06.09.2013 Views

ONDERZOEKSRAPPORT Projectmatig Wetenschappelijk ... - KHLim

ONDERZOEKSRAPPORT Projectmatig Wetenschappelijk ... - KHLim

ONDERZOEKSRAPPORT Projectmatig Wetenschappelijk ... - KHLim

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>ONDERZOEKSRAPPORT</strong><br />

<strong>Projectmatig</strong> <strong>Wetenschappelijk</strong> Onderzoek<br />

EEN ONDERZOEK NAAR<br />

DE METHODIEK VAN HERSTELBEMIDDELING BIJ MINDERJARIGEN<br />

Katholieke Hogeschool Limburg vzw<br />

Departement Sociaal-agogisch werk<br />

Projectleider: Greet van der Wielen<br />

Onderzoekers: Stéphanie Légat en Ilse Smits<br />

<strong>Wetenschappelijk</strong>e partner: Stefaan Pleysier<br />

Campus OLB, Agoralaan Gebouw B, bus 7, 3590 Diepenbeek<br />

www.khlim.be<br />

Periode: September 2010 tot juni 2013<br />

1


INHOUD<br />

DEEL 1<br />

Inleiding ..................................................................................................................... 6<br />

<strong>Projectmatig</strong> <strong>Wetenschappelijk</strong> Onderzoek ................................................................ 6<br />

Herstelrecht en herstelbemiddeling ............................................................................ 6<br />

De aanloop ................................................................................................................. 8<br />

Probleemstelling ......................................................................................................... 9<br />

Onderzoeksvragen ................................................................................................... 10<br />

Structuur van het onderzoeksrapport ........................................................................ 12<br />

Hoofdstuk 1: onderzoeksontwerp ......................................................................... 13<br />

1.1 Literatuurstudie/documentanalyse ...................................................................... 13<br />

1.2 De schriftelijke vragenlijsten ............................................................................... 13<br />

1.2.1 Doelstelling ................................................................................................. 13<br />

1.2.2 Afname ....................................................................................................... 13<br />

1.2.3 Verwerking ................................................................................................. 18<br />

1.3 De observaties .................................................................................................... 20<br />

1.3.1 Doelstelling ................................................................................................. 20<br />

1.3.2 Afname ....................................................................................................... 21<br />

1.3.3 Verwerking ................................................................................................. 25<br />

1.4 De interviews ...................................................................................................... 27<br />

1.4.1 Doelstelling ................................................................................................. 27<br />

1.4.2 Afname ....................................................................................................... 27<br />

1.4.3 Verwerking ................................................................................................. 28<br />

Hoofdstuk 2: de good practice .............................................................................. 29<br />

2.1 Herstelbemiddeling: van experiment tot wet ....................................................... 29<br />

2.2 Onderzoek naar herstelbemiddeling ................................................................... 32<br />

2.3 Beschrijving van herstelbemiddeling ................................................................... 36<br />

2.3.1 Herstelbemiddeling: what’s in a name? ...................................................... 36<br />

2.3.2 Herstelbemiddeling: wat wil men bereiken? ............................................... 38<br />

2.3.3 Herstelbemiddeling: wie wil men bereiken? ................................................ 40<br />

2.3.4 Herstelbemiddeling: hoe gaat men te werk? .............................................. 42<br />

2.3.5 Wie voert de herstelbemiddeling uit?.......................................................... 51<br />

2.3.6 Wat zijn de uitvoeringseisen aan de basis van herstelbemiddeling? .......... 51<br />

2.3.7 Herstelbemiddeling en de overeenkomsten met andere interventies ......... 55<br />

3


DEEL 2<br />

Hoofdstuk 3: de resultaten van de vragenlijsten ................................................. 57<br />

3.1 Demografische variabelen .................................................................................. 57<br />

3.2 Analyse opgestarte dossiers ............................................................................... 58<br />

3.2.1 Contextuele variabelen ............................................................................... 58<br />

3.2.2 Start herstelbemiddeling: wat vooraf gaat .................................................. 59<br />

3.2.3 Procedure: het bemiddelingsgesprek ......................................................... 61<br />

3.2.4 Rol/houding van de bemiddelaar ................................................................ 62<br />

3.2.5 Verhouding kind/ouder ............................................................................... 63<br />

3.2.6 Uitkomsten van herstelbemiddeling: de afspraken ..................................... 64<br />

3.2.7 Einde herstelbemiddeling ........................................................................... 66<br />

3.2.8 Na herstelbemiddeling ................................................................................ 66<br />

3.3 Analyse afgebroken dossiers .............................................................................. 68<br />

3.4 Analyse niet-opgestarte dossiers ........................................................................ 68<br />

3.4.1 Contextuele variabelen ............................................................................... 68<br />

3.4.2 (Start) herstelbemiddeling .......................................................................... 69<br />

3.4.3 Einde herstelbemiddeling ........................................................................... 70<br />

3.5 Samenhangende factoren ................................................................................... 70<br />

Hoofdstuk 4: de resultaten van de observaties ................................................... 72<br />

4.1 Nalezen materiaal tijdens observatieperiode ...................................................... 72<br />

4.2 Beschrijving observaties op dienst en vergaderingen ......................................... 72<br />

4.2.1 Overzicht van de vergaderingen ................................................................. 72<br />

4.2.2 Beschrijving van de observaties op dienst .................................................. 75<br />

4.3 Analyse herstelbemiddelingsgesprekken ............................................................ 76<br />

4.3.1 Bespreking van de codes per type gesprek ................................................ 76<br />

4.3.2 Vergelijking tussen de types van gesprekken ............................................. 83<br />

4.3.3 Bespreking van combinaties van codes ..................................................... 86<br />

4.4 Profiel van de herstelbemiddelaar ...................................................................... 87<br />

Hoofdstuk 5: de resultaten van de interviews ...................................................... 90<br />

5.1 Thema 1: de job als herstelbemiddelaar ............................................................. 90<br />

5.2 Thema 2: voor bemiddeling ................................................................................ 93<br />

5.3 Thema 3: tijdens bemiddeling ............................................................................. 96<br />

5.4 Thema 4: nazorg ............................................................................................... 102<br />

4


Hoofdstuk 6: integratie van de resultaten tot best practice .............................. 104<br />

6.1 Voor bemiddeling: de oriëntatie ........................................................................ 105<br />

6.2 Opstarten van een herstelbemiddeling: het voortraject ..................................... 110<br />

6.2.1 Informatie geven ....................................................................................... 110<br />

6.2.2 Overlopen van de brief doorverwijzer ....................................................... 112<br />

6.2.3 Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling. ......................... 112<br />

6.2.4 Doelstelling bemiddeling ........................................................................... 112<br />

6.2.5 Drie principes van bemiddeling. ............................................................... 114<br />

6.2.6 Bespreken van de feiten en de gevolgen. ................................................ 116<br />

6.2.7 Aftoetsen van de verwachtingen en intenties ten aanzien van bemiddeling en de<br />

andere partij. ........................................................................................................... 117<br />

6.2.8 Bepalen mogelijkheden herstel ................................................................ 117<br />

6.3 De uitvoering ..................................................................................................... 118<br />

6.3.1 Voorstel tot een rechtstreeks gesprek en de directe herstelbemiddelingen118<br />

6.3.2 Indirecte herstelbemiddelingen ................................................................. 120<br />

6.3.3 Afgebroken dossiers ................................................................................. 121<br />

6.4 Afsluiting met afspraken .................................................................................... 121<br />

6.5 De nazorg ......................................................................................................... 123<br />

Hoofdstuk 7: het profiel van de herstelbemiddelaar.......................................... 126<br />

7.1 Profiel van de herstelbemiddelaar .................................................................... 126<br />

7.2 Vergelijking met bestaande praktijktheorie ....................................................... 126<br />

Hoofdstuk 8: discussie ......................................................................................... 128<br />

8.1 Kritische kanttekeningen PWO Herstelbemiddeling bij minderjarigen .............. 128<br />

8.2 Suggesties voor verder onderzoek ................................................................... 129<br />

8.3 Aanbevelingen voor de HCA-diensten .............................................................. 130<br />

Literatuurlijst……………………………………………………………………………...134<br />

Overzicht van de bijlagen……………………………………………………………….138<br />

Bijlage 1: Contactformulier herstelbemiddelaar (vragenlijsten) ....................... 139<br />

Bijlage 2: Dagboek herstelbemiddelaar .............................................................. 140<br />

Bijlage 3: Sjabloon observatieverslag eerste contact ....................................... 141<br />

Bijlage 4: Vragenprotocol interviews .................................................................. 146<br />

Bijlage 5: Definitie codes observaties ................................................................. 152<br />

5


D E E L 1<br />

INLEIDING<br />

Voor u ligt het onderzoeksrapport van het projectmatig wetenschappelijk onderzoek<br />

(PWO) “Een onderzoek naar de methodiek van herstelbemiddeling bij minderjarigen”. Dit<br />

onderzoek werd uitgevoerd door de Katholieke Hogeschool Limburg, departement<br />

Sociaal-Agogisch Werk, innovatiecel Jeugdhulpverlening. In deze inleiding starten we met<br />

het kaderen van een aantal begrippen: projectmatig wetenschappelijk onderzoek,<br />

herstelrecht en herstelbemiddeling. We staan kort stil bij de situatie in Vlaanderen. In<br />

Hoofdstuk 2 (de good practice) is dit uitgebreid terug te vinden. Vervolgens geven we<br />

graag de aanleiding van het onderzoek mee. Vanuit welke noodzaak en op welke manier<br />

is dit onderzoek tot stand gekomen? Verder stellen we de onderzoeksvragen voorop en<br />

geven we een overzicht van de ondernomen onderzoeksactiviteiten, gekoppeld aan de<br />

tijdinvestering, de doelstelling en het resultaat. Tot slot geven we een overzicht van de<br />

verschillende hoofdstukken en inhouden van dit onderzoeksrapport.<br />

<strong>Projectmatig</strong> <strong>Wetenschappelijk</strong> Onderzoek<br />

PWO staat voor projectmatig wetenschappelijk onderzoek binnen de professionele<br />

bachelor opleidingen en het wordt gefinancierd door de Vlaamse Overheid. Het onderzoek<br />

is van toegepaste of praktische aard. De bedoeling is dat deze onderzoeksprojecten<br />

resulteren in praktisch toepasbare methoden, modellen of instrumenten. PWO vertrekt<br />

vanuit de noden van de maatschappij. Onderwijs en werkveld gaan samen aan de slag om<br />

antwoorden te vinden op vragen en noden. Er stroomt op deze manier niet enkel kennis<br />

van het onderwijs naar het werkveld maar ook van het werkveld naar het onderwijs.<br />

Verder worden binnen deze projecten ook studenten betrokken. Op deze manier komen<br />

ze in direct contact met hun toekomstig werkveld en worden ze geconfronteerd met het<br />

gebruik van onderzoek(methodologieën) en projectmatig werken.<br />

Herstelrecht en herstelbemiddeling 1<br />

Doorheen de jaren heeft de herstelgerichte benadering van delinquentie in het algemeen<br />

en van jeugddelinquentie in het bijzonder, sterk aan belangstelling gewonnen. In het<br />

herstelrecht ligt de nadruk op het herstel van de door het delict veroorzaakte (materiële en<br />

morele) schade. Hierbij wordt aan de partijen een aanzienlijke verantwoordelijkheid<br />

gegeven om zelf tot een overeenkomst te komen over het herstel van de schade<br />

(Marshall, 1996). In tegenstelling tot in het klassieke strafrecht, is de loutere bestraffing<br />

van de dader geen prioriteit.<br />

De toenemende aandacht voor herstelgerichte afhandelingwijzen als antwoord op<br />

jeugddelinquentie komt tot uiting in de nieuwe Jeugdwet van 2006 2 . Hierin worden zowel<br />

de herstelbemiddeling als het herstelgericht groepsoverleg (hergo) uitdrukkelijk geregeld<br />

als mogelijke interventies op parketniveau (enkel bemiddeling) en jeugdrechtbankniveau<br />

(bemiddeling en hergo). In de nieuwe Jeugdwet wordt herstelbemiddeling naar voor<br />

geschoven als één van de prioritaire afhandelingwijzen op parketniveau.<br />

1<br />

Uit PWO proposal een onderzoek naar de methodiek van herstelbemiddeling bij minderjarigen (2010), Greet van der<br />

Wielen.<br />

2<br />

Wet 8 april 1965 betreffende de jeugdbescherming, zoals gewijzigd door de wetten van 15 mei 2006 en 13 juni 2006,<br />

B.S. 15 april 1965; err. B.S. 19 mei 1965; Memorie van Toelichting bij het wetsontwerp tot wijziging van de wetgeving<br />

betreffende de jeugdbescherming en het ten laste nemen van minderjarigen die een als misdrijf omschreven feit hebben<br />

gepleegd, Parl.St. Kamer 2004-2005, nr. 51-1467/1, 39.<br />

6


Naar aanleiding van het tienjarig bestaan van Adam (Antwerpse Dienst Alternatieve<br />

maatregelen) zet Vlaams Minister Vandeurzen de uitdagingen voor de jeugdhulp in het<br />

algemeen en voor herstelrecht in het bijzonder in de verf (7 april 2011). Om de<br />

minderjarige de hulp te bieden die aansluit bij zijn noden, is investering in uitbreiding,<br />

innovatie en afstemming van de integrale aanpak nodig. Verder is het opportuun de<br />

werkzame factoren van de verschillende maatregelen te achterhalen, met als doel te<br />

komen tot best practices. Voor herstelbemiddeling is het noodzakelijk het lineaire aanbod<br />

met alle stakeholders te evalueren en het huidige aanbod te verbeteren en eventueel<br />

verder uit te breiden.<br />

In elk gerechtelijk arrondissement in Vlaanderen is er een HCA-dienst (Herstelgerichte en<br />

Constructieve Afhandeling) die bemiddeling voor minderjarige verdachten aanbiedt 3 . Het<br />

begeleidingsaanbod omvat meer dan 4000 jongeren op jaarbasis. De HCA-diensten zijn<br />

sinds januari 2009 erkend en opgenomen in de private voorzieningen van de bijzondere<br />

jeugdzorg onder categorie 8. De diensten omvatten 4 werkvormen:<br />

1. De herstelbemiddeling minderjarigen.<br />

2. Het hergo.<br />

3. De gemeenschapsdienst.<br />

4. Het leerproject.<br />

Bemiddeling wordt in de wet als volgt gedefinieerd 4 : “Bemiddeling heeft tot doel de<br />

persoon die ervan verdacht wordt een als misdrijf omschreven feit te hebben gepleegd, de<br />

personen die ten aanzien van hem het ouderlijk gezag uitoefenen, de personen die hem in<br />

rechte of in feite onder hun bewaring hebben alsook het slachtoffer, de mogelijkheid te<br />

bieden om samen en met hulp van een onpartijdige bemiddelaar, onder meer aan de<br />

relationele en materiële gevolgen van een als misdrijf omschreven feit tegemoet te<br />

komen”. Het conflict, ontstaan door de feiten gepleegd door de minderjarige, wordt bij<br />

bemiddeling teruggegeven aan slachtoffer en verdachte en men tracht, onder begeleiding<br />

van een neutrale derde, tot een oplossing, tot herstel van de schade te komen (Henckens,<br />

2002). Of zoals Bradshaw, Roseborough en Umbreit (2006, p.88) het omschrijven: “The<br />

goal of these meetings is to provide a safe place for genuine dialogue between the<br />

involved parties that can address emotional and informational needs, and to develop a<br />

restitution plan”. Essentieel in bemiddeling is de erkenning van het slachtoffer voor de<br />

schade die hij heeft geleden én het actief inschakelen van de minderjarige verdachte in dit<br />

proces. Door het herstellen van schade, op welke manier dan ook wordt de jongere<br />

uitgenodigd om verantwoordelijkheid op te nemen voor de gevolgen van zijn daden<br />

(Henckens, 2002).<br />

Een bemiddeling kan opgestart worden indien voldaan is aan volgende voorwaarden 5 :<br />

1. Een slachtoffer is geïdentificeerd.<br />

2. De deelnemers aan de bemiddeling stemmen er uitdrukkelijk en zonder voorbehoud<br />

mee in en blijven dit doen zolang de bemiddeling duurt.<br />

3 Overzicht van de HCA-diensten die bemiddeling aanbieden: West-Vlaanderen: BAAB (Brugge), COHEsie (Kortijk),<br />

DIVAM (Ieper en Veurne); Oost-Vlaanderen: HCA-Oost Vlaanderen; Antwerpen: Elegast, ADAM, CAFT (Turnhout), BIC<br />

(Mechelen);Vlaams-Brabant: BAL (Leuven), Bemiddelingsburo (Brussel-Halle-Vilvoorde); Limburg: BAAL.<br />

(http://2013.steunpuntjeugdhulp.be/?action=onderdeel&onderdeel=223&titel=Jaarverslagen+en+rapporten,<br />

geraadpleegd 30 april 2013).<br />

4 Artikel 37bis § 2 Jeugdwet<br />

5 Artikel 45quater, § 1, tweede lid Jeugdwet > Het Grondwettelijk Hof vernietigde in 2008 (Arrest Grondwettelijk Hof van<br />

13 maart 2008) twee bijkomende voorwaarden, met name dat er ernstige aanwijzingen van schuld dienen te bestaan<br />

(art. 45quater, § 1, tweede lid, 1°) en dat de minderjarige zijn betrokkenheid bij het als misdrijf omschreven feit niet mag<br />

ontkennen (art. 45quater, § 1, tweede lid, 2°), vooraleer het parket een voorstel tot bemiddeling kan doen. Deze<br />

voorwaarden werden strijdig bevonden met het vermoeden van onschuld in hoofde van de jongere.<br />

7


De Procureur des Konings dient steeds de mogelijkheid tot bemiddeling te overwegen en<br />

een schriftelijke motivatie te geven indien hij besluit het dossier niet te oriënteren naar een<br />

bemiddelingsprocedure. Ook de jeugdrechter moet steeds een herstelrechtelijk aanbod<br />

overwegen als reactie op het als misdrijf omschreven feit 6 .<br />

Drie principes dienen gewaarborgd te worden in het kader van herstelbemiddeling, met<br />

name vrijwilligheid, vertrouwelijkheid en neutraliteit.<br />

1. Wanneer men wil bekomen dat de twee partijen vanuit een intrinsieke overtuiging aan<br />

de ‘bemiddelingstafel’ plaatsnemen om een oplossing te zoeken, is een vrijwillige<br />

deelname essentieel. In de wet is de tweede voorwaarde voor bemiddeling 7 de<br />

duidelijkste waarborg voor dit principe van vrijwilligheid: het bemiddelingsproces kan op<br />

elk moment stopgezet worden indien één van beide partijen dit wenst 8 .<br />

2. Vervolgens staat het principe van vertrouwelijkheid centraal. De wet tracht dit principe<br />

te garanderen door te stellen dat wanneer het herstelrechtelijk aanbod niet tot het<br />

gewenste resultaat leidt, “noch het verloop, noch het resultaat, noch de erkenning van<br />

de feiten, ten nadele van de jongere kan worden gebruikt” 9 . Ook dienen de<br />

betrokkenen hun akkoord te geven over de inhoud van de verslagen vooraleer deze<br />

worden verstuurd naar de gerechtelijke instanties.<br />

3. Ten slotte wordt de neutraliteit van de bemiddelaar essentieel geacht voor het<br />

welslagen van de bemiddeling. Belangrijk in dit opzicht is dat bemiddelaars een goede<br />

methodische, deontologische en structurele ondersteuning krijgen via<br />

samenwerkingsakkoorden en koninklijke besluiten, en dat ze de vrijheid blijven<br />

genieten om het bemiddelingsproces zelf vorm te geven, “zonder dat dit proces zelf in<br />

een harnas van wetgeving of regels wordt gegoten” (Vandebroek & Vanfraechem,<br />

2007). Renders (1999) concretiseert deze voorwaarde van neutraliteit door te stellen<br />

dat de bemiddelaar erover moet waken dat alle partijen evenveel ruimte krijgen om hun<br />

versie van het verhaal te doen en dat hij de meningen van beide partijen als<br />

gelijkwaardig moet beschouwen.<br />

De aanloop<br />

De innovatiecel Jeugdhulpverlening van het departement SAW fungeert als kennispoort<br />

waarop alle organisaties met vragen over jongeren met moeilijkheden een beroep kunnen<br />

doen voor een gespecialiseerde aanpak. Ze wil ondersteuning bieden aan de praktijk van<br />

de jeugdhulpverlening onder andere door het uitvoeren van praktijkgericht<br />

wetenschappelijk onderzoek. Dit alles gebeurt in samenwerking met het betreffende<br />

werkveld. Sinds de oprichting van de cel is er een nauwe samenwerking met de dienst<br />

BAAL 10 (Jongerenwerking Pieter Simenon vzw) en haar medewerkers. Het<br />

onderzoeksvoorstel kwam door deze samenwerking tot stand. Op deze dienst liep eerst<br />

een vooronderzoek van september 2009 tot en met december 2009 waar men op zoek<br />

ging naar mogelijke succesfactoren van herstelbemiddeling. Verder stond het testen van<br />

een aantal onderzoeksmethoden centraal. De resultaten ervan werden gebruikt voor het<br />

schrijven van het PWO voorstel dat werd ingediend in april 2010. Het PWO startte in<br />

september 2010.<br />

We vinden het belangrijk om de nauwe samenwerking met de participerende diensten<br />

reeds in deze inleiding in de verf te zetten. Zoals vermeld is het beginidee en de vertaling<br />

6 Artikel 37, § 2, derde lid Jeugdwet<br />

7 Artikel 45quater, § 1, tweede lid Jeugdwet<br />

8 Vandebroek en Vanfraechem (2007) benoemen enkele aspecten in de wetgeving die op gespannen voet staan met dit<br />

principe.<br />

9 Artikel 45quater, § 4, eerste lid Jeugdwet<br />

10 Bureau Alternatieve Afhandeling Limburg ( Hasselt)<br />

8


van dit idee tot een onderzoeksvoorstel in nauwe samenwerking gebeurt met BAAL. Voor<br />

het eigenlijke PWO wilden we graag meer diensten betrekken. Daartoe werden<br />

verschillende HCA-diensten in de provincies Antwerpen en Vlaams Brabant<br />

gecontacteerd. De diensten CAFT 11 en BIC 12 waren onmiddellijk enthousiast over het<br />

voorstel en wensten mee in te stappen. We wilden de participerende gelijkwaardige sfeer<br />

graag verder zetten tijdens het eigenlijke onderzoek. De investering van de diensten in dit<br />

onderzoek was omvangrijk. We vonden het belangrijk om dit in dialoog zo vlot mogelijk te<br />

laten verlopen en tijdig bij te sturen indien nodig. Dit vroeg ook van de onderzoekers<br />

investering door voor en na iedere onderzoeksactiviteit op bezoek te gaan bij alle<br />

deelnemende diensten (dit wordt in detail besproken in Hoofdstuk 1 onderzoeksontwerp).<br />

Deze aanpak heeft ons inzien bijgedragen tot de goede samenwerking tijdens het<br />

onderzoek en de succesvolle afloop ervan. We willen de medewerkers van alle HCA-<br />

diensten uitdrukkelijk bedanken voor hun investering en constructieve bijdrage aan het<br />

onderzoek.<br />

Probleemstelling<br />

Dit onderzoeksproject richt zich op de methodiek van herstelbemiddeling bij minderjarigen.<br />

Herstelbemiddeling wil aan de minderjarige verdachte en het slachtoffer de mogelijkheid<br />

bieden om door onderlinge communicatie te komen tot een constructieve vorm van<br />

herstel. Het communicatieproces dat tijdens een herstelbemiddeling tot stand gebracht<br />

wordt, is voor alle betrokken partijen een middel om hun visie en hun beleving op de feiten<br />

te herschrijven. Het biedt de minderjarige verdachte de mogelijkheid om de<br />

verantwoordelijkheid voor zijn daden op te nemen en een inspanning tot herstel te leveren.<br />

Eerdere onderzoeksresultaten zeggen tot nu toe weinig over de onderliggende processen<br />

die spelen tijdens bemiddeling. Het werkveld signaleert een nood aan verdere<br />

professionalisering in de methodiek van herstelbemiddeling. Tevens zijn er belangrijke<br />

methodologische bemerkingen aangaande eerder onderzoek naar herstelgerichte<br />

praktijken. Zo blijken uit de meta-analyses van het zogenaamde ‘What Works onderzoek’ 13<br />

tal van methodologische tekortkomingen, zoals vage evaluatiecriteria, optimistische<br />

interpretaties door te sterk betrokken onderzoekers, te korte opvolgperiodes, gebrek aan<br />

aandacht voor onbedoelde gevolgen, onbetrouwbare en onvalide meetinstrumenten<br />

(Andrews & Bonta, 2003). Voorts is het tegelijkertijd evalueren van een verscheidenheid<br />

aan werkvormen een kritiek punt. Bovendien is het belangrijk steeds aandacht te hebben<br />

voor de kwaliteit van de uitvoering van het programma. Het beginsel van programmaintegriteit,<br />

één van de ‘What works’-beginselen, verwijst o. a. naar het belang van een<br />

goed uitgevoerde interventie. Een grondige omschrijving van de werkwijze van het<br />

programma mag niet ontbreken, zodat zeker ook een procesevaluatie gemaakt kan<br />

worden. Een duidelijke stellingname over wat een goed herstelgericht proces is en aan<br />

welke voorwaarden het moet voldoen, is essentieel. Deze voorwaarden moeten<br />

vaststelbaar kunnen worden geobserveerd (Harris, 2001).<br />

Het kader van Van Yperen en Veerman (2008) werpt een nieuw licht op effectonderzoek in<br />

de jeugdzorg. Zij geven aan dat het zinvol is om bij effectonderzoek te beginnen bij de<br />

basis. Expliciteren wat men doet, met welke frequentie, voor wie en waarom, zijn de eerste<br />

stappen op de weg van de effectiviteit. Een goede omschrijving en theoretische<br />

onderbouwing van een interventie levert al heel wat informatie over de effectiviteit,<br />

weliswaar in theorie. Documentanalyse, observatie, interviews en literatuurstudie zijn<br />

11 Constructieve Afhandeling Feiten Turnhout<br />

12 Bemiddelings- en Begeleidingsdienst Ivo Cornelis(Mechelen)<br />

13 ‘What Works’ verwijst naar een reeks meta-analyses van eerdere evaluaties, met de ambitie om methodologisch uit te<br />

filteren welke behandelingskenmerken effectief kunnen zijn in het reduceren van recidivisme.<br />

9


hiervoor geschikte bronnen van informatie. Alles wat men extra kan doen zoals<br />

bijvoorbeeld doelrealisatieonderzoek en cliënttevredenheidsonderzoek, helpt om de<br />

interventietheorie empirisch te toetsen en verder te verfijnen.<br />

Vanuit bovenstaande informatie legt dit onderzoek de focus op de methodiek van<br />

herstelbemiddeling bij minderjarigen. Vanuit een uitgebreide literatuurstudie,<br />

documentanalyse en bevraging van de deelnemers aan herstelbemiddeling bij<br />

minderjarigen, komt het onderzoek tot een grondige beschrijving van de methodiek. Deze<br />

omschrijving is te zien als een good practice. Deze good practice wordt getoetst aan de<br />

praktijk via observatie en een bevraging van de herstelbemiddelaars. Via deze toets wordt<br />

de methodiek geëvalueerd en bijgestuurd tot een best practice. De resultaten worden<br />

vertaald naar een profiel voor de herstelbemiddelaar.<br />

Onderzoeksvragen<br />

1. Hoe is een good practice aangaande herstelbemiddeling minderjarigen opgebouwd<br />

op het gebied van:<br />

a. procedure (directe/indirecte bemiddeling, aantal gesprekken, …);<br />

b. randvoorwaarden (aard van de feiten, kenmerken betrokkenen, …);<br />

c. interventies van de herstelbemiddelaar (houdings- en gedragselementen)?<br />

2. In welke mate komt de good practice tot uiting in de praktijk en wat is de ervaring<br />

van de betrokkenen?<br />

In onderstaande tabel maken we een koppeling tussen de onderzoeksvragen, de<br />

gebruikte onderzoeksmethodologie, het verkregen resultaat (met bijhorend hoofdstuk van<br />

dit rapport) en de tijdsperiode.<br />

10


Tabel 1 Onderzoeksvragen en Methodologie<br />

Methode Tijd Bijdrage tot /doelstelling Resultaat<br />

- Literatuuronderzoek en<br />

documentenanalyse<br />

- Schriftelijke bevraging bij<br />

minderjarige verdachten,<br />

slachtoffers en respectievelijke<br />

ouders<br />

- Observatie bij ≠ HCA-diensten<br />

o Herstelgesprekken<br />

o Vergaderingen<br />

o Dienst<br />

- Interviews met<br />

herstelbemiddelaars<br />

- Integreren resultaten van de<br />

diverse onderzoeksmethodes<br />

- Vergelijking tussen definitieve<br />

resultaten en good practice<br />

September 2010 tot januari<br />

2011<br />

Opstellen good practice<br />

Januari 2011 tot juni 2011 In kaart brengen van de ervaringen van de<br />

deelnemers aan herstelbemiddeling<br />

November 2011 tot februari<br />

2013<br />

September 2012 tot november<br />

2012<br />

Toetsen van de good practice<br />

Opstellen van een profiel van de<br />

herstelbemiddelaar<br />

In kaart brengen van de ervaringen van de<br />

herstelbemiddelaars<br />

Toetsen van de good practice<br />

Maart 2013 tot mei 2013 Overzicht definitieve resultaten<br />

Best practice<br />

11<br />

Good practice (Hoofdstuk 2)<br />

Een bespreking van de methodologie van<br />

de vragenlijsten (Hoofdstuk 1) en de<br />

resultaten van de vragenlijsten (Hoofdstuk<br />

3)<br />

Een bespreking van de methodologie van<br />

de observaties (Hoofdstuk 1) en de<br />

resultaten van de observaties (Hoofdstuk<br />

4)<br />

Integratie van de resultaten tot best<br />

practice (Hoofdstuk 6)<br />

Profiel van de herstelbemiddelaar<br />

(Hoofdstuk 7)<br />

Een bespreking van de methodologie van<br />

de interviews (Hoofdstuk 1) en de<br />

resultaten van de interviews (Hoofdstuk 5)<br />

Integratie van de resultaten tot best<br />

practice (Hoofdstuk 6 )<br />

Integratie van de resultaten tot best<br />

practice (Hoofdstuk 6) en discussie<br />

(Hoofdstuk 8)<br />

Integratie van de resultaten tot best<br />

practice (Hoofdstuk 6)


Tijdens het onderzoeksproject kwam er de oproep van de Vlaamse overheid (12 juni 2009)<br />

tot het uitvoeren van een project naar herstelbemiddeling. Het doel van het onderzoek is<br />

een beeld te schetsen van het proces, de effectiviteit van, de tevredenheid over en<br />

ervaringen met herstelbemiddeling. Ook wil het onderzoek meer zicht krijgen op de<br />

kenmerken en de factoren die invloed hebben op het proces en de bemiddelingsuitkomst.<br />

Daartoe werd door Bureau Beke (Arhem, Nederland) een dossieronderzoek gedaan,<br />

vragenlijsten afgenomen en interviews uitgevoerd. Dit project had de bedoeling te eindigen<br />

in november 2011 maar is begin 2011 verlengd met als bedoeling meer<br />

onderzoeksmateriaal te genereren. Ons opzet was de resultaten van dit onderzoek mee te<br />

nemen in het verdere verloop van dit onderzoek. Het eindrapport was beschikbaar in 2012<br />

en de afsluitende studiedag vond plaats op 7 maart 2013, derhalve zijn de resultaten enkel<br />

meegenomen in de bespreking van onze resultaten en de discussie. Het grote verschil<br />

tussen beide onderzoeken situeert zich op vlak van de doelstelling en de gebruikte<br />

onderzoeksmethoden. Onze focus ligt op (het toetsen) van de methodiek van<br />

herstelbemiddeling en het opstellen van een beroepsprofiel voor de herstelbemiddelaar.<br />

Daartoe werden verschillende onderzoeksmethoden aangewend. Naast een<br />

literatuurstudie en dossieranalyse, de vragenlijst en het interview werden ook observaties<br />

uitgevoerd in de betrokken HCA-diensten. Bureau Beke voerde een evaluatie-onderzoek<br />

uit. Het proces van, de effectiviteit van, de tevredenheid over en de ervaringen met<br />

herstelbemiddeling stonden hierbij centraal (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />

Structuur van het onderzoeksrapport<br />

Het rapport is opgedeeld in twee delen. Het eerste deel omvat Hoofdstuk 1 (het<br />

onderzoeksontwerp) en Hoofdstuk 2 (de good practice). Het tweede deel stelt de<br />

resultaten centraal en omvat Hoofdstuk 3 (de resultaten van de vragenlijsten), Hoofdstuk 4<br />

(de resultaten van de observaties), Hoofdstuk 5 (de resultaten van de interviews),<br />

Hoofdstuk 6 (de integratie van de resultaten tot best practice), Hoofdstuk 7 (het profiel van<br />

de herstelbemiddelaar), Hoofdstuk 8 (de discussie).<br />

In het eerste hoofdstuk bespreken we uitgebreid het onderzoeksontwerp. Binnen dit<br />

onderzoek zijn heel wat verschillende onderzoeksmethodes toegepast, ieder met zijn<br />

eigen specifiek doel en opzet.<br />

In het volgende hoofdstuk geven we het resultaat weer van onze literatuurstudie en onze<br />

documentanalyse. Dit is een uitgebreide good practice die het proces van<br />

herstelbemiddeling uitvoerig beschrijft, met inbegrip van belangrijke eerdere<br />

onderzoeksresultaten per onderdeel. Verder staan we in dit hoofdstuk ook stil bij de<br />

verschillende partijen die betrokken zijn in het herstelbemiddelingsproces (het slachtoffer,<br />

de verdachte, de ouders, de herstelbemiddelaar en de HCA-dienst).<br />

In het derde hoofdstuk bespreken we de resultaten van de vragenlijsten. De resultaten van<br />

de observaties bespreken we in Hoofdstuk 4 en in Hoofdstuk 5 komen de resultaten van<br />

de interviews aan bod.<br />

In het zesde hoofdstuk beschrijven we de best practice. We integreren daartoe de<br />

resultaten uit de verschillende onderzoeksactiviteiten en toetsen deze af aan de good<br />

practice.<br />

In het zevende hoofdstuk geven we het profiel van de herstelbemiddelaar weer en toetsen<br />

we dit af aan bestaande profielen en literatuur.<br />

In het laatste hoofdstuk, de discussie, evalueren we het onderzoek. We zetten de<br />

belangrijkste resultaten in de verf, lijsten een aantal tekortkomingen op en denken we na<br />

over toekomstige opportuniteiten, bekeken zowel vanuit een onderzoeksperspectief als<br />

vanuit de praktijk van herstelbemiddeling.<br />

12


HOOFDSTUK 1: ONDERZOEKSONTWERP<br />

In dit hoofdstuk geven we een overzicht van het onderzoeksontwerp. Welke<br />

onderzoeksactiviteiten hebben we ondernomen, welke dataverzamelingsmethodes<br />

hebben we daartoe aangewend en welke dataverwerkingstechnieken hebben we<br />

toegepast voor de verwerking.<br />

We pasten gedurende het onderzoek de volgende onderzoeksmethodes toe:<br />

Literatuurstudie en documentanalyse.<br />

Afnemen van vragenlijsten bij verdachten, slachtoffers en hun respectievelijke ouders.<br />

Observatie van herstelbemiddelaars op de drie HCA-diensten.<br />

Interviews met herstelbemiddelaars verdeeld over de drie HCA-diensten.<br />

We bespreken voor iedere activiteit grondig de voorbereiding, de afname en de<br />

verwerking.<br />

1.1 Literatuurstudie/documentanalyse<br />

Het project is gestart met een studie van zowel nationale als internationale literatuur rond<br />

herstelrecht en herstelbemiddeling. Het resultaat hiervan is terug te vinden in Hoofdstuk 2,<br />

de good practice. De bedoeling is om deze good practice af te toetsen aan de praktijk van<br />

herstelbemiddeling om zo te komen tot een best practice (Hoofdstuk 6).<br />

1.2 De schriftelijke vragenlijsten<br />

1.2.1 Doelstelling<br />

Minderjarige verdachten, slachtoffers en hun respectievelijke ouders werden bevraagd, om<br />

de methodiek van herstelbemiddeling minderjarigen vanuit hun perspectief te beschrijven.<br />

De bevraging draagt bij tot de tweede onderzoeksvraag: ‘In welke mate komt de good<br />

practice tot uiting in de praktijk en wat is de ervaring van de betrokkenen?’<br />

1.2.2 Afname<br />

Er werden 20 verschillende vragenlijsten gemaakt, opgedeeld per dossier (afgerond,<br />

afgebroken, niet opgestart) en per respondent (verdachte, slachtoffer, ouder verdachte en<br />

ouder slachtoffer). Binnen de dossiers afgerond en afgebroken werd nog eens een<br />

opdeling gemaakt tussen directe en indirecte bemiddeling. De vragenlijsten werden<br />

samengesteld op basis van de geraadpleegde literatuur en documenten en werden<br />

aangemaakt in het softwareprogramma Snap 14 . De respondenten werden geselecteerd bij<br />

de drie betrokken HCA-diensten BAAL, BIC en CAFT.<br />

Het was niet mogelijk voor de HCA-diensten om de contactgegevens van de respondenten<br />

door te geven aan de onderzoeker, gezien de vertrouwelijkheid van deze gegevens.<br />

Daarom werd aan de bemiddelaars gevraagd om de respondenten telefonisch te<br />

contacteren. Voor de start van deze contactnames werden de bemiddelaars gebrieft door<br />

de onderzoeker, zodat de contactnames op iedere HCA-dienst op dezelfde manier<br />

verliepen. Er werd afgesproken dat iedere bemiddelaar de respondenten uit zijn eigen<br />

14 Aangezien de vragenlijsten zijn aangemaakt in het programma Snap zitten deze niet in bijlage. Indien hierover<br />

informatie gewenst, gelieve contact op te nemen met Ilse Smits (ilse.smits@khlim.be).<br />

13


dossiers contacteerde en chronologisch begon met het laatste dossier. Enkel volledig<br />

afgesloten dossiers kwamen voor selectie in aanmerking.<br />

Er werden een aantal uitsluitingscriteria vooropgesteld. Ten eerste mochten respondenten<br />

uit een afgerond dossier, maar ook nog betrokken bij een lopend dossier, niet bevraagd<br />

worden. Ten tweede mochten respondenten die niet voldoende de Nederlandse taal<br />

beheersten of niet in staat waren de vragenlijst zelfstandig in te vullen, niet bevraagd<br />

worden. Ten derde moest het aantal verdachten en slachtoffers per dossier beperkt<br />

worden tot drie. Ten vierde mocht iedere respondent maar één keer bevraagd worden (bv.<br />

partijen betrokken in verschillende dossiers werden slechts één keer bevraagd). Ten vijfde<br />

mochten de deelnemers van het onderzoek van Bureau Beke niet nogmaals bevraagd<br />

worden.<br />

Er werd gevraagd aan de bemiddelaars om bij iedere contactname een contactformulier<br />

(zie Bijlage 1) in te vullen. Eerst werd hier de naam en het nummer van de respondent<br />

ingegeven. De naam werd enkel ingevuld als de respondent hiervoor toestemming gaf.<br />

Ook werd het nummer van de bemiddelaar ingegeven. Binnen iedere HCA-dienst had<br />

iedere bemiddelaar een eigen zelfgekozen nummer. Tot slot werd aangegeven om welk<br />

soort dossier het ging. Een dossier werd gedefinieerd aan de hand van drie criteria:<br />

1. Ging het om een afgerond, afgebroken of niet-opgestart dossier? Een dossier is<br />

afgerond met overeenkomst als het is uitgevoerd tot en met de uitvoering van de<br />

overeenkomst. Opgestart en afgebroken betekent dat respondenten toegezegd hebben<br />

voor bemiddeling maar dat de bemiddeling voor of tijdens de uitvoering van de<br />

overeenkomst werd afgebroken. Doorverwezen en niet-opgestart betekent dat de<br />

bemiddelaar contact heeft opgenomen met de respondent maar dat de bemiddeling<br />

niet werd opgestart.<br />

2. Ging het om een directe of indirecte bemiddeling? Bij een directe bemiddeling was er<br />

rechtstreeks contact tussen de verdachte en het slachtoffer. Bij een indirecte<br />

bemiddeling verliep het contact tussen de verdachte en het slachtoffer via de<br />

bemiddelaar.<br />

3. Ging het om een minderjarige verdachte, een slachtoffer, de ouder van een verdachte<br />

of de ouder van een slachtoffer. Het diende hierbij echt om ouders te gaan en dus niet<br />

om opvoeders, begeleiders of andere hulpverleners.<br />

De bemiddelaars contacteerden de respondenten maximum vijf keer. Ze noteerden hierbij<br />

telkens de datum en het uur van de contactname alsook het resultaat ervan (bijvoorbeeld<br />

antwoordapparaat, bezettoon, later terugbellen, wenst deel te nemen, wenst niet deel te<br />

nemen). Respondenten die wilden meewerken aan het onderzoek, werd gevraagd of zij de<br />

vragenlijst per mail, telefonisch of per post wilden ontvangen. Respectievelijk werd hierbij<br />

door de bemiddelaar gevraagd naar het mailadres, het telefoonnummer en de voorkeur<br />

voor dag of uur of het adres. Aan de ouders van minderjarige verdachten of minderjarige<br />

slachtoffers werd gevraagd of hun zoon of dochter ook bevraagd mochten worden. Indien<br />

de bemiddelaar de minderjarige verdachte of het minderjarige slachtoffer zelf aan de lijn<br />

had, werd het adres van de ouders of de hulpverleners, verantwoordelijk voor de jongeren,<br />

gevraagd. Door de onderzoeker werd dan een brief gestuurd naar de ouders of<br />

hulpverleners waarin werd gevraagd of zij per terugkerende brief konden laten weten<br />

indien de verdachte of het slachtoffer niet bevraagd mocht worden. Door het gebruik van<br />

deze passieve informed consent werd aan ouders een kans gegeven om te beslissen of<br />

hun zoon of dochter mag deelnemen aan een onderzoek, zonder dat het een te grote<br />

uitval in de hand werkt, wat bij actieve informed consent vaak wel het geval is (Vynckier,<br />

2010). Er werden 17 informed consent brieven verstuurd, waarvan geen enkele brief werd<br />

teruggestuurd.<br />

14


De contactnames van de respondenten door de bemiddelaars ging op 7 maart 2011 van<br />

start. Na twee weken werd duidelijk dat het praktisch gezien niet haalbaar was dat iedere<br />

bemiddelaar zijn eigen dossiers zou bevragen, gezien de grote tijdsinvestering. Er werd<br />

afgesproken dat ook andere bemiddelaars respondenten konden bevragen. Alle<br />

contactformulieren werden wekelijks per post verstuurd naar de onderzoeker of afgeleverd<br />

bij de onderzoeker. De onderzoeker gaf de contactformulieren in een excel-bestand in,<br />

waar iedere respondent een unieke login en een paswoord toegewezen kreeg. De<br />

vragenlijsten die per post werden verstuurd (n= 509), werden voorzien van een etiket<br />

waarop deze login en paswoord werden gedrukt. Voor de versturing van de vragenlijsten<br />

per mail (n= 195), werd gebruik gemaakt van het softwareprogramma Snap WebHost,<br />

waarbij login en paswoord automatisch in de mail naar de respondenten werden verstuurd.<br />

Een respondent kon hierbij enkel toegang krijgen tot de vragenlijst door login en paswoord<br />

in te vullen. De eigenlijke afname van de vragenlijsten begon op 4 april 2011.<br />

Respondenten die hadden aangegeven om telefonisch bevraagd te worden (n= 4), werden<br />

gecontacteerd door de onderzoeker met de vraag of de vragenlijst per post of per mail<br />

mocht verstuurd worden, wegens te tijdrovend. Dit was voor geen enkele respondent een<br />

probleem.<br />

De contactnames van de respondenten door de bemiddelaars van de HCA-diensten werd<br />

stopgezet op 30 juni 2011 (in totaal 17 weken contactnames). Op 8 juli 2011 werden per<br />

post herinneringsbrieven gestuurd naar de respondenten die tot dan toe de vragenlijst niet<br />

hadden teruggestuurd. Op 22 augustus 2011 werd dit herhaald en werd gevraagd aan<br />

respondenten om de vragenlijst voor 1 september 2011 terug te sturen. Op 15 september<br />

2011 werden de laatste vragenlijsten ontvangen en werd de periode van de<br />

dataverzameling officieel afgesloten.<br />

In Tabel 2 wordt een overzicht gegeven van het aantal respondenten dat per dossier<br />

gecontacteerd en bevraagd werd. Een aantal respondenten uit de dossiers werd niet<br />

bevraagd (non respons 1, n= 309, 27%) omdat deze respondenten niet bereikbaar waren<br />

doordat de bemiddelaars niet over hun telefoonnummer beschikten, omdat hun<br />

telefoonnummer niet meer in gebruik was of omdat de bemiddelaars na vijf keer proberen<br />

nog steeds geen contact hadden met deze respondenten. Respondenten werden ook niet<br />

gecontacteerd als ze niet zonder hulp de vragenlijst konden invullen dit omwille van het<br />

onvoldoende beheersen van de Nederlandse taal of andere problemen. Deze beslissing<br />

werd genomen door de bemiddelaars. Van de respondenten die gecontacteerd werden<br />

door de bemiddelaars, weigerden een aantal respondenten hun deelname aan het<br />

onderzoek (non respons 2, n= 147, 17%). Respondenten gaven aan dat ze geen tijd<br />

hadden om de vragenlijst in te vullen (n= 21, 15%), dat ze liever niet wilden deelnemen<br />

(n= 88, 60%), dat ze het hele bemiddelingsproces achter zich wilden laten (n= 30, 20%) of<br />

gaven een andere reden op (n= 8, 5%). Naar de respondenten die tijdens de<br />

contactnames hun toestemming gaven om hun gegevens door te geven aan de<br />

onderzoeker werd een vragenlijst verstuurd. Respons 3 geeft aan hoeveel respondenten<br />

daarvan de vragenlijst ingevuld terugstuurden. De redenen achter non-respons 3 (n= 409,<br />

58%) werden niet in kaart gebracht.<br />

Uit de tabel kunnen we afleiden dat respons 1 en 2 hoog is. Met andere woorden, in de<br />

eerste plaats konden we de meeste respondenten bereiken en in de tweede plaats waren<br />

de meeste respondenten bereid een vragenlijst in te vullen. De intentie om mee te werken<br />

aan het onderzoek was over de gehele lijn groot. Uit respons 3 kunnen we afleiden dat<br />

heel veel respondenten die toch bereid waren om de vragenlijst in te vullen, dat in de<br />

praktijk niet deden. Hier zijn verschillende verklaringen voor. Ten eerste hadden<br />

respondenten het misschien moeilijker om iemand aan de telefoon af te wijzen, in<br />

sommige gevallen was de persoon aan de lijn zelfs iemand die ze kenden (bemiddelaar).<br />

15


Het is makkelijker iemand af te wijzen zonder dat je die persoon ziet of hoort (door de<br />

vragenlijst gewoon niet in te vullen en terug te sturen). Ten tweede is het mogelijk dat de<br />

respondenten een verkeerde inschatting hebben gemaakt van de investering die het<br />

vraagt om de vragenlijst in te vullen. Ten derde, blijkt uit diverse onderzoeken dat er een<br />

inconsistentie bestaat tussen de intentie van iemand en het eigenlijke gedrag. Er zijn,<br />

naast de intentie van iemand, ook veel andere factoren die verklaren of iemand het gedrag<br />

effectief zal stellen. Sherman (1980) vond dat participanten systematisch de<br />

waarschijnlijkheid van het uitvoeren van een specifiek sociaal gewenst gedrag<br />

overschatten en de waarschijnlijkheid tot het uitvoeren van een sociaal niet-gewenst<br />

gedrag systematisch onderschatten. Tot slot zijn er ook mogelijks verklaringen eigen aan<br />

de vragenlijst en de respondent zelf (te moeilijke en/of te lange vragenlijst, de<br />

herinneringen die de vragenlijst eventueel oproept, geen mening hebben).<br />

De uiteindelijke respons van 25% is eerder laag. Uit onderzoek blijkt dat met name<br />

jongeren, ouderen, lager opgeleiden en mensen woonachtig in grote steden behoren tot<br />

de non-respons. Verder blijkt dat minderheden vaak buiten de standaard onderzoeken<br />

vallen en alleen goed vertegenwoordigd zijn als het onderzoek op deze specifieke<br />

doelgroepen is ingericht (de Leeuw & Hox, 1998). Deze vaststellingen hebben mogelijks<br />

ook hier een rol gespeeld.<br />

16


Tabel 2 Overzicht respons, non-respons en reden uitval<br />

Respondenten Totaal Niet<br />

bereik-<br />

baar<br />

Niet<br />

zonder<br />

hulp<br />

Geen<br />

tijd<br />

Liever<br />

niet<br />

Achter<br />

zich<br />

laten<br />

Andere<br />

reden<br />

N<br />

verstuurde<br />

VL<br />

N<br />

Ontvangen<br />

VL<br />

%<br />

respons<br />

1<br />

%<br />

respons<br />

2<br />

%<br />

respons<br />

Verd 15 Afgerond Direct 36 0 0 1 1 0 0 34 13 100% 94% 16 38% 36%<br />

Verd Afgerond Indirect 53 0 1 0 3 5 0 44 15 98% 85% 34% 28%<br />

Verd Afgebroken Direct 4 0 0 0 0 0 0 4 1 100% 100% 25% 25%<br />

Verd Afgebroken Indirect 40 5 1 2 7 1 0 24 7 85% 71% 29% 18%<br />

Verdachten Niet-opgestart 189 65 4 3 15 6 2 94 40 63% 78% 43% 21%<br />

Totaal verdachten 322 69 6 6 26 12 2 200 76 77% 81% 38% 24%<br />

Ouders verd Afgerond<br />

Direct<br />

36 1 0 1 2 0 0 32 16 97% 91% 50% 44%<br />

Ouders verd Afgerond<br />

Indirect<br />

53 0 1 1 2 2 0 47 21 98% 90% 45% 40%<br />

Ouders verd Afgebroken<br />

Direct<br />

4 0 0 0 0 0 0 4 1 100% 100% 25% 25%<br />

Ouders verd Afgebroken<br />

Indirect<br />

40 6 0 3 6 0 0 25 9 85% 74% 36% 23%<br />

Ouders verd Nietopgestart<br />

165 41 1 4 15 3 3 98 46 75% 80% 47% 28%<br />

Totaal Ouders verdacht<br />

Sl<br />

298 48 2 9 25 5 3 206 93 83% 83% 45% 31%<br />

17 Afgerond Direct 35 2 0 1 1 0 0 31 10 94% 94% 32% 29%<br />

Sl Afgerond Indirect 52 2 1 1 2 2 0 44 19 94% 90% 43% 37%<br />

Sl Afgebroken Direct 3 0 0 0 0 1 0 2 2 100% 67% 100% 67%<br />

Sl Afgebroken Indirect 33 5 1 0 3 1 0 23 6 82% 85% 26% 18%<br />

Sl Niet-opgestart 266 143 4 3 18 5 1 92 39 45% 77% 42% 15%<br />

Totaal slachtoffers 389 152 6 5 24 9 1 192 76 59% 83% 40% 20%<br />

Ouders sl Afgerond Direct 17 1 0 0 1 0 0 15 7 94% 94% 47% 41%<br />

Ouders sl Afgerond<br />

Indirect<br />

35 6 0 1 2 1 0 25 16 83% 86% 64% 46%<br />

Ouders sl Afgebroken<br />

Direct<br />

2 0 0 0 0 0 0 2 2 100% 100% 100% 100%<br />

Ouders sl Afgebroken<br />

Indirect<br />

13 2 0 0 1 1 0 9 3 85% 82% 33% 23%<br />

Ouders sl Niet-opgestart 85 16 1 0 9 2 2 55 22 80% 81% 40% 26%<br />

Totaal Ouders<br />

slachtoffer<br />

152 25 1 1 13 4 2 106 50 83% 84% 47% 33%<br />

Totaal 1160 294 15 21 88 30 8 704 295 73% 83% 42% 25%<br />

15 Verd = verdachte<br />

16 Ten opzichte van totaal – non-respons 1<br />

17 Sl = slachtoffer<br />

3<br />

Totaal<br />

%<br />

respons<br />

17


1.2.3 Verwerking<br />

De eerste stap in de verwerking van de vragenlijsten was de data-cleaning. De<br />

onregelmatigheden die we terugvonden in de bestanden en hebben gecorrigeerd zijn van<br />

volgende ordes:<br />

1. Foutieve leeftijden (bv 18 jaar in het geval van ouder verdachte). Deze fout kan<br />

verklaard worden op twee manieren. Enerzijds kan het gaan om een menselijke fout,<br />

de respondent heeft de vraag verkeerd begrepen of er is een typ/schrijf-fout in het spel.<br />

