

C<br />

Caadooyin 122<br />

Caafimaad 108<br />

Caasimad 7<br />

Caddeynta alaabada 98<br />

Caddeynta ciqaabta 18<br />

Caddeynta dhalashada 56<br />

Caddeynta dhimashada 65<br />

Caddeynta magacyada 56<br />

Caddeynta waqlasha 56<br />

Calanka <strong>Danmark</strong> (Dannebrog) 125<br />

Canshuur dhaaf 98<br />

Canshuur 98<br />

Canshuur 98<br />

Canshuurta dadban/moms 98<br />

Canshuurta kaniisadda 103<br />

Carruur 58<br />

Carruurta labada luqadood ku hadla 72<br />

Caruurta guryaha lagu xanaanayo 58<br />

Caruurta walaalaha ah sicir-jebinta<br />

ey helaan 59<br />

Ceymis 45, 97<br />

Ceymiska caafimaadka,<br />

guud 31, 110, 119, 120<br />

Ceymiska dabka 97<br />

Ceymiska jirrada, biribaatiga ah 119<br />

Ceymiska masuuliyadda (magdawga<br />

caymiska qeb wax ka bixinaysid) 97<br />

Ceymiska qalabka guriga aad<br />

degantahay 45<br />

Ceymiska shaqa-la’aanta 87<br />

Ceyrta A-kaasadu bixiso 87<br />

Ceyrta fasaxa dhalmada 57<br />

Ceyrta shaqa-la’aanta 87, 92<br />

Ceyrta soo-dhoweynta 32, 82, 92<br />

Ciidda masiixiga 123<br />

Ciidda masiixiyadda ee Binsaha 123<br />

Ciqaab 18<br />

Ciqaab 58<br />

Codsade qaxootinimo 23, 24<br />

Codsi qaxootinimo 24<br />

Codsi 90<br />

Cudur la xiriira qaab nololeedka<br />

qofka 109<br />

Cudur 108<br />

Curaar, dibaaje ama rahan 38<br />

Cuuryaan 53


151<br />

D<br />

Daawo 111, 120<br />

Da’da howlgabnimada 63<br />

Dabaaldaga dhalashada carruurta 124<br />

Dacwoosho bilaasha (Proces, fri) 18<br />

<strong>Dadka</strong> waxa ka wada dhexeeyo 51<br />

<strong>Dadka</strong> aad isku shaqatihiin ama<br />

isla shaqaysiin 88<br />

Dagaal ama dib 52<br />

Dal ku-noqosho 26<br />

Dallaalka guryaha 41<br />

Dankort (kaarka lacag loogugu soo<br />

baxsado iyo lacag loogu bixiyo) 95<br />

Darajo 69<br />

Dastuurka 11, 103, 123<br />

Daweynta cudurrada dhimirka<br />

ama waalida 117<br />

Debaaji 38<br />

Degmada 13, 26<br />

Dhaawaca shaqada ka soo gaaro 89<br />

Dhakhtar gaara 110, 111<br />

Dhakhtarka heeganka 111<br />

Dhakhtarka ilkaha ee heeganka leh 119<br />

Dhakhtarka ilkaha, biribaati ah 119<br />

Dhakhtarka, xafiisku u furan yahay 110<br />

Dhalashad deenishka 28<br />

Dhalidtaan 55<br />

Dhallinyarada, fal dembiyeed 19<br />

Dhaqan 100<br />

Dhaqanka dhallinyarada 62<br />

Dhaqaalaha 94<br />

Dhoofinta alaabta warshadeysan 8<br />

Dib isku abaabul cusub ee<br />

waxbarashadeed 77<br />

Dib u dhisid 44<br />

Dimoqoraadiyad 11, 101<br />

Dimoqoraadiyad, loo dhan yahay 11<br />

Dimoqoraadiyadda <strong>deggan</strong>ayaasha 40<br />

Dood, dadweynha u furan 101<br />

Doodaha baarlamaanka 12<br />

Doorashada baarlamaanka 14<br />

Doorashada dhakhtarka 110<br />

Doorashada isbitaalka, madaxa<br />

banaan 116<br />

Doorasho guud ee Qaranka 14<br />

Doorasho 14<br />

Dowladda hoose Siyaasadeeda 14<br />

Dowladda 11, 13<br />

Dugsi sare 31, 67, 101, 105<br />

Dugsi sare oo maalinle ah 105<br />

Dugsiga hoose/dhexe 68, 70<br />

Dugsiga sare (Gymnasium) 67, 75<br />