Anderzijds kan een dergelijk antwoord betekenen dat de vragenlijst werd ingevuld door<br />

de verkeerde respondent (bv. verdachte vulde de vragenlijst in voor zijn ouders of<br />

omgekeerd). Op basis van een analyse van alle antwoorden categoriseerden we een<br />

dergelijke fout onder één van beide mogelijkheden. Ging het om het eerste type, dan<br />

werd enkel de leeftijd verwijderd, de respondent werd behouden. In het geval van een<br />

fout van type 2, werd de respondent verwijderd uit het databestand.<br />

2. Foutieve antwoorden. Een veel voorkomend fout antwoord vonden we bijvoorbeeld op<br />

de vraag naar welke bemiddelaar hen contacteerde. Hier kregen we dikwijls als<br />

antwoord de naam van de onderzoeker. Verder ook afwijkende antwoorden op<br />

bijvoorbeeld de vraag naar wie hen had doorverwezen naar herstelbemiddeling. In<br />

deze gevallen werd de respondent behouden en werd het foutieve antwoord geschrapt.<br />

3. Respondenten in foutieve categorieën.<br />

a. Respondenten die wel in herstelbemiddeling zijn gestapt maar waar de partijen<br />

al op voorhand, op eigen houtje, contact hadden gehad. We hebben beslist<br />

deze respondenten te schrappen. We denken immers dat de activiteiten die<br />

voorafgingen aan de herstelbemiddeling, het eigenlijke herstelproces en dus ook<br />

de visie op herstelbemiddeling beïnvloeden.<br />

b. Respondenten die een vragenlijst hebben gekregen van het type ‘niet-opgestart’<br />

maar waar op basis van de antwoorden blijkt dat er wel effectief<br />

herstelbemiddeling heeft plaatsgevonden. Aanvankelijk was het de bedoeling<br />

deze respondenten zelf te hercoderen naar het juiste type. Echter, deze<br />

respondenten hadden in hun juiste type zeer veel ontbrekende antwoorden<br />

(weinig overlap tussen beide vragenlijsten). We hebben beslist om ook deze<br />

respondenten te verwijderen uit het bestand.<br />

c. Respondenten waarbij wel de intentie was om directe bemiddeling te doen,<br />

maar waar het nooit tot een eigenlijk contact gekomen is omwille van<br />

uiteenlopende redenen. Deze respondenten bleven in het type ‘direct’ op basis<br />

van hun intentie.<br />

d. Respondenten die het type ‘afgebroken’ hebben ingevuld maar waar op basis<br />

van de antwoorden kan geconcludeerd worden dat het gaat om een afgerond<br />

dossier. Deze respondenten werden gehercodeerd naar de juiste categorie.<br />

e. Respondenten die een vragenlijst van het type ‘indirect’ hebben ontvangen maar<br />

waarbij we op basis van hun antwoorden kunnen concluderen dat er wel<br />

effectief rechtstreeks contact is geweest. Ook deze respondenten werden<br />

gehercodeerd naar de juiste categorie.<br />

4. Verkeerde respondenten (zie ook fout 1, foutieve leeftijden). Op basis van de<br />

antwoorden blijkt duidelijk dat de vragenlijst werd ingevuld door een ‘verkeerd<br />

persoon’. Deze respondenten werden verwijderd uit het databestand.<br />

18


Tabel 3 Overzicht respons na data cleaning<br />

Type Respons absoluut Respons relatief Respons/groep 18<br />

Verdachten afgerond direct 13 4,49% 18%<br />

Verdachten afgerond indirect 17 5,88% 23%<br />

Verdachten afgebroken direct 1 0,35% 1%<br />

Verdachten afgebroken indirect 4 1,38% 5%<br />

Verdachten niet-opgestart 38 13,15% 52%<br />

Totaal verdachten 73 25,26% 100%<br />

Ouders verdachten afgerond direct 16 5,54% 17%<br />

Ouders verdachten afgerond indirect 21 7,27% 23%<br />

Ouders verdachten afgebroken direct 1 0,35% 1%<br />

Ouders verdachten afgebroken indirect 9 3,11% 10%<br />

Ouders verdachten niet-opgestart 45 15,57% 49%<br />

Totaal ouders verdachten 92 31,83% 100%<br />

Slachtoffer afgerond direct 11 3,81% 15%<br />

Slachtoffer afgerond indirect 19 6,57% 25%<br />

Slachtoffer afgebroken direct 2 0,69% 3%<br />

Slachtoffer afgebroken indirect 5 1,73% 7%<br />

Slachtoffer niet-opgestart 38 13,15% 51%<br />

Totaal slachtoffers 75 25,95% 100%<br />

Ouders slachtoffer afgerond direct 7 2,42% 14%<br />

Ouders slachtoffer afgerond indirect 15 5,19% 31%<br />

Ouders slachtoffer afgebroken direct 2 0,69% 4%<br />

Ouders slachtoffer afgebroken indirect 3 1,04% 6%<br />

Ouders slachtoffer niet-opgestart 22 7,61% 45%<br />

Totaal ouders slachtoffers 49 16,96% 100%<br />

Totaal 289 100%<br />

18 Respons van de verschillende types dossiers per groep (e.g. verdachten, slachtoffers en hun respectievelijke ouders)<br />

19


In Tabel 3 zien we dat de meeste vragenlijsten werden ingevuld door de ouders van de<br />

verdachten, het minste vragenlijsten werden ingevuld door de ouders van de slachtoffers.<br />

Voor de slachtoffers en verdachten zelf is de respons nagenoeg gelijk.<br />

Verder kunnen we besluiten dat vooral het type ‘niet-opgestart’, en dit over de<br />

verschillende groepen heen, de hoogste respons heeft. Dat is positief, gezien de hoge non<br />

respons 1 binnen deze groep (niet bereikbaar). Over alle respondenten is de respons het<br />

hoogste in deze categorie. Vervolgens vinden we het type afgerond, zowel direct als<br />

indirect. De laagste respons over alle respondenten zien we in de categorie ‘afgebroken’.<br />

Dit is niet te verwonderen, hoogstwaarschijnlijk zijn dit voornamelijk personen met een<br />

eerder negatieve houding tegenover herstelbemiddeling, gezien het stopzetten van het<br />

herstelbemiddelingsproces. Dit zorgt waarschijnlijk ook voor een lage motivatie om deel te<br />

nemen aan dit onderzoek, wat de lage respons mogelijks kan verklaren. De afgebroken<br />

directe dossiers hebben een extreem lage respons. Voor deze groep kunnen we<br />

mogelijks spreken van een dubbele teleurstelling: er was de bedoeling om in bemiddeling<br />

te stappen én om het rechtstreekse contact aan te gaan. Aan beide verwachtingen is niet<br />

tegemoetgekomen.<br />

De beperkte aantallen per groep betekent dat we voor de analyse van de vragen<br />

genoodzaakt zijn om bepaalde groepen samen te voegen. Zo is het onder andere<br />

onmogelijk om een onderscheid te maken tussen directe en indirecte bemiddeling. Ook<br />

een vergelijking tussen afgeronde en afgebroken dossiers zou zinvol kunnen zijn, maar is<br />

gezien de respons niet mogelijk. Verder zijn een aantal vragen niet mee opgenomen in de<br />

analyses. Vooral de meningsvragen, die slechts werden ingevuld door een beperkte groep<br />

van respondenten (doorverwijzingen 19 ), gaven geen eenduidig beeld.<br />

Voor de verwerking van de resultaten (beschrijvende statistiek) maakten we gebruik van<br />

het computerprogramma Snap. Voor het onderzoeken van een aantal verbanden tussen<br />

een aantal variabelen gebruikten we het statistisch verwerkingsprogramma SPSS. De<br />

resultaten zijn na te lezen in Hoofdstuk 4.<br />

1.3 De observaties<br />

1.3.1 Doelstelling<br />

Met de observaties willen we twee doelstellingen bereiken:<br />

1. Zijn er op basis van de observaties activiteiten op te merken die een bemiddelaar doet<br />

in zijn job en die verschillen van de good practice? Dit kan dan eventueel worden<br />

bevraagd tijdens de interviews.<br />

2. Op basis van wat de bemiddelaar doet komen tot een profiel. We wensen te komen tot<br />

een profiel van de bemiddelaar op basis van wat hij effectief in de praktijk doet. Dit profiel<br />

kunnen we vervolgens vergelijken met gegevens uit de literatuur.<br />

Maken we de koppeling met de onderzoeksvragen dan kunnen we besluiten dat deze<br />

activiteit voornamelijk bijdraagt tot de tweede onderzoeksvraag: In welke mate komt de<br />

good practice tot uiting in de praktijk en wat is de ervaring van de betrokkenen?<br />

19 vragen gericht op een deel van de respondenten, met specifieke kenmerken<br />

20


1.3.2 Afname<br />

We vonden het gebruik van observaties onontbeerlijk in dit onderzoeksproject. We willen<br />

immers de good practice van herstelbemiddeling aftoetsen in de dagelijkse praktijk van<br />

herstelbemiddeling, om zo te komen tot een best practice. We waren met andere woorden<br />

geïnteresseerd in het handelen van mensen tijdens een herstelbemiddelingsproces<br />

(Goossens, 2008). Om er zeker van te zijn dat we deze good practice aftoetsen aan het<br />

feitelijke gedrag van een bemiddelaar, hebben we gekozen voor de techniek van het<br />

observeren. Bij het gebruik van andere onderzoeksmethoden waaronder interviews of<br />

vragenlijsten, ben je nooit zeker of respondenten wel volledig eerlijk antwoorden over hun<br />

gesteld gedrag (Baarda en De Goede, 2001). Echter, bij het gebruik van observaties breng<br />

je enkel het feitelijke gedrag in kaart, de achterliggende motieven van dat gedrag blijven<br />

verborgen. Vandaar de aanvulling met de methodiek van interviews bij de<br />

herstelbemiddelaars die hebben deelgenomen aan het project (Baarda en De Goede,<br />

2001). De nadruk lag tijdens het observeren voornamelijk op het observeren van<br />

herstelgesprekken. Dit is immers de kernactiviteit van de herstelbemiddelaar. Op basis<br />

van deze informatie zullen we de good practice toetsen en het profiel van de<br />

herstelbemiddelaar ontwikkelen. Een instrument dat de diensten kunnen gebruiken in de<br />

begeleiding van hun toekomstige en huidige herstelbemiddelaars. De andere<br />

observatieverslagen (op dienst en vergaderingen) zullen voornamelijk worden gebruikt in<br />

de vertaling van de good practice naar de best practice en om het profiel te vervolledigen,<br />

indien dit nodig blijkt.<br />

Tijdens het project wijzigde de praktische uitwerking van de observaties. Waar het<br />

aanvankelijk de bedoeling was dat de onderzoeker alle observaties zou uitvoeren op de<br />

drie diensten gedurende een periode van negen maanden, hebben we er uiteindelijk voor<br />

gekozen te werken met 3 observatoren 20 die tegelijkertijd in de drie diensten gedurende<br />

drie maanden (7 november 2011 tem 10 februari 2012) observeren. We vinden het<br />

belangrijk te benadrukken dat onze onderzoeksdoelstelling en het garanderen van de<br />

kwaliteit steeds centraal stond. Dit zal verder aangetoond worden in dit hoofdstuk.<br />

De voorbereiding en start van de observaties<br />

Vooraf aan de periode van observeren werd aan de herstelbemiddelaars gevraagd een<br />

dagboek bij te houden met al hun activiteiten en bijhorende locatie en timing (Bijlage 2).<br />

Aan de hand van dit materiaal kreeg de onderzoeker een duidelijk beeld van het reilen en<br />

zeilen op de verschillende diensten. Het werd bijvoorbeeld duidelijk wanneer<br />

teamvergaderingen werden gepland en hoe lang deze in beslag namen. Verder kreeg men<br />

een zicht op wanneer vooral herstelbemiddelingsgesprekken werden gevoerd, waar en<br />

hoe lang deze duurden. Op die manier konden de observaties zinvol worden ingepland, op<br />

maat van de werkwijze van de verschillende diensten.<br />

Een volgende stap in de verdere voorbereiding tot het eigenlijke observeren was het<br />

inlezen in specifieke literatuur rond observeren, contact hebben met een onderzoeker die<br />

ervaring had met observeren 21 en de bespreking op de kenniskring 22 . Het belang van de<br />

persoonlijkheid van een observator kwam meermaals ter sprake. Niet iedereen is hiertoe<br />

geschikt. De volgende karaktertrekken werden door Nouwen aangehaald als geschikt: een<br />

20 Tamara Roccabruna, Nancy Huybrechts, Sanne Leys<br />

21 Eva Nouwen heeft in het kader van haar doctoraatstudie de techniek van observeren toegepast; Nouwen, E., 2012<br />

22 Eef Goedseels was als lid van de kenniskring zich op dat moment ook aan het voorbereiden op de observatiefase in<br />

een doctoraatsonderzoek (2008–2014) naar “Modellen in de aanpak van jeugddelinquentie. Toets van het discours en<br />

de praktijk van Belgische jeugdrechters.”<br />

21


ustige, gereserveerde, sociaal kundige en gemotiveerde medewerker. Op basis van dit<br />

gesprek en de literatuur kwamen we tot een duidelijke vacature. Door middel van een<br />

selectie interview en een driekoppig selectieteam (coördinator onderzoek, projectleider en<br />

wetenschappelijke partner) werden de kandidaten beoordeeld op een aantal criteria en<br />

kwam men tot een succesvolle selectie.<br />

Verder kwam ook het belang ter sprake om verschillende herstelbemiddelaars te<br />

observeren in verschillende dossiers. We beslisten daarom om alle herstelbemiddelaar die<br />

in dienst waren, ten tijde van de observaties te observeren. Uiteindelijk werden er, over de<br />

diensten heen, 14 bemiddelaars geobserveerd. Tot slot, was het ook belangrijk het<br />

vertrouwen te winnen van het team. Vandaar dat alle diensten vooraf werden bezocht om<br />

de observatoren persoonlijk voor te stellen en praktische afspraken te maken. De<br />

herstelbemiddelaars dienen vertrouwen te krijgen in de observator, hij 23 laat hem immers<br />

binnen in zijn werkomgeving. Dit vertrouwen is belangrijk voor een veilige sfeer tijdens de<br />

observaties. Terzelfdertijd dient de observator ook een zekere afstand te bewaren. Hij is<br />

een toeschouwer en wil objectieve informatie noteren. Te familiair contact kan dit in het<br />

gedrang brengen.<br />

Tijdens de eerste week van hun aanstelling werden de observatoren grondig voorbereid.<br />

Zo werd hen literatuur aangereikt rond zowel het thema van herstelbemiddeling als rond<br />

de onderzoeksmethodiek. Ook namen ze de good practice grondig door en lazen ze de<br />

jaarverslagen van de betrokken HCA-diensten. Verder kregen ze een aantal video’s 24 te<br />

zien die hen een realistisch beeld gaven van het proces van herstelbemiddeling en de<br />

activiteiten van de herstelbemiddelaar. Deze video’s werden later ook gebruikt om de<br />

ontwikkelde sjablonen uit te testen en te optimaliseren. De observatoren kregen tot slot<br />

ook de ethische code van het wetenschappelijk onderzoek mee. Deze code legt principes<br />

van ethisch verantwoorde wetenschapsbeoefening vast: zorgvuldig en voorzichtig,<br />

betrouwbaar en controleerbaar, verifieerbaar, onafhankelijk en onpartijdig (POD<br />

Wetenschapsbeleid, 2009).<br />

De volgende stap was het verder uitwerken van de doelstelling van onze observaties: wat<br />

wilden we observeren (Baarda en De Goede, 2001). In ons onderzoeksvoorstel waren<br />

reeds doelstellingen vooropgesteld maar belangrijk was om deze en concreter te maken.<br />

Deze stap bepaalt mede de kwaliteit van de verkregen informatie, zeker gezien het feit we<br />

met meerdere observatoren werken en de observatoren geen onderzoekers zijn. Door<br />

heel duidelijk te stellen wat ze moesten observeren, garandeerden we ook dat men<br />

effectief hetzelfde observeerde, wat de betrouwbaarheid en de validiteit bepaalt. Daarom<br />

maakten we gebruik van observatiesjablonen 25 , die de onderzoeker samen met de<br />

observatoren ontwikkelden. Het observatiesjabloon is een document die de observatoren<br />

dienen te gebruiken na iedere observatie om op een uniforme manier (zowel inhoudelijk<br />

als naar lay-out) neer te schrijven wat men heeft geobserveerd. We ontwikkelden drie<br />

sjablonen: één voor de observaties op dienst, één voor de observaties tijdens<br />

vergaderingen en één voor de observaties van de herstelbemiddelingsgesprekken (voor<br />

een voorbeeld, zie Bijlage 3 sjabloon observatieverslag eerste contact). De<br />

observatiesjablonen werden opgebouwd aan de hand van volgende thema’s: (1)<br />

algemene gegevens observator, (2) algemene gegevens geobserveerde, (3) omgeving en<br />

actoren, (4) inhoud en verloop, (5) gevoelens/verwachtingen/houdingen van bemiddelaar,<br />

slachtoffer dan wel verdachte, ouders en eventueel andere betrokkenen en (6) tot slot een<br />

23 Mannelijke/vrouwelijke bemiddelaars<br />

24 Film UKMediation, film Hergo<br />

25 Sjablonen werden niet gebruikt tijdens het observeren, wel ingevuld tijdens de verslaggeving achteraf.<br />

22


vrije ruimte voor de observator. De observatoren oefenden het gebruik van deze sjablonen<br />

aan de hand van bovenvermelde video’s en voerden aanpassingen door vooraleer in de<br />

reële situatie te worden ondergedompeld. Vooral tijdens de eerste weken van de<br />

observaties namen de sjablonen nog een belangrijke plaats in tijdens de<br />

intervisievergaderingen (zie supra). Aan de hand van een goede voorbereiding en goede<br />

instructie hebben we getracht de kans dat we in de analysefase tot de ontdekking komen<br />

belangrijke dingen niet te hebben geobserveerd of bepaalde observaties niet goed in het<br />

sjabloon te hebben vastgelegd, te verkleinen (Baarda en De Goede, 2001).<br />

De eigenlijke observatieperiode<br />

Het is belangrijk dat het observeren zo onopvallend mogelijk gebeurt. Op die manier<br />

probeert men het effect van de observator op de setting tot een minimum te herleiden<br />

(Baarda en De Goede, 2001). De observatoren namen tijdens hun observaties steeds<br />

fysiek zo veel mogelijk afstand van het eigenlijke gesprek. Heel concreet gingen ze<br />

bijvoorbeeld tijdens herstelbemiddelingsgesprekken niet mee aan tafel zitten, maar<br />

plaatsten ze hun stoel buiten de gespreksdriehoek. Op deze manier trachten we te<br />

bekomen dat alle partijen de aanwezigheid van de observator gedurende het gesprek<br />

vergaten en dat men niet geneigd was om de observator tijdens het gesprek te betrekken<br />

(vooral door slachtoffers en/of verdachten en/of hun ouders).<br />

We hebben ervoor gekozen, in overleg met de betrokken HCA-diensten, tijdens de<br />

observaties geen gebruik te maken van opname apparatuur. Dergelijke apparatuur leek<br />

ons te bedreigend en praktisch ook moeilijk haalbaar. De registratie van de observaties<br />

gebeurde dus zo snel mogelijk na de observatie zelf. De observator nam tijdens de<br />

observaties beperkt notities (steekwoorden) ter geheugensteun voor de registratie<br />

achteraf. De observatoren gaven aan dat deze werkwijze inhoudelijk efficiënt was, maar<br />

zeer tijdrovend. Echter noteren tijdens de observatie wilden we niet omwille van twee<br />

redenen: ten eerste omdat sommige herstelbemiddelaars tijdens gesprekken er zelf de<br />

voorkeur aan gaven te noteren, ten tweede omwille van de reacties die het bij de<br />

betrokkenen kon uitlokken (nieuwsgierigheid naar wat werd genoteerd). Verder werd bij de<br />

aanvang van ieder gesprek de observator voorgesteld, het onderzoeksproject kort<br />

toegelicht, de anonimiteit gegarandeerd en werd de toestemming gevraagd aan de<br />

betrokkenen of er mocht geobserveerd worden (Goossens, 2008). Er werd gedurende de<br />

observatieperiode nooit geweigerd.<br />

We bespraken reeds het aspect van betrouwbaarheid. We hebben getracht deze te<br />

garanderen door een grondige selectieprocedure van de observatoren, een degelijke<br />

voorbereiding en instructie van de geselecteerde observatoren, het gebruik van duidelijke<br />

en uniforme sjablonen en het organiseren van wekelijkse intervisies. De validiteit van de<br />

observaties is gedeeltelijk gewaarborgd doordat concrete gedragingen worden<br />

geobserveerd en gerapporteerd, interpretaties worden tot een minimum herleid (Baarda en<br />

De Goede, 2001). Tijdens de inwerkperiode werden de observatoren getraind in het<br />

neerschrijven van feitelijk gedrag en het vermijden van interpretaties. Ook gedurende de<br />

observaties bleef dit een aandachtspunt. Ter voorbereiding van de wekelijkse intervisies<br />

werden alle observatieverslagen gelezen door de onderzoeker en tijdens de intervisies<br />

werden deze besproken. De scheiding tussen feitelijk gedrag en interpretatie was vooral in<br />

het begin nog een punt van training. Gaandeweg waren de observatoren in staat zelf te<br />

bepalen wanneer het om feitelijk gedrag ging en wanneer ze interpreteerden. Om<br />

tegemoet te komen aan de behoefte tot het meedelen van interpretaties, werd<br />

afgesproken om interpretaties cursief weer te geven. Ook tijdens de intervisiemomenten<br />

werd het gebruik van de sjablonen een vast item. De manier van hiermee te werken werd<br />

23


steeds opnieuw in de verf gezet, zo was er ook uniformiteit tussen de observatoren<br />

onderling. Tot slot halen we in het kader van de validiteit ook graag opnieuw de positie van<br />

de observatoren aan tijdens gesprekken. Dit was buiten de gespreksdriehoek, zodat een<br />

mogelijk invloed van zijn aanwezigheid op het verloop tot een minimum wordt herleid.<br />

De wekelijkse intervisievergaderingen waren naar ons gevoel cruciaal voor zowel de<br />

onderzoeker als de observatoren. Voor de onderzoeker was het ten eerste een manier om<br />

standaardisatie te brengen in de werkwijze van de observatoren. Heel concreet werden er<br />

duidelijke afspraken gemaakt rond het gebruik van de observatiesjablonen. 26 Ten tweede,<br />

ter voorbereiding van de intervisies werden alle observatieverslagen gelezen.<br />

Onduidelijkheden werden besproken, zodat de verdere verwerking door de onderzoeker<br />

mogelijk was. Dit nalezen was ook een eerste toetsing tussen de good practice en de<br />

praktijk. Verschillen en opvallendheden werden genoteerd en later eventueel opgenomen<br />

in het interview met de herstelbemiddelaars. Observatoren gaven aan dat deze<br />

terugkommomenten voor hen een zeer belangrijke plaats innamen. Het was een<br />

mogelijkheid om ervaringen te delen met de onderzoeker en de andere observatoren, tips<br />

te geven 27 en (indien nodig) te ventileren over de voorbije week.<br />

De onderzoeker en de projectleider bezochten na een aantal observatieweken alle HCAdiensten.<br />

Doel was als onderzoeker betrokken te blijven bij het proces, eventueel<br />

problemen te beluisteren en aan te pakken. Naar aanleiding van deze bezoeken werden<br />

de observaties op dienst aangepast. De observatoren gingen op dienst minder op afstand<br />

observeren, maar namen fysiek dichter plaats bij de herstelbemiddelaar die ze op dat<br />

moment observeerden en gingen in gesprek over wat hij/zij deed. Het observeren op<br />

afstand voelde onwennig aan (men voelde zich op de vingers gekeken) voor de<br />

herstelbemiddelaars en gaf volgens hen ook een groot verlies aan inhoudelijke informatie<br />

(op afstand was niet altijd goed in te schatten wat de herstelbemiddelaar aan het doen<br />

was).<br />

De terugkoppeling<br />

Na de observaties werden opnieuw alle diensten bezocht. De periode van observeren<br />

werd geëvalueerd en de verdere planning van het onderzoek toegelicht. Met betrekking tot<br />

de observaties van de herstelbemiddelingsgesprekken waren alle herstelbemiddelaars<br />

overwegend tot zeer positief. De aanwezigheid van de observator had weinig tot geen<br />

invloed op de verschillende partijen (zowel op het eigen handelen als bij de betrokken<br />

partijen). De observaties op dienst voelden voor heel wat herstelbemiddelaars wel<br />

onwennig aan, het gekende fenomeen van ‘zich bekeken voelen’. Ze hadden vooral ook<br />

vragen rond wat de observator noteerde tijdens deze observaties. De observator kon<br />

volgens hen, zonder interactie met hen, niet juist weten wat de bemiddelaar aan het doen<br />

was. Dezelfde bemerking werd ook gegeven bij het observeren van telefoongesprekken.<br />

Tot slot kwam het evenwicht tussen afstand en nabijheid ter sprake. Het voelde aan als<br />

een onnatuurlijke situatie om de observator zoveel als mogelijk te negeren en te handelen<br />

alsof hij/zij er niet was. Herstelbemiddelaars zijn namelijk ook persoonlijkheden met een<br />

interesse in mensen en hun verhalen. Het was voor sommigen onder hen dan ook moeilijk<br />

om afstand te bewaren met de observator of om te gaan met de eerder afstandelijke<br />

houding van de observator.<br />

26<br />

Vooreerst volledige gesprek uittypen (ruwe versie) en vervolgens beantwoorden van de concrete vragen uit het<br />

sjabloon.<br />

27<br />

Bijvoorbeeld wat doen als een partij contact met je zoekt tijdens een observatie, hoe gedragen tijdens emotionele<br />

gesprekken, hoe je gedragen ten opzichte van het herstelteam (evenwicht afstand-nabijheid).<br />

24


1.3.3 Verwerking<br />

Data<br />

We starten met een overzicht van het kwantitatieve resultaat van de observatieperiode:<br />

hoeveel observatieverslagen zijn er in totaal verzameld en dit per type van observatie<br />

(observatie van de bemiddelaar tijdens herstelbemiddelingsgesprekken, observatie van de<br />

bemiddelaar op dienst, observatie van de bemiddelaar tijdens vergaderingen).<br />

In totaal werden er tijdens de observatieperiode door alle observatoren samen 197<br />

observatieverslagen verzameld of 1641 pagina’s materiaal. Voor een gedetailleerd<br />

overzicht zie onderstaande tabel.<br />

Tabel 4 Totaal aantal observaties/type<br />

Type observatie Aantal<br />

Herstelbemiddelingsgesprekken 75<br />

Op dienst 27<br />

Teamvergadering 22<br />

HCA-vergadering 6<br />

Supervisiegesprekken / dossierbesprekingen 8<br />

Telefoongesprekken 53<br />

Comité V 28 3<br />

SIB-M 29 2<br />

BemiddeLINK 30 1<br />

Wat betreft het aantal observatieverslagen en de types waren er weinig verschillen tussen<br />

de diensten onderling. Kleine verschillen kunnen onder andere verklaard worden door het<br />

aantal actieve herstelbemiddelingsdossiers en het aantal herstelbemiddelaars in dienst<br />

tijdens de observatieperiode.<br />

De HCA-diensten hanteren andere termen voor bepaalde overlegmomenten en/of<br />

activiteiten. Bijvoorbeeld: supervisiegesprekken zijn in de ene dienst individuele<br />

overlegmomenten tussen herstelbemiddelaar en teambegeleider. Op een andere dienst<br />

worden deze gesprekken dossierbesprekingen genoemd. Op de derde dienst zijn deze<br />

onderdeel van de teamvergadering.<br />

Verwerking van de data<br />

Vooreerst werden alle ingediende observatieverslagen (e.g. van de herstelbemiddelingsgesprekken,<br />

van de vergaderingen en van de observaties op dienst) nagelezen, ter<br />

voorbereiding van de wekelijkse intervisievergaderingen met de observatoren. Dit nalezen<br />

was tegelijkertijd een eerste toetsing tussen de good practice en de praktijk. Verschillen en<br />

28 Comité V is de vergadering van het vereffeningsfonds. Dit is provinciaal georganiseerd. Tijdens deze vergaderingen<br />

stellen de herstelbemiddelaars de dossiers voor waar de verdachte een aanvraag indiende om te werken via dit fonds.<br />

29 SIB-M: slachtoffer in beeld voor minderjarigen. Dit is een leerproject dat zich richt tot minderjarige verdachten.<br />

30 BemiddeLINK is een sectoroverstijgend, transparant en vraaggestuurd samenwerkingsverband voor en door<br />

bemiddelaars dat fungeert als aanspreekpunt, denktank en organisator van praktijkgerichte vorming voor drie wettelijk<br />

erkende bemiddelingssectoren.<br />

25


opvallendheden werden genoteerd en later eventueel opgenomen in het interview met de<br />

herstelbemiddelaars.<br />

Vervolgens voerden we een beschrijvende studie uit van het materiaal verkregen uit de<br />

observaties op dienst en de vergaderingen. Deze taken zullen meegenomen worden in de<br />

vertaling van het beroepsprofiel van een herstelbemiddelaar.<br />

Tenslotte werden de verslagen van de herstelbemiddelingsgesprekken dieper verwerkt<br />

met het programma NVivo, ter ontwikkeling van het profiel van de herstelbemiddelaar. We<br />

wensen te komen tot een profiel voor de herstelbemiddelaar op basis van wat hij effectief<br />

in de praktijk doet. Dit profiel kunnen we vervolgens vergelijken met gegevens uit de<br />

literatuur. Om tot dit profiel te komen hebben we alle activiteiten (cfr. het werkwoord) van<br />

de herstelbemiddelaars uit de observatieverslagen gedestilleerd. Daartoe gebruikten we<br />

de automatische coderingsfunctie van het computerprogramma Nvivo. We codeerden<br />

automatisch het woord ‘bemiddelaar’ en vroegen vervolgens de woorden in de nabijheid<br />

op. Dit alles wordt weergegeven in een woordenboom. Door deze opdracht uit te voeren<br />

kregen we een overzicht van 4475 acties. Al deze acties verwerken was onmogelijk. We<br />

beslisten dus verder te werken met een selectie van het materiaal. Daartoe maakten we<br />

een logische selectie (verschillende types van gesprekken, verschillende HCA-diensten,<br />

verschillende bemiddelaars en verschillende types van respondenten).<br />

Deze woordenbomen werden verder handmatig verwerkt. Er werd een overzicht gemaakt<br />

van alle acties die een bemiddelaar doet. We hanteerden in de rapportage zoveel mogelijk<br />

hetzelfde format namelijk ‘de bemiddelaar + werkwoord’. Deze oefening resulteerde ook in<br />

een data-cleaning van het materiaal: identieke activiteiten (automatisch afgedrukt in rood)<br />

werden gewist en niet te coderen activiteiten werden verwijderd.<br />

In de volgende fase werden alle activiteiten open gecodeerd. Met open coderen bedoelen<br />

we dat we vertrekken vanuit het verzameld materiaal en coderen zonder vooraf<br />

opgestelde codes. De codes vatten samen wat de bemiddelaar in die specifieke activiteit<br />

doet. Deze oefening werd uitgevoerd door twee personen (de onderzoeker en de<br />

projectleider), om zo de betrouwbaarheid te verhogen. Hieronder een voorbeeld ter<br />

verduidelijking van de bovenstaande oefening.<br />

Tabel 5 Voorbeeld verwerking observatie herstelgesprekken<br />

Actie Code 1 Code 2 Code 3<br />

Bemiddelaar zegt dat hij tussen de partijen instaat,<br />

elke partij aan het woord laat en hun verwachtingen en<br />

vragen wil horen<br />

Bemiddelaar benadrukt de vrije wil en keuze en geeft<br />

aan dat een direct gesprek<br />

Bemiddelaar geeft weer dat ze vooral vanuit het<br />

verhaal van de mensen zelf vertrekt<br />

IV 31 procedure<br />

HB<br />

IV rol<br />

bemiddelaar neutraliteit<br />

IV procedure<br />

HB IV soorten HB vrijwilligheid<br />

IV procedure<br />

HB neutraliteit<br />

Belangrijke opmerking hierbij is dat tijdens de observatieperiode aan de observatoren<br />

werd gevraagd om het gebruik van persoonsnaamwoorden in de verslaggeving te<br />

vermijden. Voor de onderzoeker was het namelijk in die gevallen vaak niet duidelijk wie<br />

dan werd bedoeld. Daarom werd tijdens de eerste intervisie afgesproken om steeds voluit<br />

te noteren over wie het gaat (bemiddelaar, slachtoffer, verdachte, ouders). Door deze<br />

manier van werken is bovenstaande methode mogelijk.<br />

31 IV = informatie verstrekken, zie ook lijst afkortingen in Bijlage 6<br />

26


1.4 De interviews<br />

In het najaar van 2012 werden 14 semigestructureerde open interviews afgenomen. 11<br />

daarvan waren interviews met herstelbemiddelaars, twee met teambegeleiders en een<br />

interview met een coördinator. Enkel die herstelbemiddelaars die ook ten tijde van de<br />

vragenlijsten en de observaties reeds in dienst waren werden geselecteerd voor het<br />

interview.<br />

1.4.1 Doelstelling<br />

Het interview had twee doelstellingen:<br />

1. Voorstellen van de good practice aan de herstelbemiddelaars en deze vervolgens<br />

samen met hen aftoetsen aan de praktijk.<br />

2. Dieper bevragen van enkele voorlopige resultaten uit de vorige fase van het onderzoek<br />

(e.g. de vragenlijsten en de observaties).<br />

We organiseerden daartoe semigestructureerde open interviews. Ondanks een duidelijke<br />

interviewleidraad en grondige voorbereiding blijft er op die manier toch voldoende ruimte<br />

voor vrijheid en openheid (zie infra).<br />

1.4.2 Afname<br />

Voorbereiding van het interview<br />

Ruim op voorhand werd per dienst een week ter beschikking gesteld waarin de interviews<br />

zouden plaatsvinden. De geïnterviewden mochten zelf invullen welk moment voor hen het<br />

beste uitkwam. De diensten hielden op deze momenten het vergaderlokaal of een bureau<br />

vrij, waar in alle rust het interview kon plaatsvinden.<br />

Ter voorbereiding werd een vragenprotocol (zie Bijlage 4) opgesteld, zodat aan iedere<br />

geïnterviewde nagenoeg dezelfde vragen werden gesteld.<br />

Bij het opstellen van de vragen stonden onze doelstellingen voorop. Om het interview, dat<br />

gemiddeld iets meer dan een uur in beslag nam, helder en overzichtelijk te brengen werd<br />

het opgedeeld in vier grote thema’s:<br />

Thema 1: algemene vragen over de job als herstelbemiddelaar en bijhorende<br />

ervaringen.<br />

Thema 2: vragen wat betreft de situatie voor bemiddeling.<br />

Thema 3: vragen over het eigenlijke bemiddelingsproces.<br />

Thema 4: vragen wat betreft de nazorg.<br />

Om de geïnterviewde de nodige vrijheid en ruimte te geven om zelf te reageren en om een<br />

natuurlijke sfeer te creëren tijdens de interviews werden thema twee en drie ingeleid aan<br />

de hand van een open vraag. Dit was een figuur van hoe de betreffende fase er op basis<br />

van de theorie uitziet (e.g. de good practice, Hoofdstuk 2). Deze figuur kan je vinden in<br />

Bijlage 4. Na deze inleidende open vraag werden een aantal gerichte vragen gesteld.<br />

De meeste vragen zijn ervarings- en gedragsvragen en vragen naar opinies. De ervarings-<br />

en gedragsvragen gaan over eenvoudig observeerbare of traceerbare dingen. De<br />

geïnterviewde praat over wat hij doet. De vragen naar opinies peilen naar iemands mening<br />

of oordeel (Mortelmans, 2007).<br />

27


Het interview<br />

Voor het afnemen van de interviews werd de volgende leidraad gevolgd:<br />

Schetsen van de huidige stand van zaken van het project.<br />

Schetsen van de doelstelling en structuur van het interview.<br />

Vermelden van de tijd die het in beslag zal nemen.<br />

Toestemming vragen tot het opnemen van het interview/ bespreken van het concept<br />

anonimiteit.<br />

Het eigenlijke interview.<br />

Afronding van het interview en mogelijkheid tot vrije ruimte.<br />

Verdere verloop onderzoek schetsen / terugkoppeling van de resultaten van de<br />

interviews.<br />

Bedanken voor medewerking.<br />

1.4.3 Verwerking<br />

Bij aanvang van ieder interview werd gevraagd aan de herstelbemiddelaars of het<br />

interview mocht opgenomen worden. Iedereen gaf hierop een positief antwoord. Achteraf<br />

werden alle interviews woordelijk uitgetypt door een administratieve kracht (verbatumprincipe;<br />

Mortelmans, 2007).<br />

De verwerking is gebeurd aan de hand van het computerprogramma NVivo. Vooreerst<br />

werden alle antwoorden gecodeerd met de betreffende vraag om het materiaal te ordenen.<br />

Vervolgens werd per vraag aan de slag gegaan volgens het principe van open codering.<br />

Dat wil zeggen dat we op voorhand geen codes hebben opgesteld maar wel aan de hand<br />

van het materiaal komen tot codes.<br />

Er is bewust voor gekozen om de data en de bijhorende codes niet kwantitatief te<br />

bespreken. De enige kwantitatieve maatstaf die we soms hanteren is de volgorde waarin<br />

de resultaten/codes worden besproken. De codes die het eerst worden besproken, komen<br />

het meeste voor. Dit wordt dan uitdrukkelijk zo in de tekst vermeld. Kwantiteit in de<br />

antwoorden staat niet gelijk aan de kwaliteit en/of relevantie ervan (Mortelmans, 2007).<br />

Vandaar de kwalitatieve bespreking van de antwoorden van de geïnterviewden. Het doel<br />

was de good practice verder te optimaliseren, alle ideeën kunnen daartoe bijdragen. Ook<br />

komen sommige resultaten enkel voor in een bepaalde regio’s/diensten. Gezien een<br />

vergelijking tussen provincies/diensten onze doelstelling niet is, geven we de resultaten<br />

achtereenvolgens weer, zonder te specifiëren naar eventueel regio/dienst.<br />

28


HOOFDSTUK 2: DE GOOD PRACTICE<br />

In dit hoofdstuk geven we het resultaat van onze literatuurstudie weer. We combineren in<br />

dit hoofdstuk inzichten uit praktijkgerichte (documentanalyse van jaarverslagen) en meer<br />

theoretische literatuur, uit nationale en internationale onderzoeken. Per onderdeel<br />

formuleren we in een besluit welke aspecten onderwerp zijn van dit onderzoek en derhalve<br />

zullen worden opgenomen in de bespreking van de best practice (zie Hoofdstuk 6).<br />

We bespreken achtereenvolgens:<br />

Het wettelijk kader<br />

Onderzoek naar herstelbemiddeling<br />

Beschrijving van herstelbemiddeling<br />

o What’s in a name?<br />

o Wat wil men bereiken?<br />

o Hoe gaat men te werk?<br />

De oriëntatie<br />

Het voortraject<br />

De uitvoering<br />

Afsluiting<br />

Nazorg<br />

o Wie voert herstelbemiddeling uit?<br />

o Wat zijn de uitvoeringseisen?<br />

Eisen ten aanzien van de bemiddelaars<br />

Eisen ten aanzien van de bemiddeling<br />

Eisen ten aanzien van de organisatie<br />

o Overeenkomsten met andere interventies<br />

2.1 Herstelbemiddeling: van experiment tot wet<br />

Herstelbemiddeling werkt op basis van de Echt Recht methodiek of herstelrecht, een<br />

methodiek die via Nieuw Zeeland, Australië en de Verenigde Staten overgewaaid is naar<br />

Vlaanderen. De oorsprong van herstelgerichte praktijken ligt in de eeuwenoude gebruiken<br />

van inheemse volkeren in het omgaan met conflicten binnen de gemeenschap.<br />

Herstelrecht is niet enkel een filosofie met onderliggende waarden maar ook een justitiële<br />

benadering die de rechten van een slachtoffer verruimt en een alternatief is voor de<br />

maatregelen die eenzijdig gericht zijn op straffen (Choi, Green & Gilbert, 2011).<br />

Herstelrecht is een koepelbegrip, waarbij de aangerichte schade en het leed bij het<br />

slachtoffer en/of de gemeenschap centraal staat (Walgrave in Wolthuis, 2010).<br />

De opkomst van herstelrecht in de jaren tachtig en negentig ging in West-Europa gepaard<br />

met een groeiende aandacht voor de rechten en behoeften van slachtoffers van delicten.<br />

Dit resulteerde in een aantal internationale en Europese richtlijnen, zoals de Aanbeveling<br />

van de Raad van Europa van 1999 inzake mediation in strafzaken, het EU Kaderbesluit<br />

van 2001 inzake de status van het slachtoffer in de strafprocedure en de VN beginselen<br />

betreffende restorative justice van 2002. Deze richtlijnen en besluiten richten zich tot<br />

overheden om het gebruik van herstelrecht in strafzaken te bevorderen (Vanfraechem,<br />

Aertsen & Willensens, 2010; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />

De eerste sporen van bemiddeling tussen daders en slachtoffers in Vlaanderen dateren<br />

van 1987. Het ging om een beperkt experiment uitgevoerd binnen de Bijzondere<br />

Jeugdzorg door de vzw Oikoten te Tildonk. In 1993 startte de KU Leuven een actie-<br />

29


onderzoek onder de noemer herstelbemiddeling. Er werd een bescheiden<br />

bemiddelingspraktijk voor volwassenen uitgebouwd in strafrechtelijke dossiers. Dit werd<br />

gecombineerd met een wetenschappelijk onderzoek waaruit bleek dat in een aanzienlijk<br />

aantal van de behandelde dossiers een overeenkomst werd bereikt en dat de relatieve<br />

tevredenheid van de verdachten en de slachtoffers na de bemiddeling onverwacht groot<br />

was. De empathische houding van de bemiddelaar bleek vaak bepalend te zijn voor een<br />

succesvolle afloop van een bemiddeling. Door deze houding voelen verdachten en<br />

slachtoffers zich aanvaard en gerespecteerd waardoor men ook de ander gaat horen en<br />

respecteren (Aertsen, Van Garsse, & Peters, 1993; Van Garsse, 2008). Empathie en<br />

oprechtheid zijn twee methodologische werkingsprincipes die de Belgische<br />

bemiddelingsdiensten vandaag nog steeds voorop stellen (Van Dijk et al. in Vanfraechem,<br />

et al., 2010).<br />

Het initiatief tot het opstarten van herstelbemiddeling vanuit de KU Leuven ging terug op<br />

bevindingen uit zowel penologische als victimologische hoek. Er kwam druk te liggen op<br />

de gangbare opvattingen binnen het strafrechtelijk beleid. Het doel van het klassieke<br />

strafrecht was veiligheid en risicobeheersing. De focus lag op de ernst van het misdrijf en<br />

als gevolg hiervan op de doelgerichtheid en het effect van de straf. Delinquenten werden<br />

dan ook vaak hard en langdurig gestraft. Echter, het veiligheidsgevoel bij de bevolking en<br />

de geloofwaardigheid van het gerechtelijk optreden bleken niet zonder meer gediend met<br />

meer en langere straffen en België worstelde chronisch met een probleem van<br />

overbevolking van de gevangenissen, waardoor de humanisering van de strafuitvoering<br />

het motief werd achter diverse beleidsinitiatieven (Goedseels, 2008; Van Garsse, 2008).<br />

Er werd in deze opvatting verder ook geen rekening gehouden met de emoties van de<br />

verdachte of de behoeften en de noden van het slachtoffer (Vandam, 2008). Het doel van<br />

het hulpverleningsmodel, een tweede opvatting binnen het strafrechtelijk beleid, was<br />

zoveel mogelijk tegemoet komen aan de noden en de behoeften van de verdachte.<br />

Delinquentie werd hierbij herleid tot een ethisch of pathologisch probleem van de<br />

verdachte. Individuele bestraffing of begeleiding was de maatregel bij uitstek. Ook dit<br />

model ging voorbij aan het slachtoffer (Deklerck & Depuydt, 2005; Goedseels, 2008).<br />

Slachtoffers, betrokken bij zware criminaliteit, bleken nood te hebben aan concrete<br />

antwoorden op concrete vragen die doorgaans niet het onderwerp uitmaakten van het<br />

traditioneel strafrechtelijk onderzoek. In een aantal gevallen waren ze zelfs vragende partij<br />

naar vormen van uitwisseling met de verdachte (Van Garsse, 2008).<br />

Het gevolg hiervan voor de methode van bemiddeling was dat het door sommigen vertaald<br />

werd als pleidooi om meer aandacht te krijgen voor de belangen en de beleving van het<br />

slachtoffer. Bemiddeling was hierbij een werkwijze om de dader voor de vragen van het<br />

slachtoffer bereikbaar te maken. Voor anderen was bemiddeling een weg naar een actieve<br />

betrokkenheid van dader en slachtoffer bij de straf en een mogelijkheid om de behoefte<br />

aan opsluiting te marginaliseren ten voordele van maatregelen die de samenleving veeleer<br />

op de dader betrekt dan ervan verwijdert. Zehr (1990) stelde in dit kader dat een misdrijf<br />

van een jongere veelal dient geïnterpreteerd te worden als een schreeuw om hulp.<br />

Maatregelen die eenzijdig gericht zijn op straffen gaan voorbij aan de kans om jongeren de<br />

gevolgen van hun daden te laten inzien en er de verantwoordelijkheid over te nemen (door<br />

tegemoet te komen aan de noden van en schade bij het slachtoffer). Beide kampen<br />

spraken zich uit over herstel en bemiddeling als methode tot het responsabiliseren van de<br />

dader, een notie die voor de ene een pedagogisch, moraliserende of zelfs repressieve<br />

lading dekt, terwijl ze voor anderen aansluit bij een inclusief en participatief discours. De<br />

burger, of hij nu verdachte of slachtoffer was, diende respectvol op zijn bereidheid tot<br />

participatie te worden aangesproken (Van Garsse, 2008).<br />

30


In 1996 ontstond hierop de Bemiddelingsdienst Arrondissement Leuven (BAL), opgevat<br />

als een feitelijk samenwerkingsverband tussen magistratuur, advocatuur, welzijnswerk,<br />

hulpverlening en de bij het onderzoek betrokken academici. De bestaande praktijk van<br />

bemiddeling voor minderjarigen van vzw Oikoten sloot zich bij de dienst aan. In 1997<br />

kreeg de Leuvense dienst de opdracht van het Ministerie van Justitie om de<br />

herstelbemiddeling veralgemeend beschikbaar te maken over Vlaanderen. Om dit te<br />

verwezenlijken, werd in 1998 vzw Suggnomé opgericht, Forum voor Herstelrecht en<br />

Bemiddeling, bedoeld als Vlaams aanspreekpunt en promotor van herstelrechtelijke<br />

ontwikkelingen in brede zin. Geleidelijk aan werden vanaf 1998 bemiddelingsdiensten<br />

opgestart in verschillende arrondissementen. Eind 2007 was Suggnomé in elke<br />

arrondissement in Vlaanderen aanwezig met een bescheiden bemiddelingsaanbod voor<br />

meerderjarigen. De behandelde dossiers betroffen zaken van de meest uiteenlopende<br />

vormen van criminaliteit (Van Garsse, 2008).<br />

In 2004 werd een voorstel van een wetsontwerp uitgewerkt door een werkgroep op<br />

initiatief van de minister van Justitie, Verwilghen, wat in 2005 verscheen als wet in het<br />

Belgisch Staatsblad (herstelrecht voor meerderjarigen). Hierin werd het aanbod van<br />

bemiddeling mogelijk gemaakt in alle fasen van de strafrechtelijke tussenkomst en in elke<br />

vorm van criminaliteit (Van Garsse, 2008). In 2006 werd de jeugdbeschermingswet,<br />

kortweg de Jeugdwet, in België hervormd. Aan de ene kant bood de nieuwe wet de<br />

mogelijkheid om meer sanctionerend op te treden, terwijl aan de andere kant herstelrecht<br />

één van de belangrijke nieuwe pijlers was (Dumortier, 2007). Ten eerste dienen<br />

magistraten steeds de herstelrechtelijke piste te onderzoeken en hier de voorkeur aan te<br />

geven. Ten tweede werd er een vrij uitgebreide procedurele regeling voor bemiddeling in<br />

de wet voorzien. Ten derde is binnen elk gerechtelijk arrondissement een<br />

bemiddelingsdienst actief die het aanbod van bemiddeling kan doen. De Vlaamse<br />

Gemeenschap wordt hierbij bevoegd voor de toepassing van bemiddeling in de praktijk en<br />

bemiddeling wordt toegepast door de Diensten Herstelgerichte en Constructieve<br />

Afhandelingen (HCA). De Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg (OSBJ) stond in<br />

voor de vorming en begeleiding van onder meer de ontwikkelingen op het gebied van<br />

herstelrechtelijke praktijken (Vanfraechem, 2007; Vanfraechem, 2011). Ondertussen is het<br />

OSBJ het Steunpunt Jeugdhulp geworden, die vooral gericht is op samenwerking en<br />

deskundigheidsbevordering in alle jeugdhulpsectoren (http://www.steunpuntjeugdhulp.be/).<br />

Het opleiden van beginnende bemiddelaars is voornamelijk een taak die de HCA-diensten<br />

zelf opnemen. Daartoe werd bemiddeLINK opgericht. BemiddeLINK is een<br />

sectoroverstijgend, transparant en vraaggestuurd samenwerkingsverband voor en door<br />

bemiddelaars dat fungeert als aanspreekpunt, denktank en organisator van<br />

praktijkgerichte vorming voor drie wettelijk erkende bemiddelingssectoren. Daarnaast<br />

voorzien de bemiddelingsdiensten op diverse momenten en manieren training voor hun<br />

bemiddelaars. Concrete cases worden besproken tijdens de teamvergadering.<br />

Stuurgroepen en comités voorzien in de mogelijkheid tot het opzetten van dialoog met de<br />

doorverwijzer of andere betrokken instanties. Maandelijks zijn er bijeenkomsten of<br />

seminaries rond verschillende topics (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010).<br />

Tegenwoordig zijn er aan verschillende Vlaamse onderwijsinstellingen opleidingen tot<br />

bemiddelaar: vzw Ligand, centrum voor waarderend innoveren voor een duurzaam<br />

samenleven (http://www.ligand.be/), Mediv (http://www.mediv.be/), interactie-academie<br />

(http://www.interactie-academie.be/) en bMediators (http://www.bmediation.eu/).<br />

Binnen de huidige visie van de HCA-diensten spreekt men over herstel wanneer er een<br />

gebeurtenis heeft plaatsgevonden die schade heeft verwekt, een zgn. schadeverwekkende<br />

gebeurtenis. Deze gebeurtenis impliceert 3 partijen nl. de verdachte, het<br />

slachtoffer en de samenleving die n.a.v. deze gebeurtenis betrokken partijen zijn. De<br />

31


verdachte is een verantwoordelijk mens die iets goed te maken heeft t.a.v. het slachtoffer<br />

en de samenleving. Het slachtoffer is een verantwoordelijk mens die het recht heeft op<br />

erkenning van zijn slachtofferschap en het herstel van zijn schade. Enerzijds is het<br />

samenleven verstoord en dient dit hersteld te worden, anderzijds dient de samenleving<br />

maximale mogelijkheden te bieden aan de partijen om zelf te komen tot herstel van de<br />

schade. In het reageren met herstel willen de HCA-diensten de partijen evenwaardig<br />

benaderen in een proces van betekenisuitwisseling. Dit proces geeft de mogelijkheid aan<br />

de partijen tot uitwisseling van de betekenis die zij geven aan de schade-verwekkende<br />

gebeurtenis en de gevolgen ervan. Binnen dit proces van betekenisuitwisseling willen de<br />

HCA-diensten via bemiddeling een bijdrage leveren om te komen tot het herpositioneren,<br />

het verbinden, het herstellen t.o.v. elkaar, de feiten en de schade. Herstel kan gezien<br />

worden als een reactiemodel op zich maar dat zich complementair kan verhouden tot<br />

andere reactiemodellen. Los van het reageren op een schade-verwekkende gebeurtenis<br />

behoudt ieder individu recht op hulp vanuit zijn hulpvraag (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Houding herstelbemiddelaar.<br />

- Finaliteit van herstelbemiddeling.<br />

- Positie slachtoffer en dader in herstelbemiddeling.<br />

- Training van (beginnende) herstelbemiddelaars.<br />

- Samenleving als derde partij binnen herstelbemiddeling.<br />

2.2 Onderzoek naar herstelbemiddeling<br />

Sinds herstelbemiddeling in Vlaanderen werd geïmplementeerd, wordt er onderzoek naar<br />

gedaan (Vanfraechem, 2011), en dan vooral bij minderjarigen (Vanfraechem et al., 2010).<br />

Daar waar in Wallonië onderzoek gericht was op de mate waarin de context rijp was voor<br />

de implementering van herstelbemiddeling, is er in Vlaanderen meer een traditie van<br />

actieonderzoek. De bevorderende en hinderende factoren ten aanzien van de ontwikkeling<br />

van de praktijk van herstelbemiddeling en de randvoorwaarden voor het verderzetten<br />

ervan, vormden de focus van de eerste onderzoeken. Uit deze onderzoeken bleek dat de<br />

praktijk van herstelbemiddeling een mogelijkheid bood voor slachtoffers om betrokken te<br />

zijn in de strafrechtprocedure (Aertsen & Van Garsse, 1996).<br />

Andere onderzoekers probeerden via een beschrijving van herstelbemiddeling,<br />

gemeenschapsdienst en leerprojecten deze praktijken te situeren binnen het theoretisch<br />

kader van herstelrecht (Nuytiens, Van Gunderbeeck, Spiesschaert, & Vanthuyne, 2002).<br />

Bureau Beke voerde een evaluatie-onderzoek uit, in opdracht van de Vlaamse<br />

gemeenschap. Het proces van, de effectiviteit van, de tevredenheid over en de ervaringen<br />

met herstelbemiddeling stonden hierbij centraal (Ferwerda & van Leiden, 2012). Van 2010<br />

tot 2013 loopt er aan HU Brussel verder ook een onderzoek naar de vrijwilligerswerking in<br />

bemiddeling met minderjarigen (Claes & Mullens, 2009).<br />

Uit een onderzoek naar het vereffeningsfonds van Stassart (1999) blijkt een grote<br />

tevredenheid van verdachten en slachtoffers met bemiddeling, waarbij slachtoffers het<br />

belangrijk vinden dat jongeren zelf gaan werken voor herstel van de schade. Tevredenheid<br />

over de medewerking van de tegenpartij was een belangrijke factor in het oordeel over de<br />

bemiddelaar en het proces. Dit geldt ook over de medewerking van eventueel advocaten<br />

of verzekering. Een minderjarige verdachte die goed kon praten met zijn ouders gaf ook<br />

een meer positieve waardering aan het proces. Hoe verder men in het proces is gekomen,<br />

hoe hoger ook de waardering bij zowel slachtoffer als verdachte. Factoren die de<br />

waardering van het proces en vaak ook van de bemiddelaar bij de partijen positief<br />

beïnvloeden, zijn de tevredenheid over de informatiewijze, de periode tussen het feit en de<br />

32


start van de bemiddeling, de duur van het bemiddelingsproces en het aantal contacten<br />

met de bemiddelaar tijdens het proces (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />

Ook internationaal is veel empirisch onderzoek gedaan naar herstelgerichte praktijken,<br />

waarvan diverse overzichten en meta-analyses bestaan. Choi et al. (2011) maakten een<br />

overzicht van een aantal studies rond het effect bij en de beleving van slachtoffers in<br />

herstelbemiddeling. Een algemene conclusie was dat herstelbemiddeling een effectieve<br />

maatregel is in het kader van rechtzetting van schade. Herstelbemiddeling kan gezien<br />

worden als een benadering die meer effectief tegemoet komt aan de noden van het<br />

slachtoffer, in vergelijking met de meer traditionele strafrechtelijke methodes.<br />

Onderzoeken tonen aan dat herstelbemiddeling meer mogelijkheden creëren voor<br />

slachtoffers om gehoord te worden, om antwoorden te krijgen op hun vragen rond het<br />

misdrijf en de dader en om de kans te verhogen op het ontvangen van een<br />

schadevergoeding. Verder getuigen slachtoffers over een gevoel van eerlijkheid en<br />

tevredenheid na herstelbemiddeling. Strang et al. (2006) vonden een positieve relatie<br />

tussen participatie in herstelbemiddeling en empathische gevoelens ten aanzien van de<br />

dader. Herstelbemiddeling versterkt verder slachtoffers. Slachtoffer hebben minder schrik<br />

om opnieuw slachtoffer te worden en zien het proces van herstelbemiddeling als een<br />

genezingsproces. In hun review hebben Choi et al. (2011) zich vooral gefocust op<br />

mogelijke zwaktes van herstelbemiddeling, bekeken vanuit het perspectief van de<br />

slachtoffers door een kwalitatieve analyse van uitschieters. Een vaak terugkomende<br />

conclusies was dat sommige herstelbemiddelaars herstelbemiddeling toepassen op een<br />

manier die de noden van slachtoffers over het hoofd ziet en zo omstandigheden creëert<br />

die een negatieve impact hebben op slachtoffers, zoals toegenomen angst en spanning en<br />

gevoelens van opnieuw slachtoffer te zijn. Verschillende studies tonen aan dat sommige<br />

slachtoffers angst hebben om in een proces te stappen waarin ze in contact zullen treden<br />

met hun dader en zich onder druk gezet voelen om deel te nemen. Voor alle duidelijkheid,<br />

Daly (2008) benadrukt dat deze ongunstige effecten veel minder voorkomen dan de<br />

positieve effecten.<br />

Van 2002 tot 2006 liep een internationaal onderzoek naar herstelrecht in negen Europese<br />

landen (Vanfraechem et al., 2010). Het doel van dit onderzoek was de stand van zaken te<br />

beschrijven wat betreft de toepassing en regelgeving van slachtoffer-dader bemiddeling en<br />

family group conferences in de deelnemende landen en een overzicht te geven van het<br />

verrichte empirisch onderzoek. Vergelijking tussen de landen bleek complex, enerzijds<br />

omwille van de diversiteit in epistemologie en methodologie, anderzijds omwille van de<br />

verschillen in programma’s en contexten. De meeste onderzoeken delen de hoge graad<br />

van tevredenheid bij zowel slachtoffers als dader die betrokken zijn in herstelgerichte<br />

maatregelen. Meer variatie wordt gevonden bij onderzoeken die zich focussen op recidive.<br />

Ook de evaluatie van het effect van herstelgerichte maatregelen op het strafrecht toont<br />

geen eenduidige resultaten. Voor België concludeerden de onderzoekers dat de praktijk,<br />

de theorie (het onderzoek) en de politiek hand in hand gaan in het installeren van<br />

herstelrecht, en daarbij elkaar versterken in hun sterktes en uitdagingen. Verder bleek dat<br />

de HCA-diensten geen strikte interne regels hanteren, maar dat ze wel trachten te werken<br />

volgens een aantal informele richtlijnen. Zo verwacht men, als er een afspraak wordt<br />

gemaakt, van alle partijen om deze na te komen. Het niet nakomen van afspraken kan<br />

een reden zijn tot het stopzetten van de bemiddeling. Ander voorbeeld: in de aanloop naar<br />

een rechtstreeks gesprek, worden met de partijen ook een aantal leefregels overlopen, om<br />

respect in de omgang na te streven. Verder wordt een folder verspreid die de partijen<br />

uitlegt wat bemiddeling is en hoe het werkt. Tot slot, van een getekende overeenkomst<br />

wordt verwacht dat die ook in de praktijk wordt neergezet. Vergelijken we de landen met<br />

elkaar dan kunnen we ten eerste stellen dat herstelbemiddeling en conferencing in de<br />

33


meeste landen is opgenomen in de wetgeving, maar dat er grote verschillen bestaan in<br />

beschikbaarheid en implementatie. ‘The reality in most European countries is that VOM<br />

and conferencing are far from being provided as a generally available service as defended<br />

in Council of Europe regulations’. Verder zijn er grote verschillen naargelang de definitie<br />

en de invulling van het herstelrecht. De mate en type van onderzoek verschilt ook sterk<br />

van land tot land. De mate van ervaring met herstelrecht bleek van invloed te zijn op het<br />

type van onderzoek dat wordt uitgevoerd (van eenvoudige beschrijvende onderzoeken tot<br />

complexe experimentele opzetten). Een gemeenschappelijk probleem van de<br />

onderzoekers was de toegang tot geschikte data. Vaak zijn onderzoekers hiervoor<br />

afhankelijk van externen en moet er rekening gehouden worden met de privacywet.<br />

Experimenteel onderzoek is beperkt omwille van ethische redenen. Dit alles maakt dat het<br />

veralgemenen en interpreteren over (inter)nationele onderzoeken heen risico’s inhoudt.<br />

Ook werden verschillen gevonden in de relatie en de mate van wederzijds beïnvloeding<br />

tussen onderzoek en politiek (van zeer hoog tot zeer laag). Tot slot, in de meeste<br />

Europese landen werd een toenemende verbinding vastgesteld tussen de herstelgerichte<br />

maatregelen en het (jeugd)justitiebeleid. Wat betreft uitdagingen voor de toekomst<br />

concluderen de auteurs het volgende: ten eerste is er verder nood aan monitoring en<br />

thematisch onderzoek om herstelrecht programma’s verder te evalueren. Ten tweede,<br />

dient het Europese perspectief in onderzoek naar herstelrecht verder ontwikkeld te<br />

worden. In dit kader is structurele financiering van onderzoek binnen dit gebeid van<br />

onontbeerlijk belang (Vanfraechem et al., 2010). Ten derde, dienen bepaalde<br />

onderwerpen verder bestudeerd te worden (Balzemore and Elis in Vanfraechem et al.,<br />

2010): tevredenheid, empathie, gevoelens van angst en rechtvaardigheid bij de betrokken<br />

partijen. Dit kan meer zicht geven op de interne dynamieken van bemiddeling. Ook het<br />

onderzoek naar recidive dient verder en beter uitgezet te worden. Vervolgens is er nood<br />

aan theoretisch onderzoek over de mate waarin herstelgerichte maatregelen dienen<br />

vergeleken te worden met het klassieke strafrecht. Ten vijfde, verder onderzoek naar de<br />

toepassingsmogelijkheden van het herstelrecht. Tot slot, weinig onderzoek is uitgevoerd<br />

naar de implementatie van de wetgeving en andere vormen van beleid. Wat zijn<br />

onderliggende redenen waarom implementatie niet altijd effectief is en waarom<br />

onderzoeksresultaten niet altijd opgepikt of vertaald worden naar het beleid. Meningen,<br />

attitudes en vormen van weerstand in verschillende institutionele contexten dienen meer<br />

bestudeerd te worden. Ook communicatie met en het sensibiliseren van de burger en de<br />

samenwerking met de media behoeft verder theoretische en empirische aandacht (Pali &<br />

Pelikan in Vanfraechem et al., 2010; Vanfraechem et al., 2010).<br />

Ook Walgrave (2006) stelt bij vele van de onderzoeken methodische problemen vast bij<br />

het meten van herstelrecht (Walgrave, 2006).<br />

Ten eerste botst men bij herstelbemiddeling vaak op de haalbaarheid ervan. Het gaat om<br />

een vrijwillige deelname dus sommige verdachten en slachtoffers wensen niet deel te<br />

nemen aan het proces (Walgrave, 2006). Ten tweede kan de kwaliteit van de<br />

bemiddelingsprocessen grondig verschillen van onderzoek tot onderzoek: er is het verschil<br />

in directe versus indirecte bemiddeling, de verschillen tussen diensten, tussen<br />

bemiddelaars, tussen methodieken,…Daarom is het nodig om bij het onderzoek ook een<br />

procesevaluatie op te nemen (Walgrave, 2006). Ten derde is herstelrecht niet dadergericht<br />

maar schadegericht. Dat maakt dat niet de recidive van de verdachte centraal moet staan,<br />

maar wel de mate waarin de schade, het leed of de sociale onrust hersteld zijn. Het herstel<br />

van de materiële schade is hierbij goed te meten, maar psychologisch, relationeel of<br />

sociaal herstel is dit niet. Vaak wordt dan de tevredenheid als een criterium gebruikt.<br />

Probleem hiermee is dat er achter het al of niet tevreden gevoel veel kan schuilen zoals de<br />

voldoening van respectvolle aandacht gekregen te hebben, de mogelijkheid om zijn<br />

34


verhaal volledig te vertellen, dat er rekening werd gehouden met de eigen opvattingen, de<br />

indruk dat de verdachte zich oprecht verontschuldigd heeft of het gevoel dat de<br />

overeenkomst een behoorlijke compensatie inhoudt voor het geleden onrecht en nog zo<br />

veel meer. Een mogelijk probleem is ook dat er een hoge tevredenheidsgraad bij<br />

slachtoffers wordt teruggevonden omdat vaak enkel de tevreden slachtoffers willen<br />

meewerken aan een onderzoek. Ondanks het feit dat de meting van recidive niet centraal<br />

moet staan in het onderzoek, blijft het toch belangrijk om dit mee te nemen. Enerzijds<br />

omdat recidive ingaat tegen het beoogde herstel van de openbare rust en het<br />

veiligheidsgevoel. Anderzijds omdat een hogere recidive na herstelgerichte processen<br />

catastrofaal zou zijn voor de aanvaardbaarheid van herstelrecht (Walgrave, 2006). Echter,<br />

recidivevermindering is moeilijk te onderzoeken omwille van de korte looptijden van<br />

onderzoeken en problemen met registratie van misdrijven (Steketee, Woerds, Moll, &<br />

Boutellier, 2006). Men is immers niet enkel geïnteresseerd in de recidive op zich, maar in<br />

de duur tot aan de recidive. Op die manier onderzoekt men niet alleen het voorkomen van<br />

recidive, maar ook de snelheid waarmee personen terugvallen in de criminaliteit. Het beste<br />

zou zijn om recidive te meten aan de hand van een controlegroep van verdachten en<br />

slachtoffers die in een traditionele strafprocedure zijn verwikkeld, en een experimentele<br />

groep, waarin het herstelgericht proces het voornaamste antwoord op het misdrijf was.<br />

Echter, één van de belangrijkste problemen hierbij is dat herstelbemiddeling berust op<br />

vrijwillige deelname, daar waar dit in de controlegroep zeer onwaarschijnlijk is. Het is ook<br />

zeer lastig om recidive direct te herleiden tot de bemiddelingsinterventie. Recidive is van<br />

veel meer afhankelijk dan slechts de bemiddeling. Belangrijke voorspellers van recidive<br />

zijn immers de criminele voorgeschiedenis van de verdachte, het type delict en de leeftijd<br />

waarop het eerste delict plaatsvond. Tot slot zijn jongeren die interesse hebben in herstel,<br />

wellicht minder geneigd tot recidive (Steketee et al., 2006; Walgrave, 2006; Wolthuis &<br />

Vandenbroucke, 2009).<br />

Dat er, ondanks de methodische problemen bij het meten van recidive, toch zoveel<br />

interesse voor blijft bestaan, is te verklaren door de inburgering van evidence-based<br />

onderzoek in de wereld van wetenschappers, beleidsmakers en politici. Dit betekent dat<br />

justitiële gedragsinterventies gericht op het terugdringen van recidive, gebaseerd dienen te<br />

zijn op een veranderingsmodel waarvan de effecten wetenschappelijk bewezen zijn. De<br />

focus van onderzoek is ook verschoven naar datgene wat eenvoudig te meten is (Nelen,<br />

2008; Pleysier, 2010). Echter, in de loop der jaren, is op deze visie veel kritiek gekomen.<br />

Volgens Rovers (2007) is de nadruk te sterk komen te liggen op standaardisering van<br />

producten en protocollering van werkwijzen. De sociale realiteit van de uitvoering van<br />

interventies en de betekenis, die de subjecten die aan de interventie deelnemen, daaraan<br />

hechten, komt onvoldoende aan bod. Volgens Pawson (2006) werkt deze visie een rigide<br />

kijk op interventies in de hand. Door de focus te leggen op de vraag ‘werkt de interventie<br />

of niet, wordt te weinig stilgestaan bij het hoe en waarom van de interventie. Belangrijker is<br />

volgens hem de vraag waarom iets zou werken, voor wie en onder welke<br />

omstandigheden. Een kader dat een verzoeningspoging onderneemt tussen evidencebased<br />

practice en practice-based evidence is dat van Van Yperen en Veerman (2008).<br />

Onderzoek start hierbij vanuit de praktijk door een grondige beschrijving te geven van een<br />

interventie. Gaandeweg kan er door gebruik te maken van een stevige theoretische en<br />

empirische onderbouw van de interventie aan de hand van verschillende<br />

onderzoeksmethoden meer bewijskracht verworven worden voor de effectiviteit van de<br />

interventie. Om een antwoord te formuleren op onze eerste onderzoeksvraag die luidt<br />

‘Hoe is een good practice aangaande herstelbemiddeling minderjarigen opgebouwd op het<br />

gebied van procedure, randvoorwaarden en interventies van de bemiddelaar’ maken we<br />

dan ook gebruik van het kader van Van Yperen en Veerman (2008) door een grondige<br />

35


eschrijving van herstelbemiddeling in Vlaanderen te geven. We bespreken hierbij<br />

achtereenvolgens wat herstelbemiddeling is, het doel, de doelgroep, de aanpak, de<br />

uitvoerende instanties, de uitvoeringseisen en de overeenkomsten met andere<br />

interventies.<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Tevredenheid van de partijen..<br />

- Rol van de advocaat in herstelbemiddeling.<br />

- Positie van de ouders binnen herstelbemiddeling.<br />

- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />

- (Strikte) procedure herstelbemiddeling.<br />

2.3 Beschrijving van herstelbemiddeling<br />

2.3.1 Herstelbemiddeling: what’s in a name?<br />

Herstelbemiddeling is een onderdeel van herstelrecht. Herstelrecht wordt gedefinieerd als<br />

een proces waarbij alle betrokkenen van een delict samenkomen om te zoeken hoe men<br />

het best kan omgaan met de gevolgen van het delict en de implicaties ervan in de<br />

toekomst. Het delict betreft de schending van mensen en relaties. Bij herstelrecht primeren<br />

de belangen van diegenen die het meest geraakt werden door het delict, namelijk de<br />

slachtoffers, de verdachten en hun naaste omgeving (Marshall, 1996; Morris, 2002; Zehr,<br />

1990).<br />

In België bestaan meerdere herstelrechtelijke praktijken voor minderjarigen. De hervormde<br />

Jeugdwet van 2006 voorziet in bemiddeling op parketniveau, alsook in bemiddeling en<br />

hergo op jeugdrechtbankniveau. Beiden worden gezien als prioritair dus het aanbod dient<br />

een eerste optie te zijn in de reactie op delinquentie. Er zijn hierop twee beperkingen. Ten<br />

eerste kan de parketmagistraat of jeugdrechter vinden dat een bemiddeling of hergo niet<br />

gepast zijn en zij dienen dan te motiveren waarom er niet doorverwezen wordt. Ten<br />

tweede kan één van de partijen kiezen om niet deel te nemen, deelname is immers<br />

vrijwillig doorheen heel de procedure (Vandebroek & Vanfraechem, 2007; Vanfraechem,<br />

2007). In Vlaanderen zien we een forse stijging van het aantal doorverwijzingen na de<br />

invoering van de Jeugdwet (Vanfraechem, 2011). Het onderzoek van Bureau Beke<br />

analyseerde de Vlaamse cijfers van 2008: 2819 clusters 32 van bemiddelingstrajecten<br />

werden doorverwezen wat gelijk staat met 4457 doorverwezen minderjarige verdachten,<br />

3993 getroffen slachtoffers en 6456 bemiddelingstrajecten. Het aantal unieke verdachten<br />

is in dat jaar gelijk aan 3440 (Ferwerda & van Leiden, 2012). In Vlaanderen en Brussel<br />

tezamen werden in 2008 2.9 minderjarige verdachten per 1000 minderjarige inwoners<br />

doorverwezen tot herstelbemiddeling 33 . In 2009 werden 4050 jongeren doorverwezen, dit<br />

is een equivalent van 2639 dossiers (meerdere daders in 1 dossier) en 3832 slachtoffers.<br />

De meeste dossiers waren vermogensdelicten (69%) en persoonsdelicten (28%) (Balcaen<br />

in Vanfraechem et al., 2010). Gemiddeld duurt het bemiddelingsproces drie à vier<br />

maanden (Ferwerda & van Leiden, 2012). De tijd tussen het misdrijf en het opstarten van<br />

de bemiddeling varieert. Van Dijk et al. stellen voorop dat het doel moet zijn om de tijd<br />

tussen beide zo kort mogelijk te houden, aangezien partijen dan meer geneigd zijn om<br />

deel te nemen (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010). In het onderzoek van Bureau<br />

Beke concludeert men dat een ideale termijn niet bestaat, dit hangt af van het belichte<br />

32<br />

Een cluster is een geheel van feiten met mogelijke verschillende minderjarige verdachten en slachtoffers, die door het<br />

gepleegde strafbare feit aan elkaar gekoppeld zijn.<br />

33<br />

Exclusief cijfers Nederlandstalige minderjarigen in Brussel<br />

36


perspectief en de ernst van de feiten. Verder bleek de termijn geen invloed te hebben op<br />

het resultaat van de bemiddeling (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />

Dit onderzoek is gericht op herstelbemiddeling, bedoeld voor bekennende verdachten met<br />

gekende benadeelden, met aanwijsbare materiële en/of morele schade. Louter<br />

druggebruik is uitgesloten. Herstelbemiddeling is een vrijwillig aanbod dat gebeurt door<br />

een neutrale derde. Minderjarige verdachten, ouders en slachtoffers worden uitgenodigd<br />

om via een bemiddelingsproces te komen tot een zo goed mogelijke oplossing voor of<br />

herstel van de gevolgen van het delict (Jaarverslag BAAL; 2009).<br />

37


Naar best practice/profiel:<br />

- Voorwaarden tot herstelbemiddeling.<br />

- Profiel van de betrokkenen.<br />

- Type delicten in herstelbemiddeling.<br />

2.3.2 Herstelbemiddeling: wat wil men bereiken?<br />

Het doel van bemiddeling in het algemeen lijkt op het eerste zicht zeer eenvoudig. Het<br />

gaat om de oplossing van conflicten. Maar het doel van bemiddeling is veelvoudig. Het<br />

gaat om herstel van de schade als het gevolg van het delict en het gaat om het herstel van<br />

verbondenheid. Het gaat om de vrijheid en de kracht het eigen leven op sociaal vlak terug<br />

in handen te kunnen nemen en niet meer gedetermineerd te zijn door de dominantie van<br />

het gebeurde en van de tegenpartij (Deklerck & Depuydt, 2005).<br />

Het doel van een bemiddelingsproces is komen tot een zo goed mogelijke oplossing voor<br />

of herstel van de gevolgen van het delict. De focus hierbij moet liggen op het<br />

communicatieproces tussen de partijen in plaats van op het resultaat van de bemiddeling.<br />

Daarom moeten de partijen tijdens de bemiddeling de kans krijgen om hun gevoelens te<br />

uiten en vragen aan mekaar te stellen om alles een plaats te geven. Door deze dialoog<br />

kunnen de betrokkenen zelf betekenis en inhoud aan het herstel geven. De aandacht gaat<br />

hierbij naar de verdachte en het slachtoffer, op symbolische of actieve wijze. Op deze<br />

manier wordt het niet alleen een leerproces voor de verdachte maar ook voor het<br />

slachtoffer en eigenlijk voor iedereen die betrokken is bij het zoeken naar antwoorden op<br />

de criminaliteit (Bradt & Bouverne-De Bie, 2009; Jaarverslag BAAL, 2009).<br />

De verdachte krijgt hierdoor de mogelijkheid om verantwoordelijkheid op te nemen en een<br />

kans om iets goed te maken naar het slachtoffer en de maatschappij. De jongere dient<br />

hierbij te komen tot besef en inzicht over zichzelf, het slachtoffer, zijn ouders en het feit dat<br />

de maatschappij reageert op dergelijke feiten. Belangrijk is om bij de jongere een attitude-<br />

en gedragsverandering te bekomen. Dit zou zich vertalen in de vermindering van geweld<br />

en recidive. In België wordt herstel gezien als een doel op zich, eventuele<br />

recidivevermindering wordt opgevat als een gunstig bijeffect (Bradt & Bouverne-De Bie,<br />

2009; Jaarverslag BAAL, 2009; Viaene, 2006; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009). Uit<br />

onderzoek in Nederland vond men na drie maanden volgende effecten bij de verdachten:<br />

het inzien, leereffect, confrontatie aangedurfd, strafvermindering of herstel van relaties<br />

(Wolthuis, 2008). De meeste verdachten leren effectief iets uit de herstelbemiddeling<br />

namelijk dat ze herhaling van het delict moeten vermijden, zich anders moeten gedragen<br />

en dat er andere oplossingen zijn dan geweld. Bij veel verdachten wordt er een leerproces<br />

op gang gebracht waardoor ze de onwenselijke gevolgen van hun gedrag zien en die in de<br />

toekomst graag willen vermijden (Steketee et al., 2006). Choi et al. (2011) voerden een<br />

kwalitatieve studie uit naar de ervaringen van jongeren met een dader slachtoffer<br />

bemiddeling. De meeste jongeren getuigden dat deze ervaring hen had geholpen om de<br />

ongeziene gevolgen van hun daden te beseffen en de omvang van hun daden te bevatten.<br />

Verder vonden ze de maatregel een goede maar niet-gemakkelijke straf. Niet gemakkelijk<br />

omwille van het feit dat ze zich schaamden, het moeilijk vonden om een oprechte brief te<br />

schrijven met hun excuses en dat ze hun slachtoffer terug moesten zien. Goed omwille<br />

van de leermogelijkheid, de mogelijkheid om de verschillende aspecten van hun misdrijf te<br />

zien, de mogelijkheid om hun slachtoffers beter te begrijpen en de mogelijkheid tot het<br />

personaliseren van het misdrijf. Vóór de bemiddeling lijken de zienswijzen tussen dader<br />

en slachtoffer onverenigbaar. De partijen getuigen dat door het personaliseren van het<br />

misdrijf, men in staat was een gemeenschappelijke basis te vinden, wat hen in staat stelde<br />

om hun verschillende percepties samen te brengen.<br />

38


Voor het slachtoffer streeft herstelbemiddeling ernaar om gehoor te geven aan hun<br />

belangen om zo wezenlijk bij te dragen aan het verwerkingsproces (Steketee et al., 2006).<br />

Het slachtoffer krijgt de kans om de verdachte te ontmoeten in een veilige en<br />

gestructureerde setting, waarbij het slachtoffer een antwoord krijgt op vragen,<br />

verwachtingen kan uiten ten aanzien van de dader en/of herstel bekomen voor de<br />

materiële en/of morele schade. Het herstel kan hierbij verschillende vormen aannemen:<br />

rechtstreeks herstel in natura, plaatsvervangende arbeid, moreel herstel of financiële<br />

vereffening (Bradt & Bouverne-De Bie, 2009; Jaarverslag BAAL, 2009). Uit onderzoek in<br />

Nederland blijkt dat na drie maanden de effecten op de slachtoffers onder meer zijn<br />

gewoon kunnen omgaan met de verdachte en er minder bang voor zijn (Wolthuis, 2008).<br />

Slachtoffers voelen zich beter nadat ze het verhaal van de verdachte gehoord hebben en<br />

ook hebben gezien wat de impact van het incident op de verdachte zelf en zijn ouders is.<br />

Het voornaamste effect voor slachtoffers is dat ze zich na een bemiddeling weer veilig<br />

voelen op straat, in huis, op school en op het werk (Steketee et al., 2006).<br />

Voor betrokken ouders kunnen het herstel van vertrouwen in hun kind, het herstel van<br />

ouderlijke verantwoordelijkheid, het herstel van maatschappelijke waarden en normen, het<br />

herstel van het relationele netwerk van de jongeren en het verhinderen van recidive de<br />

doelen zijn van het bemiddelingsproces (Jaarverslag CAFT, 2009).<br />

Herstelbemiddeling probeert ook de schade aan de samenleving te herstellen. Doordat<br />

een heel systeem in werking moet treden als reactie op het delict is de eerste vorm van<br />

schade aan de samenleving de kost voor de samenleving. Het gaat bijvoorbeeld om de<br />

mobilisatie van verschillende diensten zoals justitie en politie. Een tweede vorm is het<br />

onveiligheidsgevoel dat deel uitmaakt van het morele element van de schade aan de<br />

samenleving. Dit werkt de verzuring van de maatschappij in de hand en tast de<br />

leefbaarheid van de samenleving aan. Daarom dient herstelbemiddeling ook in te werken<br />

op de derde vorm van schade aan de maatschappij, namelijk de wetsovertreding. De<br />

wetsovertreding vereist dat de wet opnieuw hersteld wordt om het gevoel van onveiligheid<br />

tegen te gaan. Belangrijk is hierbij dat de samenleving ook de structurele voorwaarden<br />

moet scheppen zodat de jongere de schade kan herstellen zowel naar de samenleving als<br />

naar het slachtoffer toe (Viaene, 2006).<br />

Samenvattend zijn de doelen van herstelbemiddeling dus responsabilisering, herstel en reintegratie.<br />

Naast het verwerken van leed gaat het ook om het verwerken van schuld<br />

(Bradt, Vettenburg & Roose, 2007; Mooren, 2007).<br />

In het onderzoek uitgevoerd door Bureau Beke ging men op zoek naar de opbrengsten<br />

van herstelbemiddeling. De schaamte over het gebeurde blijkt na het proces van<br />

bemiddeling bij de dader groter te zijn dan ervoor. Deze schaamte hangt niet samen met<br />

het bemiddelingsresultaat maar het is wel zo dat verdachten die schaamte ervoeren over<br />

hun daden het proces en de bemiddelaar hoger waardeerden. Verder geven de meeste<br />

daders ook aan begrip te hebben gekregen voor het slachtoffer tijdens het proces van<br />

bemiddeling. Dit leerproces trad op ongeacht het bemiddelingsresultaat. Voor de<br />

slachtoffers hangt dit wel samen met het resultaat: in geval van een volledig doorlopen<br />

dossier hebben meer slachtoffers begrip gekregen voor de tegenpartij dan in geval van<br />

een voortijdig afgebroken dossier. Beide partijen lijken meer tevreden te zijn over het<br />

proces wanneer ze begrip hebben gekregen voor de ander. Minderjarige verdachten en<br />

slachtoffers zijn van mening dat door herstelbemiddeling de jongere heeft geleerd wat hij<br />

verkeerd heeft gedaan en verwachten een gedragsverbetering. Voor de verdachte treedt<br />

dit leerproces op onafhankelijk van het bemiddelingsresultaat, bij de slachtoffers speelt dit<br />

resultaat wel een rol. Opnieuw, partijen die ervan uitgaan dat de verdachte iets heeft<br />

geleerd en dat hij zijn gedrag zal verbeteren, beoordelen proces en soms bemiddelaar<br />

39


positiever. Tot slot, naarmate het bemiddelingsresultaat slechter is, vinden de slachtoffers<br />

vaker dat de verdachte alsnog voor de rechter moet verschijnen (Ferwerda en van Leiden,<br />

2012).<br />

2.3.3 Herstelbemiddeling: wie wil men bereiken?<br />

Herstelbemiddeling is gericht op minderjarige verdachten aan wie een herstelgerichte<br />

afhandeling wordt voorgesteld door het parket in jeugdzaken of opgelegd door de<br />

jeugdrechtbank. Eerst voorzag de wet een minimumleeftijd van 12 jaar maar die wordt nu<br />

niet meer weerhouden. De meeste bemiddelingsdiensten bemiddelen vooral met jongeren<br />

tussen 12 en 18 jaar, maar staan open om ook met kinderen jongeren dan 12 jaar aan de<br />

slag te gaan (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010). De jongere moet wel minstens de<br />

verstandelijke capaciteit en de leeftijd hebben om begrijpend te communiceren (Ferwerda<br />

& van Leiden, 2012; Jaarverslag BAAL 2011). De verdachten moeten bekennen, er<br />

moeten gekende benadeelden zijn en aanwijsbare materiële en/of fysieke, en/of financiële<br />

en/of morele schade. Louter druggebruik is uitgesloten.<br />

Het overgrote deel van de minderjarige verdachten is in Vlaanderen mannelijk (90%),<br />

hebben een gemiddelde leeftijd van 15,5 jaar en ongeveer één op vier is van buitenlandse<br />

afkomst 34 . De meeste verdachten (85,9%) worden één keer voor herstelbemiddeling<br />

doorverwezen. Wat betreft de slachtoffers: 78% van de slachtoffers betreft natuurlijke<br />

personen, twee derde van hen is man, hebben een zeer uiteenlopende variatie qua leeftijd<br />

en de meesten hebben de Belgische nationaliteit (97,1%). Deze kenmerken bleken geen<br />

invloed te hebben op de bemiddelingsuitkomst. De meeste voorkomende feiten zijn<br />

vermogensdelicten (diefstal, beschadiging, vandalisme en brandstichting) (Ferwerda en<br />

van Leiden, 2012). Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de verdachten vooral jongens zijn<br />

tussen 13 en 18 jaar (Wolthuis, 2008). Meer dan de helft van de jongeren is in Nederland<br />

geboren, evenals zijn ouders. Iets meer dan een kwart van de jongeren is van allochtone<br />

afkomst. Het gaat meestal om first offenders, jongeren die nog nooit in aanraking geweest<br />

zijn met de politie. In meer dan de helft van de zaken gaat het om lichamelijke<br />

mishandeling. Daarna komen vernieling en aantasting van de openbare orde, zoals<br />

vandalisme en brandstichting. Andere delicten zijn bedreiging, zedenmisdrijf of diefstal met<br />

geweld. De delicten kunnen individueel of in groepsverband gepleegd zijn. Het aantal<br />

verdachten varieert hier van twee of drie verdachten tot groepsdelicten waarbij tussen de<br />

vier en negen daders betrokken zijn (Steketee et al., 2006). Slachtoffers zijn vaak<br />

leeftijdsgenoten of mensen van boven de 40. Verdachten en slachtoffers zijn meestal<br />

bekenden van mekaar. Ze kennen mekaar van op school, in de buurt of uit het dorp<br />

(Wolthuis, 2008). De slachtoffers zijn voor bijna twee derde mannen en het gaat<br />

overwegend om een autochtone slachtoffergroep. Meestal gaat het maar om één<br />

slachtoffer. De meeste slachtoffers ervaren psychische schade ten gevolge van het delict.<br />

Het kan ook gaan om lichamelijke letsels of materiële schade. Slechts een klein<br />

percentage slachtoffers geeft aan dat er geen schade is (Steketee et al., 2006).<br />

Het Hof van Beroep stelt dat het niet langer moet zijn vastgesteld dat er ernstige<br />

aanwijzingen zijn van schuld en dat de minderjarige zijn betrokkenheid niet ontkent. Men<br />

stelt verder dat, gezien de minderjarige uitdrukkelijk moet instemmen zonder voorbehoud,<br />

de betwisting van de feiten een contra-indicatie kan zijn voor een oriëntering naar<br />

bemiddeling. Een minderjarige die de feiten ontkent of betwist kan in principe het voorstel<br />

tot herstelbemiddeling krijgen maar de verwijzer kan de ontkenning of betwisting ook zien<br />

34 Voorzichtigheid is geboden bij het interpreteren van de etniciteit, van 22,9% van de verdachten was deze niet<br />

geregistreerd<br />

40


als een gegronde reden om dit niet te doen. In de praktijk zien we dat een bemiddeling<br />

met een minderjarige die de feiten ontkent of ernstig betwist niet of bijna niet werkbaar is<br />

(Ferwerda & van leiden, 2012; Jaarverslag BAAL, 2009; Werkingsverslag CAFT, 2009).<br />

Bemiddelaars stellen ook dat bemiddeling met daders die de eerste keer een misdrijf<br />

pleegde, het meest effectief is (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010).<br />

Uit onderzoek blijkt dat herstelgericht werken niet met iedereen mogelijk is bv. met<br />

jongeren met een psychiatrische problematiek of met een mentale handicap. Voor<br />

herstelgericht werken is het namelijk nodig dat de jongeren zich ten volle bewust zijn van<br />

de feiten en ook hun verantwoordelijkheid ten volle kunnen opnemen. Jongeren dienen<br />

ook over een aantal competenties en mentale capaciteiten te beschikken om in een<br />

herstelgericht proces te kunnen stappen. Ook de persoonlijkheid van de jongere is<br />

bepalend voor het welslagen van een herstelbemiddeling. Bij zwaardere misdrijven is<br />

volgens de gerechtelijke actoren herstelbemiddeling vaak niet aangewezen omdat er dan<br />

andere belangen voorgaan zoals maatschappijbeveiliging of hulpverlening. Bij ernstige<br />

seksuele delicten is het niet altijd opportuun om verdachte en slachtoffer met mekaar in<br />

contact te brengen (Viaene, 2006). In 2012 liep aan het NICC (Nationaal Instituut voor<br />

Criminalistiek en Criminologie) een onderzoek naar de beslissing van<br />

jeugrechters/jeugdrechtbanken in MOF-zaken. Hieruit bleek een significant verband<br />

tussen zware diefstallen (diefstallen met braak of verzwarende omstandigheden en<br />

diefstallen met geweld of bedreiging) en de plaatsing in een gesloten federaal centrum,<br />

terwijl gewone diefstallen samenhangen met een ambulante maatregel. Alleen aan<br />

Nederlandstalige kant werd een significante positieve samenhang vastgesteld tussen<br />

zware diefstallen en een herstelrechtelijk aanbod (Gilbert, Mahieu, Ravier & Goedseels,<br />

2012).<br />

Het is belangrijk om ook personen te betrekken die begaan zijn met de verdachte, het<br />

slachtoffer, het delict en de gevolgen ervan. Het gaat om mensen die de partijen kunnen<br />

ondersteunen voor, tijdens en na het overleg en die kunnen bijdragen tot het opnemen van<br />

verantwoordelijkheid. In deze groep van relevante derden kunnen twee groepen<br />

onderscheiden worden. Informele relevante derden zijn alle mensen die voor de verdachte<br />

en het slachtoffer een belangrijke emotionele betekenis hebben, zoals de ouders. Uit de<br />

literatuur en onderzoek (Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007) blijkt dat ouders bij<br />

herstelbemiddeling betrokken worden vanuit een aantal overwegingen. Ten eerste is er de<br />

opvoedingsverantwoordelijkheid van de ouders. Zij kunnen aangeven aan hun kinderen<br />

wat het onderscheid is tussen goed en kwaad en hen helpen hiernaar te handelen, wat de<br />

basis is van bemiddeling (Bouverne-De Bie & Roose, 2005; Steketee et al., 2006). De<br />

tweede overweging is eerder juridisch van aard. Ouders zijn burgerrechtelijk aansprakelijk<br />

voor hun kinderen. Een gevolg daarvan is dat ouders opdraaien voor de schade die hun<br />

kinderen toebrengen aan een derde. Een overeenkomst binnen herstelbemiddeling heeft<br />

daarom pas juridische waarde als deze ook door de ouders wordt ondertekend (Verhellen,<br />

1998). Ten derde zijn ouders belangrijk in het herstel van het relationeel netwerk van de<br />

jongere. Ouders lijden vaak onder het delict van hun kinderen en zijn een deel van het<br />

vertrouwen in hun kind kwijt. Ouders kunnen ook door hun betrokkenheid het misdrijf<br />

moreel afkeuren. Morele afkeuring is effectiever wanneer deze afkomstig is van personen<br />

die om de verdachten geven dan van justitiële autoriteiten. Jongeren krijgen de kans om<br />

aan hun ouders hun goede wil te tonen wat hen kan stimuleren om terug op het rechte pad<br />

te komen. Doordat de jongere het vertrouwen van zijn omgeving en zijn ouders kan<br />

terugwinnen, zal zijn re-integratie en rehabilitatie in de maatschappij bevorderd worden en<br />

de relatie met zijn sociaal netwerk verstevigd. De verdachte wordt op die manier niet<br />

langer geïsoleerd en gestraft maar krijgt de kans om zich als persoon opnieuw af te<br />

stemmen op een groter geheel en zich daarmee te verbinden omdat hij er terug bij wil<br />

41


horen (Steketee et al., 2006; Weijers, 2002). Ten vierde kunnen ouders bijdragen tot het<br />

voorkomen van recidive doordat ze zich mee verantwoordelijk voelen voor de uitkomst<br />

zodat afspraken meer steun krijgen en beter worden uitgevoerd (Lindfield & Cusick, 2001).<br />

Tot slot kan de aanwezigheid van ouders de motivatie van de partijen positief beïnvloeden.<br />

Ze kunnen het gesprek op gang brengen en de partijen helpen om genuanceerde<br />

beslissingen te nemen (Aertsen, 2004). Ondanks de meerwaarde die ouders kunnen<br />

hebben bij de herstelbemiddeling, kan hun betrokkenheid ook risico’s inhouden. Ten<br />

eerste kunnen ouders het proces domineren. Ouders nemen soms te veel beslissingen<br />

zodat de jongere zelf te weinig inbreng heeft of ouders minimaliseren het delict waardoor<br />

de jongere zelf zijn verantwoordelijkheid niet opneemt. Een andere vorm van dominantie is<br />

dat ouders een bepaalde manier van reageren opdringen vb. de verdachte onder druk<br />

zetten om spijt te betonen of het slachtoffer onderdrukken om de verdachte te vergeven<br />

(Aertsen, 2004; Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007; Roche, 2003). Ten tweede is er het<br />

risico op stigmatisering waarbij ouders het delict zo moreel afkeuren dat de jongere zich<br />

gaat schamen voor zijn gedrag. Jongeren blijven hierdoor vaak na een proces van<br />

herstelbemiddeling achter met schaamtegevoelens en een laag zelfbeeld wat de kans op<br />

recidive kan vergroten (Wright, 2000). Ouders van slachtoffers komen soms naar het<br />

overleg om de verdachte eens goed de les te spellen (Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007).<br />

Formele relevante derden zijn eerder vanuit een bepaalde professionaliteit relevant voor<br />

het overlegproces. Bij herstelbemiddeling gaat het meestal om advocaten die worden<br />

uitgenodigd om toe te zien op de rechten en rechtswaarborgen van de betrokkenen en om<br />

advies te geven. Men moet hierbij wel vermijden dat advocaten het proces volledig<br />

overnemen (Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007).<br />

Afsluitend aan deze alinea rond wie herstelbemiddeling wil bereiken merken we op dat<br />

geslacht, etniciteit en cultuur bijkomende criteria zijn waar rekening mee dient gehouden te<br />

worden in de verdere waardering en ontwikkeling van het herstelgericht werken (Daly,<br />

2008; Toor, 2009). Toor (2009) beargumenteert dat het morele karakter van herstelrecht<br />

niet compatibel is met de culturele context van Aziatisch meisjes, waar schuld en<br />

schaamte binnen de familie en de gemeenschap een heel belangrijke rol spelen. De<br />

toepassing van herstelgericht werken is overwegend gevormd door een westerse kijk op<br />

bestraffing.<br />

2.3.4 Herstelbemiddeling: hoe gaat men te werk?<br />

In het proces van bemiddeling kunnen een aantal fasen onderscheiden worden. Hoewel<br />

het tijdschema hier lineair wordt voorgesteld, kan het ook geïnterpreteerd worden als een<br />

ruimer cyclisch proces. Niet alle fasen komen in elke bemiddeling even sterk naar voren<br />

en niet elke bemiddeling mondt noodzakelijk uit in de laatste fase (Deklerck & Depuydt,<br />

2005). Achtereenvolgens bespreken we de oriëntatie, het voortraject, de uitvoering, de<br />

afsluiting en de nazorg (Steketee et al., 2006).<br />

De oriëntatie: doorverwijzing naar een HCA-dienst<br />

Wanneer een jongere een strafbaar feit pleegt, stelt de politie een proces verbaal op dat<br />

wordt overgemaakt aan het parket. Het parket in jeugdzaken of de jeugdrechtbank kunnen<br />

de jongere dan doorverwijzen naar herstelbemiddeling. De meeste doorverwijzingen zijn<br />

afkomstig van de procureur (Vanfraechem et al., 2010). Mogelijke andere doorverwijzende<br />

instanties zijn slachtofferhulp, de consulent van de jeugdrechtbank, een<br />

hulpverleningsdienst of een advocaat (Aerts, 2009). Uit het onderzoek van Bureau Beke<br />

blijkt dat het parket in 2008 verantwoordelijk was voor 96,1% van alle doorverwijzingen.<br />

jeugdrechters doen zelden een bemiddelingsaanbod (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />

42


Herstelbemiddeling is hierbij een vrijwillig aanbod, geen opgelegde maatregel.<br />

Bemiddeling kan ook op vraag van één van de partijen maar er is dan toestemming nodig<br />

van de vernoemde verwijzer (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />

De bemiddeling op parketniveau wordt voorzien in artikel 45 quater van de Jeugdwet. Het<br />

is de Procureur des Konings die het voorstel tot bemiddeling doet. De cumulatieve<br />

voorwaarden zijn dat er ernstige aanwijzingen van schuld zijn, dat de betrokkene verklaart<br />

om het MOF niet te ontkennen en dat het slachtoffer geïdentificeerd is. Tijdens het hele<br />

proces van bemiddeling blijft het belangrijk dat alle partijen ermee instemmen. De<br />

Procureur is niet verplicht om bemiddeling voor te stellen maar zijn beslissing om een<br />

aanbod voor bemiddeling te doen of niet, dient hij altijd te motiveren. De bemiddeling op<br />

jeugdrechtbankniveau wordt bepaald door artikel 52 quinquies van de Jeugdwet. Dit artikel<br />

bepaalt dat de jeugdrechter in de voorlopige fase van de rechtspleging een bemiddeling<br />

kan voorstellen. De voorwaarden voor de bemiddeling zijn dezelfde als op parketniveau<br />

(Vanfraechem, 2007). Er zijn grote verschillen tussen de arrondissementen. Sommige<br />

passen een lineair aanbod toe terwijl andere inhoudelijke criteria hanteren zoals de ernst<br />

van de feiten, de complexiteit van het dossier en de leeftijd van de verdachte (Ferwarda &<br />

van Leiden, 2012). Verder zijn het aantal doorverwijzingen sterk afhankelijk van toevallige<br />

veranderingen op lokaal niveau (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010; Ferwerda & van<br />