Dugsiga sare dadka waaweyn<br />

(HF) 67, 75<br />

Dugsiga sare farsamada (HTX) 75<br />

Dugsiga sare ganacsiga (HHX) 75<br />

Dukaan 128<br />

F<br />

Faa’iida shaqo, ee ku siigtay 117<br />

Faaf-reeb ama jensuuro 102<br />

Fal dembiyeed 62<br />

Fal dembiyeed 18<br />

Fal ku daqaaq ado booliska kaga<br />

dacwoonin 19<br />

Farmashiye 128<br />

Fasalka xanaanada carruurta 68<br />

Fasaxa dhalmada hooyooyink iyo<br />

aabayaasha shaqada laga siiyo 56<br />

Fasaxa waalidiinta la siiyo markii<br />

ey caruur u dhalato 56<br />

Fiiso 23<br />

Furriin 38, 50, 52<br />

Fursadaha dacwooshada 17<br />

Fursadda heynta carruurta 58<br />

G<br />

Gaadiid 8<br />

Gaadiidka, dadweynaha 129<br />

Galka guuridda 46<br />

Galka xaamilada 54<br />

Galmo 126<br />

Ganaax 18<br />

Garyaqaanka guud oo madax<br />

banaan (Ombudsmand) 17<br />

Geeri ama dhimasho 65<br />

Godka aaska 65, 104<br />

Gogall-dhaaf 52<br />

Golaha sare ee yurub 20<br />

Goobta qashanka ee marlabaad<br />

la isticmaali karo 43<br />

Goobta aaska 65<br />

Guddi, waxbarashada 77<br />

Guddig dacwooyinka<br />

<strong>deggan</strong>ayaasha 39, 43<br />

Guddig <strong>deggan</strong>ayaasha 40<br />

Guddiga ardada 69<br />

Guddiga dacwooyinka booliska 19<br />

Guddiga dacwooyinka isticmaalaha 98<br />

Guddiga kirada guryaha 39, 43<br />

Guddiga maamul goboleed 11<br />

Guddiga qalabixinta 15<br />

Guddiga waalidiinta 62<br />

Guddiga waayeellada 63<br />

Gudniin 115<br />

Guri beddelasho 39<br />

Guri ku-dhalid 54<br />

Guri 34<br />

Guri, ka guurid ama bixid 38<br />

Guri, la dhowray ama la amaaneyay<br />

oo loogu talagalay dad khaas ah 53<br />

LIISKA ERAYADA BUUGA


152<br />

LIISKA ERAYADA BUUGA<br />

Guriga <strong>deggan</strong>ayaasha ee xafladaha<br />

iyo waxii la mid ha ku<br />

sameystaan 40<br />

Guriga waqtiga fasaxa ee caruurta<br />

waaweyn imadaan iskulka<br />

ka dib 73<br />

Guriga xanaanada dadka duqoobay<br />

ama xanuunsan 64<br />

Guryaha dhallinyarada 36<br />

Guryaha kirada ah 36, 38<br />

Guryaha wadajirka loo iibsado 36, 41<br />

Guryaha waayeellada 36, 64<br />

Guryi mulkiyeed/la leeyahay 35, 36, 41<br />

Guudiga maamulka degmada 11, 14<br />

Guur qasab ah 51<br />

Guur, dhibaato iyo dil ka<br />

taagantahay 52<br />

Guur, aan waraaq laheyn 51<br />

Guurid 46<br />

H<br />

Hab nidameedka anteenada 43<br />

Hantida laga dhintay 65<br />

Heerka guryaha sideey yahiin 35<br />

Heshiis (Overenskomst) 86<br />

Heshiiska xuquuqul insaanka,<br />

ee yurub 20, 23<br />

Heshiiskii Geneve 23<br />

Heshiisyo, caalamiya 20<br />

Heyadda caafimaadka adduunka<br />

(WHO) 20<br />

Heyadda qaxootiga deenishka 26<br />

Heynta carruurta 58, 59<br />

Howlaha xilliga fasaxa iskuulka 73<br />

Howlgabka dadweynaha 63<br />

Howlgabka waqti hore 63<br />

I<br />

Idaacadda Raadiyaha <strong>Danmark</strong> 102<br />

Imtixaan 69<br />

Iqaamad 23, 25<br />

Isbitaal gelid 116, 117<br />

Isbitaal seexin qasab ah 117<br />

Isboorti 107<br />

Iska warbixinta canshuuraha 98<br />