Leiden, 2012).<br />

Het voorstel voor bemiddeling van het parket of de jeugdrechtbank verloopt via een brief<br />

aan beide partijen en een kopie van de brieven naar de HCA-dienst. In de brief wordt<br />

vermeld dat de bemiddeling gratis is, dat de gesprekken vertrouwelijk zijn en dat de<br />

deelname aan bemiddeling vrijwillig is. Aan de brief wordt een folder over bemiddeling<br />

toegevoegd. De partijen worden gevraagd om binnen de 8 dagen contact op te nemen met<br />

de HCA-dienst. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer de helft van de partijen geen contact<br />

opnemen binnen deze termijn (Ferwerda & van Leiden, 2012). Indien één van de partijen<br />

geen contact heeft genomen met de HCA-dienst na 8 dagen, neemt de bemiddelaar zelf<br />

contact op, per brief of telefonisch, waarbij er een huisbezoek wordt voorgesteld om<br />

herstelbemiddeling uit te leggen. Bij ontvangst van de kopie bij een HCA-dienst is een<br />

dossier aangemeld. Het dossier wordt toegewezen aan een bemiddelaar die<br />

verantwoordelijk wordt voor de bemiddeling, de opvolging, de registratie en de<br />

rapportering. De HCA-dienst wordt gevraagd om binnen de twee maanden het parket of<br />

de jeugdrechtbank in te lichten over de opstart en het verloop van de bemiddeling (=<br />

bondig verslag). Partijen kunnen altijd afzien van bemiddeling, waarbij de bemiddelaar een<br />

eindverslag overmaakt aan de verwijzer. Bij wens tot bemiddelen, start de bemiddelaar<br />

met de gesprekken (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Afkomst van de herstelbemiddelingen.<br />

- Doorverwijzers.<br />

- Wijze van doorverwijzen.<br />

- 8-dagenregel.<br />

- Verantwoordelijkheid over dossier herstelbemiddeling.<br />

- Communicatie met de doorverwijzer.<br />

- (geen) Opstart herstelbemiddeling.<br />

Het voortraject: eerste contacten met de bemiddelaar<br />

Tijdens het eerste contact met het slachtoffer of de verdachte vraagt de bemiddelaar of de<br />

brief duidelijk was en overloopt hij de belangrijkste elementen van de brief. Hij maakt dan<br />

ook een afspraak voor een persoonlijk gesprek of een huisbezoek (Jaarverslag BAAL,<br />

43


2009). Uit onderzoek blijkt dat bemiddelaars aangeven dat het geen goede techniek is om<br />

na een eerste telefoon vol twijfel af te haken. Het is dan eerder aangewezen om het<br />

vertrouwen van de partijen te winnen en hun onderliggende gevoelens bespreekbaar te<br />

maken. Op die manier kan de twijfel soms overwonnen worden (Denissen & Theuwen,<br />

2010).<br />

Tijdens het huisbezoek met het slachtoffer schets de bemiddelaar het kader van<br />

bemiddeling en staat hij stil bij de feiten en de gevolgen ervan. Het slachtoffer kan zijn<br />

verhaal kwijt doordat de bemiddelaar vraagt naar de beleving bij de gebeurtenissen. De<br />

bemiddelaar bevraagt de verwachtingen van het slachtoffer over de bemiddeling: wat<br />

willen ze? Wat verwachten ze van de verdachte en zijn ouders? De bemiddelaar stelt een<br />

rechtstreeks gesprek voor indien de verwachtingen en intenties van beide partijen zo<br />

overeenstemmen dat een gesprek zinvol lijkt. De bemiddelaar neemt terug contact op met<br />

het slachtoffer na een gesprek met de verdachte en zijn ouders (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />

Tijdens het huisbezoek met de verdachte en zijn ouders geeft de bemiddelaar toelichting<br />

bij de gerechtelijke procedure en de bemiddeling. Eventuele vragen hieromtrent probeert<br />

de bemiddelaar te beantwoorden. Dan komen de feiten aan bod en vraagt de bemiddelaar<br />

naar de oorzaak van de feiten, het eigen aandeel van de verdachte in de feiten en<br />

eventuele medeverdachten. De gevoelens tijdens het delict en erna worden ook<br />

besproken. De bemiddelaar stelt ook vragen naar de verwachtingen van de verdachte<br />

over de bemiddeling en de intenties ten aanzien van het slachtoffer. Belangrijk hierbij is<br />

dat de verdachte moet beseffen dat hij dader is en verantwoordelijkheid dient te nemen<br />

over het delict. Hij moet er zich van bewust zijn dat hij het slachtoffer niet emotioneel mag<br />

schaden tijdens het rechtstreekse gesprek indien er gekozen wordt voor een rechtsreeks<br />

gesprek. Daarna wordt bekeken op welke wijze herstelbemiddeling kan plaatsvinden, hoe<br />

het herstel er kan uitzien en wie bij het herstel betrokken kan worden. De bemiddelaar<br />

doet de verdachte ook eventueel een voorstel tot een rechtstreeks gesprek en stelt de<br />

verdachte hierbij gerust dat hij voldoende ruimte zal krijgen tijdens dit gesprek. Tot slot<br />

belooft de bemiddelaar terug contact op te nemen voor de praktische regelingen met<br />

betrekking tot het gesprek (Jaarverslag BAAL, 2009; Steketee et al., 2006; Wolthuis, &<br />

Vandenbroucke, 2009).<br />

Uit onderzoek blijkt dat deze eerste gesprekken gepaard gaan met veel informatieuitwisseling.<br />

De bemiddelaar zelf is, zeker in het begin, overwegend aan het woord en<br />

geeft vooral uitleg over herstelbemiddeling en de mogelijk te volgen procedure. Hoewel de<br />

bemiddelaar tijdens de gesprekken probeert om zich zoveel mogelijk te richten op de<br />

betrokken minderjarige, blijkt dat dit in realiteit soms moeilijk te realiseren is. Redenen<br />

hiervoor zijn dat de minderjarige vaak minder betrokken is en daardoor niet actief<br />

participeert in het gesprek en dat eerder de ouders vaak aan het woord zijn (Denissen &<br />

Theuwen, 2010). Uit onderzoek in Nederland blijkt dat er altijd minstens één<br />

voorbereidend gesprek is met de betrokken partijen maar dat er in veel gevallen nog<br />

meerdere gesprekken volgen (Steketee et al., 2006).<br />

Tijdens deze startfase is het zoeken naar aanknopingspunten tussen de partijen in het<br />

delict belangrijk. Naast uiteenlopende vormen van afwijzing in de vorm van verwijten,<br />

gevoelens van haat, wraak, kwaadheid en agressie bij het slachtoffer is er ook vaak<br />

nieuwsgierigheid naar de verdachte en het delict. Dit kan een aanknopingspunt zijn naar<br />

de andere partij. Bij de verdachte zijn er naast de afwijzing en het gebeuren zo snel<br />

mogelijk willen vergeten, gevoelens van wil tot compensatie, vereffening van de schuld,<br />

flarden van spijt en wroeging. De bemiddelaar brengt hier de eerste partiële vragen en<br />

partiële antwoorden over, dikwijls pendelend tussen partijen die ook letterlijk afstand<br />

houden. Op die manier kunnen centripetale krachten aan belang winnen met respect voor<br />

44


het houden van afstand en de afwijzende houding van de partijen ten aanzien van elkaar<br />

(Deklerck & Depuydt,2005).<br />

In 37% van de dossiers wordt het volledige proces doorlopen. In die dossiers waar partijen<br />

het volledige proces doorliepen, was de overeenkomt ook meestal een feit. Redenen om<br />

niet deel te nemen aan herstelbemiddeling was omdat het slachtoffer niet wenste deel te<br />

nemen (31%), geen verdere vra(a)g(en) had (25%) of omdat de dader niet wenst in te<br />

gaan op het aanbod (14%) (Vanfraechem et al., 2010). Aanvullend, wanneer slachtoffers<br />

deelnemen vanuit de motivatie om de verdachte een kans te geven het goed te maken, er<br />

vaker sprake is van een doorlopen proces met overeenkomst (Ferwerda & van Leiden,<br />

2012). Andere cijfers zijn gelijkaardig: uit de jaarlijkse cijfers van het Steunpunt Jeugdhulp<br />

blijkt dat bij ruim de helft van de aanmeldingen voor herstelbemiddeling geen traject wordt<br />

opgestart, in dat geval wordt door het slachtoffer en/of de minderjarige het aanbod tot<br />

herstelbemiddeling geweigerd. Daarnaast worden bepaalde dossiers ook voortijdig<br />

afgebroken. Uit de analyse van Ferwerda en van Leiden (2012) komt dat ruim de helft van<br />

de trajecten niet-opgestart worden na aanbieding. De meeste van de opgestarte trajecten<br />

worden ook effectief doorlopen en afgesloten met een overeenkomst. Uit onderzoek in<br />

Nederland blijkt dat in bijna twee derde van de zaken er voorgesprekken gevoerd worden<br />

met beide partijen, maar dat leidt toch niet tot een herstelgesprek. In iets minder dan de<br />

helft van de zaken heeft de dader geweigerd om mee te werken, in één op de vier zaken<br />

was het slachtoffer er niet aan toe. Soms zien de ouders van één de partijen het niet<br />

zitten. De redenen zijn divers. Soms is het niet mogelijk om de verdachte of het slachtoffer<br />

te bereiken of is het delict al te lang geleden. Soms hebben de partijen het onderling al<br />

opgelost. Het kan ook zijn dat het slachtoffer er niet aan toe is om de confrontatie aan te<br />

gaan, dat hij schrik heeft om zijn eigen emoties onder controle te houden, dat hij niet<br />

bereid is om er nog meer tijd aan te besteden of dat hij een strafprocedure wilt. Redenen<br />

voor de verdachte om niet deel te nemen zijn dat hij zichzelf ziet als slachtoffer, dat hij niet<br />

verwacht dat de bemiddeling iets zal opleveren, dat hij het gebeuren achter zich wil laten<br />

of dat hij te beschaamd is (Steketee et al., 2006; Walgrave, 2006).<br />

Binnen twee maanden, vanaf de aanwijzing van de bemiddelingsdienst, dient er een<br />

terugkoppeling te zijn naar de doorverwijzer met betrekking tot de voortgang van het<br />

dossier.<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Inhoud eerste gesprek.<br />

- Niet deelnemen aan herstelbemiddeling.<br />

- Afgebroken dossiers.<br />

De uitvoering: directe of indirecte bemiddeling tussen verdachte en slachtoffer<br />

Bij herstelbemiddeling is er de mogelijkheid om zowel rechtstreeks als onrechtstreeks met<br />

elkaar in gesprek te gaan. Bij indirecte bemiddeling wordt informatie uitgewisseld tussen<br />

het slachtoffer en de verdachte via de bemiddelaar. Dit is de meest gebruikelijke vorm van<br />

bemiddeling in Vlaanderen (Bradt, & Bouverne-De Bie, 2009; Ferwerda en van Leiden,<br />

2012; Vanfraechem et al., 2010). Het kan hierbij gaan om pendelbemiddeling, waarbij de<br />

bemiddelaar mondeling boodschappen over en weer brengt, briefwisseling tussen<br />

verdachte en slachtoffer of het maken van een excuuskaart door de verdachte (Wolthuis,<br />

& Vandenbroucke, 2009). Het relatief lage aantal directe bemiddelingen kan deels<br />

verklaard worden door kenmerken van de bemiddelaar (wijze van aanpak, ervaring en<br />

aanhoudendheid), deels door kenmerken eigen aan de (persoonlijkheid van de) partijen en<br />

het misdrijf (te ernstig of te licht). Face-to-face contact via een directe bemiddeling of<br />

45


ontmoeting leidt vaker tot een volledig uitgevoerde overeenkomst (Ferwerda & van Leiden,<br />

2012).<br />

Met beide partijen wordt gekeken of een rechtstreeks gesprek wenselijk is. Indien dit zo is,<br />

worden deze gesprekken goed voorbereid door de bemiddelaar. Volgens Daly (2008)<br />

verbetert grondige voorbereiding de relatie tussen slachtoffer en herstelbemiddelaar<br />

enerzijds en tussen dader en herstelbemiddelaar anderzijds, wat zorgt voor een grotere<br />

waarschijnlijkheid op betekenisvolle interacties tussen de partijen. Bijkomstig, gedurende<br />

de voorbereiding kunnen slachtoffer hun behoeften identificeren en formuleren en<br />

aangeven wat hun maximale inzet kan zijn (Achilles en Zehr, geciteerd in Choi et al.,<br />

2011). Wat willen ze vragen of zeggen; wat verwachten ze van het gesprek; wat kan er<br />

aan bod komen; waar en wanneer zal dit gesprek plaats vinden;… (Jaarverslag BAAL,<br />

2009). Uit onderzoek blijkt dat bemiddelaars er van uit gaan dat directe bemiddeling 9 op<br />

10 keer een meerwaarde zou bieden voor beide partijen. Toch vinden ze het belangrijk om<br />

deze keuze aan de partijen te laten. De bemiddelaars proberen mensen op een subtiele<br />

manier te stimuleren om in de richting van directe bemiddeling te denken (Denissen &<br />

Theuwen, 2010). Choi et al. (2011) vonden dat het ontmoeten van slachtoffers de jongere<br />

daders hielpen om de omvang van hun daden en de gevolgen ervan te bevatten, dit door<br />

het personaliseren van het slachtoffers en hun ervaringen. Specifiek voor slachtoffers<br />

vonden Ferwerda en van Leiden (2012) dat deze het proces en de bemiddelaar positiever<br />

beoordelen wanneer er persoonlijk contact is geweest met de verdachte.<br />

De redenen die slachtoffers aangeven om mee te doen, lopen uiteen van het voorkomen<br />

van herhaling, of het willen uitpraten en begrijpen waarom de verdachte het gedaan heeft.<br />

Slachtoffers willen vaak ook dat de verdachte zich bewust wordt van de gevolgen van zijn<br />

daden of excuses krijgen. De slachtoffers verwachten tijdens de bemiddeling om een<br />

oplossing te vinden, de relatie met de verdachte te herstellen en het gebeurde te kunnen<br />

uitpraten en begrijpen. Over het algemeen zijn de slachtoffers minder positief dan de<br />

verdachten in de zin dat hun verwachtingen slechts deels of niet zijn uitgekomen. De<br />

ouders van de slachtoffers nemen deel aan het gesprek om steun te bieden 35 (Steketee et<br />

al., 2006). De slachtoffers uiten een hogere tevredenheid over het proces en de<br />

bemiddelaar als de verdachte het in hun ogen goed heeft gemaakt (Ferwerda & van<br />

Leiden, 2012).<br />

Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de meeste verdachten (n= 57) besluiten om mee te<br />

werken aan een herstelbemiddeling omdat ze spijt hebben (89%). Een andere<br />

veelgenoemde reden is dat de verdachte aan het slachtoffer wil uitleggen wat er precies<br />

gebeurd is (58%). Daarnaast geeft een aantal verdachten aan dat ze verwachten dat hun<br />

deelname strafvermindering zou opleveren (11%). Vijf procent nemen ook deel omdat hun<br />

ouders dat wilden, een aantal omdat ze de situatie willen oplossen. De meeste verdachten<br />

geven aan dat ze verwachten dat ze tijdens het herstelgesprek een oplossing kunnen<br />

vinden voor de ontstane situatie, het willen en kunnen uitpraten, en hun excuses kunnen<br />

aanbieden. Sommige verwachten dan ook dat het slachtoffer hun excuses zou<br />

aanvaarden of zou zeggen: ‘iedereen maakt fouten’. De ouders van de verdachte nemen<br />

deel aan het gesprek om steun te bieden, te kunnen vertellen wat zij van de situatie vinden<br />

en om contact te hebben met de ouders van het slachtoffer, in het geval van een<br />

minderjarig slachtoffer (Steketee et al., 2006; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />

Redenen om niet deel te nemen aan een rechtstreeks gesprek kunnen zijn: angst om de<br />

andere partij te ontmoeten, geen wens hebben om in contact te komen met de tegenpartij,<br />

35 In geval van minderjarige slachtoffers<br />

46


angst om niet het ontmoeten van de tegenpartij niet aan te kunnen en niet meer willen<br />

herinnerd worden aan het verleden (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010).<br />

Mogelijke aanwijzingen voor de bemiddelaar om geen rechtstreeks gesprek voor te stellen<br />

zijn twijfel aan de oprechtheid van de verdachte, de diagnose van een stoornis bij de<br />

verdachte, een te groot verschil in cultuur tussen de verdachte en het slachtoffer en<br />

nieuwe feiten die aan het licht komen (Aerts, 2009).<br />

Een rechtstreeks gesprek gaat meestal door op de bemiddelingsdienst, een neutrale<br />

plaats. De bemiddelaar laat het slachtoffer (en zijn ouders) eerst komen en laat hen al<br />

plaatsnemen. Dit om te benadrukken dat het slachtoffer een speciale plaats inneemt. De<br />

plaats voor de verdachte en zijn ouders wijst de bemiddelaar zelf aan. De bemiddelaar<br />

gaat in het midden zitten. Hij heet iedereen welkom en bedankt iedereen voor zijn<br />

aanwezigheid. Hij maakt zijn rol in het gesprek duidelijk, vraagt de partijen naar mekaar te<br />

luisteren en respectvol met mekaar om te gaan. Het slachtoffer krijgt eerst het woord.<br />

Daarna volgt een gesprek tussen de verdachte en het slachtoffer en hun respectievelijke<br />

ouders dat de bemiddelaar structuur geeft. Vervolgens wordt besproken op welke manier<br />

de schade hersteld kan worden. Nadat de bemiddelaar het gesprek afgerond heeft, vraagt<br />

hij naar de mening en gevoelens van iedereen omtrent het gesprek en bedankt iedereen.<br />

Er wordt ook een afspraak gemaakt voor het opmaken van de overeenkomst (Jaarverslag<br />

BAAL, 2009; Steketee et al., 2006). Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de meeste<br />

deelnemers positief zijn over de inbreng die men heeft kunnen leveren, het kunnen<br />

meewerken aan een oplossing en de positieve en veilige sfeer waarin de bijeenkomst<br />

plaatsvond. De meeste verdachten vinden het goed, maar confronterend en soms pijnlijk<br />

om te horen wat het slachtoffer te zeggen heeft. Ze vinden het fijn dat ze normaal hebben<br />

kunnen praten en dat het slachtoffer niet verwijtend of rancuneus is. Ook de slachtoffers<br />

beoordelen de confrontatie als positief omdat ze het goed vinden om te horen wat de<br />

verdachte hen te zeggen heeft en om het volledige verhaal te horen. De slachtoffers<br />

hebben het gevoel dat ze respectvol behandeld werden. Ze zijn vaak onder de indruk van<br />

de houding van de verdachte doordat hij excuses aanbiedt maar ook zijn emoties uit. De<br />

ouders van de verdachten vinden het vooral moeilijk om het verhaal van het slachtoffer te<br />

horen, maar ook verhelderend. De ouders van de slachtoffers vinden het dan weer heel<br />

aangrijpend om hun kind in de rol van slachtoffer te zien (Steketee et al., 2006; Wolthuis,<br />

2008; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />

Deze fase wordt gekenmerkt door de overgang van strategische houding naar ervaring.<br />

Na het traumatische van het voorbije delict gaan beide partijen zich wapenen en<br />

harnassen bij confrontatie. Het slachtoffer wil vermijden opnieuw gekwetst te worden en<br />

de verdachte beschermt zich tegen een mogelijk tegenaanval. Bij vormen van lichte<br />

criminaliteit kan hier een onderhandeling starten rond materiële en financiële compensatie.<br />

De basis voor het werkelijk herstel wordt echter gevormd door de uitdrukking van<br />

werkelijke emoties, een nauw aansluitende fase. Hierin kan men het verleden loslaten en<br />

zich richten op de toekomst. Hiermee verweven is de fase van de meer informatieve<br />

vraagstelling waar plaats wordt gemaakt voor vragen naar het waarom, hoe , wat ,<br />

waartoe, wanneer,… Deze twee laatste fasen kunnen zich afwisselend, vaak op een<br />

ongeordende en zelfs chaotische manier, herhalen in een volgende fase van diepgang en<br />

groeiende empathie. Op het einde van deze fase moet elkaars verhaal beluisterd en<br />

gekend zijn. In een volgende fase worden verkennende mogelijkheden ingezet rond<br />

vormen van compensatie (Deklerck & Depuydt, 2005).<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Directe en indirecte bemiddelingen.<br />

- Inhoud en organisatie van het rechtstreeks gesprek.<br />

47


Afsluiting met afspraken<br />

De bemiddelaar heeft of neemt geen verantwoordelijkheid voor de uitkomst van een<br />

bemiddeling. Hij begeleidt de onderhandelingen volgens het mediation principe: hij<br />

faciliteert, ondersteunt, inventariseert de feiten, vraagt door bij onduidelijkheden en houdt<br />

de communicatie en interactie tussen verdachte en slachtoffer op gang. De directe dan<br />

wel indirecte gesprekken tussen de partijen kunnen leiden tot een akkoord tussen partijen.<br />

De afspraken zijn te onderscheiden in vier categorieën: iets rechtzetten door schade te<br />

vergoeden of klusjes te doen, gedragsregels hoe betrokkenen met elkaar dienen om te<br />

gaan, afspraken met de ouders en afspraken met anderen. Dit akkoord wordt dan<br />

neergeschreven in een overeenkomst. De minderjarige verdachte, zijn ouders en het<br />

slachtoffer kunnen deze overeenkomst nalezen en tekenen voor akkoord (Jaarverslag<br />

BAAL; Steketee et al., 2006). Bij bemiddeling op parketniveau moet de procureur des<br />

konings het akkoord goedkeuren. Hij kan dit enkel weigeren indien het akkoord strijdig is<br />

met de openbare orde. Indien een akkoord wordt bereikt en goedgekeurd, maakt de<br />

bemiddelaar een verslag over de tenuitvoerlegging van het akkoord over aan de procureur<br />

des konings. Als het akkoord werd uitgevoerd volgens de bepalingen ervan, dan dient de<br />

procureur des konings hiervan een proces-verbaal op te maken en kan hij hiermee<br />

rekening houden bij zijn beslissing om de zaak al dan niet te seponeren. De procureur<br />

kiest vaak voor seponering nadat een positieve afloop is bereikt (Vanfraechem et al.,<br />

2010). Een afschrift van dit PV wordt bezorgd aan de minderjarige verdachte, zijn ouders,<br />

het slachtoffer en de bemiddelaar. Als de procureur beslist om de zaak te seponeren, doet<br />

deze seponering de strafvordering vervallen. Op niveau van de jeugdrechtbank, moet het<br />

bereikte akkoord door de Rechter of de Rechtbank worden gehomologeerd (Vanfraechem,<br />

2007). De bemiddelaar kijkt toe op de uitvoering van de afspraken en houdt het parket en<br />

de jeugdrechtbank op de hoogte. De bemiddelaar maakt ook hier een eindverslag op voor<br />

de gerechtelijke instantie met de mededeling van al dan niet uitvoering van de<br />

overeenkomst. Bemiddeling vervangt de gewone gerechtelijke afhandeling niet maar kan<br />

wel van invloed zijn op de verdere beslissingen die genomen worden in het dossier. De<br />

gerechtelijke instanties kunnen met andere woorden wel rekening houden met het<br />

resultaat van de bemiddeling (Ferwerda & van Leiden, 2012; Jaarverslag BAAL, 2009).<br />

Een mogelijke afspraak kan zijn dat de minderjarige verdachte zelf de<br />

verantwoordelijkheid opneemt in het financiële herstel van de schade die hij veroorzaakt<br />

heeft. In ruim één op de drie gevallen is er sprake van een financieel herstel (Ferwerda en<br />

van Leiden, 2012). Daartoe kan hij zijn spaargeld aanspreken of dat van zijn ouders,<br />

terugvallen op de verzekering, werk zoeken of een beroep doen op het Provinciaal<br />

vereffeningsfonds (Vanfraechem et al., 2010). De jongere kan voor het verrichten van<br />

vrijwilligerswerk bij een openbare dienst of humanitaire instelling een vergoeding krijgen<br />

die uitgeschreven wordt op naam van het slachtoffer van het delict. Tegenover elk<br />

gepresteerd uur vrijwilligerswerk biedt de provincie een bedrag. Het slachtoffer dient wel in<br />

te stemmen met deze procedure. De jongere schrijft een handgeschreven brief waarin hij<br />

uitlegt waarom hij de schade zelf wil vergoeden en waarom hij dat via het fonds wil doen.<br />

Aan de ouders wordt gevraagd via een brief te melden waarom zij achter deze keuze<br />

staan en waarom ze voor deze optie hebben gekozen. Deze brieven worden toegevoegd<br />

aan een aanvraagformulier dat de bemiddelaar anoniem opstelt. Hierin wordt een korte<br />

omschrijving van de feiten gegeven, het verloop van de bemiddeling en het<br />

overeengekomen schadebedrag. Ook het standpunt van het slachtoffer en van de familiale<br />

verzekering worden hierin opgenomen. De bemiddelaar dient persoonlijk aanwezig te zijn<br />

op het comité V, de raad van beheer van het vereffeningsfonds. Alle afspraken worden<br />

vastgelegd in een overeenkomst en het geld wordt na de prestaties van de minderjarige<br />

verdachte overgemaakt aan de HCA-dienst die de schadevergoeding overmaakt aan het<br />

48


slachtoffer (Jaarverslag BAAL, 2009; Viaene, 2006). Volgens Ferwerda en van Leiden<br />

(2012) staan de meeste verdachten echter zelf in voor de vergoeding die gemiddeld 200<br />

euro bedraagt.<br />

Belangrijk is dat de afspraken rond vergoeding, sanctie, boete of herstel een gevolg<br />

dienen te zijn van een authentieke betrokkenheid, een doorleefde ervaring van spijt en<br />

berouw en van hieruit de wil tot herstel die zich uit in het proces van uitwisseling,<br />

communicatie en herstel. Het afdwingen van afspraken zonder dat dit uit de betrokkenen<br />

zelf komt, op de manier die ze zelf willen en op het ogenblik dat ze er zelf aan toe zijn, is<br />

als een lege doos (Deklerck & Depuydt, 2005). Voor slachtoffers is een oprechte<br />

verontschuldiging van de dader een kritische succesfactor in het bereiken van<br />

herstelgerichte resultaten (Choi, Bazemore & Gilbert, 2012). Spijtbetuigingen door de<br />

verdachte aan het slachtoffer relateren aan een positievere beoordeling van het proces<br />

door beide partijen. Het slachtoffer uit bovendien een hogere proceswaardering in geval<br />

van schadevergoeding en spijtbetuiging aan zijn ouders (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />

Uit de review van Choi et al. (2012) blijkt dat het gebrek aan werkelijk berouw bij de dader,<br />

pijnlijk kan zijn voor de slachtoffers en verdere emotionele schade kan veroorzaken. Ook<br />

Daly (2008) vond dat, wanneer daders hun gedrag rechtvaardigen of minimaliseren, de<br />

pijn bij slachtoffers toeneemt.<br />

De dynamieken binnen directe gesprekken zijn complex. Wat echter uit diverse<br />

onderzoeken naar voorkomt als belangrijk, vooral in het kader van recidive, is dat de dader<br />

het proces waar het slachtoffer is doorgegaan aanhoort en begrijpt, wat een gevoel van<br />

empathie opwekt bij de dader en op zijn beurt zorgt voor berouw. Dit gevoel van empathie<br />

kan bereikt worden door de dader te laten luisteren naar het persoonlijke en concrete<br />

verhaal van het slachtoffer (Choi et al., 2011). Choi et al. (2011) observeerden jongeren en<br />

concludeerden dat hoewel de meeste berouw en inlevingsvermogen hadden ze niet wisten<br />

hoe ze dit moesten uiten naar het slachtoffer, deels omwille van hun grote nervositeit. Dit<br />

kan dus een belangrijk onderdeel zijn voor de bemiddelaar om rekening mee te houden in<br />

de voorbereiding.<br />

De partijen die tot een overeenkomst zijn gekomen, zeggen daar tevreden over te zijn. De<br />

overeenkomsten worden doorgaans goed opgevolgd onder toeziend ook van de<br />

bemiddelaar (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />

Uiteindelijk zijn we hier in de laatste fase van bemiddeling terechtgekomen waarbij de<br />

concrete afspraken rond herstel bezegeld worden in een contract (Deklerck & Depuydt,<br />

2005). Uit onderzoek in Nederland naar ruim 800 aangemelde herstelbijeenkomsten blijkt<br />

dat men in 92% van de gevallen komt tot een herstelplan. Daarvan resulteren er 271 in<br />

afspraken en 464 in intenties. De afspraken variëren van excuus aanbieden, betalen van<br />

een schadevergoeding, verrichten van werkzaamheden tot het nakomen van<br />

gedragsregels (Wolthuis, 2008). De meeste afspraken houden, volgens het onderzoek van<br />

Bureau Beke, een financieel herstel in (36,9%). Excuses, zuivere informatieoverdracht en<br />

het doen van beloftes komen minder voor (respectievelijk 24%, 13% en 12%) (Ferwerda<br />

en van Leiden, 2012).<br />

Een derde van de verdachten vindt dat de afspraken wel redelijk zijn. Een klein<br />

percentage vindt dat ze er gemakkelijk vanaf zijn gekomen, terwijl een ander klein<br />

percentage vindt dat ze nog veel moeten doen om een bijdrage aan het herstel te leveren.<br />

Belangrijk is ook om te weten of er na herstelbemiddeling werkelijk sprake is van herstel.<br />

Onderzoek in Nederland heeft uitgewezen dat in de meeste zaken bemiddeling leidt tot<br />

herstel van de relatie. Er worden duidelijke afspraken gemaakt hoe men in de toekomst<br />

met mekaar zal omgaan. Of de verdachte biedt zijn excuses aan en het slachtoffer<br />

accepteert deze. Het delict wordt uitgesproken waardoor de partijen mekaar weer recht in<br />

49


de ogen kunnen kijken of het vertrouwen hersteld wordt. Soms is er geen daadwerkelijk<br />

herstel van de relatie maar is de rancune of angst zodanig afgenomen dat de partijen weer<br />

normaal met mekaar kunnen omgaan. In driekwart van de zaken is er herstel van schade<br />

zoals bv. een schadevergoeding die betaald wordt. In Choi et al. (2011) kunnen we lezen<br />

dat de schadevergoeding naast een financiële teruggave ook een teken is van de dader<br />

dat hij zich bewust is van wat hij de ander heeft aangedaan en dat hij zijn plicht erkend om<br />

het goed te maken. Andere gevolgen van de herstelbemiddeling zijn dat de verdachten<br />

meer inzicht in hun gedrag hebben gekregen, wat ze ook getoond hebben aan de<br />

slachtoffers. Na de herstelbemiddeling voelen jongeren vooral opluchting omdat ze hun<br />

verhaal kwijt zijn en het hoofdstuk kunnen afsluiten. Ze zijn vaak onder de indruk dat het<br />

delict hen vergeven werd. De meeste jongeren hebben het gevoel achteraf dat er wel<br />

degelijk iets hersteld is. Toch kan niet alles hersteld worden via herstelbemiddeling. Het<br />

gaat dan bv. om vriendschappen tussen betrokken partijen of het wegwerken van alle<br />

gevolgen voor het slachtoffer. De meeste overeenkomsten worden in de praktijk omgezet<br />

(96%) (Steketee et al., 2006; Vanfraechem et al., 2010; Wolthuis & Vandenbroucke,<br />

2009).<br />

Ook wat betreft de afsluiting van het rechtstreekse gesprek zijn er gedragsregels. De<br />

herstelbemiddelaar evalueert met beide partijen of het gesprek heeft voldaan aan de<br />

verwachtingen. Soms is er nog een informeel samenzijn met alle betrokkenen waarbij nog<br />

even kan nagepraat worden (Steketee et al., 2006).<br />

Tot slot, aan het einde van de bemiddeling, rapporteren de bemiddelingsdiensten aan de<br />

doorverwijzer. Dit kan, in het geval van een volledig doorlopen bemiddeling, bestaan uit<br />

het opsturen van de overeenkomst en een eindverslag. In het geval van een nietopgestarte<br />

of afgebroken bemiddeling koppelt de HCA-dienst het resultaat blind terug aan<br />

de doorverwijzer. Op die manier kan dit niet ten nadele van de minderjarige worden<br />

gebruikt. Het parket of de jeugdrechter bepaalt dan eventuele vervolgstappen. Is er sprake<br />

van een geslaagde overeenkomst, dan volgt er in bijna alle gevallen een seponering<br />

(Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Rol bemiddelaar in herstelbemiddeling en ten aanzien van de afspraken.<br />

- Type van gemaakte afspraken en de tevredenheid van de partijen hierover.<br />

- Inhoud, procedure en opvolging van de overeenkomst.<br />

- Het vereffeningsfonds.<br />

- Gevoel na herstelbemiddeling bij de partijen.<br />

- Evaluatie.<br />

- Na herstelbemiddeling: beslissing van de doorverwijzer.<br />

De nazorg<br />

In Vlaanderen is er geen nazorg voorzien binnen de procedure van herstelbemiddeling. Na<br />

de opvolging van de overeenkomst en het op de hoogte brengen van de doorverwijzer<br />

hiervan, sluit met het dossier af (persoonlijke communicatie herstelbemiddelaars). In<br />

Nederland schrijft men wel een nazorgtraject voor. Na een aantal maanden neemt de<br />

herstelbemiddelaar contact op met de verdachte en het slachtoffer om te informeren hoe<br />

het sinds het gesprek met hen gaat. Dit om na te gaan of de herstelbemiddeling effect<br />

heeft gehad en zijn doel heeft bereikt (Steketee et al., 2006). Uit onderzoek in Nederland<br />

blijkt echter dat in de praktijk de bemiddelaars hier niet al te enthousiast over zijn en er ook<br />

vaak niet veel van terecht komt. De voornaamste reden is dat men het slachtoffer en de<br />

verdachte niet opnieuw wil lastigvallen en afgehandelde zaken niet opnieuw wil oprakelen.<br />

Ook speelt mee dat de bemiddelaar het niet echt ziet als zijn verantwoordelijkheid. Ze zijn<br />

50


eerder van mening dat hun betrokkenheid ophoudt nadat de bijeenkomsten hebben<br />

plaatsgevonden (Steketee et al., 2006). Toch toont een ander Nederlands onderzoek aan<br />

dat voor de jongeren een nabespreking na de deelname aan een herstelbemiddeling van<br />

cruciaal belang is, vooral voor de verwerking van indrukken die men heeft opgedaan<br />

tijdens het proces. Ook als het slachtoffer heeft geweigerd om deel te nemen aan de<br />

bemiddeling of de jongere geen reactie heeft gekregen op een brief, is een afrondend<br />

gesprek wenselijk.<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Nazorgtraject.<br />

2.3.5 Wie voert de herstelbemiddeling uit?<br />

Herstelbemiddeling wordt georganiseerd door HCA-diensten. HCA staat voor<br />

Herstelgerichte en Constructieve Afhandeling. Een HCA-dienst omvat vier werkvormen<br />

voor minderjarige delictplegers: de slachtoffer-dader bemiddeling, het herstelgericht<br />

groepsoverleg, de gemeenschapsdienst en de leerprojecten.<br />

In de provincies West-Vlaanderen en Antwerpen is er één HCA-dienst per arrondissement<br />

met uitzondering van het arrondissement Antwerpen waar er twee diensten zijn en de<br />

arrondissementen Ieper en Veurne waar één dienst instaat voor beide arrondissementen.<br />

In de provincies Limburg, Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant is er één dienst per<br />

provincie. In Vlaanderen zijn dus volgende HCA-diensten actief: ADAM (Antwerpse dienst<br />

voor alternatieve maatregelen, arrondissement Antwerpen) binnen CAW Metropool, Alba<br />

vzw (Bemiddelingsburo in arrondissemt Brussel/Halle/Vilvoorde en BAL in arrondisement<br />

Leuven), BAAB (bureau alternatieve afhandeling Brugge, arrondissement Brugge) binnen<br />

vzw De Patio, BAAL (Bureau alternatieve afhandeling Limburg, provincie Limburg) binnen<br />

vzw jongerenwerking Pieter Simenon, BIC (Bemiddelings- en Begeleidingsdienst Ivo<br />

Cornelis, arrondissement Mechelen) binnen vzw Ivo Cornelis, CAFT (Constructieve<br />

afhandeling feiten Turnhout, arrondissement Turnhout) binnen vzw Cirkant, COHEsie (CO<br />

voor constructief en HE voor herstel, arrondissement Kortrijk) binnen vzw centrum voor<br />

jongeren- en gezinsbegeleiding, DIVAM (dienst Ieper Veurne alternatieve maatregelen,<br />

arrondissementen Ieper en Veurne) binnen Vereniging Ons Tehuis, Elegast HCA-dienst<br />

(arrondissement Antwerpen) en HCA Oost-Vlaanderen (provincie Oost-Vlaanderen).<br />

De HCA-diensten worden als categorie 8 erkend door de Vlaamse overheid, het<br />

Agentschap Jongerenwelzijn en het Steunpunt Jeugdhulp.<br />

2.3.6 Wat zijn de uitvoeringseisen aan de basis van herstelbemiddeling?<br />

Eisen ten aanzien van de bemiddelaars<br />

De missie van een HCA-dienst wordt onderschreven door belangrijke waarden zoals het<br />

geloof in de kracht en de groeimogelijkheden in verbondenheid alsook respect voor ieders<br />

eigenheid en ernaar handelen. Door en voor alle medewerkers worden kerncompetenties<br />

zoals innoverend verbinden en zelfreflectie onderkend (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />

Therapeutische vaardigheden en inzichten van de herstelbemiddelaar kunnen van nut zijn<br />

bij herstelbemiddeling (Mooren, 2007). Toch mag de bemiddelaar niet teveel in de rol van<br />

hulpverlener schieten (Steketee et al., 2006). Andere competenties waarover de<br />

bemiddelaar moet beschikken zijn: het kunnen leiden van een proces zonder al te sturend<br />

te zijn, zowel met verdachten als met slachtoffers kunnen omgaan, sociaal vaardig zijn en<br />

over mensenkennis beschikken (Steketee et al., 2006). De bemiddelaar wordt gezien als<br />

medestander ten aanzien van de cliënt, als mediator ten aanzien van de externen en als<br />

51


vertegenwoordiger van de maatschappelijk te bewaken grenzen (Jaarverslag CAFT,<br />

2009).<br />

Belangrijk is dat de bemiddelaar bij de start van het proces en bij het verdere verloop<br />

ervan een actieve opstelling heeft naar beide partijen. Immers, de soms zeer intense,<br />

ongevraagde en ongewilde intimiteit tussen verdachte en slachtoffer bij het delict zet<br />

centrifugale krachten in gang, weg van het gebeuren. Zowel bij de verdachte als bij het<br />

slachtoffer worden gevoelens van emotioneel afstand nemen geproduceerd, waardoor zij<br />

niet willen terugkeren naar het gebeurde. Deze context van vaak felle reacties en<br />

emotionele geladenheid dient de bemiddelaar weten te hanteren en om te buigen, om in<br />

een centripetale beweging terug te keren naar het gebeurde. De bemiddelaar heeft hierbij<br />

verschillende taken. Ten eerste brengt de bemiddelaar boodschappen over van de ene<br />

naar de andere partij. Dit houdt een belangrijke evenwichtsoefening in tussen de<br />

belangen, vragen en interesses van het slachtoffer en deze van de verdachte. Ten tweede<br />

functioneert de bemiddelaar in de positie van emotionele grensbewaker. De afwijzende,<br />

verwijtende en agressieve opmerkingen, afgewisseld met nieuwsgierigheid en een<br />

versnipperde wil tot communicatie zijn de aanknopingspunten van de bemiddelaar om<br />

centrifugale krachten om te buigen naar centripetale. Ten derde is de bemiddelaar een<br />

werker aan de grens tussen vrijheid en recht. De bemiddelaar probeert binnen het<br />

gegeven rechtskader de door de feiten geconditioneerde mentale, emotionele en fysieke<br />

vrijheid van de betrokken in de mate van het mogelijke terug te herstellen en te vergroten.<br />

Het rechtsingrijpen is nodig in geval van schending van fundamentele rechten tijdens het<br />

proces en als structurerende omkadering bij het begin en het einde van de bemiddeling,<br />

bijvoorbeeld als garantie bij de motivatie tot deelname en bij het vastleggen van afspraken.<br />

Ten vierde is de bemiddelaar een procesbegeleider waardoor hij ervoor zorgt dat de<br />

kwaliteit van het proces de kwaliteit van de bemiddeling bepaalt (Deklerck & Depuydt,<br />

2005).<br />

Uit onderzoek blijkt dat de bemiddelaars zelf aangeven dat hun persoon en houding een<br />

belangrijke rol speelt in het bemiddelingsproces. Het gaat dan om een open houding, het<br />

aankijken van de personen tijdens een gesprek, een hand geven bij binnenkomst,… Ook<br />

het respect van de bemiddelaar naar beide partijen kan de kans op slagen van een<br />

bemiddeling beïnvloeden. Daarnaast moet de bemiddelaar kunnen meeleven met de<br />

cliënten zonder zijn neutraliteit uit het oog te verliezen. Non-verbale communicatie speelt<br />

ook een belangrijke rol in het bemiddelingsproces. Het gaat dan om de non-verbale<br />

communicatie van de bemiddelaar die een effect kan hebben op het verloop van de<br />

bemiddeling maar ook om de correcte interpretatie van de non-verbale communicatie van<br />

beide partijen (Denissen & Theuwen, 2010). Kenmerken en werkwijze van de bemiddelaar<br />

blijken nauw samen te hangen met de waarderingen van de betrokken partijen. Wanneer<br />

bemiddelaars hun beloftes nakomen en het vertrouwen hebben, worden zowel proces als<br />

bemiddelaar hoger gewaardeerd. Maar ook goed luisteren en tijd nemen voor de<br />

betrokkenen zijn gedragskenmerken eigen aan de bemiddelaar die een invloed hebben op<br />

de mate van waardering door de partijen (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />

De kennis van zaken van de bemiddelaars op de HCA-diensten is tweeledig. Enerzijds<br />

heeft men veel professionaliteit opgedaan door ervaring. Anderzijds wordt er steeds meer<br />

theoretische en praktische kennis verworven door diverse vormen van opleiding zowel<br />

binnen basisopleidingen als door meer specifieke cursussen en opleidingsdagen. In de<br />

Vlaamse basisopleidingen ‘Bachelor in de orthopedagogie’ of ‘Bachelor in sociaal werk’<br />

wordt er meer aandacht geschonken aan herstelgericht werken. Ook binnen de cursus<br />

‘Bemiddeling’ aan de KHLeuven – Departement Sociale School Heverlee komt dit<br />

onderwerp aan bod. Deze cursus gaat dieper in op de situering van bemiddeling vroeger<br />

en nu. Er wordt aandacht gegeven aan de begrippen conflict en hantering, de methodiek<br />

52


van bemiddeling en vaardigheden. De theorie wordt hierbij gekoppeld aan oefeningen en<br />

rollenspelen. De opleiding wordt gespreid over zeven dagen en wordt afgesloten met het<br />

schrijven van een korte paper. De deelnemers krijgen op het einde een certificaat. Zoals<br />

eerder vermeld voorzien HCA-diensten vooral zelf in de opleiding van beginnende<br />

bemiddelaars, via bemiddeLINK. Verder voorziet het Steunpunt Jeugdhulp af en toe in<br />

themadagen die toegankelijk zijn voor de verschillende Vlaamse HCA-diensten.<br />

Bemiddelaars kunnen ook deelnemen aan initiatieven van de Interactie-academie in<br />

Antwerpen die zich richt tot mensen werkzaam in de non-profit sector en bij verschillende<br />

overheden. Zij geven een basiscursus van twee dagen rond bemiddeling in het algemeen<br />

(Denissen & Theuwen, 2010). Tegenwoordig zijn er verschillende Vlaamse<br />

onderwijsinstellingen die bemiddeling opnemen in hun aanbod: vzw Ligand, centrum voor<br />

waarderend innoveren voor een duurzaam samenleven (http://www.ligand.be/), Mediv<br />

(http://www.mediv.be/) en bMediators (http://www.bmediation.eu/).<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Houding en vaardigheden van de herstelbemiddelaar.<br />

Eisen ten aanzien van de bemiddeling<br />

De visie met betrekking tot het hanteren van delicten is vooral gebaseerd op het<br />

herstelrecht, waarbij de aandacht niet alleen naar de verdachte van een delict gaat, maar<br />

ook naar het slachtoffer. De focus ligt minder op het gegeven dat maatschappelijke<br />

grenzen worden overtreden, dan wel op de gevolgen ervan voor het slachtoffer. Het in<br />

beeld brengen van het slachtoffer kan symbolisch zijn maar het slachtoffer kan ook een<br />

prominente, actieve plaats krijgen. Het herstelrecht is gericht op het actief opnemen van<br />

verantwoordelijkheid door de verdachte en een zoektocht naar herstel van de aangerichte<br />

schade ten aanzien van het slachtoffer, van de maatschappij en van de context. Bij het<br />

werken met minderjarigen en delinquentie is er bij de HCA-diensten ook een<br />

pedagogische invalshoek. De communicatie binnen de HCA-diensten is gericht op<br />

verschillende sporen: herstel van vertrouwen van de ouders in het kind, herstel van<br />

ouderlijke verantwoordelijkheid en herstel van maatschappelijke waarden en normen.<br />

Ouders zijn dus per definitie betrokken partij ook al zijn ze niet altijd lijfelijk aanwezig<br />

(Jaarverslag CAFT, 2009).<br />

Bemiddeling is een vorm van zorg op maat. Bemiddeling moet gezien worden als een<br />

participatief aanbod met respect voor eigen dynamiek en het tempo van de cliënt en<br />

vertrekkend vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid. Vertrouwend op de positieve krachten<br />

van alle betrokkenen kiezen de HCA-diensten voor een hulpverlening die gericht is op het<br />

verhogen van de competenties. De begeleiding heeft hierbij op een niet-beoordelende<br />

manier aandacht voor de individuele hulpvragen. De begeleiding van de jongeren is geen<br />

eiland en ook geen eindpunt maar poogt telkens weer de link te maken met het familiaal,<br />

sociaal en professioneel netwerk (Jaarverslag CAFT, 2009).<br />

Om de bemiddeling goed te doen verlopen, worden er een aantal werkingsprincipes<br />

vooropgesteld (Vanfraechem et al., 2010). Ten eerste dient de vrijwilligheid zo veel<br />

mogelijk gevrijwaard te worden. Elke partij is vrij om deel te nemen en kan op elk moment<br />

beslissen om de bemiddeling stop te zetten (Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag CAFT,<br />

2009). Echter uit onderzoek blijkt dat men op niveau van het parket niet echt kan spreken<br />

over vrijwilligheid maar eerder over een belaste vrijwilligheid. Immers, de jongere is zich er<br />

van bewust dat wanneer hij niet ingaat op dit vrijwillig aanbod er consequenties zullen<br />

volgen. Dit wordt ook zo geduid naar de jongere toe in de praktijk (Viaene, 2006). Ten<br />

tweede zorgt een houding van meerzijdige partijdigheid ervoor dat beide partijen<br />

gelijkwaardig worden ondersteund op weg naar herstel. Tijdens het proces van<br />

53


emiddeling dient de bemiddelaar onpartijdig te zijn en er te zijn zowel voor het slachtoffer<br />

als voor de verdachte. Een derde principe is de vertrouwelijkheid. Enerzijds dient er<br />

transparantie en toestemming te zijn over de inhoud die overgebracht wordt tijdens het<br />

bemiddelingsproces tussen de betrokken partijen. Anderzijds blijven de opgemaakte<br />

documenten en gedane mededelingen binnen dit communicatieproces, met uitzondering<br />

van datgene waarmee de partijen instemmen om het ter kennis te brengen van de<br />

gerechtelijke instanties. Tot slot kan te allen tijde een advocaat geraadpleegd worden met<br />

betrekking tot de herstelbemiddeling. Een pro-deoadvocaat is voor alle betrokken<br />

minderjarigen mogelijk (Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag CAFT, 2009).<br />

De succesfactoren binnen een herstelmaatregel zijn variabel en hangen af van het type<br />

misdrijf, de attitude van de dader en de mate van angst en leed bij het slachtoffer (Daly,<br />

2008). Van de verschillende types van misdrijven die Daly in haar onderzoek<br />

onderscheidde, bleek er in het geval van de misdrijven met minderjarigen (zowel dader als<br />

slachtoffer) de grootste kloof tussen verwachtingen en de verkregen resultaten. Uit het<br />

onderzoek van Bureau Beke bleek dat herstelbemiddeling vaker een volledige uitgevoerde<br />

overeenkomst opleverde in het geval van diefstal met of zonder geweld en bij<br />

beschadiging. Zedenfeiten lijken, kijkend naar het bemiddelingsresultaat, het minst<br />

geschikt voor herstelbemiddeling (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Werkingsprincipes van herstelbemiddeling.<br />

Eisen ten aanzien van de organisatie<br />

Vanuit de interactie met de HCA-diensten in Vlaanderen en de richtlijnen van de overheid,<br />

zullen de HCA-diensten hun kwaliteitskader verder uitbouwen om een hanteerbaar<br />

kwaliteitshandboek te bekomen. Om het kwaliteitssysteem te garanderen zijn procedures<br />

opgesteld voor o.a. het onthalen van gebruikers, het meten van de tevredenheid van<br />

gebruikers en het opmaken, evalueren en bijsturen van het bemiddelingsproces.<br />

(Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag BIC, 2009; Jaarverslag CAFT, 2009)<br />

Binnen de HCA-diensten is overleg en samenwerking belangrijk om de kwaliteit van de<br />

bemiddeling te garanderen. De HCA-diensten worden ondersteund door het Steunpunt<br />

Jeugdhulp in de verschillende afhandelingsvormen en de registratie van cijfers. Daarnaast<br />

heeft iedere HCA-dienst zijn eigen samenwerkingsverbanden en overlegorganen.<br />

Uit het jaarverslag van BAAL (2009) blijkt dat deze HCA-dienst verschillende vormen van<br />

overleg en samenwerking onderschrijft. Sinds 2004 is er een samenwerkingsprotocol<br />

herstelrechtelijke en constructieve afhandelingen minderjarigen voor Limburg dat<br />

ondertekend werd door het Steunpunt Jeugdhulp, de teamverantwoordelijken van de<br />

Sociale Diensten van de Vlaamse Gemeenschap bij de jeugdrechtbanken van Hasselt en<br />