Iskaashiga horumarinta 20<br />

Iskaashiga Schengen 23<br />

Iskaashiga SSP (iskuulka, heyadaha<br />

bulshada iyo booliska) 19<br />

Isku qorida, waxbarashada 77<br />

Iskuul Biribaati 71<br />

Iskuul farqi laheen ama caruur<br />

kala sooc 68<br />

Iskuul jiif iyo cunto leh 70<br />

Iskuul rixlada loo tago oona iyo<br />

laguu soo seexdo 73, 74<br />

Iskuul 66<br />

Iskuulka dadka waaweyn<br />

(ee habeenki la dhigto) 67, 106<br />

Iskuulka lugu xeroodo fasalka 8-aad<br />

kadib oo laseexdo ama Kuleejo 70<br />

Iskuulka wax soo saarka 76<br />

Ismaamulka, degmada 14<br />

Isticmaale 97<br />

Isticmaalid 94<br />

Isu-diyaarinta dhalidda 54<br />

Isu-imaatin 124<br />

Isu-keenidda qoyska 25, 26<br />

J<br />

Jimicsi 107<br />

Jir 126<br />

Joornaalka degmada/xaafada 36<br />

Joqoraafi 6<br />

K<br />

Ka caawinta duruusta 83<br />

Ka soo ceshid 98<br />

Kaalmada ceyrta 92<br />

Kaalmada iskubuuqa 53<br />

Kaalmada kamuunaha kirada ka<br />

kaboh guryaha 39<br />

Kaalmada qaranka ee ardayda<br />

waxbarata (SU) 80<br />

Kaarka caafimaadka 31, 110<br />

Kaarka doorashada 14<br />

Kaarka lacag bixinta 95<br />

Kabid, heynta carruurta 58<br />

Kabida kirada guryaha 39<br />

Kabidda daawada 120<br />

Kaftan 124<br />

Kajan 124<br />

Kala qeybinta guriga ama alaabta<br />

guriga marka laysfuroh 52<br />

Kala-tagid 52<br />

Kali-talis 11<br />

Kalkaaliso ama kalkaaliye cafimeed 57<br />

Kaniisadda dadweynaha, ee<br />

deenishka 56, 65, 103<br />

Kaniisadda Evangelish-Lutherka 103<br />

Khadka telefoonka ee dadka<br />

iskubuuqa 62<br />

Khamriga 88, 125<br />

Kharash, cudur 110<br />

Khibrad ama xirfad 85<br />

Kirada guriga 38<br />

Kireyn gurigaaga muddo kooban 39<br />

Kontaraad, shaqsi shaqsi ah 32<br />

Kontaraadda kirada 38<br />

Kontaraadda shaqaaleynta 90<br />

Koonto bangi 95<br />

Koox duruus wada akhrisata 68


153<br />

Koox hooyooyina 57<br />

Kormeerka dhakhtirnimo ee bukaan<br />

socodka jiifa ee isbitaalka 116<br />

Koronto 44<br />

Ku dhaqanka diintaada 103<br />

Kuleyl 44<br />

L<br />

La qabsiga iskuulka 67<br />

Lacagta carruurta waalidka laga<br />

soo gooyo 52<br />

Lambarka diiwaanka guud 31<br />

Lataliyaha waxbarashada 76<br />

Latashiga waalidiinta 69<br />

Liiska sugitaanka, heynta carruurta 59<br />

Liistada dadweynaha 14<br />

Luqad 7<br />

M<br />

Maalmaha calanka 125<br />

Maalmaha ciidda ah 123<br />

Maalmaha xasuusta 123<br />

Maamul Goboleedka degmo 14<br />

Maamulka gobolka (Statsamt) 23<br />

Maamulka guryaha shirkadaha 39<br />

Maamulka, heyadaha<br />

dowliga ah 11, 13<br />

Machadka amaahda hantida<br />

maguurtada ah 42<br />

Magacbixin 56<br />

Magacyo, la ansaxiyay/la<br />

aqoonsanyahay 56<br />

Magdhaw 45<br />

Maktabad 104, 128<br />

Maktabadda ajaanibta, ee<br />

maktabadaha guud 104<br />

Matxaf (Museyam) 129<br />

Maxkamadaha 11, 13<br />

Maxkamadda dacwooyinka,<br />

gaarka ah 13<br />

Maxkamadda degmada 13<br />

Maxkamadda dhaxalka 65<br />

Maxkamadda gobolka 13<br />

Maxkamadda qaxootiga 24<br />

Maxkamadda sare 13<br />

Midab kala sooc ama midab takoor 89<br />

Midnimada wadanimeed 7<br />

Midow, bulsho 77<br />

Mudaaharaad 19<br />

Munaasabadaha diiniga ah 123<br />

Mushaarka shaqa-ka-fariisashada<br />

waqti hore 63<br />

N<br />

Naadiga waqtiga fasaxa 73<br />

Naas nuujin 56<br />

Nidaamka maamulka 11<br />

Nidaamka suuqa shaqada, kan<br />

deenishka 86<br />

Nikaax 51<br />

Nolosha ururrada 101, 106<br />

Noocyada qoyska 50<br />

O<br />

Ogolaashada Tvga/licens 102<br />

Ogolaasho shaqo ama iqaamo 23<br />

Q<br />

Qaadashada dhalashada, deenishka 28<br />

Qabuuro 65<br />

Qadada la cunno xafladda ciidda<br />

masiixiga 123<br />

Qaniisnimo 52<br />

Qaramada midoobay 20<br />

Qareen lacag la’aan ah 18<br />

Qareen, guri gadasho 41<br />

Qareenka heeganka leh 18<br />

Qashan 42<br />

Qaxooti 23<br />

Qaybta dhalida isbitaalka 55<br />

Qeybta nasashada dumarka dhalay<br />

ee Isbitaalka 56<br />

Qeyledhaamiska degdegga<br />

ah (112) 112, 128<br />

Qofka guryaha wadajirka loo iibsado<br />

qeybta ka leh 41, 44<br />

Qofka guryaha xanaaneyo 42<br />

Qol dadka kawada dhexeeya 40<br />

Qoraalada warbixinta lagaa hayo 17<br />

Qoys 49, 50<br />

Qoyska ama guriga boqortooyada 11<br />

R<br />

Raashinka, isbitaalka 117<br />

Ra’iisul wasaare 13<br />

Rukhsadda wadidda baabuurka 19<br />

S<br />

Saacidaadda aaska 65<br />

Saacidaadda dibu-qalabixinta 27<br />

Saacidaadda howsha guriga 64<br />

Saacidaadda khabiirka cilmi<br />

nafsiga 112<br />

Saacidaadda qareenka 18<br />

Saacidaadda turjubaanka 33, 112<br />

Saameynta waalidiinta 75<br />

Sanduuqa shaqa-la’aanta<br />

(A-kasse) 87, 93<br />

LIISKA ERAYADA BUUGA


154<br />

LIISKA ERAYADA BUUGA<br />

Shabakadda isgaarsiinta/internet 104<br />

Shacabka 6<br />

Shaqa-la’aan 86<br />

Shaqo raadin 89<br />

Shaqo 31, 84, 85, 88<br />

Sharciga ajaanibta 25<br />

Sharciyada guriga 42<br />

Shirka waalidiinta 61, 74<br />

Shirkad, aasaasid 91<br />

Shirkadda guryaha 38<br />

Shirweynaha, ururka 107<br />

Shisheeye 14<br />

Shuruucda dugsiga hoose/dhexe 69, 74<br />

Shuruucda kireynta 38<br />

Shuruucda maamulka 17<br />

Shuruucda qalabixinta 13<br />

Shuruudaha ogolaashada,<br />

waxbarashada 77<br />

Siyaasadda waayeellada 63<br />

Soo rididda ilmaha uurka ku jira 52<br />

Suuqa shaqada 84, 86<br />

T<br />

Tababar shaqo 92<br />

Tababar 76<br />

Tababarid shaqo 32, 59, 87, 93<br />

Tacliin xirfadeed 67, 75<br />

Talabixin, dhaqaale 96<br />

Talabixinta dacwooyinka guryaha 39<br />

Talabixinta telefoon ahaan 62<br />

Talabixinta xagga guryaha 40<br />

Tallaal, carruurta 113<br />

Tallaal, safarka dibedda 114<br />

Telefoon 130<br />

Turjubaan 61<br />

TV2 102<br />

U<br />

Umuliso 54<br />

Ururka <strong>deggan</strong>ayaasha 39<br />

Ururka guryaha wadajirka loo<br />

iibsado 41, 44<br />

Ururka heshiiska woqooyiga<br />

atlantikada (NATO) 20<br />

Ururka iskaashiga dhaqaalaha iyo<br />

horumarinta (OECD) 20<br />

Ururka iskaashiga dhaqaale ee<br />