Tongeren, de regioverantwoordelijke Bijzondere Jeugdbijstand Limburg en BAAL. De<br />

afstemming tussen de vraag en het aanbod inzake afhandeling jeugddelinquentie staat<br />

hier centraal. Daarnaast maakt BAAL deel uit van de structuur Provinciaal<br />

vereffeningsfonds Limburg en de stuurgroep Herstelbemiddeling Meerderjarigen in<br />

Tongeren in het kader van de gecoördineerde praktijkuitvoering. BAAL zetelt ook in<br />

verschillende overkoepelende overlegorganen zoals de Werkgroep Jeugdsanctierecht, het<br />

Time Out project Limburg, Hasselts Overleg Welzijn en het Contactcomité Bijzondere<br />

Jeugdzorg Limburg. In het kader van enkele leerprojecten werkt BAAL samen met CAW ’t<br />

Verschil en vzw Katarsis. Tot slot hebben de medewerkers van BAAL iedere week een<br />

teamvergadering (Jaarverslag BAAL, 2009). Uit onderzoek op BAAL blijkt dat de<br />

teamvergadering een belangrijk gebeuren is binnen het gehele proces van<br />

54


herstelbemiddeling. Er worden aanzetten gegeven en initiatieven genomen om<br />

toekomstige dossiers succesvol af te ronden. De teamvergaderingen worden bijgewoond<br />

door alle bemiddelaars en steeds voorgezeten door dezelfde persoon. Bij het begin van de<br />

vergadering krijgt iedereen een agenda. Iedere bemiddelaar kan agendapunten<br />

aanbrengen. Een vergadering wordt steeds op dezelfde manier opgebouwd. Eerst wordt<br />

het verslag van de vorige vergadering ter goedkeuring voorgelegd. Vervolgens wordt<br />

ruimte gelaten voor onderwerpen die door de bemiddelaars zelf worden aangedragen<br />

zoals vragen van verwijzers, vragen rond een concreet dossier,…Aan de hand van deze<br />

vragen nemen de bemiddelaars voortdurend het verloop van de herstelbemiddeling onder<br />

de loep om eventuele moeilijkheden aan te pakken. Een laatste vast onderdeel van een<br />

teamvergadering zijn concrete dossierbesprekingen (Denissen & Theuwen, 2010).<br />

Uit het jaarverslag van BIC (2009) blijkt dat sinds 2008 naast de arrondissementele<br />

stuurgroep minderjarigen een apart HCA-overleg is opgericht met alleen de partners<br />

betrokken op de minderjarigen zoals jeugdrechters, sociale dienst, parket in jeugdzaken,<br />

jeugdadvocaten en één of meerdere veldwerkers vanuit BIC. Voordeel van dit apart<br />

overleg is dat het systematische gepland wordt en alle partners samen zitten.<br />

Uit het jaarverslag van CAFT (2009) blijkt dat het Samenwerkingsverband HCA Turnhout<br />

een belangrijk en constructief forum is in het streven naar een eenvormig, duidelijk<br />

herstelrechtelijk en constructief beleid in het arrondissement. Zowel parket, jeugdrechters,<br />

sociale dienst, jeugdcel van de balie, politie, de gemeenschapsinstelling ‘De Kempen’ en<br />

bijzondere jeugdzorg zijn hierin actief. Er worden minimaal 3 vergadering gepland per jaar.<br />

Via de samenwerking met de gemeenschapsinstelling ‘De Kempen’ wordt gezocht hoe het<br />

herstelrecht binnen de gemeenschapsinstelling inspirerend kan zijn of toegepast kan<br />

worden.<br />

Naar best practice/profiel:<br />

- Houding en vaardigheden van de herstelbemiddelaar.<br />

2.3.7 Herstelbemiddeling en de overeenkomsten met andere interventies<br />

In België bestaan meerdere herstelrechtelijke praktijken voor minderjarige delictplegers.<br />

Het grote verschil met herstelbemiddeling is dat deze praktijken opgelegde maatregelen<br />

zijn van de jeugdrechtbank. Hierna volgt een opsomming (Jaarverslag BAAL, 2009,<br />

Jaarverslag BIC, 2009, Jaarverslag CAFT, 2009).<br />

HERGO, of het herstelgericht groepsoverleg, beoogt een begeleid overleg tussen de<br />

minderjarige verdachte en zijn achterban, het slachtoffer en zijn achterban en een<br />

gespecialiseerde politiebeambte. De uitkomst van dit overleg dient een intentieverklaring<br />

te zijn die moet leiden tot herstel van de schade voor het slachtoffer en de samenleving.<br />

Het groepsoverleg wordt begeleid door een moderator en een co-moderator.<br />

Gemeenschapsdienst is bedoeld voor jongeren vanaf 12 jaar als reactie op delicten, met<br />

uitsluiting van louter druggebruik en seksuele delicten. De jongere levert een werkprestatie<br />

in de non-profit gedurende het aantal uren dat door de jeugdrechter wordt opgelegd. Zo<br />

krijgt de jongere de kans om zelf zijn verantwoordelijkheid voor zijn daden op te nemen en<br />

op een zinvolle manier zijn delict te herstellen naar de samenleving en zijn omgeving toe.<br />

Leerproject Slachtoffer in Beeld - Minderjarigen is bedoeld voor jongeren vanaf 14 jaar die<br />

de gevolgen van hun misdrijf voor het slachtoffer minimaliseren. Het wordt opgelegd door<br />

de jeugdrechter als reactie op een bewezen strafbaar feit met uitsluiting van louter<br />

druggebruik en seksuele delicten. Het specifieke doel hiervan is de kennis en het<br />

inlevingsvermogen vergroten inzake schade en slachtofferschap en de jongere stimuleren<br />

55


om hierin verantwoordelijkheid te nemen. Het gaat om een groepsprogramma van 20 uren<br />

dat gebruik maakt van groepsdiscussies, rollenspelen, slachtoffergetuigenissen en werkt<br />

met externe deskundigen.<br />

Leerproject Seksualiteit en Relaties in Balans is bedoeld voor jongeren vanaf 12 jaar die<br />

seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben gesteld. Het wordt opgelegd door de<br />

jeugdrechter als reactie op het plegen van een bewezen strafbaar feit. Het specifieke doel<br />

is het bijbrengen van kennis en inzicht bij de jongere zelf, hem/haar bewust maken van<br />

zijn/haar grensoverschrijdend gedrag en de gevolgen hiervan, het bevorderen van<br />

zelfcontrole en vaardigheden om met risicovolle situaties om te gaan, het versterken van<br />

inlevingsvermogen ten aanzien van het slachtoffer en het bevorderen van de<br />

verantwoordelijkheidszin van de jongere ten aanzien van het slachtoffer. Het is een<br />

individueel leertraject van 20 uren. Acht uren worden thematisch in groep aangeboden,<br />

waarbij het persoonlijke verhaal van de jongere met zijn context gekoppeld aan de<br />

gepleegde feiten, het onderwerp vormt.<br />

Leerproject Drugs, (ver)antwoord? is bedoeld voor minderjarige druggebruikers vanaf 14<br />

jaar die weinig zicht hebben op de risico’s van hun gebruik en de gevolgen ervan. Het<br />

wordt opgelegd door de jeugdrechter als reactie op het druggebruik van de jongere. Het<br />

specifieke doel is het verschaffen van kennis en inzicht in het persoonlijk druggebruik, het<br />

bewustmaken van de gevolgen van het gebruik en het stimuleren van het verantwoord<br />

omgaan met drugs.<br />

Herstelgerichte en meer traditionele maatregelen zoals bijvoorbeeld een plaatsing kunnen<br />

complementair naast elkaar bestaan. Andere maatregelen kunnen ertoe bijdragen dat bij<br />

de jongere de nodige klik komt om tot herstel over te gaan zodat ze de weg bereiden voor<br />

een meer herstelgerichte aanpak. Uit onderzoek blijkt dat gerechtelijke actoren zoals<br />

rechters, parketmagistraten en consulenten van de sociale dienst, wijzen op de noodzaak<br />

om niet te kiezen voor één aanpak maar alles meer eclectisch willen benaderen. Een<br />

voordeel van herstelbemiddeling ten opzichte van andere maatregelen is dat de jongere<br />

na de uitvoering ervan dit hoofdstuk kan afsluiten en het niet jaren moet laten aanslepen.<br />

Bij herstelbemiddeling kan er ook snel gereageerd worden naar de jongere toe en kan<br />

men een duidelijk signaal geven naar de jongere, twee elementen die belangrijk zijn in het<br />

kader van recidivepreventie. Jongeren worden ook geconfronteerd met de gevolgen van<br />

zijn handelen en met het slachtoffer. Bij herstelbemiddeling is het wel belangrijk om snel te<br />

reageren, zowel voor de verdachte als voor het slachtoffer (Viaene, 2006). De laatste jaren<br />

is er echter wel een verschuiving te zien in het HCA-aanbod: gemeenschapsdienst en<br />

vorming worden na 2006 minder aangeboden, herstelbemiddeling lijkt hiervoor in de plaats<br />

te zijn gekomen (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />

Er zijn verschillen in beleid dat gevoerd wordt in verschillende arrondissementen. In<br />

bepaalde regio’s wordt het beleid gevoerd van of-of: of men kiest voor een sanctionering<br />

via de jeugdrechter en dan ziet men af van herstelbemiddeling of men kiest voor<br />

herstelbemiddeling daar waar deze zaken vroeger geseponeerd werden. In andere regio’s<br />

daarentegen wordt eerder een en-en-beleid gevoerd: hier ziet men een sanctie<br />

samengaan met herstelbemiddeling en het ene sluit het andere niet uit. De wijze van<br />

kijken binnen een arrondissement bepaalt dan in welke mate men tot een succesvolle<br />

herstelbemiddeling kan komen of niet.<br />

56


D E E L 2<br />

HOOFDSTUK 3: DE RESULTATEN VAN DE VRAGENLIJSTEN<br />

In dit hoofdstuk bespreken we uitgebreid de resultaten van de vragenlijsten. Een<br />

belangrijke kanttekening bij de bespreking van deze resultaten, is dat er per dossier<br />

meerdere partijen (slachtoffers, verdachten en hun ouders) kunnen bevraagd zijn. Dit<br />

betekent dat er binnen één dossier zowel een vragenlijst kan ingevuld zijn door de<br />

verdachte, het slachtoffer en hun respectievelijke ouders. In dit onderzoek was het niet<br />

mogelijk te achterhalen hoeveel partijen er per dossier effectief een vragenlijst hebben<br />

ingevuld. Dat maakt dat, voor een aantal vragen, er mogelijks een versterking van de<br />

gevonden resultaten kan optreden. Indien we vermoeden dat dit effect optreedt,<br />

vermelden we dit. Belangrijk, dit geldt enkel voor feitenvragen (zoals bijvoorbeeld ‘wie<br />

heeft u doorverwezen?’) waar we de antwoorden van de partijen hebben samengevoegd.<br />

Bij vragen waar we iedere partij afzonderlijk benoemen en bespreken, is er geen invloed<br />

van dit effect.<br />

3.1 Demografische variabelen<br />

De meeste van de verdachten en van de slachtoffers zijn mannen (respectievelijk 77% en<br />

60%) terwijl de ouders van de verdachten en de slachtoffers die aan ons onderzoek<br />

hebben deelgenomen over het algemeen vrouwelijk zijn (respectievelijk 71% en 78%).<br />

Qua leeftijd situeren de meeste verdachten zich tussen de 15 en de 18 jaar (71%). Acht<br />

procent van de verdachten zijn jonger dan 15 op het moment dat ze de vragenlijst hebben<br />

ingevuld en 15% van de ondervraagde verdachten is op het moment van de afname van<br />

de vragenlijsten ouder dan 18. Dit heeft te maken met de verstreken tijd tussen het delict<br />

en het opstarten van de herstelbemiddeling enerzijds en/of met de verstreken tijd tussen<br />

de herstelbemiddeling en het onderzoek anderzijds. Dat maakt dat verdachten die ten tijde<br />

van de herstelbemiddeling nog minderjarig waren, ondertussen wel meerderjarig zijn. 35%<br />

van de slachtoffers zijn 18 jaar of jonger, 47% heeft een leeftijd tussen de 19 en de 50 jaar<br />

en 19% van de slachtoffers is ouder dan 50. De meeste ondervraagde ouders hebben een<br />

leeftijd tussen de 31 en de 50 jaar (83%).<br />

Naar afkomst ziet ons databestand er als volgt uit: de meeste van alle respondenten zijn in<br />

België geboren (87%). Aan de verdachtenkant (verdachten en hun ouders) is het aandeel<br />

allochtonen iets hoger dan aan de slachtofferkant (slachtoffers en hun ouders).<br />

De meeste verdachten gaan nog naar school (92%), bijna de helft van deze groep volgt<br />

beroeps secundair onderwijs (42%). Van de slachtoffers volgen 61% nog onderwijs. Dit<br />

cijfer is deels te verklaren door het feit dat heel wat slachtoffers reeds meerderjarig zijn.<br />

Van de slachtoffers die nog school volgen, vinden we 18% in een technische richting en<br />

21% in een beroepsrichting. De meeste ouders van de verdachten hebben een beroeps-<br />

(27%) of technisch diploma (23%). 18% van de ouders van de verdachte heeft een<br />

diploma hoger onderwijs/universiteit en 8% heeft geen diploma. De ouders van de<br />

slachtoffers geven een vergelijkbaar beeld: 27% van de ouders heeft een technisch<br />

diploma, nog eens 27% een beroepsdiploma, 24% een diploma hoger<br />

onderwijs/universiteit en 8% heeft geen diploma. Gezien het feit dat de meeste verdachten<br />

en slachtoffers nog school volgen, is het niet te verwonderen dat de meeste van hen niet<br />

werken (70% van de verdachten en 71% van de slachtoffers). Bij de ouders zien we<br />

logischerwijze het omgekeerde, de meeste zijn momenteel wel aan het werk (73% van de<br />

ouders van de verdachten en 78% van de ouders van de slachtoffers).<br />

57


De meerderheid van de verdachten en de slachtoffers wonen bij hun moeder en/of vader<br />

(respectievelijk 78% en 63%). Merk wel het aanzienlijk groter percentage verdachten op<br />

dat bij zijn moeder woont (36%) dan bij de slachtoffers (7%). Aan de slachtofferkant zien<br />

we dat een aanzienlijk groter percentage bij zijn partner woont, namelijk 25% (tegenover<br />

4% bij de verdachten). Houden we hier rekening met de leeftijd van de slachtoffers (zie<br />

boven) dan is ook dit verschil logisch. Verder merken we op dat geen enkele verdachte<br />

en/of slachtoffer in een instelling verblijft. Twee verdachten geven aan in een pleeggezin te<br />

wonen.<br />

De meeste van de ouders, zowel aan de kant van de verdachte als het slachtoffer, zijn<br />

getrouwd of wonen samen (respectievelijk 58% en 65%). 80% van de ouders van de<br />

verdachten vullen de vragenlijst in voor hun zoon, langs de slachtofferkant geven 69% aan<br />

dat hun kind mannelijk is. De leeftijd van hun kinderen geven voor beide partijen wederom<br />

een vergelijkbaar beeld. De meeste kinderen zijn tussen de 16 en de 21 jaar (70% aan de<br />

verdachtekant en 67% aan de slachtofferkant), ongeveer ¼ van de kinderen heeft een<br />

leeftijd tussen 11 en 15 jaar en bij de slachtoffers is 10% jonger dan 10 jaar. Aan de<br />

verdachtekant is dit slechts 2%.<br />

Conclusie<br />

- De meeste verdachten zijn mannelijk, tussen de 15 en 18 jaar oud hebben een Belgische<br />

nationaliteit en gaan naar school. Ze wonen voornamelijk bij moeder en/of vader.<br />

- De meeste slachtoffers zijn mannelijk, meerderjarig en hebben een Belgische<br />

nationaliteit.<br />

- De meeste ouders zijn vrouwelijk, eveneens van Belgische afkomst en zijn getrouwd of<br />

wonen samen.<br />

3.2 Analyse opgestarte dossiers<br />

3.2.1 Contextuele variabelen<br />

De meeste delicten (n= 146) waren vermogensdelicten (55%). Vervolgens, op de tweede<br />

plaats zien we persoonsdelicten met 34%. 64% van de verdachten pleegde het delict<br />

overigens niet alleen. ¾ daarvan gebeurde in kleine groep (1 tot en met 5 anderen),<br />

slechts 5 delicten gebeurde met meer dan 10 anderen.<br />

De meerderheid van de partijen kende elkaar niet (68%). De partijen die elkaar wel<br />

kenden (n= 46), deden dit vooral van waar men woont (43%) of van op de school (41%).<br />

14 van de ondervraagden waren ook bevriend (30%). De helft van deze vriendschappen<br />

werd niet hersteld door herstelbemiddeling, de rest wel (4/14) of een beetje (3/14).<br />

Aan de slachtoffers en hun ouders (afgeronde en afgebroken dossiers) werd gevraagd van<br />

welke gevolgen ze last hadden na het delict (n= 64). De meest voorkomende gevolgen<br />

waren: voortdurend denken aan het delict (34%), angst (30%) en stress (25%). Slechts 9<br />

gevallen heeft hier nog steeds last van. Verder stelt 41% van de slachtoffers (n= 37) dat<br />

niemand anders last had van de gevolgen van het delict, 8 slachtoffers duidden hier<br />

zijn/haar partner aan en 6 zijn/haar ouders (cfr. leeftijd slachtoffers). Bijna drie kwart van<br />

de ouders van de slachtoffers (n= 27) duiden aan dat hun kind ook last had van de<br />

gevolgen van het delict, daarnaast, 1/3 van deze ouders duidde ook de partner aan en<br />

bijna 1/5 de andere kinderen.<br />

De meeste ouders (n= 119) reageerden boos (70%) en/of verdrietig (41%) toen ze<br />

hoorden dat hun kind betrokken was bij een delict. We zien hier procentueel weinig<br />

verschillen tussen de verdachtenkant en de slachtofferkant. Verder had ¾ van de ouders<br />

van de verdachten (n= 47) negatieve gevoelens door het delict van hun kind, ¼ niet. Het<br />

58


meest voorkomende gevoel was schaamte (69%), gevolgd door onzekerheid over de rol<br />

als ouder/opvoeder (51%) en schuld (37%). 24 ouders beweren dat deze negatieve<br />

gevoelens verminderd zijn door de herstelbemiddeling (ongeveer de helft), tegenover 4<br />

niet en 6 een beetje.<br />

Verder werden de verdachten en hun ouders (n= 82) ook gevraagd naar de reden van het<br />

delict. Bekijken we dit over beide groepen heen dan zien we dat de hoogste percentages<br />

zijn voor volgende verklaringen: “ik (mijn kind) werd uitgedaagd” (29%) en ”om stoer te<br />

doen” (22%). Kijken we apart naar beide groepen dan zien we verschillen. De verdachten<br />

halen zelf vooral aan dat ze het uit verveling deden (8/35) of dat het per ongeluk gebeurde<br />

(7/35). De ouders van de verdachten zeggen vooral dat hun kind werd uitgedaagd (19/47),<br />

dat het stoer wou doen (15/47) en/of omdat iedereen het deed (9/47).<br />

30% van de verdachten had reeds eerder een delict gepleegd 36 . Verder, in 27% van de<br />

gevallen werd de herstelbemiddeling gecombineerd met een andere maatregel 37 . Het gaat<br />

dan vooral om combinatie met leerproject en/of open plaatsing en/of huisarrest. In 56%<br />

van de gevallen was er geen dergelijke combinatie.<br />

Laatste vraag in deze categorie, heeft de verdachte nog een delict gepleegd na de<br />

herstelbemiddeling 38 . In 80% van gevallen (n= 82) was dit negatief, 15 respondenten<br />

gaven hierop een positief antwoord. We zien hier procentueel een kleine meerderheid bij<br />

de afgebroken dossiers (27%) tegenover de afgeronde dossiers (16%).<br />

Conclusie<br />

- De meeste delicten waren vermogensdelicten en werden in groep gepleegd.<br />

- De meerderheid van de partijen kenden elkaar niet.<br />

- De meeste ouders reageerden boos en/of verdrietig toen ze hoorden dat hun kind<br />

betrokken was bij een delict.<br />

- Slachtoffers en hun ouders geven aan na het delict vooral last te hebben van<br />

voortdurend denken aan het delict, angst en stress.<br />

- Drie op vier ouders van verdachten hadden negatieve gevoelens door het delict (vooral<br />

schaamte). 69% geeft aan dat deze gevoelens verminderd zijn door herstelbemiddeling.<br />

- Verdachten halen vooral aan dat ze het delict pleegden uit verveling of per ongeluk. Hun<br />

ouders denken dat hun kind werd uitgedaagd, dat het stoer wou doen en/of omdat<br />

iedereen het deed.<br />

- Voor de meeste verdachten was dit het eerste en het laatste (tot moment van bevraging)<br />

delict.<br />

3.2.2 Start herstelbemiddeling: wat vooraf gaat<br />

Op basis van de analyse van alle vragenlijsten (n= 289) vinden we dat één op twee<br />

respondenten aangeeft geïnformeerd te zijn over herstelbemiddeling via de telefoon. Ook<br />

het huisbezoek (34%) en de brief (30%) werden geregeld aangeduid als informatiemiddel.<br />

Voor het overgrote deel van de respondenten (87%) is het bovendien duidelijk dat<br />

herstelbemiddeling vrijwillig is. Zeven procent wist dit niet.<br />

Wie speelt een overtuigende rol in het al dan niet starten met herstelbemiddeling?<br />

Slachtoffer, hun ouders en de ouders van de verdachten zien zichzelf hier als belangrijkste<br />

rol (respectievelijk 41%, 56% en 62%). Bij de verdachte zien we de ouders als meest<br />

overtuigende partij (43%) en vervolgens zichzelf (37%). Negen slachtoffers (24%) duiden<br />

36 Bevraagd bij verdachten en hun ouders<br />

37 Bevraagd bij verdachten en hun ouders<br />

38 Bevraagd bij verdachten en hun ouders<br />

59


hun ouders aan. De bemiddelaar zien we ook over alle groepen heen terugkomen als een<br />

overtuigende partij, en dan vooral bij de ouders: 49% bij de ouders van de verdachte, 44%<br />

bij de ouders van de slachtoffers. 26% van de verdachten tegenover 35% van de<br />

slachtoffers duiden de bemiddelaar aan als overtuigende partij. 15% van de ouders (zowel<br />

van de verdachten als de slachtoffer) duiden hun kinderen aan. De rol van de advocaat is<br />

over het algemeen als betrokken partij nihil.<br />

Wat wordt er zoal besproken tijdens het eerste gesprek met de bemiddelaar? Volgens de<br />

verdachtenkant gaat het vooral over wat de verdachte heeft gedaan. Dit is het meest<br />

voorkomende antwoord (77%). Slachtoffers en hun ouders duiden vooral aan dat het<br />

eerste gesprek ging over op welke manier herstelbemiddeling kon plaatsvinden (72%). We<br />

zien wel dat de antwoordmogelijkheid “op welke manier herstelbemiddeling kon<br />

plaatsvinden” het tweede meest aangeduide antwoord (61%) is voor de verdachten en dat<br />

“wat de verdachte gedaan heeft” op de tweede plaats komt aan slachtofferkant (59%).<br />

Slechts de helft van de verdachten hebben het over de mogelijkheid om zijn/haar<br />

verantwoordelijkheid te nemen. Aan de slachtofferkant zien we dat slechts in 42% van de<br />

gevallen het gaat over de gevoelens (41% aan verdachtenkant) rond het delict en 41%<br />

duidde aan dat de gevolgen van het delict ter sprake kwamen (tegenover 55% bij de<br />

verdachten en hun ouders).<br />

In alle groepen vinden we dat de meeste respondenten aangeven dat het eerste gesprek<br />

bij hun thuis plaatsvindt, in totaal in 82% van alle opgestarte dossiers. In acht (op 146<br />

dossiers) gevallen gaat het eerste gesprek door op het kantoor van de bemiddelaar. De<br />

categorie ‘ander’ is hier aanzienlijk (n= 17). We zien hier 2 antwoorden meermaals<br />

terugkomen: enerzijds dat het eerste gesprek telefonisch doorging, anderzijds dat het<br />

eerste gesprek doorging op het werk van het slachtoffer. Verder kunnen we besluiten dat<br />

de meeste verdachten een steunfiguur meehebben tijdens het eerste gesprek (95%).<br />

Slachtoffers hebben minder steun tijdens dit gesprek, 43% duidt dat er niemand extra<br />

aanwezig was (cfr. meerderjarigheid slachtoffers).<br />

Doorverwijzingen gebeuren volgens de verdachten en hun ouders voornamelijk via het<br />

parket (33%) of de jeugdrechter (29%). Verder zien we slechts weinig doorverwijzingen via<br />

slachtofferhulp (n= 6) en een psychosociale dienst (n= 3). In 15% van de gevallen is de<br />

consulent van de JRB doorverwijzer.<br />

Wie heeft invloed op je beslissing om al dan niet een rechtstreeks gesprek te doen? We<br />

zien hier een aantal verschillen met de partijen die een rol spelen om al dan niet in<br />

bemiddeling te stappen. Ten eerste is hier voor alle partijen de eigen mening het<br />

belangrijkste. Ten tweede zien we dat de bemiddelaar, voor alle respondenten, op de<br />

tweede plaats komt als het gaat over instappen in directe bemiddeling. De invloed van de<br />

bemiddelaar is dus groter op de beslissing om een rechtstreeks gesprek aan te gaan dan<br />

op de beslissing om in herstelbemiddeling te stappen. De ouders komen bij de verdachte<br />

en het slachtoffer pas op de derde plaats, net als de mening van het kind voor de ouders<br />

ook op de derde plaats komt.<br />

Tot slot werd aan alle respondenten die een indirecte bemiddeling achter de rug hadden<br />

gevraagd of ze bij een nieuwe bemiddeling wel zouden kiezen voor een rechtstreeks<br />

gesprek. 43% van de respondenten zou in geval van een nieuw dossier kiezen voor<br />

directe bemiddeling.<br />

60


Conclusie<br />

- De meeste respondenten werden geïnformeerd over herstelbemiddeling via telefoon, een<br />

huisbezoek en/of een brief.<br />

- Voor bijna alle respondenten was het duidelijk dat bemiddeling vrijwillig is.<br />

- Respondenten geven aan dat zijzelf, hun ouders en de bemiddelaar een belangrijke rol<br />

spelen in de beslissing om al dan niet in bemiddeling te stappen. In de beslissing om al<br />

dan niet een rechtstreeks gesprek te doen wordt vooral zichzelf en de bemiddelaar<br />

aangeduid.<br />

- Tijdens het eerste gesprek wordt er vooral gepraat over wat de verdachte heeft gedaan<br />

en hoe de herstelbemiddeling kan plaatsvinden. Dit gesprek gaat vooral door thuis bij de<br />

respondenten.<br />

- Doorverwijzingen gebeuren voornamelijk via het parket of de jeugdrechter.<br />

- Bijna de helft van de respondenten die een indirecte bemiddeling achter de rug hebben<br />

zouden in geval van een nieuw dossier kiezen voor een rechtstreeks gesprek.<br />

- De advocaat speelt nagenoeg geen rol in bemiddeling.<br />

3.2.3 Procedure: het bemiddelingsgesprek<br />

Hier bespreken we een aantal vragen voorgelegd aan alle respondenten die in een directe<br />

bemiddeling zijn gestapt. Met betrekking tot wie als eerste het woord neemt tijdens het<br />

rechtstreeks gesprek duiden de meeste verdachten zichzelf aan (6/14). De tegenpartij<br />

nam slechts in 2 van de gevallen het eerste woord. Slachtoffers geven in 3 van de 13<br />

dossiers aan dat zij het eerste woord namen tegenover 5 van de 13 dossiers waar de<br />

tegenpartij het eerste woord nam. De ouders geven aan dat hun kind het eerste woord<br />

mocht nemen: 5/17 ouders van verdachten en 3/9 ouders van slachtoffers. Geen enkele<br />

ouder aan slachtofferzijde geeft aan dat de verdachte het eerste woord nam, twee ouders<br />

in dezelfde categorie duiden wel de ouders van de tegenpartij aan. Langs verdachtenzijde<br />

zien we dat vier (op 17) ouders aangeven dat de tegenpartij het eerste woord neemt.<br />

Aan de partijen uit de directe bemiddeling werd vervolgens gevraagd wie rekening hield<br />

met zijn/haar verhalen en opvattingen. 11 van de 27 verdachten geeft aan dat de<br />

bemiddelaar hiermee rekening hield, tegenover slechts vijf van de 17 slachtoffers. Ook,<br />

iets meer dan de helft van de verdachten duiden aan dat de tegenpartij rekening met hen<br />

hield, bij de slachtoffers is dat iets minder dan de helft. Dit beeld trekt zich door naar de<br />

ouders. Procentueel geven ongeveer dubbel zoveel ouders van verdachten aan zich<br />

begrepen te voelen door de bemiddelaar dan de ouders van de slachtoffers. Ongeveer 1<br />

op 3 ouders van verdachten geven aan dat de tegenpartij rekening met hen hield,<br />

tegenover slechts 1 ouder (op 17) van een slachtoffer. Meer ouders van slachtoffers (6/16)<br />

dan van verdachten (7/38) geven aan dat hun kind rekening met hen hield. Verder, slechts<br />

een aantal ouders hebben het gevoel dat er rekening met hen wordt gehouden door de<br />

ouders van de tegenpartij (5 langs verdachtenkant, 1 langs slachtofferkant).<br />

Wat gebeurde er tijdens het rechtstreeks gesprek volgens de verschillende partijen?<br />

Bekeken vanuit het verdachteperspectief (verdachte en ouders) zien we dat volgende<br />

activiteiten procentueel het meeste positief beoordeeld worden (eerder of helemaal mee<br />

eens): “er werden excuses aangeboden” (79%), “ik heb mijn spijt betuigd” (76%), “we<br />

hebben samen een oplossing kunnen zoeken” (76%), ”we hebben duidelijke afspraken<br />

gemaakt” (76%) en “ik heb met het slachtoffer gepraat over wat er gebeurd was”(72%).<br />

Leggen we daarlangs het slachtofferperspectief dan zien we de volgende activiteiten: “de<br />

verdachte heeft zijn excuses aangeboden” (70%), ”de verdachte heeft duidelijk gemaakt<br />

dat hij zijn leven wilde beteren” (65%), “Ik heb met de verdachte gepraat over wat er<br />

gebeurd was” (70%), “we hebben samen een oplossing kunnen vinden” (65%). Verder<br />

61


vindt 3/4 van de verdachten dat het slachtoffer begrip heeft getoond tegenover slechts<br />

30% van de slachtoffers die aangeven begrip te hebben getoond. Beide partijen vonden<br />

het goed te horen wat de andere te vertellen had (75% langs verdachtenkant, 70% langs<br />

slachtofferkant). 69% van de verdachten en hun ouders vonden het confronterend wat het<br />

slachtoffer had te vertellen tegenover slechts 35% langs slachtofferkant. Opmerkelijk,<br />

slechts ¼ van de slachtoffers vonden de verdachte geloofwaardig. Tot slot, de overgrote<br />

meerderheid van alle partijen heeft alles kunnen zeggen wat hij/zij wilde (76% langs<br />

verdachtenkant, 65% slachtofferkant).<br />

Driekwart van de respondenten die een directe bemiddeling hebben gehad, zouden<br />

opnieuw kiezen voor een rechtstreeks gesprek. We zien weinig tot geen procentuele<br />

verschillen tussen de verschillende partijen.<br />

Conclusie<br />

- Meer verdachten dan slachtoffers nemen het eerste woord tijdens een rechtstreeks<br />

gesprek.<br />

- Meer verdachten (en hun ouders) dan slachtoffer (en hun ouders) vinden dat de<br />

bemiddelaar en de tegenpartij rekening hield met zijn/haar verhalen en opvattingen.<br />

- De activiteit die het meeste wordt aangeduid tijdens het rechtstreekse gesprek is het<br />

aanbieden van excuses.<br />

- Drie op vier verdachten vinden dat het slachtoffer begrip heeft getoond tegenover slechts<br />

drie op tien van de slachtoffers die aangeven begrip te hebben getoond.<br />

- De meeste respondenten van beide partijen vonden het goed te horen wat de ander te<br />

vertellen had.<br />

- Meer verdachten dan slachtoffer vonden het confronterend wat de ander te vertellen had.<br />

- Eén op vier slachtoffers vonden de tegenpartij geloofwaardig.<br />

- De meerderheid van alle partijen kreeg tijdens het rechtstreekse gesprek alles te zeggen<br />

wat men wou zeggen.<br />

- Drie kwart van de respondenten die een directe bemiddeling hebben doorlopen, zouden<br />

opnieuw kiezen voor een rechtstreeks gesprek.<br />

3.2.4 Rol/houding van de bemiddelaar<br />

13% van de respondenten (n= 135) zegt dat de bemiddelaar niet duidelijk heeft uitgelegd<br />

wat je kon verwachten van een rechtstreeks gesprek, eenzelfde percentage zegt dat ze dit<br />

niet meer weten. Bijna drie op vier respondenten zegt dat de bemiddelaar dit wel heeft<br />

gedaan.<br />

Neutraliteit is een belangrijk aspect in de houding van de bemiddelaar tijdens<br />

herstelbemiddeling. 78% van de respondenten ervaart de bemiddelaar ook als dusdanig<br />

(eerder of helemaal mee eens), 16% van de respondenten vond de bemiddelaar (eerder of<br />

helemaal) niet neutraal. Bekijken we het principe van vertrouwelijkheid dan zien we dat<br />

70% vond dat de bemiddelaar enkel informatie doorgaf indien daar toestemming voor<br />

werd gegeven, 19% was het hier (eerder of helemaal) niet mee eens. Tot slot, het principe<br />

van vrijwilligheid werd volgens 78% van de respondenten door de bemiddelaar<br />

aangehaald, 15% vond dat de bemiddelaar dit niet deed. Verder vond 81% dat de<br />

bemiddelaar informatie gaf over wat hij deed, 13% vond dat de bemiddelaar dit niet deed.<br />

76% vond dat de bemiddelaar zich kon verplaatsen in de situatie, 18% was het hiermee<br />

(eerder of helemaal) niet eens.<br />

62


Tot slot werden de respondenten bevraagd naar wat de bemiddelaar deed. We maken hier<br />

een onderscheid tussen de respondenten uit de directe en de indirecte bemiddeling. Voor<br />

de directe bemiddelingen concluderen we het volgende:<br />

67% van de respondenten vond dat de bemiddelaar de bedoeling van het gesprek<br />

duidelijk maakte.<br />

67% van de respondenten vond dat de bemiddelaar het verdere verloop van de<br />

herstelbemiddeling met hen besprak.<br />

61% vond dat de bemiddelaar zorgde voor een veilige sfeer.<br />

59% beoordeelde de uitspraak dat de bemiddelaar ervoor zorgde dat men bleef praten<br />

positief.<br />

59% van de respondenten was akkoord met de uitspraak dat de bemiddelaar vroeg om<br />

naar mekaar te luisteren.<br />

57% van de respondenten gaf aan dat de bemiddelaar respect vroeg te hebben voor<br />

alle partijen.<br />

57% was het ermee eens dat de bemiddelaar hem/haar (en de ouders) ondersteunde,<br />

31% vond dat de bemiddelaar de tegenpartij ondersteunde.<br />

41% was akkoord met de uitspraak dat de bemiddelaar vragen stelde zonder in een<br />

bepaalde richting te sturen, 37% vond dat de bemiddelaar sturende vragen stelde.<br />

Voor de indirecte bemiddelingen vinden we de volgende resultaten:<br />

82% geeft aan dat de bemiddelaar het verdere verloop van de herstelbemiddeling met<br />

hen besprak.<br />

81% scoorde de uitspraak dat de bemiddelaar de bedoeling van het gesprek duidelijk<br />

maakte positief.<br />

3 op 4 was akkoord dat de bemiddelaar ondersteuning bood.<br />

3 op 4 vond dat de bemiddelaar zorgde voor een veilige sfeer.<br />

68% geeft aan dat de bemiddelaar vroeg respect te hebben voor alle partijen.<br />

Bijna de helft van deze respondenten was het ermee eens dat de bemiddelaar<br />

sturende vragen stelde.<br />

Met betrekking tot het type vragen: 48% was het ermee eens dat de bemiddelaar<br />

sturende vragen stelde, 52% vond dat de bemiddelaar niet sturende vragen stelde.<br />

Conclusie<br />

- 13% van de respondenten (n= 135) zegt dat de bemiddelaar niet duidelijk heeft uitgelegd<br />

wat je kon verwachten van een rechtstreeks gesprek en eenzelfde percentage zegt dit niet<br />

meer te weten.<br />

- Wat betreft de principes van herstelbemiddeling kunnen we concluderen dat 16% van de<br />

respondenten de bemiddelaar niet neutraal vond, 19% vond dat hij het principe van<br />

vertrouwelijkheid niet naleefde en 15% beweerde dat de bemiddelaar het principe van<br />

vrijwilligheid niet aanhaalde.<br />

- De meeste respondenten vonden dat de bemiddelaar info gaf over wat hij deed en zich<br />

kon verplaatsen in de situatie.<br />

3.2.5 Verhouding kind/ouder<br />

38% van de slachtoffers geven aan de hun ouders aanwezig waren bij de herstelbemiddeling.<br />

Als we hieraan de leeftijd van de slachtoffers koppelen (35% is 18 jaar of<br />

jonger) kunnen we concluderen dat indien het slachtoffer minderjarig is, de ouders ook<br />

meestal aanwezig zijn tijdens de herstelbemiddeling. Bekijken we hoe de slachtoffer (n=<br />

14) de aanwezigheid van hun ouders ervaren, dan zien we het volgende: één slachtoffer<br />

63


ervaarde zijn ouder(s) als last, één voelde zich gedomineerd, één onder druk gezet en één<br />

iemand was het ermee eens dat de ouder(s)/opvoeder(s) zeiden hoe men zich moest<br />

gedragen. Acht slachtoffers ervaarden hun ouders als steun tijdens de herstelbemiddeling.<br />

Tot slot, de helft van de slachtoffers gaf aan weinig zelf te mogen beslissen van de<br />

ouder(s)/opvoeder(s). Ook bij de verdachten (n= 35) zien we dat iets minder dan de helft<br />

zegt weinig zelf te mogen beslissen, vijf verdachten voelde zich gedomineerd en zes van<br />

hen voelde zich veroordeeld. Drie verdachten ervaarden hun ouders als last tegenover 24<br />

als steun. Zes van hen voelden druk om spijt te tonen en 13 verdachten gaven aan de<br />

hun ouder(s)/opvoeder(s) zeiden hoe men zich moest gedragen. Zeven onder hen voelden<br />

zich nog meer beschaamd door de aanwezigheid van hun ouder(s)/opvoeder(s).<br />

Conclusie, bij beide partijen zien we vooral dat ouders eerder een steun dan een last zijn<br />

voor hun kind tijdens de herstelbemiddeling. Verder voelen weinig kinderen zich<br />

gedomineerd door hun ouders maar zegt toch ongeveer de helft van de jongeren dat ze<br />

zelf weinig mochten beslissen.<br />

Ook aan de ouders werd gevraagd hoe ze zich ten opzichte van hun kind hebben<br />

opgesteld tijdens de herstelbemiddeling. De meeste ouders van de verdachten (n= 46)<br />

wilden een steun zijn voor hun kind (81%). Hetzelfde percentage vinden we terug bij de<br />

ouders van de slachtoffers (n= 46). Het lastig maken, veroordelen, domineren, onder druk<br />

zetten en beschaamd doen voelen was voor de meeste ouders geen doelstelling, en dit<br />

zowel aan verdachtenzijde als aan slachtofferzijde. Met betrekking tot de uitspraken “ik liet<br />

mijn kind zelf beslissen” en “ik vertelde mijn kind hoe het zich moest gedragen” zien we<br />

het volgende: met de eerste uitspraak is 50% van de ouders het eens, met de tweede<br />

60%. Dat wijst op een sturende houding die heel wat ouders tijdens de herstelbemiddeling<br />

hebben en die door hun kind ook als dusdanig wordt ervaren (zie supra). Bij de ouders van<br />

de slachtoffers zien we de volgende resultaten met betrekking tot deze uitspraken: 74% is<br />

het eens met de eerste uitspraak, 23% met de tweede. Zij geven met andere woorden<br />

meer vrijheid aan hun kind, wat wederom overeenkomst met de perceptie van hun kind<br />

(zie supra). Opmerkelijk, 14% was geen steun voor zijn kind dat slachtoffer was. Dit is<br />

mogelijks te verklaren door het feit dat er ook dossiers zijn waar de lijn tussen slachtoffer<br />

en verdachte niet duidelijk is. Er is tussen de partijen een hele voorgeschiedenis waar<br />

meermaals van rol werd gewisseld.<br />

Conclusie<br />

- Bij zowel verdachte als slachtoffer zien we dat de ouders eerder een steun dan een last<br />

zijn voor hun kind tijdens de herstelbemiddeling. Verder voelen weinig kinderen zich<br />

gedomineerd door hun ouders maar zegt toch ongeveer de helft van de jongeren dat ze<br />

zelf weinig mochten beslissen.<br />

- De meeste ouders van de verdachten en de slachtoffer wilden een steun zijn voor hun<br />

kind. De ouders van de verdachten geven minder vrijheid aan hun kind en willen meer<br />

sturen dan de ouders van de slachtoffers.<br />

3.2.6 Uitkomsten van herstelbemiddeling: de afspraken<br />

Een volgend onderdeel van de vragenlijst behandelde de gemaakte afspraken tijdens de<br />

herstelbemiddeling. Er werd hier opnieuw een onderscheid gemaakt tussen de directe en<br />

de indirecte bemiddelingen, beide types van bemiddelingen kunnen immers andere<br />

uitkomsten opleveren.<br />

In iets minder dan de helft van de gevallen wordt een schadevergoeding afgesproken bij<br />

de directe bemiddelingen(n= 49), bij de indirecte bemiddelingen is dat 61%(n= 83). Verder<br />

zien we in het geval van de directe bemiddelingen dat de afspraak “positief omgaan met<br />

het slachtoffer” ruim dubbel zoveel keer voorkomen dan bij de indirecte bemiddelingen.<br />

64


Tenslotte, de resultaten specifiek voor de indirecte bemiddelingen komen eerder weinig<br />

voor: in acht dossiers werden er excuses aangeboden via een brief/excuuskaart en in<br />

slechts zeven dossiers werd informatie doorgegeven via de bemiddelaar.<br />

Gaan we dieper in op de schadevergoeding dan zien we de volgende resultaten: in drie<br />

vierde van de gevallen hield de schadevergoeding geld in. In negen van de dossiers<br />

(n= 75) werden er beschadigingen hersteld. 15 van de 40 (38%) verdachten betaalden de<br />

schadevergoeding met hun zakgeld of spaargeld, negen door betaald werk. In zes<br />

gevallen hebben de ouders het betaald zonder dat de verdachte dit heeft terugbetaald,<br />

negen verdachten hebben de ouders terugbetaald. Zes van de betalingen verliep via de<br />

verzekering en geen enkele van de ondervraagde dossiers werd afgehandeld via het<br />

vereffeningsfonds.<br />

Zowel verdachte (24 van de 31) als slachtoffer (29 van de 32) duiden aan dat ze zelf<br />

tevreden zijn met de afspraken, met een lichte meerderheid voor de slachtoffers. 55% van<br />

de verdachten duiden aan dat de bemiddelaar tevreden is met de afspraken, tegenover<br />

63% van de slachtoffers die dit beweren. Voor beide partijen geldt het volgende: in de helft<br />

van de gevallen was de tegenpartij volgens hen tevreden met de gemaakte afspraken.<br />

Drie vierde van de verdachten duiden aan dat hun ouder(s) tevreden waren, tegenover<br />

geen enkel slachtoffer. Die duiden wel in een vierde van de gevallen aan dat de ouder(s)<br />

van de tegenpartij tevreden waren. Geen enkele respondent beweert dat niemand<br />

tevreden is met de afspraken. Veel ouders zeggen zelf tevreden te zijn met de afspraken<br />

die zijn gemaakt, al zien we hier iets meer tevreden ouders langs de kant van de<br />

verdachten (40 van de 44) dan langs de kant van de slachtoffers (18 van de 25). Ook<br />

duiden 60% van de ouders van de slachtoffers aan dat de bemiddelaar tevreden was,<br />

tegenover 45% van de ouders van de verdachten. Verder duiden de ouders van de<br />

verdachten procentueel meer aan dat de ouders van het slachtoffer tevreden waren<br />

(64%), dan dat de ouders van de slachtoffers dit zeggen over de ouders van de verdachte<br />

(40%). Eigenlijk kunnen we over het algemeen zeggen dat de ouders van de verdachten<br />

positiever zijn over de tevredenheid van de verschillende partijen, uitgezonderd als het<br />

gaat over de bemiddelaar en de partner. Daar duiden meer ouders van slachtoffers aan<br />

dan deze tevreden waren.<br />

Wie keek er op toe dat de afspraken werden nageleefd? De meeste verdachten (n= 31)<br />

duiden hier de bemiddelaar (52%) en hun ouders (52%) aan. Vervolgens kwam de<br />

verdachte zelf (42%) en dan het slachtoffer (32%). Het slachtoffer (n= 32) duidt vooral aan<br />

hij hier zelf op toekeek (63%), vervolgens de bemiddelaar (53%), dan zijn ouders (16%) en<br />

de verdachte (13%). Er zijn dus verschillen tussen hoe verdachte en slachtoffer hier naar<br />

kijken. Ook de ouders van verdachte (n= 44) en slachtoffer (n= 25) laten verschillen zien:<br />

70% van de ouders van de verdachten keken toe op het naleven van de afspraken,<br />

tegenover slechts 32% van de ouders van de slachtoffers. De ouders van de slachtoffers<br />

duiden bovendien veel meer (72%) aan dat de bemiddelaar deze taak op zich nam<br />

(ouders verdachte= 23%). 29 ouders van verdachten zegt dat het slachtoffer hierop<br />

toekeek, tegenover slechts vijf ouders van slachtoffers. De ouders langs beide kanten<br />

geven een eerder lage verantwoordelijkheid aan hun kinderen (13 ouders van de<br />

verdachten, vijf ouders van de slachtoffers).<br />

65


Conclusie<br />

- Bij zowel de directe als de indirecte bemiddelingen is de meeste aangeduide afspraak<br />

een schadevergoeding betalen. Deze schadevergoeding hield voornamelijk geld in.<br />

- De schadevergoeding werd voornamelijk betaald door de verdachte en/of ouders en in<br />

mindere mate door een tussenkomst van de verzekering of het vereffeningsfonds.<br />

- Positief omgaan met het slachtoffer is een afspraak die dubbel zoveel wordt gemaakt in<br />

de directe bemiddelingen tegenover de indirecte bemiddelingen.<br />

- Een grote meerderheid van de verdachten en de slachtoffers duiden aan dat ze zelf<br />

tevreden zijn met de afspraken. Deze uitspraak geldt ook voor hun ouders. Geen enkele<br />

respondent beweert dat niemand tevreden is met de afspraken.<br />

- De vraag naar opvolging van de afspraken wordt door de verschillende partijen anders<br />

ingevuld. Verdachten duiden vooral de bemiddelaar en hun ouders aan, terwijl slachtoffers<br />

de grootste verantwoordelijkheid hiervoor leggen bij zichzelf en de bemiddelaar. De<br />

ouders van de verdachten zeggen dat zijzelf vooral toekeken op het nakomen van de<br />

afspraken, de ouders van de slachtoffers duiden vooral de bemiddelaar aan.<br />

3.2.7 Einde herstelbemiddeling<br />

Slechts 46% van alle respondenten zegt op de hoogte te zijn gebracht van de beslissing<br />

van het parket. 34% zegt hiervan niet op de hoogte te zijn gebracht en 18% weet dit niet<br />

meer. Met betrekking tot welke beslissing dan werd genomen (n= 67) is de verdeling<br />

tussen seponering en doorsturen naar de jeugdrechtbank gelijk, elk 45%.<br />

Conclusie<br />

- Iets minder dan de helft van de respondenten is op de hoogte gebracht van de beslissing<br />

van het parket.<br />

- De verdeling seponering en doorsturen naar de jeugdrechtbank is gelijk.<br />

3.2.8 Na herstelbemiddeling<br />

Wat is je van herstelbemiddeling bijgebleven? Deze vraag werd voorgelegd aan alle<br />

opgestarte dossiers, inclusief de afgebroken (n= 146). Ongeveer drie kwart langs<br />

verdachtenzijde (verdachten en hun ouders, n= 82) heeft onthouden dat herhaling moet<br />

vermeden worden en dat er andere oplossingen zijn dan geweld. Verder blijft voor meer<br />

dan 60% van deze partijen bij dat iemand slachtoffer kan zijn van eigen daden, dat<br />

vergeving kan leiden tot herstel, dat beschadigde relaties hersteld kunnen worden, dat de<br />

familie de gevolgen meedraagt van de daden van de verdachte en dat het nodig is dat de<br />

verdachte zich anders gedraagt. Eén op vijf geeft aan dat er hen niets is bijgebleven.<br />

Langs de kant van het slachtoffer (slachtoffer en hun ouders, n= 64) zien we minder<br />

uitgesproken resultaten. Met betrekking tot de meeste uitspraken (“beschadigde relaties<br />

kunnen hersteld worden” en “de verdachte heeft voor mij een inspanning gedaan”) vinden<br />

we ongeveer evenveel respondenten die akkoord dan wel niet akkoord zijn. Enkel met de<br />

uitspraak “vergeving kan leiden tot herstel” zijn beduidend meer mensen het eens (55%)<br />

dan oneens (37%). 29% geeft aan dat hen niets is bijgebleven.<br />

Wat zijn de gevolgen van herstelbemiddeling? Deze vraag werd opnieuw voorgelegd aan<br />

alle opgestarte dossiers, inclusief de afgebroken (n= 146). Meer dan 60% van de<br />

verdachten (n= 35) geven aan dat ze na de herstelbemiddeling minder kans hebben om<br />

opnieuw een delict te plegen. Ongeveer een zelfde percentage ontkent herstelbemiddeling<br />

te beschouwen als een straf. Het meest aangeduide gevolg bij de ouders van de<br />

verdachten (n= 47) is dat men terug vertrouwen heeft in zijn/haar kind (68%). Andere<br />

frequent aangeduide gevolgen zijn dat het kind de materiële schade heeft kunnen<br />

66


herstellen (62%), dat het kind minder kans heeft om opnieuw een delict te plegen (62%)<br />

en dat men heeft kunnen afsluiten wat er gebeurd was (62%). Eén op vijf ouders koppelen<br />

strafvermindering aan herstelbemiddeling. Bijna drie vierde van de slachtoffers (n= 37)<br />

geven aan dat men als gevolg van herstelbemiddeling opnieuw kan functioneren. 60% of<br />

meer van de slachtoffers hebben door herstelbemiddeling kunnen afsluiten wat er gebeurd<br />

was, voelen zich terug veilig, voelen zich geen slachtoffer meer en kregen erkenning voor<br />

wat hen was aangedaan. De meeste ouders van de slachtoffers (n= 27) zien het opnieuw<br />

functioneren van het kind als een gevolg van bemiddeling (18 van de 27). Eenzelfde<br />

percentage geeft aan door bemiddeling het geheel te kunnen afsluiten. Ook zijn iets meer<br />

dan de helft van de ouders het eens met de uitspraken dat het kind zich terug veilig voelt<br />

en dat het kind zich geen slachtoffer meer voelt. In vergelijking met de verdachtenkant,<br />

zien we dat hier slechts 33% het eens is met de uitspraak dat de verdachte minder kans<br />

heeft op recidive.<br />

Bijna de helft van alle respondenten (n= 146) hebben na de bemiddeling nog contact<br />

gehad met de bemiddelaar. We zien hier nagenoeg geen procentuele verschillen tussen<br />

enerzijds de verdachtenkant en slachtofferkant en anderzijds tussen de afgebroken en de<br />

afgeronde dossiers. In de meeste gevallen (n= 67) ging dit contact over hoe de<br />

bemiddeling is verlopen (64%), in bijna de helft van de gevallen over het resultaat van de<br />

herstelbemiddeling en in 37% van de gevallen over de gemaakte afspraken.<br />

Globaal gezien, over alle respondenten heen (n= 146), had 79% het gevoel dat men na de<br />

herstelbemiddeling het hele gebeuren kon afronden. We zien met betrekking tot deze<br />

vraag, procentueel nagenoeg geen verschil tussen het verdachte- en<br />

slachtofferperspectief. Wel zien we dat er procentueel meer dan het dubbele van de<br />

respondenten uit de afgeronde dossiers het gevoel hebben dat ze het hele gebeuren<br />

konden afsluiten (87% tegenover slechts 41% bij de afgebroken dossiers). Wat geven de<br />

partijen aan dan nog nodig te hebben om dit wel te kunnen? Een gesprek met de<br />

bemiddelaar of de tegenpartij behoort eerder niet tot de mogelijkheden. Enkel de helft van<br />

de ouders van slachtoffers (n= 6) geven aan hier nood aan te hebben. Vijf op zes in deze<br />

groep heeft nood aan de beslissing in het dossier te kennen. Slachtoffers zelf (n= 9)<br />

hebben hier ook vooral nood aan (5/9). Voor de verdachten (n= 5) zien we dat het ook<br />

vooral gaat over dit (5/5) maar ook vergeving van de eigen ouder(s) (4/5), vergeving van<br />

het slachtoffer (3/5) en rust (3/5). Ook veel ouders van verdachten (n= 11) hebben de<br />

beslissing in het dossier nodig om het geheel te kunnen afronden (9/11).<br />

67


Conclusie<br />

- Verdachten en hun ouders hebben vooral onthouden dat herhaling moet vermeden<br />

worden en dat er andere oplossingen zijn dan geweld. 20% van hen zegt dat hen niets is<br />

bijgebleven tegenover 29% langs slachtofferkant.<br />

- 63% van de verdachten geven aan na herstelbemiddeling minder kans te hebben om<br />

opnieuw een delict te plegen. Hun ouders zijn het meest akkoord met de uitspraak dat ze<br />

door herstelbemiddeling opnieuw vertrouwen hebben in hun kind. Slachtoffers zijn het<br />

vooral eens met de uitspraak dat ze terug kunnen functioneren na bemiddeling. Bij de<br />

ouders zien we hetzelfde gevolg op de eerste plaats staan.<br />

- Bijna de helft van alle respondenten hebben na de bemiddeling nog contact gehad met<br />

de bemiddelaar, meestal over hoe de bemiddeling is verlopen.<br />

- 79% van de respondenten had het gevoel dat men na de herstelbemiddeling het hele<br />

gebeuren kon afronden. Hier zien we grote procentuele verschillen tussen de<br />

respondenten uit de afgeronde dossiers en de respondenten uit de afgebroken dossiers<br />

(87% tegenover 41%).<br />

- De meeste respondenten die het geheel nog niet kunnen afsluiten hebben nood aan het<br />

kennen van de beslissing in het dossier. Een gesprek met de bemiddelaar is iets wat<br />

vooral aangeduid wordt door de kant van het slachtoffer.<br />

3.3 Analyse afgebroken dossiers<br />

Tien van de 27 afgebroken dossiers werden reeds stopgezet na het eerste gesprek.<br />

Negen van deze respondenten wou eigenlijk dat de herstelbemiddeling toch werd<br />

verdergezet. Dit is een opvallend resultaat. Nog eens 4 van de 17 dossiers werden<br />

afgebroken voor er afspraken werden gemaakt. Tot slot, van de overblijvende 13 dossiers<br />

kwamen 6 verdachten de afspraak niet na.<br />

Conclusie<br />

De meeste dossiers worden afgebroken voor het proces opstart of door het niet naleven<br />

van de afspraken. De meeste respondenten wilden eigenlijk dat de bemiddeling toch werd<br />

verdergezet. Stopzetten tijdens het proces komt in mindere mate voor.<br />

3.4 Analyse niet-opgestarte dossiers<br />

3.4.1 Contextuele variabelen<br />

Meer dan de helft van de delicten (n= 143) in deze groep zijn persoonsdelicten (52%),<br />

36% zijn vermogensdelicten. Verder zien we dat bijna de helft van de niet-opgestarte<br />

dossiers het delict pleegden in groep. We zien dat dit meestal gebeurt in kleine groep<br />

(93% met één tot en met 5 anderen).<br />

40% van de partijen kenden elkaar in deze groep (bij de opgestarte was dit 32%). Ook hier<br />

zien we dat dit vooral is van op school (60%) en van waar men woont (39%). Van de 57<br />

respondenten die elkaar kenden, waren er 15 ook met elkaar bevriend. Vier van deze<br />

vriendschappen werden ondertussen hersteld, zes een beetje.<br />

Kijken we naar de redenen waarom het delict werd gepleegd 39 (gevraagd aan de<br />

verdachten en hun ouders) dan zien we dat boosheid (33%), uitgedaagd worden (29%),<br />

stoer doen (19%) en per ongeluk (16%) het meeste werd aangehaald. Splitsen we de<br />

verdachten en hun ouders hier op dan zien we dat de verdachten verklaren het vooral uit<br />

39 Gevraagd aan de verdachten en hun ouders<br />

68


oosheid te hebben gedaan (39%) terwijl de ouders vooral denken dat het delict is<br />

gebeurd omdat hun kind werd uitgedaagd (33%).<br />

De meeste ouders reageerden boos (78%) en/of verdrietig (45%). Bekijken we de<br />

verschillende partijen die deze vraag hebben gekregen (verdachte, ouders verdachte,<br />

ouders slachtoffer) dan zien we weinig procentuele verschillen.<br />

Slachtoffers en hun ouders hadden na het delict vooral last van stress (37%), angst (27%)<br />

en voortdurend denken aan het delict (22%). 63% van de ondervraagden heeft hier<br />

ondertussen geen last meer van, 20% ondervindt nog een beetje last en 7% heeft nog last<br />

van deze gevolgen. Aan de ouders van de verdachten werd gevraagd of men negatieve<br />

gevoelens had door het delict van zijn/haar kind. 82% bevestigt dit. Het meest<br />

voorkomende gevoel was schaamte (68%), gevolgd door onzekerheid over de rol als<br />

ouder (46%). 21 van de 37 ouders (57%) geven aan nog steeds (een beetje) last te<br />

hebben van deze gevoelens .<br />

Met betrekking tot de vraag of de verdachte al een delict had gepleegd 40 : in 20% van de<br />

gevallen is dit zo. Verder, in 32 van de 83 (39%) gevallen duiden de respondenten aan dat<br />

de verdachte ook een andere maatregel/sanctie heeft gekregen. Het gaat dan vooral om<br />

huisarrest (23/47).<br />

Laatste vraag, heeft de verdachte nog een delict gepleegd na de herstelbemiddeling. Voor<br />

89% van de verdachten was dit negatief, 7% gaf hierop een positief antwoord.<br />

Conclusie<br />

- Hier zijn de meeste delicten van het type slagen en verwondingen.<br />

- Vier op tien respondenten kenden elkaar.<br />

- Van die partijen die met elkaar bevriend waren, is in een aantal gevallen deze<br />

vriendschap (een beetje) hersteld.<br />

- Ouders van verdachten geven aan dat hun kind het delict pleegde omdat het werd<br />

uitgedaagd. De verdachten zelf geven vooral boosheid aan als reden van het delict.<br />

- De meeste ouders reageerden boos en verdrietig toen ze hoorden dat hun kind bij een<br />

delict betrokken was.<br />

- Slachtoffer en hun ouders hadden na het delict vooral last van stress (37%), angst (27%)<br />

en voortdurend denken aan het delict (22%).<br />

- Bij de ouders van de verdachten zien we als gevolgen het gevoel van schaamte( 68%)<br />

en de onzekerheid over zijn/haar rol (46%) opduiken.<br />

- 20% van de verdachten hadden reeds een delict gepleegd.<br />

- 89% van de verdachten heeft geen delict meer gepleegd.<br />

3.4.2 (Start) herstelbemiddeling<br />

Wie speelt een rol in het feit dat een dossier niet wordt opgestart? Deze vraag werd aan<br />

alle partijen gesteld. Bij de slachtoffer zien we dat vooral zijzelf (32/52) en de ouders<br />

(12/52) hierin de grootste rol spelen terwijl de verdachten vooral de tegenpartij aangeven<br />

(19/42) en vervolgens hun ouders (9/42) en zijzelf (8/42). Bij de ouders zien we een<br />

gelijkaardig beeld.<br />

Staan we even stil bij de redenen waarom de herstelbemiddeling niet werd opgestart.<br />

Bekeken langs de verdachtekant zien we dat de meeste het (eerder) niet eens zijn met de<br />

uitspraken dat een confrontatie te pijnlijk (66%) of te eng (71%) zou zijn of omwille van<br />

schaamte (66%). Ongeveer drie vierde (of meer) van de respondenten aan de<br />

40 Gevraagd aan verdachten en hun ouders, van toepassing op de volledige alinea<br />

69


verdachtekant beoordeelt volgende uitspraken ontkennend: herstelbemiddeling kwam er<br />

niet omdat we slachtoffer waren, omdat we niets gedaan hebben, omdat het niet zou<br />

opleveren, omdat het slachtoffer niet bereikbaar was, omdat herstelbemiddeling een straf<br />

was voor ons. Op basis van deze resultaten kunnen we eigenlijk weinig zeggen over de<br />

redenen die voor deze partijen een rol spelen om niet in herstelbemiddeling stappen. We<br />

kunnen wel zeggen dat de redenen die wij hebben bevraagd, er eerder niet toe doen voor<br />

hen. Dezelfde conclusie kunnen we trekken voor de slachtofferkant.<br />

36% van de ondervraagde respondenten zou gewild hebben dat de herstelbemiddeling<br />

toch had plaatsgevonden. Verdachten en hun ouders zijn het over het waarom vooral eens<br />

met volgende redenen: om excuses aan te bieden, om iets te leren, om samen een<br />

oplossing te kunnen vinden (telkens 31 van de 47 respondenten), om spijt te betuigen.<br />

Slachtoffers (en hun ouders) hebben een vergelijkbare top 3, al zijn de procentuele<br />

effecten minder sterk: om excuses te kunnen krijgen, om af te kunnen sluiten wat er<br />

gebeurd is, om samen een oplossing te kunnen vinden. De meerderheid van de<br />

slachtoffers en hun ouders beoordelen de volgende uitspraken ontkennend: om vergeving<br />

te kunnen schenken, om het schuldgevoel en negatieve emoties van de verdachte te<br />

kunnen minderen, om de relatie met de verdachte te kunnen herstellen (telkens 9/15<br />

(eerder) niet mee eens).<br />

Conclusie<br />

- Slachtoffers zeggen vooral dat zijzelf of hun ouders een rol spelen in de beslissing niet in<br />

een bemiddelingsproces mee te stappen. Verdachten geven vooral aan dat de tegenpartij<br />

hier een belangrijke rol in speelt.<br />

- Met betrekking tot de reden(en) waarom men niet in bemiddeling stapt, kan deze<br />

vragenlijst geen verheldering bieden. De redenen die wij hadden vooropgesteld, leken er<br />

voor de respondenten niet toe te doen.<br />

- 36% van de ondervraagde respondenten zou gewild hebben dat de herstelbemiddeling<br />

toch had plaatsgevonden. Slachtoffers en verdachten zijn het eens over wat men dan zou<br />

willen bereiken: excuses kunnen geven of krijgen, iets leren, samen tot een oplossing<br />

komen en het geheel kunnen afsluiten.<br />

3.4.3 Einde herstelbemiddeling<br />

Vier op de tien respondenten uit de niet-opgestarte dossiers werd op de hoogte gebracht<br />

van de beslissing van het parket, 36% beweert dat dit niet zo was en 17% weet het niet<br />

meer. Iets meer dan de helft van deze dossiers (n= 57) werd overgebracht naar de<br />

jeugdrechtbank (53%), iets minder dan de helft werd geseponeerd (46%).<br />

Conclusie<br />

- Vier op tien respondenten werden in deze groep op de hoogte gebracht van de<br />

beslissing van het parket.<br />

- Iets meer dan de helft van de dossiers (53%) werden overgebracht naar de<br />

jeugdrechtbank, iets minder dan de helft werd geseponeerd.<br />

3.5 Samenhangende factoren<br />

Van een aantal variabelen, die voorkwamen over alle respondenten heen, onderzoeken<br />

we mogelijke verbanden aan de hand van een Chi kwadraat toets. De twee onafhankelijke<br />

variabelen die binnen ons bestand in aanmerking komen voor een dergelijke toets zijn het<br />

type dossier (opgestart dan wel niet-opgestart) en het type respondent<br />

(slachtofferperspectief versus verdachteperspectief). De verdeling van beide variabelen<br />

ziet er al volgt uit:<br />

70


Tabel 6 Frequentie opgestarte en niet-opgestarte dossiers<br />

f %<br />

Opgestart 148 50,2<br />

Niet-opgestart 147 49,8<br />

Totaal 295 100,0<br />

Tabel 7 Frequentie verdachten (en ouders) en slachtoffers (en ouders)<br />

f %<br />

Perspectief verdachte 169 57,3<br />

Perspectief slachtoffer 126 42,7<br />

Totaal 295 100,0<br />

De onderstaande tabel geeft een overzicht van de verbanden die zijn onderzocht en de<br />

gevonden resultaten.<br />

Tabel 8 Samenhangende factoren<br />

Samenhang Resultaat<br />

Was het voor jou duidelijk dat je vrijwillig kon Geen verband<br />

deelnemen aan herstelbemiddeling*type dossier<br />

Was het voor jou duidelijk dat je vrijwillig kon Geen verband<br />

deelnemen aan herstelbemiddeling*type respondent<br />

Werd je na de herstelbemiddeling op de hoogte Geen verband<br />

gebracht van de beslissing van het parket*type<br />

dossier<br />

Werd je na de herstelbemiddeling op de hoogte Geen verband<br />

gebracht van de beslissing van het parket*type<br />

respondent<br />

Type delict*type dossier X 2 = 10,971, df=1, p< 0,05<br />

Onder de opgestarte dossiers vinden we significant<br />

meer vermogensdelicten dan persoonsdelicten. Bij<br />

de niet-opgestarte dossiers vinden we significant<br />

meer persoonsdelicten.<br />

Werd het delict alleen gepleegd* type dossier X 2 = 5,996, df=1, p< 0,05<br />

Onder de opgestarte dossiers significant meer<br />

delicten die werden alleen gepleegd. Bij de nietopgestarte<br />

significant meer dossiers in groep<br />

Was de tegenpartij gekend* type dossier Geen verband (p = .052)<br />

Was de tegenpartij een vriend* type dossier Geen verband<br />

Was de tegenpartij een vriend* type respondent Geen verband<br />

Is de vriendschap hersteld*type dossier Geen verband<br />

71


HOOFDSTUK 4: DE RESULTATEN VAN DE OBSERVATIES<br />

We bespreken in dit hoofdstuk achtereenvolgens de resultaten van de verschillende acties<br />

die we hebben uitgevoerd op het onderzoeksmateriaal bekomen uit de observaties (voor<br />

meer informatie over de verwerking zie ook Hoofdstuk 1, onderzoeksontwerp).<br />

4.1 Nalezen materiaal tijdens observatieperiode<br />

Al het materiaal werd gelezen tijdens de observatieperiode ter voorbereiding van de<br />

wekelijkse intervisiemomenten met de observatoren. Zaken die onduidelijk of afwijkend<br />

waren van de good practice werden onderdeel van het interview. Het gaat over de<br />

volgende topics:<br />

De administratie voor de opstart van het dossier (zie Bijlage 4, Figuur 1).<br />

De toewijzing van een nieuw herstelbemiddelingsdossier.<br />

De verantwoordelijkheid van een herstelbemiddelaarsdossier.<br />

De complexiteit van de neutraliteit. Dit is een algemene vraag geworden naar de<br />

principes van herstelbemiddeling.<br />

De voornaamste oorzaken van niet-opgestarte dossiers en de rol die<br />

herstelbemiddelaars hier eventueel in kunnen spelen.<br />

Het voorstellen van directe gesprekken/aanpak.<br />

Inhoud en tempo van het eerste gesprek.<br />

De terugkoppeling naar de doorverwijzers: het (blind) eindverslag.<br />

Definitie opgestarte dossier.<br />

Het gebruik van reactieformulieren.<br />

4.2 Beschrijving observaties op dienst en vergaderingen<br />

We geven in dit onderdeel eerst een overzicht van alle vergaderingen die de<br />

herstelbemiddelaars, over de diensten heen, gevolgd hebben tijdens de periode van<br />

observeren. Per vergadering bespreken we de samenstelling en de inhoud ervan. We<br />

willen hierbij opnieuw geen vergelijking maken tussen de diensten, wel bespreken we alle<br />

werkwijzen die geobserveerd zijn. Ten tweede bespreken we de taken die<br />

herstelbemiddelaars uitvoeren wanneer ze op dienst zijn (aan de hand van de<br />

observatieverslagen op dienst). Deze beschrijving wordt meegenomen in de ontwikkeling<br />

van een beroepsprofiel voor de herstelbemiddelaar.<br />

4.2.1 Overzicht van de vergaderingen<br />

HCA-vergaderingen<br />

Op deze vergaderingen zijn alle medewerkers van de dienst aanwezig, dat wil zeggen alle<br />

bemiddelaars van de verschillende werkvormen, de administratieve medewerkers, de<br />

teambegeleiders en de coördinator.<br />

Deze vergaderingen verlopen binnen iedere organisatie volgens een vast stramien. De<br />

focus is wel verschillend tussen de organisaties. Op de eerste dienst is er op basis van de<br />

observatieverslagen weinig verschil te merken tussen de HCA-vergaderingen en de<br />

teamvergadering herstelbemiddeling. Er wordt gestart met het overlopen/opvolgen van het<br />

vorige verslag, het bekijken van de dossierlast en de verdeling van nieuwe dossiers,<br />

nieuwigheden op het vlak van werking en organisatie (oa. inzake administratie, mobiliteit,<br />

kwaliteit, …), terugkoppeling vergadering beleidscomité, planning, varia en vragen.<br />

72


In de tweede dienst ligt de nadruk vooral op de verhoudingen tussen de verschillende<br />

maatregelen: overlopen/opvolgen vorig verslag, verdeling van de maatregel (drukte per<br />

maatregel, hoe opvangen, voldoende bemiddelaars per maatregel), aanpak van<br />

combinatiedossiers, overlopen cijfers doorverwijzingen/maatregel, doorverwijzers,<br />

knelpunten/aandachtspunten binnen HCA planning, administratie, varia.<br />

Op de laatste dienst ligt de nadruk op het bespreken van het personeelsbestand:<br />

overlopen/opvolgen vorig verslag, overlopen weekagenda tot volgende vergadering,<br />

personeel, administratie, jaarverslag.<br />

De inhoud van de vergadering en de afspraken worden op alle diensten neergeschreven<br />

in een verslag.<br />

Teamvergaderingen herstelbemiddeling<br />

De samenstelling van deze vergaderingen is de volgende: alle herstelbemiddelaars en de<br />

teambegeleider. Ook deze verloopt binnen iedere dienst volgens een vast stramien.<br />

Tussen de diensten onderling zijn er wat betreft de inhoud van deze vergaderingen de<br />

volgende gemeenschappelijkheden: overlopen/opvolgen vorig verslag, case-load en<br />

eventueel (her)verdeling nieuwe dossiers, planning en administratie, terugkoppeling<br />

gevolgde vergaderingen/vormingen, dossierbespreking/intervisiemoment en tot slot<br />

eventuele variapunten.<br />

Verder is er een deel van de teamvergadering op één dienst driemaandelijks samen met<br />

de collega’s herstelbemiddelaars meerderjarigen. Uitgangspunt is (gezamenlijke) dossiers<br />

te bespreken met als doel nieuwe invalshoeken te ontdekken en verder te exploreren en<br />

eventueel implementeren.<br />

De inhoud van de vergadering en de afspraken worden neergeschreven in een verslag.<br />

Supervisiegesprekken<br />

Op twee van de drie diensten worden individuele supervisiegesprekken tussen de<br />

teambegeleider en herstelbemiddelaars georganiseerd. De doelstelling is nagenoeg gelijk<br />

tussen de diensten: het bespreken van de stand van zaken in de lopende dossiers. Wel<br />

zijn er verschillen te merken op het vlak van:<br />

1. Mate van formaliteit van deze gesprekken. Op de ene dienst dient dit gesprek grondig<br />

voorbereid te worden door de herstelbemiddelaar. Deze voorbereiding wordt op voorhand<br />

aan de teambegeleider bezorgd zodat deze zich ook kan voorbereiden. In deze<br />

voorbereiding geeft hij een overzicht van alle dossiers (korte stand van zaken) en kiest hij<br />

twee dossiers. Eén moeilijk dossier en één dossier waar de herstelbemiddelaar een heel<br />

goed gevoel bij heeft. De eigenlijke vergadering verloopt volgens het volgende stramien:<br />

vorig verslag en eventuele werkpunten opvolgen, kort overlopen van alle dossiers (stand<br />

van zaken en ventileren), uitgebreide bespreking van het moeilijke en het vlotte dossier en<br />

tot slot planning van de nieuwe dossiers. Bij de uitgebreide bespreking van de twee<br />

dossiers gaat men dieper in op waarom de herstelbemiddelaar dit dossier heeft gekozen,<br />

analyseert men het dossier en de situatie, formuleert men mogelijke oplossingen en tracht<br />

men leerpunten te destilleren naar het persoonlijk functioneren van de herstelbemiddelaar.<br />

Deze supervisiegesprekken geven verder voeding aan de jaarlijkse<br />

functioneringsgesprekken met de coördinator. Teambegeleider en herstelbemiddelaar<br />

overlopen samen wat eventueel wordt doorgeven aan de coördinator.<br />

2. Mate waarin de verbinding wordt gemaakt met het persoonlijk functioneren van de<br />

herstelbemiddelaar. Uit punt 1 blijkt dat er op de betreffende dienst een duidelijke<br />

73


verbinding is met het persoonlijke functioneren van de herstelbemiddelaar, zowel tijdens<br />

het gesprek als daarna (e.g. functioneringsgesprekken). Binnen de tweede dienst ligt de<br />

focus meer op het overlopen van de stappen die reeds ondernomen zijn en het uitwisselen<br />

van ideeën wat betreft stappen die in de toekomst binnen een bepaald dossier nog kunnen<br />

ondernomen worden. Onrechtstreeks en sporadisch komt het functioneren van de<br />

herstelbemiddelaar ook aan bod, dit is echter duidelijk minder uitgesproken.<br />

De inhoud van de vergadering en de afspraken worden neergeschreven in een verslag.<br />

Comité V<br />

Dit is de raad van bestuur van het vereffeningsfonds. Het vereffeningsfonds is een fonds<br />

dat kan tussenkomen wanneer een minderjarige, die een strafbaar feit heeft gepleegd,<br />

samen met een bemiddelaar en het slachtoffer tot een overeenkomst is gekomen voor de<br />

vergoeding van de schade. De minderjarige kan dit doen door een bepaald aantal uren te<br />

presteren voor een organisatie met een sociaal of maatschappelijk doel. Het<br />

vereffeningsfonds vergoedt het slachtoffer naargelang het aantal gepresteerde uren. De<br />

raad is gemachtigd om aanvragen voor tussenkomst van het vereffeningsfonds al dan niet<br />

goed te keuren en om de bedragen uit te keren na de geleverde inspanningen. De<br />

samenstelling verschilt tussen de provincies. We verwijzen hiervoor naar de website van<br />

de provincies of de jaarverslagen van de HCA-diensten. Wel merken we op dat in één<br />

provincie uit het observatieverslag blijkt dat de samenstelling in de praktijk veel beperkter<br />

was dan diegene die officieel is vooropgesteld.<br />

De aanpak voor beide provincies was voornamelijk gelijk: overlopen/opvolgen vorig<br />

verslag, evaluatie goedgekeurde dossiers, voorstelling en bespreking nieuwe aanvragen<br />

en tot slot eventuele variapunten.<br />

De inhoud van de vergadering en de afspraken worden neergeschreven in een verslag.<br />

Denkdagen<br />

Deze activiteit werd door één observator twee maal geobserveerd. Alle medewerkers van<br />

de dienst brainstormen in kleine groepjes over (zelf) aangebrachte knelpunten op dienst<br />

en binnen de maatregelen. Doel is verder optimaliseren van het huidig aanbod en nieuwe<br />

ideeën aanbrengen en exploreren wat betreft uitbreidingen op het huidige aanbod.<br />

Interne vorming<br />

Deze activiteit werd door één observator één maal geobserveerd. Wanneer er binnen het<br />

team de behoefte leeft rond het uitspitten van een bepaald thema op het vlak van<br />

herstelgericht werken, worden interne vormingen georganiseerd door een externe<br />

vormingsorganisatie. Samenstelling van de groep is afhankelijk van het thema dat<br />

behandeld wordt.<br />

Vergadering jaarverslag<br />

Deze activiteit werd door één observator één maal geobserveerd. Dit was een bijeenkomst<br />

met alle bemiddelaars van alle maatregelen en de coördinator met als doel de stand van<br />

zaken inzake verslaggeving jaarverslag per maatregel te overlopen en verdere afspraken<br />

te maken ter finalisering van het jaarverslag.<br />

74


BemiddeLINK<br />

Deze activiteit werd door één observator één maal geobserveerd. Dit is een sectoroverstijgend,<br />

transparant en vraaggestuurd samenwerkingsverband voor en door<br />

bemiddelaars dat fungeert als aanspreekpunt, denktank en organisator van<br />

praktijkgerichte vorming voor drie wettelijk erkende bemiddelingssectoren. De<br />

samenstelling is als volgt: Suggnomè Leuven, Suggnomè Brussel, Suggnomè Gent, Alba<br />

Brussel, BAAL, vormingsverantwoordelijke FOD justitie, BAAB Brugge. Op de agenda:<br />

introductiecursus herstelbemiddelaars (organisatie en inhoud), evaluatie voorbije<br />

vormingen, toekomstige vormingen (ideeën, planning, organisatie).<br />

4.2.2 Beschrijving van de observaties op dienst<br />

Op basis van de observaties op dienst maken we een overzicht van de taken die de<br />

herstelbemiddelaars uitvoeren wanneer ze op dienst aanwezig zijn.<br />

Telefoongesprekken<br />

Met partijen: verdachten, slachtoffers en hun ouders. Voornamelijk wat betreft het<br />

maken van afspraken, het doorgeven van beslissingen en of belangrijke<br />

gebeurtenissen, het bevragen van de stand van zaken, het opvolgen van de afspraken<br />

(o.a. de overeenkomst) en praktische zaken (o.a. tekenen van de overeenkomst).<br />

Met doorverwijzers: wat betreft de inhoud van het dossier, aanvraag pro-deo advocaat.<br />

Met netwerk: mogelijke werkplaatsen, verzekeringen, collega’s andere HCA-diensten,<br />

… .<br />

Tussen de diensten merken we een verschil op in de mate waarin inhoudelijke zaken over<br />

de telefoon worden besproken. Zo gaan bepaalde diensten telefoongesprekken<br />

voornamelijk reserveren voor het maken van praktische afspraken en minder voor het<br />

bespreken van de inhoud van het dossier. Andere diensten geven telefonisch ook<br />

informatie door tussen verdachte en slachtoffer (bijvoorbeeld terugkoppeling bezoek<br />

tegenpartij).<br />

Administratieve taken<br />

Binnenkomende en uitgaande telefoons, brieven, mails, faxen ontvangen en<br />

behandelen.<br />

Plannen, organiseren en registreren van eigen werk en de bijhorende uren.<br />

Administratieve taken binnen een dossier (o.a. afspraken maken, formulieren<br />

verzenden, gesprekken plannen, verslaggeving, overeenkomst opstellen).<br />

Klasseerwerk.<br />

Administratie gepresteerde uren.<br />

Afgeronde dossiers in orde brengen, in BINC registreren en archiveren. Op sommige<br />

diensten dient dit ter goedkeuring worden voorgelegd aan de<br />

teambegeleider/coördinator.<br />

De mate van administratie hangt af van de aanwezigheid van een onthaalmedewerker<br />

en/of een administratief medewerker. In HCA-diensten met dit type van medewerkers is de<br />

administratieve last voor de herstelbemiddelaars kleiner. Hun takenpakket bestaat vooral<br />

uit administratie buiten de dossiers (binnenkomende post behandelen en verdelen, nieuwe<br />

dossiers openen en aanmaken, dossierlijst met alle dossiers bijhouden, belangrijke data in<br />

agenda opnemen (bv bondig verslag na 2 maanden, verantwoordelijke bemiddelaar<br />

75


hiervan op de hoogte brengen). De administratie gekoppeld aan een dossier gebeurt wel<br />

door de herstelbemiddelaar zelf.<br />

Alle diensten houden verder alle activiteiten en bijhorende formulieren binnen een dossier<br />

in tweevoud bij, zowel elektronisch als op papier. Op die manier kunnen collega<br />

bemiddelaars ook vragen beantwoorden over andere dossiers of in geval van afwezigheid,<br />

gemakkelijk het dossier overnemen. Verder gebruiken alle diensten sjablonen voor<br />

formulieren die steeds terugkomen (o.a. afspraak voor eerste contact, bondig verslag,<br />

overeenkomst, eindverslag).<br />

Over alle diensten heen zien we een sfeer van collegialiteit, zowel wat betreft het werk als<br />

daarbuiten. Collega’s kunnen bij elkaar terecht voor vragen en bezorgdheden over hun<br />

eigen dossiers. De mate waarin dit formeel dan wel informeel gebeurt is verschillend<br />

tussen de diensten. Op de diensten waar dit meer informeel gebeurt stellen collega’s deze<br />

vragen ongestructureerd, op het moment ze zich voordoen. Dit creëert andere<br />

werkomstandigheden voor de herstelbemiddelaars.<br />

We vertalen bovenstaande beschreven activiteiten in de volgende vaardigheden voor het<br />

beroepsprofiel van een herstelbemiddelaar (zie Hoofdstuk 7):<br />

Beroepsfierheid: uitdragen waar herstelbemiddeling voor staat.<br />

Reflectievaardigheden: het deelnemen aan intervisie.<br />

Administratieve vaardigheden.<br />

Communicatieve vaardigheden: contact maken met mensen (telefoon, face to face,<br />

virtueel, …).<br />

4.3 Analyse herstelbemiddelingsgesprekken<br />

In dit onderdeel bespreken we de analyses die we hebben uitgevoerd op de<br />

herstelbemiddelingsgesprekken. Achtereenvolgens komt aan bod:<br />

1. Een bespreking van de codes per type gesprek (eerste contacten, de directe<br />

bemiddelingen en de indirecte bemiddelingen).<br />

2. Een vergelijking van de codes tussen de 3 types van gesprekken.<br />

3. Een bespreking van mogelijke combinaties van codes per type gesprek (eerste<br />

contacten, de directe bemiddelingen en de indirecte bemiddelingen).<br />

4. Het profiel van een bemiddelaar.<br />

We maken onze bespreking duidelijker en meer concreet door regelmatig ruwe data uit<br />

onze observatieverslagen toe te voegen. Deze ruwe data is cursief afgedrukt.<br />

4.3.1 Bespreking van de codes per type gesprek<br />

Eerste contacten<br />

Vooreerst geven we een tabel waarin alle codes gesorteerd zijn van hoog naar laag. De<br />

eerste code komt het meeste voor, de 39 ste het minste. Voor de definiëring van de<br />

verschillende codes verwijzen we naar Bijlage 5.<br />

76


Tabel 9 Voorkomen codes eerste contacten<br />

1. IV procedure HB 21. afronden, besluiten<br />

2. contact maken 22. non verbaal gedrag<br />

3. structureren 23. IV mogelijkheden herstel<br />

4. IV juridische 24. IV overeenkomst<br />

5. vragen naar feiten 25. IV soorten HB<br />

6. empathie 26. samenvatten<br />

7. neutrale boodschapper 27. advies<br />

8. IV interventie te doen 28. IV interventie gedaan<br />

9. IV rol bemiddelaar 29. luisteren<br />

10. IV dossier 30. vragen naar gevoelens<br />

11. vragen naar ? 31. vragen naar medewerking<br />

12. neutraliteit 32. vragen naar mening<br />

13. vrijwilligheid 33. begrip toetsen<br />

14. toetsen informatie 34. IV VF<br />

15. IV herstel 35. IV reden bemiddeling<br />

16. vertrouwelijkheid 36. toegankelijkheid<br />

17. IV ? 37. vragen naar mogelijkheden herstel<br />

18. vragen naar verwachtingen 38. doorvragen<br />

19. verbinding leggen 39. IV onderscheid meerderjarigen en minderjarigen<br />

20. IV via materiaal<br />

Uit de tabel kunnen we een aantal conclusies trekken.<br />

De drie meest voorkomende codes in een eerste contact zijn “informatie geven over de<br />

procedure van HB” (herstelbemiddeling), “contact maken” en “structureren”. In een eerste<br />

contact staat het geven van informatie over wat bemiddeling is en hoe zo’n proces eruitziet<br />

centraal. Ook het contact maken is belangrijk. Om te kunnen werken met partijen moet er<br />

een veilige sfeer zijn tussen de partijen en de bemiddelaar. Het is dus logisch dat een<br />

bemiddelaar hier in een eerste contact veel aandacht aan besteedt. De code “structureren”<br />

komt op de derde plaats. Gezien de veelheid aan informatie die de herstelbemiddelaar<br />

tijdens een eerste gesprek dient over te brengen is het belangrijk dat hij dit op een<br />

gestructureerde en overzichtelijke manier doet.<br />

Bemiddelaar vertelt dat ze eerst wil uitleggen wat de dienst en de bemiddeling nu<br />

net inhoudt.<br />

Verder valt ons op dat er veel informatie gegeven wordt rond het juridische.<br />

Herstelbemiddeling ligt als proces buiten het juridische kader en de herstelbemiddelaar<br />

staat los van een juridische organisatie. Toch wordt hier tijdens een eerste contact veel<br />

aandacht aan gegeven. Dit is te verklaren omdat de doorverwijzing wel vooral afkomstig is<br />

vanuit dit kader. Verder is de herstelbemiddelaar vaak de eerste persoon die partijen zien<br />

en wordt hij bestookt met allerhande vragen, ook de juridisch getinte. Verder is het<br />

mogelijks zo dat ook de juridische gevolgen van het misdrijf belangrijk zijn voor de partijen.<br />

Bemiddelaar zegt dat ze altijd moeten terugkoppelen naar het parket.<br />

In de top 10 zien we nog 3 codes die te maken hebben met het geven van informatie: het<br />

geven van informatie met betrekking tot activiteiten die de herstelbemiddelaar in de<br />

toekomst wil/zal doen, het geven van informatie over zijn rol als herstelbemiddelaar binnen<br />

77


het proces en het geven van informatie over het dossier. We concluderen dat het geven<br />

van informatie een belangrijke doelstelling is van het eerste contact met de partijen.<br />

De bemiddelaar legt uit dat zij, als bemiddelaar, een neutraal persoon is.<br />

De bemiddelaar zegt dat ze de overeenkomst zal opmaken en opsturen.<br />

Een andere belangrijke doelstelling van het eerste contact blijkt uit de code “vragen naar<br />

feiten”. Het bespreken van de feiten is met andere woorden ook iets wat in het eerste<br />

gesprek een prominente plaats inneemt. Bekijken we de codes in detail dan zien we dat ze<br />

vooral te maken hebben met vragen rond de aanleiding van de feiten, de feiten zelf, de<br />

gevolgen van de feiten, de betrokkenen en de relatie tussen de betrokkenen.<br />

De bemiddelaar vraagt nu aan de verdachte of de politie dadelijk gekomen was.<br />

De bemiddelaar vraagt nu aan de verdachte of er nog contact is geweest met het<br />

slachtoffer.<br />

We zien ook de code “empathie” opduiken in de top 10. We koppelen dit aan de code<br />

“contact maken”. Empathie is een manier voor herstelbemiddelaars om contact te maken<br />

met de partijen en zo een sfeer van vertrouwen te creëren waar samenwerking mogelijk<br />

wordt. De herstelbemiddelaar krijgt op deze manier vertrouwen van de partijen. Bekijken<br />

we de code in detail dan zien we dat de acties te maken hebben met het geven van<br />

empathie. De manier waarop bemiddelaars empathie tonen is onder andere door het<br />

bevestigen van de partijen in hun verhaal en de gevolgen ervan en/of gevoelens errond,<br />

het geven van tijd, het uitspreken van waardering en/of begrip, het respecteren van<br />

gemaakte keuzes, het meedenken naar mogelijke oplossingen, het vragen naar hun<br />

verhaal, het actief luisteren.<br />

Bemiddelaar kijkt naar de moeder en dan naar de vader en vraagt hoe dit voor hen<br />

was.<br />

Ook de code “neutrale boodschapper” komt veel voor. Deze code werd toegekend aan<br />

activiteiten waar de herstelbemiddelaar neutrale boodschappen tussen de partijen<br />

overbrengt, gekoppeld aan het dossier. Het feit dat dit ook in eerste contacten voorkomt is<br />

enigszins verrassend maar strookt met eerdere ervaringen. Tijdens de observatieperiode<br />

merkten we reeds dat het zeer moeilijk was om gesprekken zuiver onder te verdelen in<br />

een bepaalde categorie (eerste contact, terugkoppelgesprek, overeenkomstgesprek, …)<br />

maar dat deze gesprekken vaak met elkaar verweven zijn. Het feit dat deze code hier<br />

veelvuldig voorkomt laat ons toe te besluiten dat er tijdens eerste contacten ook al<br />

informatie van de andere partijen wordt overgebracht. We vermoeden dat het dan vooral<br />

gaat over informatie van het slachtoffer naar de verdachte, aangezien per definitie het<br />

slachtoffer de eerste is die wordt gesproken.<br />

Bemiddelaar zegt tegen het slachtoffer dat de jongeren aangaven dat ze geen<br />

sterke drank hadden gedronken, maar frisdrank.<br />

Zoomen we in op de codes die het minste voorkomen dan komen we tot de volgende<br />

conclusies.<br />

“Vragen naar medewerking” en “vragen naar mogelijkheden van herstel” komen weinig tot<br />

niet aan bod in eerste contacten. Hoogstwaarschijnlijk komt dit in de vervolggesprekken<br />

meer aan bod.<br />

“Vragen naar feiten” was een van de codes die het meeste voorkwam, “vragen naar<br />

gevoelens” komt veel minder voor. Op basis van onze resultaten kunnen we concluderen<br />

dat in de geobserveerde gesprekken vooral het feitelijke werd bevraagd door de<br />

herstelbemiddelaar, eerder dan het emotionele.<br />

78


Verder zien we nog dat de 3 principes van bemiddeling (“neutraliteit”, ”vrijwilligheid” en<br />

“vertrouwelijkheid”) ongeveer onder elkaar worden gesorteerd. “Neutraliteit” betreft hier<br />

voornamelijk neutrale acties (zie definitie van neutraliteit in Bijlage 5) en het verwijzen naar<br />

het principe van neutraliteit (eerder dan de toepassing ervan). We kunnen besluiten dat ze<br />

dus ongeveer een even belangrijke rol innemen tijdens de eerste contacten met partijen.<br />

Valt ons verder op: de vrij laag geordende plaats van “IV soorten bemiddeling”. Er wordt<br />

dus door bemiddelaars tijdens een eerste contact minder aandacht besteed aan de<br />

soorten bemiddeling die er zijn.<br />

Conclusie eerste contacten<br />

Op basis van de codes die we hebben toegekend aan de eerste contacten kunnen we<br />

besluiten dat tijdens deze gesprekken herstelbemiddelaars herstelbemiddeling als proces<br />

uitleggen en kaderen, een veilige sfeer creëren en de feiten bespreken.<br />

Indirecte bemiddelingen<br />

Tabel 10 Voorkomen codes indirecte bemiddelingen<br />

1. structureren 21. afronden, besluiten<br />

2. neutrale boodschapper 22. vragen naar ?<br />

3. contact maken 23. neutraliteit<br />

4. IV procedure HB 24. IV via materiaal<br />

5. IV juridische 25. verbinding leggen<br />

6. IV interventie te doen 26. vrijwilligheid<br />

7. vragen naar mening 27. vertrouwelijkheid<br />

8. advies 28. IV ?<br />

9. IV overeenkomst 29. IV mogelijkheden herstel<br />

10. IV VF 30. luisteren<br />

11. empathie 31. vragen naar gevoelens<br />

12. IV rol bemiddelaar 32. vragen naar medewerking<br />

13. vragen naar verwachtingen 33. vragen naar mogelijkheden herstel<br />

14. toetsen informatie 34. doorvragen<br />

15. IV herstel 35. toegankelijkheid<br />

16. non verbaal gedrag 36. IV onderscheid meerderjarigen en minderjarigen<br />

17. samenvatten 37. confronteren<br />

18. IV dossier 38. IV soorten HB<br />

19. vragen naar feiten 39. begrip toetsen<br />

20. IV interventie gedaan<br />

Bekijken we de tien meest voorkomende codes dan zien we dat “structureren” helemaal<br />

bovenaan staat gecategoriseerd. “Structureren” is met andere woorden ook belangrijk<br />

tijdens vervolggesprekken van indirecte bemiddelingen. Vervolgens zien we de code<br />

“neutrale boodschapper”. Dit is gemakkelijk te verklaren: het overbrengen van<br />

boodschappen tussen slachtoffer en verdachte is een van de meest voorkomende<br />

activiteiten van een herstelbemiddelaar binnen indirecte bemiddelingen.<br />

De bemiddelaar geeft dan de volgende stap weer, namelijk dat ze het dossier dan<br />

afsluit.<br />

De bemiddelaar vertelt aan het slachtoffer dat verdachte 2 aangeeft niets van de<br />

beschadigingen te weten.<br />

79


Opnieuw, net als bij de eerste contacten, zien we in de top tien veel codes die te maken<br />

hebben met het overbrengen van informatie. Er wordt dus hier nog steeds veel informatie<br />

overgebracht van de herstelbemiddelaar naar de partijen. De informatie die overgedragen<br />

wordt is de volgende: informatie met betrekking tot de procedure van herstelbemiddeling,<br />

informatie over activiteiten die de herstelbemiddelaar in de toekomst wil doen, informatie<br />

over het juridische, informatie over het vereffeningsfonds en informatie over de<br />

overeenkomst. Op basis van onze observaties concluderen we dat het vooral gaat over<br />

het overbrengen van praktische informatie. Naast de informatie die we ook zagen tijdens<br />

de eerste contacten zien we hier dus bijkomend een soort informatie die meer te maken<br />

heeft met de uitvoering van het herstel namelijk IV vereffeningsfonds en IV overeenkomst.<br />

De bemiddelaar licht aan de verdachte toe dat als je wil werken via het<br />

vereffingsfonds je dan een motivatie moet schrijven.<br />

Ook nog altijd aanwezig in de top tien is het “contact maken”. Herstelbemiddelaars hebben<br />

dus ook na het eerste contact blijvend aandacht voor het behouden van een sfeer van<br />

veiligheid en vertrouwen.<br />

De bemiddelaar praat informeel over het geplande rijexamen van de verdachte.<br />

Tot slot merken we ook nog in de top tien de codes “advies” en “vragen naar mening”. We<br />

kaderen dit onder andere in het formuleren van herstelmogelijkheden. Tijdens de<br />

vervolggesprekken van indirecte bemiddelingen wordt er stil gestaan bij wat de<br />

bemiddeling zou kunnen inhouden en vraagt de herstelbemiddelaar expliciet de mening<br />

van de betrokken partijen. Voldoen de mogelijkheden aan hun verwachtingen? Bekijken<br />

we de codes advies geven in detail dan zien we dat deze vooral te maken hebben met<br />

advies over verzekeringen, over mogelijk juridisch te ondernemen stappen of het<br />

vereffeningsfonds.<br />

De bemiddelaar vraagt: Waarom vinden jullie het goed dat naam verdachte via het<br />

VF gaat werken?<br />

De bemiddelaar zegt ook dat het slachtoffer voor haar vragen ook contact kan<br />

opnemen met het justitiehuis.<br />

Opmerkelijk lijkt de eerder laag gesorteerde code van “vertrouwelijkheid”. In eerste<br />

instantie veronderstelden we dat deze code vaak zou voorkomen. Tijdens indirecte<br />

bemiddelingen is het aspect van vertrouwelijkheid immers belangrijk: welke informatie mag<br />

worden overgebracht van de ene partij naar de andere. We willen hier echter wijzen op de<br />

precieze definitie van de codes. Vertrouwelijkheid wordt als code enkel toegekend<br />

wanneer de herstelbemiddelaar expliciet verwees naar het principe van vertrouwelijkheid.<br />

De activiteiten die wij beschrijven (het overbrengen van informatie van de ene naar de<br />

andere partij) zijn vaak gekoppeld aan een specifiek dossier en kregen dus de code<br />

neutrale boodschapper. Met andere woorden, we veronderstellen dat de<br />

herstelbemiddelaar niet steeds opnieuw het principe van vertrouwelijkheid herhaalt maar<br />

wel de nadruk legt op de specifieke informatie die wel dan niet mag worden overgebracht.<br />

Neutraliteit en vrijwilligheid, de twee andere principes van herstelbemiddeling staan hoger<br />

gesorteerd. Deze principes komen wel meer expliciet ter sprake, waarschijnlijk omwille van<br />

het feit dat ze eerder los staan van de specifieke gebeurtenissen in een dossier.<br />

Conclusie indirecte bemiddelingen<br />

In de vervolggesprekken in het kader van indirecte bemiddelingen zien we dat het<br />

structureren, het behouden van een veilige sfeer, het overbrengen van neutrale<br />

boodschappen en het overbrengen van informatie centraal staat.<br />

80


Directe bemiddelingen<br />

Tabel 11 Voorkomen codes directe bemiddelingen<br />

1. contact maken 20. afronden, besluiten<br />

2. structureren 21. vragen naar gevoelens<br />

3. empathie 22. toetsen informatie<br />

4. verbinding leggen 23. vragen naar ?<br />

5. vragen naar mening 24. vertrouwelijkheid<br />

6. IV procedure HB 25. doorvragen<br />

7. non verbaal gedrag 26. IV mogelijkheden herstel<br />

8. IV overeenkomst 27. toegankelijkheid<br />

9. neutraliteit 28. IV ?<br />

10. IV herstel 29. neutrale boodschapper<br />

11. IV rol bemiddelaar 30. advies<br />

12. vragen naar feiten 31. IV dossier<br />

13. vragen naar verwachtingen 32. luisteren<br />

14. confronteren 33. begrip toetsen<br />

15. IV interventie te doen 34. IV soorten HB<br />

16. IV juridische 35. IV via materiaal<br />

17. samenvatten 36. vragen naar mogelijkheden herstel<br />

18. vragen naar medewerking 37. vrijwilligheid<br />

19. IV interventie gedaan<br />

Bekijken we de tien meest voorkomende codes dan zien we opnieuw bovenaan<br />

“structureren” en “contact maken” opduiken. Contact maken staat bij de directe<br />

bemiddelingen zelf op de eerste plaats. Dit gebeurt onder andere door te glimlachen,<br />

oogcontact te maken, een luisterhouding aan te nemen, een informele babbel,<br />

aanmoedigen, beschikbaar te zijn. Het werken aan een veilige sfeer met de partijen is iets<br />

waar de herstelbemiddelaars blijkbaar veel rond werken in directe bemiddelingen. Dit lijkt<br />

ons, gezien de aard van het gesprek, positief. “Structureren” zien we op de tweede plaats.<br />

Het is inderdaad zo dat de literatuur een vast stramien voorschrijft voor directe<br />

herstelbemiddelingsgesprekken. Deze resultaten tonen aan dat herstelbemiddelaars<br />

belang hechten aan het structureren van een dergelijk gesprek.<br />

De bemiddelaar begint het gesprek en zegt: ik wil graag uitleg geven over het<br />

verloop van het gesprek.<br />

“Empathie” staat bij de directe gesprekken ook bovenaan. Herstelbemiddelaars doen dit<br />

door partijen aan te moedigen, te bevestigen, te waarderen, te begrijpen, te vragen naar<br />

hun mening, verhalen van de ene partij naar de andere trachten toe te lichten, op zoek te<br />

gaan naar oplossingen die voor iedereen werken. Ook het (proberen) “leggen van<br />

verbinding” tussen de partijen is een vaak voorkomende code. Neutraliteit komt hier voor<br />

in de top tien. Gezien het feit dat de code neutraliteit werd toegekend wanneer de<br />

herstelbemiddelaar neutraal was of dat net niet, vraagt dit een meer gedetailleerd kijk in de<br />

specifieke activiteiten. We bekeken dit voor de directe en de indirecte bemiddelingen<br />

samen. De conclusie is dat de verdeling de volgende is: 70% neutraal tegenover 30% niet<br />

neutraal. Meer, wanneer een herstelbemiddelaar neutraal is doet hij dit vooral door<br />

waarom vragen te stellen of door doorvragen. Niet neutraal zijn komt tot uiting door het<br />

confronteren, het geven van een eigen mening of ongenuanceerd advies.<br />

81


De bemiddelaar reageert hierop door te zeggen dat ze er kan inkomen dat het<br />

moeilijk was voor haar.<br />

De bemiddelaar vraagt nu aan de vertegenwoordiger van het stadsbestuur: Wat<br />

doen de reacties van de verdachte en zijn ouders met u?<br />

De bemiddelaar zegt dan tegen de verdachte dat hij het op die manier wel moeilijk<br />

maakt voor hem zelf en zijn slachtoffer?<br />

De code “vragen naar mening” is vooral te kaderen in de richting van vragen over de<br />

herstelmogelijkheden en hoe de betrokken partijen hierover denken. Vandaar ook IV<br />

herstel. Herstelbemiddelaars geven in directe gesprekken vooral informatie over hoe het<br />

herstel en de concrete uitwerking er kan en/of zal uitzien volgens de formaliteiten, maar<br />

ook volgens de partijen of hemzelf. Daarnaast zien we ook de codes IV procedure HB en<br />