yurub (EØS) 23<br />

Ururka midowga shaqa-bixiyaasha 87<br />

Ururka midowga yurub 7, 20, 23<br />

Ururka milkilayaasha dhulka 41, 44<br />

Ururka shaqaalaha 87, 88, 89<br />

Ururka wadalahaanshaha<br />

anteenada 44<br />

Ururrada danaha gaarka ah 16<br />

Uur 54<br />

W<br />

Waajibka biilidda qooskaaga ama<br />

masaroofka caruurtaada 51<br />

Waajibka sir xafididda 17, 33, 112<br />

Waajibka waxbaridda 67, 68<br />

Waalid kali ah 50<br />

Waaxda ajaanibta 23, 24, 31<br />

Waaxda arrimaha bulshada iyo<br />

caafimaadka 57<br />

Waaxda caafimaadka, deenishka 109<br />

Waaxda dhaawacyada shaqada 89<br />

Waaxda isbitaallada 110<br />

Waaxda Kormeerka shaqada 89<br />

Wacyi-gelinta<br />

dadweynaha 67, 101, 104, 105<br />

Wada noolashada, diiwaan gashan 52<br />

Wadan ka saarid 25<br />

Wakiil, guddiga waalidiinta 61<br />

Wakiilka amaanka 89<br />

Wakiilka shaqaalaha 88<br />

Walaalaha hooyada ama kala<br />

aabaha ah 50<br />

Waqlal 56<br />

Waqtiga fasaxa/firaaqada 100<br />

Waqtiga shaqada 86<br />

Waqtiga 124<br />

War gelinta dhimashada 65<br />

Warbixin-nololeedka qofka 90<br />

Wareysiga shaqaaleynta 90<br />

Warfaafinta 101<br />

Warqada dawadeed ee takhtarka<br />

soo qoro 120<br />

Waraaqda dhoofinta meydka 65<br />

Wasaaradaha 13<br />

Wax barid gaar ah 71<br />

Wax soo saarka beeraha 8<br />

Waxbarashada arrimaha bulshada<br />

iyo caafimaadka 75<br />

Waxbarashada dadka waaweyn 81<br />

Waxbarashada dhallinyarada 75<br />

Waxbarashada aasaasiga ah 68<br />

Waxbarashada aasaasiga ah, ee<br />

madaxa bannaan 70, 71<br />

Waxbarasho 66, 77<br />

Waxbarid 32, 71<br />

Waxbaridda waqtiga fasaxa 104<br />

Woqooyiga (Norden) 7<br />

X<br />

Xabsi 18<br />

Xadka canshuurta dakhliga 99<br />

Xafiiska bixiya boosaska xananada 58


155<br />

Xafiiska canshuuraha 91<br />

Xafiiska dadka guryaha siiya ama<br />

u tilmaamo 36<br />

Xafiiska dalxiiska 101<br />

Xafiiska kaniisadda 56<br />

Xafiiska maamul gobaleedka<br />

(Overpræsidiet) 52<br />

Xafiiska shaqada 87, 90<br />

Xafiiska shaqooyinka ku meel<br />

gaarka ah 90<br />

Xafiisyada, qaranka 129<br />

Xaflad 124<br />

Xaqa doorashada 14<br />

Xaqa waalidnimada 51, 52<br />

Xaquuqda codeynta 14<br />

Xarig aan xad laheyn 18<br />

Xarun xanaano, oo isku jirta 58<br />

Xarunta dadka iskubuuqa 53<br />

Xarunta heynta ilmaha yar yar 58<br />

Xarunta qiimeynta<br />

waxbarashooyinka dibedda 81<br />

Xarunta talabixinta 53<br />

Xarunta waxbarashada dadka<br />

waaweyn 81<br />

Xarunta xanaanada carruurta 59<br />

Xarunta xanaanada carruurta 58<br />

Xarunta xanaanada dadka<br />

xanuunsan ee kaligood degan 64<br />

Xarunta xanaanada qoyska guura 58<br />

Xatooyo 45<br />

Xeerarka sharciyadooda 42<br />

Xeerilaaliyaasha 19<br />

Xilliga booqashada 116<br />

Xirfad shaqo 7<br />

Xiriirka labada qof wada nool 21<br />

Xisbi 14<br />

Xisaabiye 96<br />

Xukun, xadeysan 18<br />

Xukun, aan xadeysneyn 18<br />

Xukunka dilka ah 18<br />

Xukunka maamulka shacbiyeed 11<br />