IV overeenkomst. Informatie geven over de procedure blijft dus gedurende het gehele<br />

proces een vaak voorkomende activiteit.<br />

De bemiddelaar vraagt aan het slachtoffer wie er tijdens dat gesprek aanwezig<br />

moet zijn?<br />

Tot slot zien we hier de code “non verbaal gedrag” bij de eerste tien opduiken. Wanneer<br />

we deze code in detail bekijken zien we dat we deze kunnen koppelen aan contact maken<br />

(o.a. glimlachen, oogcontact maken, zich richten naar). Herstelbemiddelaars proberen dus<br />

in directe gesprekken onder andere contact te maken door wat ze doen te ondersteunen<br />

met de juiste non verbale gedragingen.<br />

Bekijken we de laagst gesorteerde codes dan zien we dat er nagenoeg geen aandacht<br />

meer gegeven wordt aan vrijwilligheid. Gezien de fase van herstelbemiddeling waar men<br />

zich situeert, is dit logisch. Het afhaken van één van de partijen zou op dat moment in het<br />

proces een grote ontgoocheling zijn voor de andere partij. Vandaar dat op dat moment de<br />

vraag niet meer expliciet wordt gesteld. Ook de beperkte aanwezigheid van de code<br />

vragen naar mogelijkheden herstel is gezien de fase van herstelbemiddeling, logisch. Het<br />

aangaan van het directe gesprek is immers de keuze van de partijen tussen de<br />

verschillende mogelijkheden die er voorhanden zijn. Dezelfde redenering kunnen we<br />

toepassen op de IV via materiaal en IV soorten HB.<br />

Conclusies directe bemiddelingen<br />

Bij de directe bemiddelingen zien we vooral de mensgerichte en interpersoonlijke codes<br />

naar voren komen (contact maken, empathie, verbinding leggen, non verbaal gedrag,<br />

neutraliteit). Daarnaast vindt de herstelbemiddelaar het belangrijk te structureren en<br />

informatie te geven over de procedure van herstelbemiddeling en de overeenkomst.<br />

82


4.3.2 Vergelijking tussen de types van gesprekken<br />

In onderstaande tabel geven we een overzicht van de top tien van de meest voorkomende<br />

codes per type gesprek. Gemeenschappelijke codes zijn gemarkeerd in dezelfde kleur.<br />

Tabel 12 Vergelijking voorkomende codes per type gesprek<br />

Eerste contacten Indirecte bemiddelingen Directe bemiddelingen<br />

IV procedure HB structureren contact maken<br />

contact maken neutrale boodschapper structureren<br />

structureren contact maken empathie<br />

IV juridische IV procedure HB verbinding leggen<br />

vragen naar feiten IV juridische vragen naar mening<br />

empathie IV interventie te doen IV procedure HB<br />

neutrale boodschapper vragen naar mening non verbaal gedrag<br />

IV interventie te doen advies IV overeenkomst<br />

IV rol bemiddelaar IV overeenkomst neutraliteit<br />

IV dossier IV VF IV herstel<br />

Ten eerste halen we aan dat sommige codes niet in alle types van gesprekken<br />

voorkomen.<br />

Zo zien we dat confronteren enkel voorkomt bij de indirecte en de directe bemiddelingen<br />

en niet bij de eerste contacten. Gezien de doelstelling van een eerste gesprek lijkt het ons<br />

inderdaad niet aangewezen dat een herstelbemiddelaar dan zou confronteren. Bekijken<br />

we de code ‘confronteren’ in detail dan zien we dat ze vaak voorkomt in combinatie met<br />

neutraliteit. Neutraliteit is een code die werd toegekend wanneer de herstelbemiddelaar<br />

een neutrale actie deed, maar ook wanneer hij dit net niet deed. We concludeerden eerder<br />

al dat neutraliteit bij de eerste contacten vooral gaat over het theoretisch verwijzen naar<br />

het principe van neutraliteit en minder over de toepassing ervan. Voor de directe en de<br />

indirecte bemiddelingen samen kwamen we tot de volgende conclusie: 70% neutraal<br />

tegenover 30% niet neutraal. Meer, wanneer een herstelbemiddelaar neutraal is doet hij<br />

dit vooral door waarom vragen te stellen of door doorvragen. Niet neutraal zijn komt tot<br />

uiting door het confronteren, het geven van een eigen mening of ongenuanceerd advies.<br />

Ook zien we dat de code informatie geven over herstelbemiddeling bij meerderjarigen en<br />

minderjarigen enkel voorkomt bij eerste contacten en indirecte bemiddelingen en niet bij<br />

de directe bemiddelingen. Dit is opnieuw eenvoudig te verklaren: het onderscheid tussen<br />

meerderjarigen en minderjarigen komt vooral aan bod bij de bespreking van het dossier en<br />

de onduidelijkheid hierover (namelijk wanneer er een meerderjarige betrokken was, die<br />

niet is aangemeld voor herstelbemiddeling). Tijdens een direct gesprek komt dit niet meer<br />

aan bod.<br />

Verder, de code reden tot bemiddeling, waar de herstelbemiddelaar expliciet de reden van<br />

de bemiddeling kadert komt enkel aan bod tijdens de eerste contacten. Wederom, dit is in<br />

overeenstemming met de good practice. Tijdens de vervolggesprekken (zowel in het kader<br />

van directe als indirecte bemiddelingen) staan vooral het uitwerken van het herstel<br />

centraal.<br />

Tenslotte, de code informatie geven over het vereffeningsfonds zien we enkel bij de eerste<br />

contacten en de indirecte bemiddelingen, en niet bij de directe bemiddelingen. Hebben<br />

83


partijen er dan in een directe bemiddeling eerder voor gekozen om met elkaar in contact te<br />

komen en samen een vorm van herstel uit te denken? Gaat hun interesse minder uit naar<br />

het materiële en eerder naar het (inter)persoonlijke herstel?<br />

Een volgende vergelijking willen we maken over de verschillende soorten codes die er<br />

bestaan met betrekking tot het geven van informatie. Er bestaan 15 verschillende soorten:<br />

IV algemeen, IV over het dossier, IV over het herstel, IV over activiteiten die de<br />

herstelbemiddelaar heeft gedaan, IV over activiteiten die de herstelbemiddelaar wil doen,<br />

IV over het juridische, IV over de mogelijkheden van herstel, IV over het onderscheid<br />

tussen meerderjarigen en minderjarigen, IV over de overeenkomst, IV over de procedure<br />

van herstelbemiddeling, IV over de reden tot bemiddeling, IV over de rol van de<br />

herstelbemiddelaar, IV over de soorten van bemiddeling, IV over het vereffeningsfonds en<br />

IV via materiaal. We zien dat alle soorten in alle types van gesprekken voorkomen. We<br />

zien wel verschillen tussen de soorten van IV’s die voorkomen per type gesprek. In de<br />

eerste contacten zien we vooral IV procedure HB, IV juridische, IV rol bemiddelaar en IV<br />

dossier. Bij de indirecte bemiddelingen zien we opnieuw IV procedure HB en IV juridische.<br />

IV rol bemiddelaar en IV dossier zien we hier niet meer in de top tien. Wel zien we IV<br />

interventie te doen, IV VF en IV overeenkomst. We concluderen dat vervolggesprekken in<br />

het kader van indirecte bemiddelingen inhoudelijk meer concreet worden in kader van het<br />

herstel en gaan over wat de herstelbemiddelaar zal/kan doen en de overeenkomst. Bij de<br />

directe bemiddelingen zien we dat er minder codes in de top tien staan die te maken<br />

hebben met het geven van informatie. Vanuit de theorie onthouden we dat het<br />

voorbereiden van de partijen prioritair is in het geval van een directe bemiddeling. Dit kan<br />

verklaren waarom informatieoverdracht minder aanwezig is tijdens het rechtstreekse<br />

gesprek zelf. Ook zien we een nieuwe soort IV optreden, namelijk IV herstel. Een direct<br />

gesprek heeft theoretisch ook de bedoeling om partijen samen te brengen om te praten<br />

over het gebeurde en samen te bepalen wat er kan gedaan worden in het kader van het<br />

herstel. De bemiddelaar geeft, om dit in goede banen te leiden, informatie rond het herstel.<br />

Tot slot bespreken we nog een aantal uitgesproken verschillen (meer dan 10 plaatsen<br />

verschil) die nog niet aan bod zijn gekomen:<br />

IV juridische staat veel lager gerangschikt bij de directe bemiddelingen (17 de plaats) dan bij<br />

de eerste contacten (5 de plaats) en de indirecte bemiddelingen (6 de plaats). Dit sluit aan bij<br />

de theoretische invulling van het doel van de respectievelijke gesprekken.<br />

Neutrale boodschapper komt bij de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen in de<br />

top tien voor, bij de directe bemiddelingen pas naar het einde (op plaats 30). Logisch, in<br />

het geval van een directe bemiddeling zitten alle partijen rond eenzelfde tafel en<br />

communiceren de partijen rechtstreeks met elkaar. Daar hebben de partijen immers voor<br />

gekozen. De herstelbemiddelaar is dan moderator ter plekke.<br />

IV dossier vinden we bij de eerste contacten (11 de plaats) en de indirecte bemiddelingen<br />

(19 de plaats) in het eerste deel van de rangschikking, bij de directe bemiddelingen is dat<br />

pas op de 32 ste plaats. We veronderstellen dat het uitwisselen van informatie over het<br />

specifieke dossier vooral iets is wat aan het begin van een bemiddeling een belangrijke<br />

plaats inneemt. Naarmate men evolueert in het proces komt het gewicht meer te liggen bij<br />

het herstel en de herstelmogelijkheden.<br />

Vrijwilligheid komt bij de directe bemiddelingen voor naar het einde toe (39 ste plaats), bij de<br />

eerste contacten (14 de ) en de indirecte bemiddelingen (27 ste ) eerder in de rangschikking.<br />

Dit is bij de bespreking hierboven reeds verklaard vanuit de theorie. Vertrouwelijkheid zien<br />

we het laagst gerangschikt bij de indirecte bemiddelingen (32 ste ) en het hoogste bij de<br />

eerste contacten (16 de ). Neutraliteit staat het hoogste (10 de ) gerangschikt bij de directe<br />

84


emiddelingen, het laagste bij de indirecte bemiddelingen (23 ste ). Wat betreft<br />

vertrouwelijkheid en vrijwilligheid zien we dat deze principes vooral aandacht krijgen<br />

tijdens de eerste gesprekken. De aandacht voor deze principes vermindert ietwat in de<br />

vervolggesprekken. Het is ook in de eerste contacten dat deze principes vaak expliciet aan<br />

bod komen en worden toegelicht. Het principe neutraliteit vormt hierop een uitzondering.<br />

Daar zien we de meeste aandacht in de directe gesprekken. In het kader van een goed<br />

verloop en afloop van een rechtstreeks gesprek is het een voorwaarde dat beide partijen<br />

het gevoel hebben dat de herstelbemiddelaar er voor hen allebei is en geen partij trekt.<br />

Gezien de resultaten veronderstellen we dat herstelbemiddelaars hiermee instemmen en<br />

dit effectief ook trachten neer te zetten in de praktijk.<br />

“Toetsen informatie” vinden we bij de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen in de<br />

eerste helft van de rangschikking terug, bij de directe bemiddelingen eerder naar het einde<br />

toe (33 ste plaats). In een eerste contact zien we dat deze code vooral opduikt doordat de<br />

herstelbemiddelaar het verhaal en de verwachtingen van de partijen zeer duidelijk wil<br />

hebben. In een indirecte bemiddeling is het vooral een extra controle zodat de<br />

herstelbemiddelaar zeker is dat hij de juiste informatie doorgeeft aan de andere partij. Bij<br />

de directe bemiddelingen veronderstellen we dat de herstelbemiddelaar de partijen in de<br />

eerste plaats rechtstreeks met elkaar laat praten en zich afzijdig houdt, waardoor deze<br />

code minder toegewezen is aan de herstelbemiddelaar. Hij is, zoals eerder vermeld,<br />

moderator ter plekke en grijpt enkel in als het gesprek bijvoorbeeld vastloopt of de emoties<br />

(hoog) oplaaien.<br />

“Verbinding leggen” zien we bij de directe bemiddelingen terug in de top 5, bij de eerste<br />

contacten in het midden en de indirecte bemiddelingen pas na de helft (26 ste plaats). Dit is<br />

in lijn met eerdere bespreking van de doelstelling van ieder type gesprek en daaraan<br />

gekoppeld de rol van de herstelbemiddelaar. Bij een directe bemiddeling is het nodig dat<br />

er een verbinding is/komt tussen de partijen. Afhankelijk van de partijen en de context<br />

bereikt men dit met veel dan wel weinig interventies door de herstelbemiddelaar. Tijdens<br />

een eerste contact probeert de herstelbemiddelaar verbinding te leggen tussen de partijen,<br />

met als doel partijen te laten nadenken over het al dan niet instappen in het proces van<br />

herstelbemiddeling. Tijdens een indirect contact hebben partijen de keuze gemaakt tot<br />

geen direct contact en een indirecte vorm van herstel. Het leggen van verbinding komt hier<br />

expliciet minder aan bod waardoor het in dit type van gesprekken ook minder werd<br />

toegewezen.<br />

“Informatie geven via materiaal” (gebruik van folder, schema, brief, …) vinden we bij de<br />

eerste contacten en de indirecte bemiddelingen terug in ongeveer het midden van de<br />

rangschikking, bij de directe bemiddelingen pas naar het einde toe (37 ste plaats). Wanneer<br />

we dit langs de theoretische invulling leggen van de gesprekken dan zien we dat beide<br />

congruent zijn.<br />

“IV overeenkomst” komt bij de indirecte bemiddelingen en de directe bemiddelingen<br />

vooraan in de rij, bij de eerste contacten is dat pas in de tweede helft van de rangschikking<br />

(25ste). Opnieuw, leggen we dit langs de theoretische doelstellingen van de types van<br />

gesprekken dan kunnen we besluiten dat theorie en praktijk congruent zijn.<br />

“Advies geven” zien we bij de indirecte bemiddelingen in de top 10, bij de andere types<br />

van gesprekken pas naar het einde van de rangschikking toe. Bij een eerste gesprek komt<br />

dit niet vaak aan bod omdat de herstelbemiddelaar vooral herstelbemiddeling komt<br />

toelichten en het verhaal en de verwachtingen van de partij aanhoort. Bij een indirecte<br />

bemiddeling verklaren we dit omdat er geen andere partij aanwezig is en er dus meer<br />

vragen worden gesteld richting bemiddelaar, waardoor hij op zijn beurt meer adviezen<br />

formuleert. Bij een directe bemiddeling nemen partijen samen meer beslissingen en wordt<br />

85


de mening van de herstelbemiddelaar minder gevraagd en dus adviezen minder<br />

geformuleerd.<br />

“Vragen naar mening” staat in de directe en indirecte bemiddelingen in de top 10, bij de<br />

eerste contacten pas naar het einde toe. Dit sluit aan bij de vaststelling dat een eerste<br />

gesprek vooral draait over het geven van informatie en het helder krijgen van de<br />

verwachtingen. Bovendien gaven we reeds mee dat het vragen naar mening vooral ging<br />

over meningsvragen over het herstel.<br />

4.3.3 Bespreking van combinaties van codes<br />

Per type gesprek werd van de zes meest voorkomende codes een kruistabel gemaakt.<br />

Deze tabellen gaven een overzicht van combinaties van codes. Uit deze bewerking<br />

trekken we een aantal conclusies.<br />

Eerste contacten<br />

De zes meest voorkomende codes zijn de volgende:<br />

1. IV procedure HB. We zien dat deze code vooral samen voorkomt met de codes IV<br />

juridische, structureren en neutraliteit.<br />

2. Contact maken. Hier zien we vooral een combinatie met empathie en non-verbaal<br />

gedrag.<br />

3. Structureren, komt het vaakst voor samen met de codes IV juridische en IV procedure<br />

HB.<br />

4. IV juridische, in combinatie met IV procedure HB en structureren.<br />

5. Vragen naar feiten, in combinatie met contact maken en structureren<br />

6. Empathie, samen met contact maken en neutraliteit.<br />

Indirecte bemiddelingen<br />

De zes meest voorkomende codes zijn de volgende:<br />

1. Structureren. We zien dat deze code vooral samen voorkomt met de codes IV<br />

interventie te doen, samenvatten, IV interventie gedaan en neutrale boodschapper.<br />

2. Neutrale boodschapper. Hier zien we vooral een combinatie met verbinding leggen,<br />

structureren en IV interventie te doen.<br />

3. Contact maken, komt het vaakst voor samen met de codes non-verbaal gedrag en<br />

structureren.<br />

4. IV procedure HB met IV juridische.<br />

5. IV juridische in combinatie met IV procedure HB en advies geven.<br />

6. IV interventie te doen, samen met structureren en neutrale boodschapper.<br />

Directe bemiddelingen<br />

De zes meest voorkomende codes zijn de volgende:<br />

1. Contact maken. We zien dat deze code vooral samen voorkomt met de code non<br />

verbaal gedrag.<br />

2. Structureren. Hier zien we vooral een combinatie met non verbaal gedrag en contact<br />

maken.<br />

3. Empathie, komt het vaakst voor samen met de codes contact maken en structureren.<br />

4. Verbinding leggen, samen met empathie en vragen naar mening.<br />

5. Vragen naar mening, samen met structuren en verbinding leggen.<br />

6. IV procedure HB en IV juridische.<br />

We zien over de gesprekken heen dat IV procedure HB vooral samen voorkomt met IV<br />

juridische. Dit staaft het feit dat herstelbemiddeling een maatregel is tegen een juridische<br />

achtergrond.<br />

86


Contact maken zien we over de gesprekken heen voorkomen met non-verbaal gedrag.<br />

Herstelbemiddelaars vinden het belangrijk om een veilige sfeer te creëren (zie supra). Uit<br />

de observaties blijkt dat non-verbaal gedrag voor hen een belangrijk instrument is om deze<br />

doelstelling waar te maken.<br />

Structureren komt vaak samen voor met verschillende codes van informatie geven.<br />

Herstelbemiddelaars letten er dus bij het geven van informatie op dat ze deze op een<br />

gestructureerde manier presenteren aan de partijen en zijn zich dus bewust van de<br />

complexiteit van de aangeboden informatie . Ook met IV interventies en samenvatten zien<br />

we dit samen voorkomen. Structureren en samenvatten omwille van de inhoudelijke<br />

overlap. Samenvatten is een vorm van structureren. IV interventies om dezelfde reden,<br />

meedelen aan de partijen wat je gaat doen of gedaan hebt om structuur te geven aan het<br />

gesprek.<br />

Empathie zien we in de eerste contacten en de directe bemiddelingen samen voorkomen<br />

met contact maken. Empathisch zijn is dus een manier voor herstelbemiddelaars om<br />

contact te leggen met de partijen.<br />

4.4 Profiel van de herstelbemiddelaar<br />

Op basis van bovenstaande bevindingen en conclusies groeperen we de verschillende<br />

codes om zo tot een overzichtelijk profiel te komen van de herstelbemiddelaar. We komen<br />

tot 7 gegroepeerde vaardigheden:<br />

1. Informatie geven/Inhoudelijk expert.<br />

2. Interpersoonlijke vaardigheden.<br />

3. Gesprekstechnieken.<br />

4. Het stellen van vragen.<br />

5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en –technieken.<br />

6. Administratieve vaardigheden.<br />

7. Beroepsfierheid: uitdragen waar herstelbemiddeling voor staat.<br />

Voor een overzicht van de codes per groep verwijzen we naar onderstaande tabel.<br />

Tabel 13 Koppeling vaardigheden en codes/taken<br />

1. Informatie geven/ Inhoudelijk expert IV ?<br />

IV dossier<br />

IV herstel<br />

IV interventie gedaan<br />

IV interventie te doen<br />

IV juridische<br />

IV mogelijkheden herstel<br />

IV onderscheid meerderjarigen en minderjarigen<br />

IV overeenkomst<br />

IV procedure HB<br />

IV reden bemiddeling<br />

IV rol bemiddelaar<br />

IV soorten HB<br />

IV VF<br />

IV via materiaal<br />

87


2. Interpersoonlijke vaardigheden Communicatieve vaardigheden<br />

Empathie<br />

Non verbaal gedrag<br />

Verbinding leggen<br />

Reflectievaardigheden<br />

3. Gesprekstechnieken Afronden, besluiten<br />

Begrip toetsen<br />

Doorvragen<br />

Luisteren<br />

Structureren<br />

Samenvatten<br />

Toetsen informatie<br />

4. Stellen van vragen vragen naar ?<br />

5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en -<br />

technieken<br />

vragen naar feiten<br />

vragen naar gevoelens<br />

vragen naar medewerking<br />

vragen naar mening<br />

vragen naar mogelijkheden herstel<br />

vragen naar verwachtingen<br />

Advies geven<br />

Begeleiden van het proces<br />

Confronteren<br />

Neutrale boodschapper<br />

Neutraliteit<br />

Op maat werken van partijen<br />

Toegankelijkheid<br />

Vertrouwelijkheid<br />

Vrijwilligheid<br />

6. Administratieve vaardigheden Binnenkomende en uitgaande post behandelen<br />

Plannen, organiseren en registreren van de taken<br />

Administratie binnen de eigen<br />

herstelbemiddelingsdossiers uitvoeren, opvolgen<br />

en klasseren<br />

Administratie gepresteerde uren<br />

7. Beroepsfierheid De finaliteit van bemiddeling kennen en deze duidelijk<br />

en te allen tijde uitdragen.<br />

Op deze manier komen we tot de volgende definitie voor de vijf onderscheiden groepen<br />

van vaardigheden:<br />

1. Informatie geven /Inhoudelijk expert<br />

De herstelbemiddelaar geeft duidelijke en juiste informatie over het proces van<br />

herstelbemiddeling, over de rol van de verschillende partijen en over het netwerk rond<br />

herstelbemiddeling. Hij verwijst indien nodig door naar de juiste instantie (sociale kaart).<br />

88


2. Interpersoonlijke vaardigheden<br />

De herstelbemiddelaar creëert een veilige sfeer die samenwerking mogelijk maakt tussen<br />

de verschillende betrokken partijen. Hij doet dit zowel door middel van verbaal als nonverbaal<br />

gedrag. Hij past deze vaardigheden ook intern toe binnen het team van<br />

herstelbemiddelaars (e.g. intervisiegesprekken en teamvergaderingen).<br />

3. Gesprekstechnieken<br />

De herstelbemiddelaar is in staat om een gesprek te voeren, in overeenstemming met de<br />

verwachtingen van de betrokken partij(en). Hij zet daartoe, afhankelijk van de situatie,<br />

verschillende technieken in en is zich bewust van de impact van zijn acties.<br />

4. Het stellen van vragen<br />

De herstelbemiddelaar stel de juiste vragen, op het juiste tijdstip en in de juiste formulering<br />

en vraagt door indien nodig.<br />

5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en –technieken<br />

De herstelbemiddelaar handelt conform de doelstelling en de unieke principes (neutraliteit,<br />

vrijwilligheid, vertrouwelijkheid) van herstelbemiddeling.<br />

6. Administratieve vaardigheden<br />

De herstelbemiddelaar beschikt over zowel mondelinge als schriftelijke administratieve<br />

vaardigheden ter continuering van het eigen werk en de dienst.<br />

7. Beroepsfierheid<br />

De herstelbemiddelaar kent de finaliteit van herstelbemiddeling en kan deze duidelijk en<br />

ten alle tijden uitdragen.<br />

89


HOOFDSTUK 5: DE RESULTATEN VAN DE INTERVIEWS<br />

In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van de interviews (n= 14). Voor meer<br />

informatie over de afname verwijzen we naar Hoofdstuk 1 (Onderzoeksontwerp). Het<br />

vragenprotocol is te vinden in Bijlage 4 (Vragenprotocol interviews). In cursief kan je ook<br />

regelmatig anonieme citaten vinden uit de interviews.<br />

5.1 Thema 1: de job als herstelbemiddelaar<br />

In Thema 1 wilden we graag een beeld krijgen van hoe de herstelbemiddelaars zelf naar<br />

hun job kijken. We vroegen hen daarom hoe ze hun job zouden uitleggen aan iemand die<br />

hiernaar vraagt. We onderscheiden na analyse vijf codes. In volgorde van belangrijkheid<br />

gaat het over de volgende codes:<br />

Antwoorden die gelinkt zijn aan de doelstelling van herstelbemiddeling: iets goed<br />

maken, beter maken of herstellen, nagaan of partijen iets nodig hebben, bespreken wat<br />

er is gebeurd en wat de gevolgen zijn, noden en verwachtingen in kaart brengen met<br />

als doel iets op te lossen, proberen om partijen bij elkaar te krijgen, communicatie op<br />

gang brengen, conflicten constructief oplossen, rechtsreeks of onrechtreeks het<br />

hebben over de feiten.<br />

Antwoorden die de partijen centraal stellen: werken met minderjarigen, verdachte en<br />

slachtoffer, bijzondere jeugdzorg, ouders, jongeren.<br />

Antwoorden die de aanleiding naar voor schuiven: het misdrijf, (strafbare) feiten, de<br />

politie, het parket en de jeugdrechtbank.<br />

Antwoorden die te maken hebben met de rol als bemiddelaar: tussenpersoon,<br />

begeleider, onafhankelijk, neutraal, boodschappen overbrengen, partijen tot elkaar<br />

brengen (direct dan wel indirect), communicatie op gang brengen,<br />

vertrouwenspersonen, tussen de partijen in.<br />

Antwoorden die de overeenkomst centraal stellen: samen zoeken naar een<br />

overeenkomst.<br />

‘Mijn job als bemiddelaar is dan dat ik ga bemiddeling tussen de minderjarige dader en<br />

het slachtoffer dat hij gemaakt heeft. Vooral met als bedoeling om te gaan kijken of er<br />

nog vragen of verwachtingen leven, of mensen elkaar nog iets willen zeggen of<br />

uitleggen. Om te kijken of we daar samen met mij of via mij iets in kunnen betekenen.’<br />

Een analyse van wat de herstelbemiddelaars het meest boeiende vinden aan hun job<br />

resulteert in vier groepen van kenmerken:<br />

Het werken met mensen, partijen<br />

o Het werken met mensen en hun eigen specifieke verhaal, in hun specifieke<br />

setting (eg. huisbezoeken).<br />

o Iets kunnen betekenen voor mensen.<br />

o Dankbaarheid van de partijen.<br />

o Mensen tot elkaar brengen, zelfs in geval van weerstand.<br />

Het werken met de methodiek<br />

o De eindverantwoordelijkheid ligt bij de partijen: Wat willen ze zelf van dit verhaal<br />

maken?<br />

o Het samen met de jongeren terug kijken op wat er is geweest en wat er kan<br />

komen.<br />

o Jongeren die de kans krijgen om iets terug goed te maken.<br />

90


o Moeilijke en emotionele zaken worden bespreekbaar gemaakt door deze<br />

methodiek.<br />

o Het verplaatst het gewicht van iets destructief naar iets constructief.<br />

o Voor een aantal herstelbemiddelaars zijn de directe gesprekken het meest<br />

boeiende, omwille van de kracht en het effect op de betrokken partijen.<br />

De rol van bemiddelaar<br />

o Motivator zijn om partijen met ieder een eigen, soms tegenstrijdig verhaal, tot<br />

elkaar te brengen.<br />

o Het breed kijken (cfr. meerzijdige partijdigheid en neutraliteit).<br />

o Het motiveren van partijen naar een directe bemiddeling, zonder dit te veel te<br />

sturen. Volledigheidshalve vermelden we hierbij dat dit een aspect is van<br />

herstelbemiddeling waar tussen de herstelbemiddelaars en de diensten<br />

verschillende meningen over bestaan (zie infra).<br />

o Flexibel zijn om in ieder dossier en ieder bezoek de juiste rol/houding aan te<br />

nemen.<br />

De afwisseling: afwisseling in afhandelvormen, in feiten, in type van mensen, in type<br />

van bemiddelingen.<br />

‘Het meest boeiende vind ik dat je met mensen bezig bent en dat je iets kan<br />

betekenen voor die mensen, ingaan op eventuele verwachtingen of gewoon info<br />

geven. Ik heb de indruk dat dat vrij dankbaar is. Dat mensen daar wel iets aan<br />

hebben.’<br />

Ook het minst boeiende werd bevraagd bij de herstelbemiddelaars. We zien hier minder<br />

verschillen tussen de antwoorden van de herstelbemiddelaars. De meeste<br />

herstelbemiddelaars halen hier de dossiers aan waar verzekeringen bij betrokken zijn. Ten<br />

eerste, omdat deze dossiers vaak lang aanslepen. Ten tweede, omdat de partijen binnen<br />

deze dossiers minder betrokken zijn. Ten derde, omdat herstelbemiddelaars vaak zelf niet<br />

op de hoogte zijn van de juiste informatie en dit frustrerend vinden. Ten vierde, omdat het<br />

vaak de dossiers zijn waar herstelbemiddelaars het gevoel bij hebben dat ze weinig<br />

kunnen in betekenen. Vervolgens halen veel herstelbemiddelaars de administratie aan, die<br />

steeds meer een meer tijd vergt. Verder vermelden een aantal herstelbemiddelaars het feit<br />

dat men meermaals partijen moet achterna lopen/bellen om bepaalde zaken in orde de<br />

krijgen. Tot slot werden volgende zaken eenmalig aangehaald als moeilijk:<br />

radicale/extreme partijen, rechtstreekse gesprekken, periodes met weinig<br />

doorverwijzingen, dossiers met een rechtspersoon als slachtoffer, dossiers waar het<br />

slachtoffer enkel interesse heeft in financieel herstel terwijl er meer had kunnen in zitten en<br />

tot slot de eigenlijke finaliteit van herstelbemiddeling.<br />

‘Het minst boeiende? De administratie die erbij komt kijken. Maar het hoort erbij.’<br />

Terugkijkend naar hun beste gesprek, halen herstelbemiddelaars heel vaak een (specifiek)<br />

rechtstreeks gesprek aan. Tien van de 12 herstelbemiddelaars haalt hier (onder andere)<br />

een direct gesprek aan. De kracht van dergelijke gesprekken ligt volgens<br />

herstelbemiddelaars vaak in het feit dat partijen zelf met elkaar in communicatie treden<br />

(zowel verbaal als non-verbaal) en verantwoordelijk zijn/worden over het herstelproces en<br />

de uitkomst. Verdachten beseffen vaak beter wat ze veroorzaakt hebben door de<br />

rechtstreekse confrontatie met het slachtoffer. Vervolgens halen herstelbemiddelaars ook<br />

91


gesprekken aan waar de partijen tevreden en erkentelijk zijn. Herstelbemiddelingen waar<br />

herstelbemiddelaars het gevoel hebben dat ze iets hebben kunnen betekenen voor de<br />

partijen. Ook aangehaald zijn de gesprekken waar herstelbemiddelaars zelf tevreden zijn<br />

over hun eigen rol. Dit kan te maken hebben met de principes van neutraliteit maar ook<br />

met de rol die bemiddelaars hebben gespeeld in het ingaan op het aanbod van<br />

herstelbemiddeling en de keuze tot een rechtstreeks gesprek. Tot slot halen sommige<br />

herstelbemiddelaars gesprekken aan die te maken hebben met kenmerken eigen aan het<br />

dossier (bv. dossiers die verder gaan dan het financiële, waar het pedagogische een<br />

belangrijke plaats innam).<br />

‘Het beste gesprek: 4 jongeren die een buurthuis hadden beschadigd. Ik ben zover<br />

geraakt dat ik met alle betrokken partijen rond de tafel heb gezeten voor een direct<br />

gesprek. In eerste instantie was er een grote schadevraag die de jongeren zouden<br />

moeten betalen en dat is uiteindelijk gedraaid naar vrijwilligerswerk voor die<br />

jongeren. Zij hebben heel wat uren gewerkt in dat buurthuis om iets terug te doen.’<br />

Waar ventileren herstelbemiddelaars vaak over?<br />

Over kenmerken eigen aan de partijen. Algemeen kunnen we stellen dat dit kenmerken<br />

zijn die een bemiddeling moeilijk maken (bv. radicale partijen) of kenmerken die te<br />

maken hebben met het opvolgen van afspraken (nalatige partijen).<br />

Over verhalen die herstelbemiddelaars emotioneel raken.<br />

Over verzekeringen en administratie.<br />

Over hun rol als bemiddelaar. Heb ik in dit dossier de juiste richting gekozen, de juiste<br />

dingen gezegd, … ?<br />

Tot slot, laatste vraag onder dit thema: “Moest je iets kunnen veranderen aan je job, wat<br />

zou dat dan zijn?” Opnieuw kunnen we de verschillende antwoorden groeperen, in<br />

volgorde van belangrijkheid:<br />

Kenmerken die te maken hebben met de instroom van herstelbemiddeling<br />

(doorverwijzingen).<br />

Lineair aanbod, iedereen krijgt het aanbod tot herstelbemiddeling, combinatie van<br />

maatregelen.<br />

Meer constante doorstroom.<br />

Juiste administratieve afhandeling door de doorverwijzers.<br />

Samenwerking met de doorverwijzers: meer communicatie en meer in dezelfde richting<br />

kijken naar de finaliteit/visie van herstelbemiddeling.<br />

Praktische en organisatorische jobkenmerken: administratie vereenvoudigen, gebruik<br />

eigen wagen voor huisbezoeken en bijhorende vergoeding, de grootte van het<br />

werkgebied, teamsamenstelling, scheiding tussen HCA-dienst en de rest van de<br />

bijzondere jeugdzorg.<br />

Meer begeleiding en feedback wat betreft het eigen functioneren e.g. functionerings-<br />

en evaluatiegesprekken.<br />

Rol/Link met hulpverlening.<br />

‘Ik zou willen dat iedereen het aanbod tot herstelbemiddeling krijgt en dan zelf<br />

kiest.‘<br />

92


5.2 Thema 2: voor bemiddeling<br />

Ter inleiding van dit thema werd een figuur getoond (zie Bijlage 4, Figuur 1), ontwikkeld op<br />

basis van de literatuur. De figuur bevat de verschillende (mogelijke) stappen die<br />

voorafgaan aan herstelbemiddeling. De herstelbemiddelaars werden gevraagd dit<br />

aandachtig te bekijken en langs hun eigen praktijk/werking te leggen. Komen alle stappen<br />

voor in de praktijk en omgekeerd? Dekt de figuur de volledige lading? Waar is verbetering<br />

mogelijk?<br />

De herstelbemiddelaars gaven de volgende bemerkingen/aanvullingen:<br />

Het proces van herstelbemiddeling is moeilijk weer te geven in een figuur. Enerzijds<br />

omdat ieder dossier anders is, anderzijds omdat het een dynamisch proces is (terwijl<br />

een figuur eerder een statische indruk geeft).<br />

Mogelijkheid van seponeren toevoegen.<br />

Toevoegen voldaan aan formele en informele voorwaarden tot herstelbemiddeling.<br />

Enige wettelijke voorwaarde is dat er een verdachte en slachtoffer dient te zijn.<br />

Sommige herstelbemiddelaars halen ook de voorwaarde van bekennende dader aan.<br />

Pijl tussen jeugdrechter en aanbod tot herstelbemiddeling klopt theoretisch wel maar in<br />

de praktijk komen er weinig tot geen dossiers van de jeugdrechter.<br />

Jeugdrechter/parket sturen enkel een brief naar de betrokken partijen en een kopie van<br />

deze brief naar de HCA-dienst en geen folder.<br />

8-dagenregel: hier is soms onduidelijkheid over. Met name in die diensten die een<br />

administratieve kracht hebben, weten herstelbemiddelaars niet altijd wat deze regel<br />

inhoudt en of er aan wordt voldaan. Verder wordt deze regel in de praktijk flexibel<br />

gehanteerd, als er wachtlijsten zijn wordt deze niet altijd strikt opgevolgd. Ten tijde van<br />

de interviews waren er geen wachtlijsten meer, en werd dus wel voldaan aan deze<br />

regel.<br />

Eventueel wachtlijst invoegen.<br />

Eindverslag (in geval van geen bemiddeling) of bondig verslag (in geval van interesse<br />

partijen in bemiddeling).<br />

Beslissing tot al dan niet ingaan op proces van herstelbemiddeling is te vroeg als<br />

laatste stap in deze figuur. Er is wel een beslissing tot het al dan niet ingaan op een<br />

afspraak om bemiddeling toe te lichten.<br />

Wat houdt de verantwoordelijkheid van een dossier in en hoe ervaar je deze werkwijze?<br />

Alle herstelbemiddelaars geven aan dat diegene die de verantwoordelijkheid over een<br />

dossier draagt, dit ook volledig draagt van eerste contactname tot eventueel overeenkomst<br />

Dit wordt verder door iedereen als logisch en positief ervaren, dit zowel bekeken vanuit het<br />

perspectief van de herstelbemiddelaar als de partijen.<br />

Voor de herstelbemiddelaar schept het duidelijkheid en is men in staat om, op basis van<br />

de volledige informatie, op maat te bemiddelen. Veel herstelbemiddelaars halen bij deze<br />

vraag ook hun team aan. De volledige verantwoordelijkheid wordt ervaren als een<br />

aangename manier van werken, omdat het team er tijdens vaste momenten<br />

(teambespreking en intervisies) is om terug te koppelen, te reflecteren en te adviseren. Op<br />

die manier ontstaat het gevoel dat moeilijke dossiers en zware beslissingen gedragen zijn<br />

door het gehele team. Een enkele bemiddelaar haalt aan dat een extra collega tijdens<br />

moeilijke directe gesprekken wel wenselijk kan zijn. Op die manier kan je oog hebben voor<br />

alle partijen, en goed het overzicht bewaken.<br />

Bekeken vanuit het perspectief van de partijen vinden herstelbemiddelaars deze manier<br />

van werken eveneens positief. Het creëert duidelijkheid en toegankelijkheid voor de<br />

93


partijen. Tot slot, het draagt volgens de herstelbemiddelaars actief bij tot het principe van<br />

vertrouwelijkheid.<br />

‘Ik denk dat het voor de mensen veel duidelijker is dat één persoon zich met een<br />

dossier bezighoudt. Zodat ze niet aan verschillende mensen moeten vragen die dan<br />

maar van stukken op de hoogte zouden zijn.’<br />

Wat betreft de communicatie met de verwijzers zijn er uiteenlopende meningen. Sommige<br />

herstelbemiddelaars zijn tevreden, andere herstelbemiddelaars zijn eerder negatief over<br />

deze communicatie. Over het algemeen kunnen we concluderen dat de contacten met het<br />

parket positiever ervaren worden dan de contacten met de jeugdrechtbank. Nog een<br />

algemene conclusie over de herstelbemiddelaars heen: het meeste contact met de<br />

verwijzers is schriftelijk.<br />

Herstelbemiddelaars die positief zijn over de communicatie doelen hier vooral op de<br />

schriftelijke en administratieve samenwerking/opvolging en het respect voor ieders<br />

standpunt. Toch wijst dit kamp ook op een blijvende aandacht voor een goede<br />

samenwerking. Zo kunnen veranderingen in het personeel bij de doorverwijzers een direct<br />

effect hebben om het aantal doorgestuurde dossiers. De kwetsbare instroom is een feit.<br />

Herstelbemiddelaars die negatief zijn over de communicatie zijn dit vooral over het type<br />

communicatie en de frequentie. Sommige herstelbemiddelaars spreken van een drempel<br />

die ze ervaren om contact op te nemen met hun verwijzers.<br />

Ideeën voor de toekomst zijn het verder uitbouwen van de samenwerkingsverbanden die<br />

er nu reeds bestaan, maar ontoereikend zijn. Op die manier kunnen bepaalde algemene<br />

thema’s besproken worden (e.g. het blind rapporteren, het bondig verslag, de finaliteit van<br />

bemiddeling, het combineren van herstelbemiddeling en vordering). Zo leert men elkaars<br />

standpunten beter kennen, ontstaat er wederzijds respect met een drempelverlagend<br />

effect voor beide partijen als gevolg.<br />

Het bondig verslag (stand van zaken na twee maanden, verstuurd vanuit de HCA-diensten<br />

naar de verwijzers) wordt door de meerderheid van de ondervraagden als zinloos ervaren.<br />

Het komt te vlug, vaak is het nog niet duidelijk of partijen wensen in te gaan op<br />

herstelbemiddeling of niet. Ook werd aangegeven dat de verwijzers zelf, in de meeste<br />

dossiers, niet veel hebben aan het bondig verslag.<br />

Wat betreft het blind eindverslag zijn de meningen unaniem. Deze manier van werken blijft<br />

voor de meeste herstelbemiddelaars de enige juiste, rekening houdend met de finaliteit<br />

van herstelbemiddeling en de bijhorende werkingsprincipes. Herstelbemiddelaars worden<br />

regelmatig geconfronteerd met verwijzers die direct dan wel indirect meer informatie<br />

trachten te achterhalen over het verloop van een bepaald dossier (in het geval van nietopgestarte<br />

en afgebroken dossiers). Hier zijn de meeste herstelbemiddelaars, ondanks het<br />

begrip van sommige herstelbemiddelaars voor de nood aan meer informatie, het niet mee<br />

eens. Hiermee verweven is het gebruik van de reactieformulieren. Sommige herstelbemiddelaars<br />

gebruiken dit standaard, onder de vorm van het aanbieden van een sjabloon<br />

aan partijen in het geval van niet-opgestarte en afgebroken dossiers. Andere<br />

herstelbemiddelaars zien dit als een toegeving van de HCA-diensten naar de verwijzers in<br />

hun nood aan meer gedetailleerde informatie. Zij halen de mogelijkheid aan, indien zij de<br />

behoefte bij de partijen voelen maar bieden geen standaard sjabloon aan.<br />

‘Qua communicatie denk ik wel dat alles goed loopt.’<br />

‘Mijn persoonlijke mening is dat de communicatie beter kan: dat het frequenter zou<br />

moeten.’<br />

94


Uit de analyse van de vragenlijsten bleek dat zowel in de groep van de niet-opgestarte<br />

dossiers als in de groep van de afgebroken dossier de meerderheid van de respondenten<br />

eigenlijk wilde dat de bemiddeling toch werd opgestart/verder gezet. Aan de<br />

herstelbemiddelaars vroegen we tijdens de interviews hoe we deze cijfers kunnen<br />

verklaren en welke rol hier eventueel is weggelegd voor hen zelf.<br />

De verklaring die het meest werd aangehaald was dat de andere partij niet wilde<br />

deelnemen en er daardoor altijd een kant in de kou blijft staan. Volgens de<br />

herstelbemiddelaars is het vooral het slachtoffer dat het meeste weigert, omdat ze geen<br />

vraag of verwachting (meer) hebben en/of omdat ze het niet willen. Een andere verklaring<br />

die werd gegeven is de energie en tijd die je in een herstelbemiddelingsproces moet<br />

steken, bovenop de drukte van het gewone leven. Tot slot, wordt de onwetendheid ook<br />

aangehaald als mogelijke reden. Herstelbemiddeling is niet gekend bij mensen en dus<br />

worden er keuzes gemaakt op basis van onvolledige of foute informatie.<br />

Wat betreft de rol die herstelbemiddelaars hier in kunnen spelen zijn de meesten het<br />

erover eens dat informeren het belangrijkste is, proberen om de partijen uit te leggen wat<br />

herstelbemiddeling kan inhouden zodat partijen een gefundeerde keuze (kunnen) maken.<br />

De mate van aanklampen verschilt tussen herstelbemiddelaars. Sommige<br />

herstelbemiddelaars werken zeer laagdrempelig, bij geen reactie op de brief van de<br />

doorverwijzer of de HCA-dienst gaan ze over tot een huisbezoek. Ook proberen ze tijd en<br />

ruimte te creëren door de definitieve beslissing te laten afhangen van de reactie van de<br />

andere partij. Andere herstelbemiddelaars vallen sneller terug op het principe van<br />

vrijwilligheid. Volledigheidshalve, het aanklampend werken heeft niets te maken met het<br />

overtuigen van mensen om in herstelbemiddeling te stappen, wel met het grondig<br />

informatie verschaffen. Tot slot, een aanbod op maat kan ook helpen om partijen te<br />

overtuigen.<br />

‘Ik denk dat het al helpt dat je een brief schrijft en zegt: ik kom volgende week<br />

dinsdagavond om 18.00u langs. En u een beetje aanpassen aan wanneer die<br />

mensen zelf kunnen.’<br />

Tijdens het onderzoek werden we meermaals geconfronteerd met de begrippen (loutere)<br />

contactnames en niet-opgestarte dossiers en de verschillende definiëringen ervan. Tijdens<br />

de interviews gingen we dieper in op deze begrippen. Niet-opgestarte dossiers zijn<br />

dossiers die op een wachtlijst staan, waarvan men de partijen niet kan bereiken of waarbij<br />

één of beide partijen duidelijk hebben te kennen geven dat ze geen herstelbemiddeling<br />

wensen. Het criterium wat maakt dat herstelbemiddelaars een dossier als opgestart zien is<br />

als er informatie (verhaal, vragen, verwachtingen, …) van de ene partij naar de andere<br />

wordt teruggekoppeld en als men aan de slag gaat met het eigen verhaal/dossier van de<br />

partijen. Het geven van informatie over herstelbemiddeling is voor de meeste<br />

herstelbemiddelaars geen criterium om te spreken van een opgestart dossier. In dat geval<br />

spreekt men van een contactname. Sommige herstelbemiddelaars hebben uitdrukkelijk<br />

aandacht voor het punt van het officieel opstarten van de herstelbemiddeling door de<br />

rechtstreekse vraag aan de partijen te stellen, voornamelijk in onduidelijke dossiers.<br />

‘Een niet-opgestart dossier betekent eigenlijk dat er geen terugkoppeling geweest is<br />

tussen de partijen voor mij.’<br />

Op de vraag wat een geslaagde bemiddeling is, wordt door sommigen een onderscheid<br />

gemaakt tussen een geslaagde herstelbemiddeling voor de partijen en/of een geslaagde<br />

herstelbemiddeling voor de herstelbemiddelaar zelf.<br />

95


Een bemiddeling is geslaagd voor de partijen als ze zelf tevreden zijn, als ze het gevoel<br />

hebben dat het proces van herstelbemiddeling voor hen iets heeft betekent, op eender<br />

welk vlak, los van een eventuele overeenkomst. Verschillende herstelbemiddelaars halen<br />

hier het aspect van communicatie aan als onderdeel van een geslaagde bemiddeling,<br />

opnieuw los van het resultaat. Een herstelbemiddeling is geslaagd als er enige vorm van<br />

communicatie is opgezet tussen de partijen en zij hierover zelf tevreden zijn. Alle<br />

herstelbemiddelaars vereenzelvigen een geslaagde bemiddeling niet uitsluitend met een<br />

overeenkomst, al is het natuurlijk wel een mooie extra wanneer een geslaagde<br />

bemiddeling ook zijn vertaling kan vinden op papier. Een aantal herstelbemiddelaars halen<br />

verder als geslaagde bemiddeling aan dat er een aanbod is geweest en dat men<br />

informatie heeft kunnen geven zodat partijen tot een gefundeerde beslissing kunnen<br />

komen. Tot slot, één herstelbemiddelaar stelt het herstel voorop als belangrijk ingrediënt<br />

van een geslaagde herstelbemiddeling. Dezelfde herstelbemiddelaar schuift ook het<br />

slachtoffer naar voren, een herstelbemiddeling is geslaagd als tegemoet is gekomen aan<br />

het slachtoffer.<br />

Sommige herstelbemiddelaars vermelden bij deze vraag, aanvullend op wat het voor de<br />

partijen betekent, ook aan wat een geslaagde herstelbemiddeling voor hen persoonlijk<br />

betekent (zie supra). Twee centrale factoren komen naar voren: (1) als partijen hun<br />

verhaal hebben kunnen brengen en (2) een directe bemiddeling waar partijen samen het<br />

verhaal opbouwen.<br />

‘Er hoeft geen overeenkomst te zijn om een geslaagde bemiddeling te hebben.‘<br />

‘Vanaf het moment dat je – ook al komt het niet tot een akkoord – het gevoel hebt<br />

dat er toch betekenisvolle communicatie is geweest en dat dat voor beide partijen<br />

wel goed was.’<br />

Tot slot, onder dit thema werd aan de teambegeleiders gevraagd hoe de verdeling van de<br />

dossiers intern gebeurt. In de eerste plaats wordt gekeken naar de case load van iedere<br />

herstelbemiddelaar. Hoeveel dossiers zijn er actief en wat is de zwaarte van die dossiers?<br />

Is er ruimte om bijkomende dossiers op te nemen? Ook de stand van zaken wat betreft de<br />

andere maatregelen speelt mee in het bepalen van de case load. Verder wordt op<br />

sommige diensten ook rekening gehouden met de woonplaats van een herstelbemiddelaar.<br />

Herstelbemiddelaars krijgen, in de mate van het mogelijke, vooral dossiers<br />

toegewezen dicht bij hun eigen woonplaats omwille van praktische redenen. Soms wordt<br />

ook gekeken naar voldoende variatie in de dossier (type delict) van de<br />

herstelbemiddelaars en is weigering altijd mogelijk. Herstelbemiddelaars die partijen<br />

bijvoorbeeld kennen vanuit vorige dossiers of vanuit hun privé, kunnen weigeren om in dat<br />

dossier te bemiddelen.<br />

5.3 Thema 3: tijdens bemiddeling<br />

Vooreerst werd, opnieuw onder de vorm van een figuur (zie Bijlage 4, Figuur 2) een good<br />

practice van een herstelbemiddelingsproces getoond aan de herstelbemiddelaars.<br />