Xuquuq, dastuurku dhigaayo 11, 19<br />

Xuquuqul insaanka 20<br />

Xurriyadda la asaasikaro ururo 87<br />

Xuska ciidda booskaha 123<br />

LIISKA ERAYADA BUUGA


156<br />

Kolofoon<br />

Magac:<br />

Degganaha <strong>Danmark</strong> – buug tixraaca oo ku saabsan<br />

bulshada deenishka looguna talagalay <strong>deggan</strong>ayaasha cusub<br />

Soo saaraha:<br />

Wasaaradda Qaxootiga, Soo galootiga iyo Qalabixinta, 2002<br />

Ministeriet for Flygtningen, Indvandrere og Integration<br />

Holbergsgade 6<br />

1057 København K<br />

Telefoon: 33 92 33 80<br />

E-mail: inm@inm.dk<br />

Isku dubbaridka:<br />

Wasaaradda Qaxootiga, Soo galootiga iyo Qalabixinta, oo ay<br />

iska kaashadeen latalinta waaxda IT iyo Isgaarsiinta.<br />

Isku dubbaridku wuxuu dhamaaday 1da oktober 2002.<br />

ISBN:<br />

87-91118-82-4.<br />

Qormada 1aad, daabacaadda 1aad:<br />

Af Somali, maarso 2003<br />

Daabacaad:<br />

10.000 xabbo<br />

Qoraalka:<br />

Annie Hagel, Bjarne Hesselbæk iyo Maja Plesner, oo ay iska<br />

kaashadeen Wasaaradda Qaxootiga, Soo galootiga iyo<br />

Qalabixinta<br />

Naqshadeynta sawirrada iyo jaangoynta:<br />

Mark Gry Christiansen<br />

Daabicidda:<br />

a-s Holbæk Eksprestrykkeri, Holbæk<br />

Isku dubbaridka sawirrada:<br />

Michael Daugaard<br />

Sawirrada:<br />

Per Morten Abramsen (112), Mark Andersen (118),<br />

Lars Bahl (19, 24, 26, 36, 37, 38, 45, 68, 74, 81),<br />

Claus Bonnerup (86), Anders Clausen (87), Jacob Dall (22)<br />

Michael Daugaard (bogga kore iyo bogga dambe, 8, 24, 28,<br />

30, 33, 34, 40, 43, 50, 55, 58, 66, 69, 73, 76, 79, 80, 91, 94,<br />

96, 97, 105, 107, 111, 122), Jan Djenner (6, 120, 126),<br />

Anne-Li Engström (48, 78, 123), Per Folkver (110),<br />

Klaus Holsting (43, 75, 108),Teit Hornbak (16, 84),<br />

Nikolaj Howalt (71), Sonja Iskov (60), Mikael Jonsson (88),<br />

Stuart MacIntyre (100), Kissen Møller Hansen (57),<br />

Heine Pedersen (103), Poul Rasmussen (113),<br />

Henrik Saxgren (12, 116), Mikal Schlosser (125),<br />

Stig Stasig (46, 62, 102), Søren Svendsen (63),<br />

Henrik Sørensen (83), Mikkel Østergaard (10, 17)<br />

Maabka <strong>Danmark</strong>: Kampsax/Cowi<br />

Turjimadda iyo habeenta:<br />

Hayadda Qaxiitiga ee Deenishka Qaybta turjimadda<br />

Flygtningehjælpens Tolkeservice<br />

Hagidda mashruuca:<br />

Commitment Kommunikation ApS<br />

Anders Michael Jensen iyo<br />

Signe Borup


<strong>Dadka</strong> cusub oo ku soo biiray <strong>Danmark</strong> wuxuu ku qoran yahay siddeed<br />

luqadood:<br />

Carabi<br />

Bosniga-kroatiga-serbiga<br />

Deenish<br />

Ingirisi<br />

Farsi<br />

Soomaali<br />

Turkiga<br />

Urduga<br />

Buugga waxaa laga iibsan karaa:<br />

Internetka buugaagta gada ee <strong>Danmark</strong>.dk<br />

Waaxda IT iyo Isgaarsiinta<br />

Tel.1881<br />

www.danmark.dk/netboghandel<br />

Qiimaha:<br />

20,00 kr. oo canshuurtu ku jirto.<br />

Buugga waxaa laga heli karaa bogga internetka Wasaaradda qalabixinta:<br />

www.integrationsministeriet.dk