Gevraagd werd om de figuur af te toetsen aan de praktijk. Volgende opmerkingen werden<br />

aangebracht:<br />

Het proces van herstelbemiddeling is moeilijk weer te geven in een figuur. Enerzijds<br />

omdat ieder dossier anders is, anderzijds omdat het een dynamisch proces is (terwijl<br />

een figuur eerder een statische indruk geeft).<br />

Tijdens het eerste gesprek stel je in de eerste plaats jezelf en je HCA-dienst duidelijk<br />

voor.<br />

De meeste herstelbemiddelaars overlopen de brief van de doorverwijzer niet.<br />

96


De nadruk ligt op het bespreken van de gevolgen van de feiten (in kader van herstel).<br />

Indien er een doorverwijzing gebeurt naar verzekeringen/advocaat/vereffeningsfonds<br />

valt deze vaak vroeger in het proces.<br />

Veel herstelbemiddelaars maken gebruik van een schema (al dan niet ter plekke<br />

gemaakt).<br />

De inhoud van het eerste gesprek (eerste accolade in de figuur) klopt over het<br />

algemeen volgens alle herstelbemiddelaars, al hangt het sterk af van de partijen en de<br />

feiten of alles in dit eerste gesprek besproken kan worden.<br />

Verder staat de volgorde van de topics uit het eerste gesprek niet vast. Sommige<br />

partijen willen zo graag hun verhaal kwijt dat hier eerst aandacht aan wordt gegeven in<br />

plaats van het geven van informatie. De volgorde is dus op maat van de partijen en<br />

wordt met de nodige flexibiliteit gehanteerd.<br />

Sommige herstelbemiddelaars proberen eerst langs te gaan bij het slachtoffer/de<br />

verdachte zodat in het eerste gesprek met de verdachte/het slachtoffer hierover al een<br />

terugkoppeling kan gemaakt worden.<br />

De beslissing om al dan niet in herstelbemiddeling te stappen wordt niet altijd genomen<br />

na het eerste gesprek, soms ook na de terugkoppeling van de andere partij, indien dit<br />

niet gebeurt tijdens het eerste gesprek. Het is iets wat je als herstelbemiddelaar vanaf<br />

het eerste contact continu (direct dan wel indirect) aftoetst bij de partijen. Vaak spreken<br />

herstelbemiddelaars ook over het expliciet geven/nemen van tijd, indien ze deze nood<br />

bij de partijen ervaren.<br />

Wat betreft type bemiddeling: het is niet altijd een directe of indirecte bemiddeling.<br />

Soms kan het eerst een indirecte bemiddeling zijn die dan overgaat in een directe<br />

bemiddeling.<br />

Het voorstel tot rechtstreeks gesprek wordt vooral mee opgenomen in de opsomming<br />

van de mogelijkheden, maar niet altijd even hard benadrukt (op aanvoelen van de<br />

herstelbemiddelaar of dat voor die partij, in die situatie wel al niet aangewezen is).<br />

Soms wordt dit zelfs veel later in het proces voorgesteld (zie boven).<br />

De overeenkomst wordt niet (altijd) ter goedkeuring opgestuurd.<br />

Het wachten op de goedkeuring van de overeenkomst (vooraleer over te gaan tot de<br />

uitvoering ervan) gebeurt niet (altijd).<br />

De plaats van het bondig verslag kan ook variëren in de figuur, het wordt opgestuurd<br />

na 2 maanden vanaf het ontvangen van de doorverwijsbrief.<br />

Naast informatie geven is het eerste gesprek ook vooral belangrijk om elkaar te leren<br />

kennen en vertrouwen te creëren.<br />

Wat vinden herstelbemiddelaars van het eerste gesprek in een herstelbemiddelingsproces?<br />

We stelden zowel de inhoud van de informatie als de hoeveelheid informatie van<br />

het gesprek centraal bij deze vraag en bekeken dit zowel vanuit het perspectief van de<br />

herstelbemiddelaars als vanuit het perspectief van de partijen. De meeste<br />

herstelbemiddelaars erkennen dat er veel informatie wordt gegeven tijdens een eerste<br />

contact maar ervaren dit niet als problematisch, niet voor zichzelf en niet voor de partijen.<br />

Uit de analyse van de antwoorden blijkt dat herstelbemiddelaars hun verhaal brengen aan<br />

de hand van een aantal methodieken die maken dat partijen de hoeveelheid en de inhoud<br />

toch opnemen en verwerken. De volgende methodieken werden vermeld:<br />

Stap voor stap je verhaal brengen.<br />

Werken aan de hand van een schema. Sommige herstelbemiddelaars maken op<br />

voorhand dit schema en overlopen het met de partijen, anderen maken het schema ter<br />

plekke.<br />

Mensen betrekken in je verhaal, interactief werken, geen saaie monoloog brengen.<br />

97


Ook hier zeggen nagenoeg alle herstelbemiddelaars dat dit gesprek op maat van de<br />

partijen en het specifieke dossier verloopt. Als herstelbemiddelaar is het belangrijk om in<br />

te schatten wat partijen kunnen vatten in één gesprek en op basis daarvan keuzes te<br />

maken naar wat je zal brengen in het eerste gesprek en wat je eventueel zal brengen in<br />

een volgende gesprek. Waar heeft de persoon op dit moment echt nood aan? Welke<br />

informatie moet hij op dit moment echt weten? Verder zien we dat herstelbemiddelaars<br />

tijdens dit eerste gesprek vooral de nadruk leggen op het geven van informatie en het<br />

luisteren naar het verhaal (in willekeurige volgorde). Het bepalen van verwachtingen en<br />

intenties en het bepalen van de mogelijkheden tot herstel zijn topics die, indien partijen<br />

aangeven dat het te snel gaat, verschuiven naar een volgend gesprek. Langs de andere<br />

kant geeft één herstelbemiddelaar ook aan dat tijdens het eerste gesprek ook vaak de<br />

terugkoppeling zit van de andere partij, het gaat dan vooral over de terugkoppeling van het<br />

slachtoffer naar de verdachte.<br />

Herstelbemiddelaars vermelden dat dit ‘op maat werken in het eerste gesprek’ iets is waar<br />

je in groeit. Als beginnende herstelbemiddelaar heb je dikwijls de nood om strikt de figuur<br />

te volgen en af te werken in zijn volledigheid en in de juiste volgorde. Verder stel je de<br />

overeenkomst sneller en vaker centraal. Als ervaren herstelbemiddelaar vertrek je vooral<br />

van het verhaal van de partijen, werk je gemakkelijker op maat en ga je flexibel om met de<br />

procedure. Herstelbemiddelaars geven aan dat deze evolutie zowel comfortabel is voor de<br />

partijen als voor henzelf. Geen enkele herstelbemiddelaar geeft aan de druk te ervaren<br />

tijdens het eerste gesprek om te komen tot een overeenkomst.<br />

‘Het eerste gesprek maak je op maat van de mensen hé. Je geeft altijd standaard<br />

de informatie over bemiddeling en de procedure, maar bij sommige mensen gaat<br />

het veel meer de nadruk komen te liggen over de feiten zelf of over hun gevoel<br />

daarbij. En je hebt mensen die vooral veel informatie willen over het gerechtelijke…<br />

Dat is echt op maat. Soms gaat dat snel, omdat mensen niet veel de behoefte<br />

hebben om bij bepaalde dingen diep en lang stil te staan. Soms kan het zijn dat je<br />

daar meerdere gesprekken voor nodig hebt.’<br />

Wat betreft de principes van herstelbemiddeling bevroegen we bij de herstelbemiddelaars<br />

of deze een belangrijke rol spelen voor hen binnen herstelbemiddeling en hoe ze deze<br />

principes binnenbrengen in hun bemiddelingen.<br />

Voor alle herstelbemiddelaars waren de principes belangrijk. Het zijn de uitgangspunten<br />

van een herstelbemiddeling die gedurende het volledige proces een prominente plaats<br />

innemen, op maat van de situatie en de partijen. Veel herstelbemiddelaars zien ze<br />

bovendien als een rode draad doorheen het volledig proces die fungeren als een kapstok<br />

waar je het gedrag van jezelf en de partijen kan aan aftoetsen/bijsturen.<br />

De vraag hoe ze dan kleur krijgen in een bemiddeling levert het volgende op:<br />

De meeste herstelbemiddelaars benoemen de principes bij aanvang van een<br />

herstelproces.<br />

De principes worden uitgelegd aan de hand van een voorbeeld of toegepast op de<br />

eigen situatie van de partijen indien mogelijk.<br />

De principes zitten volgens de meerderheid van de herstelbemiddelaars vervat in hun<br />

houding. Het wordt in een aantal gevallen zelfs benoemd als datgene wat een<br />

onderscheid maakt tussen een goede dan wel slechte bemiddelaar.<br />

Zoomen we dieper in op de verschillende principes dan zien we dat de meeste herstelbemiddelaars<br />

spreken over drie principes namelijk neutraliteit of meerzijdige partijdigheid,<br />

vrijwilligheid en vertrouwelijkheid. Drie herstelbemiddelaars schuiven ook het vierde<br />

principe van transparantie expliciet naar voren.<br />

98


Het principe met de meeste codes is dat van vertrouwelijkheid. Dit principe kent meerdere<br />

invullingen. Ten eerste gaat het over de vertrouwelijkheid wat betreft de procedure. Een<br />

herstelbemiddeling speelt zich af tussen partijen en wordt achteraf niet op de straat<br />

gegooid. Ten tweede spreekt men in dit kader ook over het zijn van een<br />

vertrouwenspersoon voor de partijen, iemand waar ze alles aan kunnen vertellen. Ten<br />

derde speelt het principe ook een belangrijke rol in het kader van indirecte bemiddelingen<br />

waarbij de herstelbemiddelaar boodschappen overbrengt tussen de partijen. Wat mag ik<br />

als herstelbemiddelaar overbrengen naar de andere partij? Tot slot gaat het over het open<br />

zijn rond communicatie naar de doorverwijzer (inhoud overeenkomst en eindverslag).<br />

Begrippen die naar voren komen bij de bespreking van dit principe zijn onder andere<br />

respect en echtheid.<br />

Het volgende principe is dat van neutraliteit. Het is een principe waar je als bemiddelaar<br />

moet over blijven waken. Voor de ene verloopt dit heel gemakkelijk, zelfs automatisch, een<br />

aantal herstelbemiddelaars stellen dat het niet altijd even evident is en getuigen van een<br />

vage grens tussen neutraal en niet neutraal zijn. Centrale begrippen die naar voren<br />

worden geschoven bij de bespreking van dit principe zijn open staan voor ieders verhaal,<br />

begrip hebben voor alle standpunten, geen oordeel vellen, eerlijk en open zijn, empathisch<br />

zijn, erkenning geven.<br />

Vervolgens hebben we het principe van vrijwilligheid. Dit principe blijft doorheen het<br />

volledige proces een prominente rol spelen. Bij aanvang door de bemiddeling voor te<br />

stellen als een aanbod maar ook gedurende de verdere procedure. Wanneer partijen<br />

bepalen wat ze wensen te doen binnen de herstelbemiddeling bijvoorbeeld. Eén<br />

herstelbemiddelaar geeft aan dit principe na te streven door het proces zoveel mogelijk bij<br />

de partijen te leggen en het geven van voorbeelden of mogelijkheden zoveel mogelijk te<br />

beperken. Verder is het een principe waar herstelbemiddelaars naar terug grijpen wanneer<br />

ze aanvoelen dat partijen zich niet meer comfortabel voelen. Eén bemiddelaar spreekt<br />

over het feit dat verdachten het niet altijd als dusdanig aanvoelen en een druk voelen om<br />

in te stappen in herstelbemiddeling. Dit omdat het aanbod komt vanuit een juridische<br />

context en de verdachten en hun ouders vaak denken dat niet instappen in<br />

herstelbemiddeling een nefaste invloed zal hebben op het verdere verloop van hun<br />

dossier.<br />

Transparantie tenslotte gaat over duidelijkheid, openheid en eerlijkheid over de procedure<br />

en de zaken die je als herstelbemiddelaar doet of gedaan hebt. Verder gaat het niet enkel<br />

over openheid wat betreft feiten maar ook wat betreft gevoelens. Het is ‘zeggen wat je<br />

doet en doen wat je zegt’. Op die manier kan je als herstelbemiddelaar ook verwachten<br />

van de partijen dat ze hetzelfde doen in het contact naar de bemiddelaar en de andere<br />

partij.<br />

Een volgende vraag betrof de (in)directe bemiddelingen. Het aantal directe bemiddelingen<br />

is aanzienlijk lager dan het aantal indirecte bemiddelingen. Gevraagd werd te reageren op<br />

deze vaststelling en mogelijke oorzaken over deze verhouding te formuleren. Vervolgens<br />

vroegen we ook in welke mate herstelbemiddelaars een invloed hebben in/op de keuze<br />

van partijen tussen een directe en indirecte bemiddeling.<br />

Ten eerste geven veel herstelbemiddelaars aan dat deze verhouding voor hen ok is, het<br />

zijn immers de partijen zelf die dit cijfer bepalen. De meerderheid van de<br />

herstelbemiddelaars halen wel de kracht aan van een directe bemiddeling en vinden het<br />

daarom persoonlijk jammer dat er minder directe bemiddelingen zijn. Maar dat het<br />

belangrijk is om je eigen mening los te laten en de keuze bij de partijen te laten en dit te<br />

respecteren.<br />

99


Wat betreft de oorzaken vermelden een aantal herstelbemiddelaars dat het lager aantal<br />

directe herstelbemiddelingen deels te verklaren is door de ernst van de feiten mee in<br />

rekening te brengen. Wat betreft ‘de minder ernstige’ feiten vinden partijen een direct<br />

gesprek te beladen; wat betreft ‘de ernstige feiten’ willen partijen vaak niet met elkaar in<br />

rechtstreeks contact treden. Verder spelen ook mee: de voornamelijk financiële<br />

verwachtingen van het slachtoffer, persoonlijke kenmerken eigen aan de partijen (open<br />

staan tot dialoog), de leeftijd van de verdachte, motieven langs de kant van het slachtoffer<br />

die te maken hebben met privacy, cultuurgebonden factoren, schaamte en schrik bij de<br />

verdachte, de houding van slachtoffer/verdachte tegenover de tegenpartij en tot slot de<br />

energie die je in een directe bemiddeling steekt.<br />

Wat betreft de invloed van de herstelbemiddelaar is er unanimiteit. Iedereen is van mening<br />

dat de herstelbemiddelaar hier van invloed is/kan zijn. Wat betreft de aanpak zijn er wel<br />

verschillen tussen de herstelbemiddelaars onderling. Alle herstelbemiddelaars bevinden<br />

zich als het ware op een continuüm waar aan de ene kant herstelbemiddelaars in iedere<br />

bemiddeling naar een rechtstreeks gesprek proberen toe te werken en aan de andere kant<br />

herstelbemiddelaars dit helemaal niet doen. Wel belangrijk is dat dit altijd gebeurt met<br />

respect voor de uiteindelijke keuze van de partijen. Als we een overzicht geven van de<br />

methodieken die herstelbemiddelaars in dit kader gebruiken zien we over het algemeen<br />

veel gelijkenissen. Alleen verschilt de mate waarin men inzet op deze methodieken.<br />

Volgende methodieken kwamen tijdens de interviews naar boven:<br />

Informeren: in de eerste plaats vermelden nagenoeg alle herstelbemiddelaars de<br />

mogelijkheid tot een directe bemiddeling.<br />

Aanvoelen en sturen/stimuleren. Als herstelbemiddelaar schat je in wat de gevoelens<br />

en verwachtingen zijn van de partijen en of een direct gesprek daartoe aangewezen is.<br />

Sommige herstelbemiddelaars bespreken dit aanvoelen openlijk met hun partijen.<br />

Vervolgens, vooral bij partijen die twijfelen, gaan herstelbemiddelaars samen met de<br />

partijen op zoek naar de voor- en nadelen van een directe bemiddeling voor hen.<br />

Ondersteuning bieden en vertrouwen uitstralen. Vertrouwen uitstralen als moderator in<br />

het rechtstreekse gesprek maar ook aan partijen meegeven dat ze samen in dit proces<br />

stappen en dat ze grondig worden voorbereid op een dergelijk gesprek.<br />

Vragen/aftoetsen. Dit is een techniek met als doel te sturen in de richting van een<br />

directe bemiddeling en die vooral gebruikt wordt door herstelbemiddelaars die de<br />

keuze nog eens extra in de verf willen zetten.<br />

Ook hier geven meerdere herstelbemiddelaars aan dat ervaring een rol speelt in het al dan<br />

niet voorstellen van een directe bemiddeling. Als beginnende herstelbemiddelaar schrikt<br />

een rechtsreeks gesprek af en wordt het dan ook minder expliciet gemaakt in de<br />

gesprekken met de partijen. Naarmate men meer ervaring opdoet met herstelbemiddeling<br />

en rechtstreekse gesprekken en de kracht ervan ondervindt, krijgt men meer vertrouwen in<br />

dit type van bemiddeling en je eigen rol hierin. Dat zorgt ervoor dat er meer nadruk op<br />

wordt gelegd in het contact met de partijen en dat je meer vertrouwen uitstraalt naar de<br />

partijen als moderator, wat van essentieel belang is.<br />

‘Ik denk dat dat wij als bemiddelaar soms wel sturend kunnen overkomen in de<br />

keuze tot een direct gesprek. Sommige willen onmiddellijk een direct gesprek,<br />

anderen willen dit onmiddellijk niet. Ik vraag dan wel waarom, maar respecteer hun<br />

keuze. En dan zijn er mensen die twijfelen, dan ga ik toch wel proberen om een<br />

beetje te sturen omdat ik weet wat dat de waarde daarvan is van zo’n direct<br />

gesprek. Ik geef dat eerlijk toe.’<br />

100


Wat betreft het vereffeningsfonds kunnen we op basis van onze data concluderen dat er<br />

provinciale verschillen zijn tussen de manier waarop het fonds de eigen doelstelling en<br />

werking interpreteert. Sommige provincies hanteren een duidelijk financieel criterium in het<br />

al dan niet goedkeuren van dossiers: als de ouders financiële mogelijkheden hebben om<br />

de schadevraag zelf te vergoeden worden ze, op gronde van hun pedagogische<br />

verantwoordelijkheid, veronderstelt dit te doen. Het vereffeningsfonds is de mogelijkheid<br />

die overblijft wanneer alle andere mogelijke alternatieven zijn afgetoetst en ontoereikend<br />

blijken. Andere provincies baseren zich niet op dit principe en keuren ook dossiers goed<br />

waar ouders wel financiële mogelijkheden hebben maar waar bijvoorbeeld de jongere zelf<br />

zijn verantwoordelijkheid wil nemen. De hamvraag is of gemeenschapsgeld hiertoe mag<br />

dienen? Gezien deze verschillen naar criteria brengen herstelbemiddelaars het ook anders<br />

binnen in hun gesprekken. Herstelbemiddelaars uit de provincie die niet enkel op basis<br />

van het financiële oordelen, stellen het standaard voor in dossiers met een schadevraag,<br />

naast de andere mogelijkheden die voorhanden zijn. De andere herstelbemiddelaars doen<br />

dit niet en zullen afhankelijk van de financiële situatie van het gezin de mogelijkheid van<br />

het vereffeningsfonds aanbrengen. Desalniettemin geven alle herstelbemiddelaars aan dat<br />

er weinig schadevragen via het vereffeningsfonds worden afgehandeld. Volgende<br />

oorzaken worden hiervoor aangehaald:<br />

Enkel die feiten met een financiële herstelvraag komen in aanmerking voor het<br />

vereffeningsfonds.<br />

Ouders en/of verdachte bieden vaak zelf een oplossing voor de schadevraag.<br />

Ouders kunnen en willen vaak zelf de schade betalen (eventueel inclusief terugbetaling<br />

van het kind naar de ouder).<br />

Ouders die verzekerd zijn, beroepen zich vaak hierop.<br />

Dossiers die niet voldoen aan de voorwaarden die het vereffeningsfonds vooropstelt<br />

(zie supra).<br />

Complexe en tijdrovende aanvraagprocedure.<br />

De terugbetaling duurt langer, slachtoffers moeten bereid zijn hierop te wachten.<br />

Uit schaamte, door ergens te gaan werken via het vereffeningsfonds zijn meer mensen<br />

op de hoogte van de situatie.<br />

‘Nu komt het fonds in onze dossiers pas naar boven als mama en papa zeggen dat ze<br />

het niet betaald krijgen.’<br />

Wat betreft de opvolging van de overeenkomst concluderen we dat alle herstelbemiddelaars<br />

gesproken hebben over hun eigen verantwoordelijkheid, en de helft van de<br />

herstelbemiddelaars benoemen ook de verantwoordelijkheid van de partijen. Er kan een<br />

onderscheid gemaakt worden tussen de verantwoordelijkheid over de eigenlijke uitvoering<br />

en de opvolging van de uitvoering van de overeenkomst. Wat betreft het eerste speelt<br />

voornamelijk de verantwoordelijkheid van de partijen. Men voert uit waartoe men zich<br />

engageert. Enkele herstelbemiddelaars geven wel aan dat zij vanuit hun positie als<br />

herstelbemiddelaar ook mee de verantwoordelijkheid dragen over de eigenlijke uitvoering.<br />

Dit om eventueel te anticiperen op problemen tijdens de uitvoering en om deze problemen<br />

vervolgens een plaats te (kunnen) geven binnen het bemiddelingsproces. Wat betreft het<br />

tweede, de opvolging van de uitvoering van de overeenkomst, moet de herstelbemiddelaar<br />

op de hoogte gebracht worden van de eigenlijke uitvoering. Hij moet immers een<br />

uitvoeringsverslag bezorgen aan de doorverwijzer. De helft van de herstelbemiddelaars<br />

haalt aan hierover afspraken te maken met de partijen. Bijkomende opmerking is dat<br />

herstelbemiddelaars aangeven dat de verantwoordelijkheid over de opvolging afhankelijk<br />

is van het type overeenkomst en de partijen die betrokken zijn. Een overeenkomst waarin<br />

101


men bijvoorbeeld belooft elkaar in de toekomst met rust te laten kan niet blijvend worden<br />

opgevolgd door de herstelbemiddelaar.<br />

5.4 Thema 4: nazorg<br />

Op de vraag of nazorg nuttig kan zijn antwoord slechts één herstelbemiddelaar negatief.<br />

Toch wil dat niet zeggen dat alle andere herstelbemiddelaars onverwijld positief staan<br />

tegenover het inbouwen van nazorg in herstelbemiddeling. We onthouden een aantal<br />

belangrijke kanttekeningen.<br />

De nood aan nazorg, als die er al is, is volgens de meeste herstelbemiddelaars<br />

dossiergebonden. In dossiers waar de emoties hoog zijn opgelopen kunnen de partijen<br />

mogelijks nood hebben aan nazorg. In andere dossiers, waar partijen het gevoel hebben<br />

dat het proces en het feit is afgesloten, is er hoogstwaarschijnlijk geen nood aan nazorg<br />

en kan het zelfs vervelend zijn voor partijen als de herstelbemiddelaar na enkele maanden<br />

opnieuw contact opneemt naar aanleiding van gedane zaken.<br />

In bovenvermelde ‘emotionele’ dossiers, waar herstelbemiddelaars aanvoelen dat het<br />

geheel voor een (de) partij(en) nog niet is afgerond, bouwen een aantal herstelbemiddelaars<br />

vandaag al een vorm van nazorg in. Men verlengt de duur van het dossier<br />

zodat men na een aantal maanden nog eens contact kan opnemen met de partijen, om<br />

daarna het eindverslag te bezorgen aan de doorverwijzer.<br />

Bekijken we de nood aan nazorg vanuit het perspectief van de herstelbemiddelaar dan<br />

geven ongeveer de helft van de herstelbemiddelaars aan dat dit wel interessant zou zijn.<br />

Gaan we dieper in op de achterliggende redenen dan kunnen we dit plaatsen onder<br />

nieuwsgierigheid (hoe gaat het met deze mensen?) en de feedback die je krijgt over je rol<br />

als herstelbemiddelaar en het herstelbemiddelingsproces.<br />

De grens tussen dienstverlening en hulpverlening komt op het vlak van nazorg onder druk<br />

te staan. Wanneer men na een aantal maanden contact neemt met de partijen gaat het<br />

niet (altijd) meer over het delict, de gevolgen ervan en het herstel. Het dossier is reeds<br />

afgesloten. Wat is de eigenlijke doelstelling van nazorg en in welke mate is deze te<br />

vereenzelvigen met de doelstelling van herstelbemiddeling?<br />

‘Ik heb nooit ervaren dat mensen er behoefte aan hebben. Bemiddeling is ook zo<br />

afgebakend. Je werkt rond een feit en rond de gevolgen van het feit. Je probeert<br />

verwachtingen in te lossen, maar als het is afgerond, dan is het afgerond. Ik zie<br />

daar ook het nut niet van in. Het gaat hier niet over dossiers die begeleiding nodig<br />

hebben. Je zit in een bemiddeling en niet in een begeleiding van.’<br />

Binnen het huidige juridisch kader bekijken overwegend alle herstelbemiddelaars het<br />

concept van nazorg sceptisch. Herstelbemiddelaars kunnen immers weinig bieden aan<br />

partijen die het bijvoorbeeld blijven moeilijk hebben met hetgene wat gebeurd is.<br />

Bovendien halen meerdere herstelbemiddelaars ook de extra administratieve last aan die<br />

dergelijke activiteiten met zich mee brengt.<br />

‘Ik weet niet of er echt nood aan is. Het is altijd wel leuk om te horen hoe het een<br />

paar maanden later met de mensen zelf gaat. Maar eens als het dossier bij ons is<br />

afgesloten, dan gaat dat terug zijn gerechtelijke gang.’<br />

Op welke manier wordt het herstelproces geëvalueerd. De huidige manier van evalueren<br />

gebeurt niet structureel binnen ieder herstelbemiddelingsproces. Desalniettemin bevragen<br />

sommige herstelbemiddelaars het wel informeel bij hun partijen: hoe is het proces van<br />

herstelbemiddeling geweest en zijn de verwachtingen ingevuld? Dit gebeurt niet door<br />

iedereen en niet standaard in alle dossiers. Sommige herstelbemiddelaars geven aan dat<br />

102


ze dit vooral doen in de directe herstelbemiddelingen en/of in emotioneel zware<br />

herstelbemiddelingen. Meerdere herstelbemiddelaars geven aan hier wel nood aan te<br />

hebben, om de dienstverlening en je rol als herstelbemiddelaar blijvend te optimaliseren.<br />

Eén herstelbemiddelaar gaf de suggestie een face-to-face evaluatiemoment in te bouwen<br />

bij een laatste bezoek aan de partijen, samen met het ondertekenen van het eindverslag.<br />

Nu gebeurt dit vaak per post, waardoor evalueren niet mogelijk is.<br />

‘Formeel wordt er niet geëvalueerd. Ik doe dat soms wel informeel, maar het is niet<br />

standaard. ‘<br />

‘Nee, we doen dat niet, maar ik mis dat soms wel. Je krijgt heel weinig feedback.’<br />

In welke mate is er aandacht voor re-integratie binnen je huidige herstelbemiddelingen?<br />

Binnen herstelbemiddeling draait het volgens de meerderheid van de herstelbemiddelaars<br />

vooral rond herstel en de partijen zelf. Daar ligt ook de nood van de meeste partijen. Dat<br />

wil niet zeggen dat re-integratie helemaal geen plaats krijgt, alleen leggen de meeste<br />

herstelbemiddelaars er standaard niet de focus op. Het is eerder een indirect gevolg van<br />

herstelbemiddeling. Iets wat aan bod kan komen op vraag van de partijen. De meeste<br />

herstelbemiddelaars zijn geen vragende partij om dergelijke activiteiten meer aandacht te<br />

geven binnen herstelbemiddeling. De grens tussen dienstverlening en hulpverlening wordt<br />

opnieuw aangehaald, het zou niet te vereenzelvigen zijn met de neutrale rol van de<br />

herstelbemiddelaar binnen herstelbemiddeling.<br />

‘Bij bemiddeling draait het voornamelijk rond het slachtoffer. Dat er ook schade is<br />

aan de samenleving doordat er feiten worden gepleegd. Nee, dat breng ik helemaal<br />

niet aan. Het gaat vooral over het slachtofferschap.’<br />

Om herstelbemiddeling meer te laten werken rond re-integratie is het nodig om dit op een<br />

hoger niveau te tillen. Vandaag gaat herstelbemiddeling vooral over de specifieke situatie<br />

tussen die concrete partijen. Om het breder op de maatschappij te betrekken, zou die<br />

maatschappij ook meer betrokken moeten zijn. In de eerste plaats gaat het dan over<br />

sensibilisering van de publieke opinie. Herstelbemiddeling moet dan gezien worden als<br />

een logische reactie op delicten, eventueel aanvullend op andere maatregelen. Een<br />

andere mogelijkheid die re-integratie meer voorop kan stellen binnen herstelbemiddeling is<br />

het betrekken van vrijwilligers binnen herstelbemiddeling (zie ook lopende onderzoek aan<br />

de HUB door Erik Claes en Emilie van Daele).<br />

103


HOOFDSTUK 6: INTEGRATIE VAN DE RESULTATEN TOT BEST PRACTICE<br />

In dit hoofdstuk beschrijven we de best practice van herstelbemiddeling. We integreren<br />

daartoe enerzijds de resultaten van de verschillende onderzoeksactiviteiten (de<br />

vragenlijsten, de observaties en de interviews). Anderzijds toetsen we deze resultaten aan<br />

de good practice (zie Hoofdstuk 2). We maken, indien mogelijk, de vergelijking met het<br />

onderzoek van de Vlaamse overheid, uitgevoerd door Bureau Beke (Ferwerda en van<br />

Leiden, 2012).<br />

In Hoofdstuk 2, beschrijving van de good practice, concludeerden we na ieder onderdeel<br />

(zie kadertjes) welke aspecten van herstelbemiddeling we meenamen in ons onderzoek.<br />

Deze aspecten worden terug opgenomen in deze best practice: we bepreken telkens<br />

welke bevindingen we hieromtrent hebben gevonden. We vermelden bij aanvang van<br />

ieder onderdeel welke aspecten besproken zullen komen. Sommige onderdelen komen<br />

meermaals voor.<br />

We bespreken achtereenvolgens:<br />

Voor bemiddeling: de oriëntatie<br />

o Niet-opgestarte dossiers<br />

Het voortraject<br />

o Informatie geven.<br />

o Overlopen van de brief doorverwijzer.<br />

o Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling.<br />

o Doelstelling bemiddeling toelichten.<br />

o Drie principes van bemiddeling.<br />

o Bespreken van de feiten en de gevolgen.<br />

o Aftoetsen van de verwachtingen en intenties tav bemiddeling en de andere<br />

partij.<br />

o Bepalen mogelijkheden herstel.<br />

De uitvoering<br />

o Voorstel tot rechtstreeks gesprek<br />

o Indirecte herstelbemiddelingen<br />

o Afgebroken dossiers<br />

Afsluiting met afspraken<br />

De nazorg<br />

104


6.1 Voor bemiddeling: de oriëntatie<br />

- Voorwaarden tot herstelbemiddeling.<br />

- Type delicten in herstelbemiddeling.<br />

- Profiel van de betrokkenen.<br />

- Afkomst van de herstelbemiddelingen.<br />

- Doorverwijzers.<br />

- Wijze van doorverwijzen.<br />

- 8-dagenregel.<br />

- (geen) Opstart herstelbemiddeling.<br />

- Rol van de advocaat in herstelbemiddeling.<br />

- Communicatie met de doorverwijzer.<br />

- Niet-opgestarte dossiers.<br />

- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />

Met betrekking tot de gehanteerde voorwaarden tot herstelbemiddeling bij minderjarigen<br />

waren er in de jeugdwet aanvankelijk drie voorwaarden voorzien: er bestaan ernstige<br />

aanwijzingen van schuld ten aanzien van de verdachte, de betrokkene verklaart het als<br />

misdrijf omschreven feit niet te ontkennen en er is een slachtoffer geïdentificeerd. Door het<br />

arrest van het Grondwettelijk Hof (13 maart 2008) bleef enkel de voorwaarde van het<br />

geïdentificeerd slachtoffer overeind, de andere twee voorwaarden werden vernietigd.<br />

Ferwerda en van Leiden (2012) concludeerden dat door het merendeel van de parketten<br />

meestal geen bemiddeling voorgesteld wordt als de minderjarige verdachte zijn<br />

aanwezigheid of enige betrokkenheid ontkent en HCA-diensten sturen in dergelijke<br />

gevallen het dossier vaak terug. In de praktijk is dit niet altijd zo rechtlijnig. Sommige<br />

herstelbemiddelaars gaan ook aan de slag met ontkennende verdachten. Tijdens de<br />

afsluitende studiedag van het onderzoek uitgevoerd door Bureau Beke (‘Mag het een<br />

Beke meer zijn?’, Brussel, 8 maart 2013) werd duidelijk dat hier verschillende<br />

standpunten over zijn. Sommige herstelbemiddelaars getuigden hier van goede resultaten<br />

met ontkennende dader, anderen waren hier eerder negatief over.<br />

Wat betreft de leeftijdsgrens van 12 jaar concludeerden Ferwerda en van Leiden (2012)<br />

dat, vooral in het geval van groepsfeiten, soms ook minderjarigen jonger dan twaalf een<br />

aanbod tot herstelbemiddeling krijgen. HCA-diensten sluiten dergelijke jongeren meestal<br />

niet uit, mits er communicatie mogelijk is. De jongere moet minstens de verstandelijke<br />

capaciteit hebben om begrijpend te communiceren.<br />

Bij zwaardere misdrijven is volgens de gerechtelijke actoren herstelbemiddeling vaak niet<br />

aangewezen omdat er dan andere belangen voorgaan zoals maatschappijbeveiliging of<br />

hulpverlening. Bij ernstige seksuele delicten is het niet altijd opportuun om verdachte en<br />

slachtoffer met mekaar in contact te brengen (Viaene, 2006). Uit onze vragenlijsten blijkt<br />

dat de meeste delicten vermogensdelicten (55%) zijn. Vervolgens, op de tweede plaats<br />

zien we persoonsdelicten (34%). Dit zegt echter niets over de mate waarin<br />

herstelbemiddeling al dan niet een geschikte methodiek is voor zwaardere feiten.<br />

Bovendien kan eenzelfde feit door bepaalde slachtoffers als zeer zwaar aanvoelen terwijl<br />

andere slachtoffers dit als een futiliteit percipiëren. Tijdens onze interviews kwam de ernst<br />

van de feiten wel meermaals aan bod. Ten eerste spreken sommige herstelbemiddelaars<br />

er inderdaad over dat de doorverwijzers de ernst van de feiten als criterium gebruiken.<br />

Niet iedereen is het hiermee eens. Herstelbemiddeling kan voor hen ook in zware feiten,<br />

eventueel naast andere maatregelen, zijn nut bewijzen. Verder zien we dat de aard van de<br />

feiten soms een criterium is in het toewijzen van dossiers aan herstelbemiddelaars.<br />

Sommige herstelbemiddelaars voelen zich minder aangetrokken tot het opnemen van<br />

verantwoordelijkheid in bepaalde dossiers (bijvoorbeeld dossier van verkrachting).<br />

105


Anderen vinden dergelijke dossiers net een uitdaging maar erkennen wel dat ze extra<br />

waakzaam moeten zijn voor het principe van neutraliteit. Zij geven ook aan dat de ernst<br />

van de feiten en hoe de partijen dit aanvoelen het ritme en de inhoud van de<br />

herstelbemiddeling bepaalt (bijvoorbeeld inhoud eerste gesprek, voorstellen directe<br />

bemiddeling). In dit kader halen herstelbemiddelaars ook de nodige flexibiliteit aan ten<br />

aanzien van het begrip herstel. Bij ernstige feiten is herstel soms te hoog gegrepen, maar<br />

kan een herstelbemiddeling wel soelaas bieden onder de vorm van het op gang brengen<br />

van communicatie. Tot slot vullen we deze vaststellingen aan met de conclusies van<br />

Bureau Beke (Ferwerda en van Leiden, 2012): herstelbemiddeling kent vaker een volledig<br />

uitgevoerde overeenkomst bij diefstal met en zonder geweld en bij beschadiging.<br />

Zedenfeiten lijken, kijkend naar het bemiddelingsresultaat, het minst geschikt voor<br />

herstelbemiddeling.<br />

Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de verdachten vooral jongens zijn tussen 13 en 18<br />

jaar (Wolthuis, 2008). Meer dan de helft van de jongeren is in Nederland geboren, evenals<br />

hun ouders. De meeste van de bevraagde verdachten uit ons onderzoek zijn ook<br />

mannelijk, tussen de 15 en 18 jaar oud, hebben een Belgische nationaliteit en gaan naar<br />

school. Ze wonen voornamelijk bij moeder en/of vader. Ook Bureau Beke (Ferwerda en<br />

van leiden, 2012) vond gelijkaardige tendensen: 90% van de minderjarige verdachten die<br />

herstelbemiddeling krijgen aangeboden, is van het mannelijke geslacht en de gemiddelde<br />

leeftijd is 15,5 jaar, 78% is Belg.<br />

Bekijken we het principe van het lineair aanbod 41 : Ferwerda en van Leiden (2012)<br />

concluderen dat sommige arrondissementen een lineair aanbod toepassen terwijl andere<br />

inhoudelijke criteria hanteren zoals de ernst van de feiten, de complexiteit van het dossier<br />

en de leeftijd van de verdachte. Verder zijn het aantal doorverwijzingen sterk afhankelijk<br />

van toevallige veranderingen op lokaal niveau (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010;<br />

Ferwerda & van Leiden, 2012). Ook uit onze interviews met de herstelbemiddelaars komt<br />

de kwetsbaarheid van de doorstroom meermaals aan bod. HCA-diensten dienen hier<br />

blijvend aandacht aan te schenken om hun continuïteit te garanderen.<br />

Het voorstel voor bemiddeling van het parket of de jeugdrechtbank verloopt via een brief<br />

(en folder) aan beide partijen en een kopie van de brieven naar de HCA-dienst. Dit werd<br />

bevestigd tijdens onze interviews. Ook Ferwerda en van Leiden (2012) concludeerden dat<br />

de uitnodigingsbrieven aan de deelnemers, op één HCA-dienst na, door de parketten<br />

worden verstuurd.<br />

Doorverwijzingen gebeuren, in de perceptie van onze verdachten en hun ouders, vooral<br />

via het parket (33%) of de jeugdrechter (29%). Via de consulente van de jeugdrechtbank<br />

(12%), slachtofferhulp (4%) en een psychosociale dienst (3%) zijn er veel minder<br />

doorverwijzingen. In onze bevindingen zijn er weinig verschillen tussen het parket en de<br />

jeugdrechtbank. Deze resultaten worden weerlegd tijdens onze interviews: meerdere<br />

herstelbemiddelaars geven hier aan dat er weinig doorverwijzingen komen van de<br />

jeugdrechters. De resultaten van Bureau Beke sluiten hierbij aan: de meeste jeugdrechters<br />

zullen zelden tot nooit een bemiddelingstraject voorstellen. In 2008 werd slechts drie<br />

procent van de bemiddelingen voorgesteld door de jeugdrechter. Mogelijke verklaringen<br />

voor deze tegenstrijdige resultaten zijn dat onze respondenten hun verwijzer niet meer<br />

kenden ten tijde van de bevraging en/of dat onze steekproef vertekend was wat betreft dit<br />

aspect. Mogelijks is er ook vertekening omwille van het feit dat binnen eenzelfde dossier<br />

41 De doorverwijzer is niet verplicht om bemiddeling voor te stellen maar zijn beslissing om een aanbod voor bemiddeling<br />

te doen of niet, dient hij altijd te motiveren. Men dient de mogelijkheid dus altijd in overweging te nemen.<br />

106


meerdere partijen werden bevraagd (zie Hoofdstuk 3). Het laag aantal doorverwijzingen<br />

door slachtofferhulp vinden we ook terug bij Wolthuis (2008).<br />

In de good practice lezen we dat de partijen worden gevraagd om binnen de 8 dagen<br />

contact op te nemen met de HCA-dienst. Indien één van de partijen geen contact heeft<br />

genomen met de HCA-dienst na 8 dagen, neemt de bemiddelaar zelf contact op, per brief<br />

of telefonisch, waarbij er een huisbezoek wordt voorgesteld om herstelbemiddeling uit te<br />

leggen. Uit ons onderzoek (observaties en interviews) komt meermaals naar voor dat de<br />

partijen zelf meestal geen contact nemen met de HCA-dienst. De herstelbemiddelaars<br />

nemen dan zelf contact op met de partijen om een afspraak te maken. Dit gebeurt of<br />

telefonisch (in overleg met de partijen wordt dan een afspraak gemaakt) of aan de hand<br />

van een brief (de dag en het uur van het bezoek wordt dan meegedeeld). Uit onze<br />

vragenlijsten komt de volgende verhouding: respondenten geïnformeerd via telefoon<br />

(51%), een huisbezoek (34%) en/of een brief (30%). Partijen worden in geval van een brief<br />

gevraagd te verwittigen indien ze belet zijn. Tijdens de interviews was er onduidelijkheid<br />

over de 8-dagenregel. Met name in die diensten met een administratieve kracht weten<br />

herstelbemiddelaars niet altijd wat deze regel inhoudt en of er aan wordt voldaan. Verder<br />

wordt deze regel in de praktijk niet steeds strikt opgevolgd, in geval van wachtlijsten<br />

bijvoorbeeld. Ten tijde van de interviews waren er geen wachtlijsten, en werd dus wel<br />

voldaan aan deze regel. Het onderzoek van Bureau Beke trok gelijkaardige conclusies: de<br />

meeste deelnemers reageren niet binnen acht dagen (ongeveer de helft van de<br />

deelnemers). Gezien het feit dat het contacteren veel tijd in beslag neemt, zijn er steeds<br />

meer HCA-diensten die een administratieve kracht aantrekken om contact te leggen met<br />

de partijen en om de tijdlijn in de gaten te houden. Uit hetzelfde onderzoek blijkt verder dat<br />

het voor de bemiddelingsuitkomst niet uitmaakt op welke wijze het eerste contact door de<br />

bemiddelaar met de partijen is gelegd (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />

Slachtoffer, hun ouders en de ouders van de verdachten zeggen dat vooral hun eigen<br />

mening speelt in de beslissing om al dan niet in bemiddeling te stappen. Enkel de<br />

verdachten zelf zien hun ouders als meest overtuigende partij in deze beslissing en<br />

vervolgens zichzelf . De bemiddelaar zien we ook over alle groepen heen terugkomen als<br />

een overtuigende partij, en dan vooral bij de ouders. De rol van de advocaat is over het<br />

algemeen nihil. Wat betreft verschillen tussen herstelbemiddelaars in de mate van<br />

‘vastklampendheid’ in deze fase (Ferwerda en van Leiden, 2012), kunnen we concluderen<br />

dat de bevindingen uit onze observaties en interviews hierbij aansluiten. De mate van<br />

aanklampen verschilt tussen herstelbemiddelaars. Sommige herstelbemiddelaars werken<br />

zeer laagdrempelig, bij geen reactie op de brief van de doorverwijzer of de HCA-dienst<br />

gaan ze standaard over tot een huisbezoek. Ook proberen sommigen steeds opnieuw tijd<br />

en ruimte te creëren voor de definitieve beslissing (bijvoorbeeld door de definitieve<br />

beslissing te laten afhangen van de reactie van de andere partij, ook in geval van eerder<br />

geen interesse). Andere herstelbemiddelaars vallen sneller terug op het principe van<br />

vrijwilligheid. Volledigheidshalve, het aanklampend werken heeft eerder te maken met de<br />

wens tot het verschaffen van grondige informatie dan wel met het willen overtuigen van<br />

mensen om in herstelbemiddeling te stappen.<br />

Door het lezen van de observatieverslagen wensten we tijdens de interviews dieper in te<br />

gaan op de begrippen opgestart dossier en loutere contactname. Het criterium wat maakt<br />

dat herstelbemiddelaars een dossier als opgestart zien is wanneer er informatie (verhaal,<br />

vragen, verwachtingen, …) van de ene partij naar de andere wordt teruggekoppeld en als<br />

men aan de slag gaat met het eigen verhaal/dossier van de partijen. Het geven van<br />

informatie over herstelbemiddeling is voor de meeste herstelbemiddelaars geen criterium<br />

om te spreken van een opgestart dossier. In dat geval spreekt men van een contactname.<br />

Sommige herstelbemiddelaars hebben uitdrukkelijk aandacht voor het punt van het<br />

107


officieel opstarten van de herstelbemiddeling door de rechtstreekse vraag aan de partijen<br />

te stellen, voornamelijk in onduidelijke dossiers.<br />

Wanneer beslist wordt om niet in te gaan op het aanbod tot een huisbezoek van een<br />

herstelbemiddelaar wordt een (blind) eindverslag geschreven en bezorgd aan de<br />

doorverwijzer. In het andere geval wordt twee maanden na de doorverwijzing een bondig<br />

verslag gestuurd met de stand van zaken. Uit de observaties blijkt dat voor deze<br />

verslagen door de HCA-diensten vaste sjablonen worden gebruikt.<br />

Wat betreft het blind eindverslag kunnen we uit de interviews concluderen dan deze<br />

manier van werken voor de meeste herstelbemiddelaars de enige juiste is, rekening<br />

houdend met de finaliteit van herstelbemiddeling en de bijhorende werkingsprincipes.<br />

Herstelbemiddelaars worden desondanks regelmatig geconfronteerd met verwijzers die<br />

direct dan wel indirect meer informatie trachten te achterhalen over het verloop van een<br />

bepaald dossier. Een duurzaam samenwerkingsverband tussen HCA-diensten en<br />

verwijzers kan hier mogelijks een oplossing bieden. Het is belangrijk dat de finaliteit van<br />

herstelbemiddeling zuiver blijft en dat HCA-diensten dit in hun praktijk ook zo kunnen<br />

toepassen.<br />

Hiermee verweven is het gebruik van de reactieformulieren. Sommige<br />

herstelbemiddelaars gebruiken dit standaard. Ze bieden partijen een sjabloon in geval van<br />

niet-opgestarte en afgebroken dossiers. Andere herstelbemiddelaars zien dit als een<br />

toegeving naar de verwijzers in hun nood aan meer gedetailleerde informatie. Zij halen de<br />

mogelijkheid aan, indien zij de behoefte bij de partijen voelen maar bieden geen standaard<br />

sjabloon aan. De conclusies uit het onderzoek van Bureau Beke (Ferwerda en van Leiden,<br />

2012) sluiten hier gedeeltelijk bij aan. Enerzijds bevestigen zij de discussie tussen<br />

doorverwijzers en HCA-diensten wat betreft het blind terugkoppelen. Anderzijds vermelden<br />

zij het ontbreken van een draagvlak bij de HCA-diensten om tegemoet te komen aan de<br />

wensen van de doorverwijzers wat betreft meer gedetailleerde informatie over een<br />

specifiek dossier. Het gebruik van reactieformulieren ontkracht deze vaststelling want op<br />

deze manier komt men deels tegemoet aan deze wens van de doorverwijzers.<br />

Het bondig verslag 42 wordt door de meerderheid van de herstelbemiddelaars als zinloos<br />

ervaren. Ook gaven de herstelbemiddelaar aan dat de verwijzers zelf, in de meeste<br />

dossiers, niet veel hebben aan het bondig verslag. Uit het onderzoek van Bureau Beke<br />

blijkt dat de meeste respondenten dit bondig verslag overbodig vinden en dat er geen<br />

duidelijkheid is over de inhoud van het verslag (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />

Niet-opgestarte dossiers<br />

Ferwerda en van Leiden (2012, p 17) halen het volgende aan: “Het blijkt dat relatief veel<br />

bemiddelingstrajecten uiteindelijk niet worden opgestart. Dit lijkt negatief, maar gezien het<br />

feit dat met name slachtoffers afhaken en HCA-diensten ook in dergelijke trajecten acties<br />

ondernemen en informatie verstrekken, dient dit in onze optiek anders c.q. positiever<br />

beschouwd te worden.” Hieraan koppelen wij onze bevinden uit de interviews, met name<br />

de vraag naar de rol van herstelbemiddelaars in niet-opgestarte dossiers. Uit onze<br />

vragenlijsten bleek immers dat zowel in de groep van de niet-opgestarte dossiers (51/132,<br />

39%) als in de groep van de afgebroken dossier (9/10, 90%) de meerderheid van de<br />

respondenten eigenlijk wilde dat de bemiddeling toch werd opgestart/verder gezet. We<br />

vroegen herstelbemiddelaars naar de rol die ze hier eventueel in kunnen spelen. De<br />

meesten zijn het erover eens dat informeren het belangrijkste is: proberen om de partijen<br />

42 HCA-diensten lichten binnen de twee maanden het parket of de jeugdrechtbank in over de opstart en het verloop van<br />

de bemiddeling.<br />

108


uit te leggen wat herstelbemiddeling is en kan inhouden zodat partijen een gefundeerde<br />

keuze (kunnen) maken. Het aspect ‘informatie geven’ wordt ook aangehaald door<br />

herstelbemiddelaars in het kader van een geslaagde bemiddeling. Een geslaagde<br />

bemiddeling betekent ten eerste dat er een aanbod tot herstelbemiddeling is geweest en<br />

ten tweede dat men informatie heeft kunnen geven aan de partijen.<br />

Slachtoffers zeggen vooral dat zijzelf of hun ouders een rol spelen in de beslissing niet in<br />

een bemiddelingsproces mee te stappen. Verdachten geven vooral aan dat de tegenpartij<br />

hier een belangrijke rol in speelt. We bevestigen hiermee dat het inderdaad vooral<br />

slachtoffers zijn die afhaken (Ferwerda en van Leiden, 2012). Met betrekking tot de<br />

reden(en) waarom men niet in bemiddeling stapt, kan onze vragenlijst geen verheldering<br />

bieden. De redenen die wij hadden vooropgesteld 43 , leken er voor de respondenten niet<br />

toe te doen. Zoals eerder vermeld, 36% van de ondervraagde respondenten zou gewild<br />

hebben dat de herstelbemiddeling toch had plaatsgevonden. Slachtoffers en verdachten<br />

zijn het eens over wat men dan zou willen bereiken: excuses kunnen geven of krijgen, iets<br />

leren, samen tot een oplossing komen en het geheel kunnen afsluiten. Deze bevindingen<br />

bevestigen het belang van het zich excuseren in herstelbemiddeling (Choi et al., 2012).<br />

Mogelijks kan het aanbod van herstelbemiddeling hier uitbreiden: welke mogelijkheden zijn<br />

er in dossiers waar een van de partijen gemotiveerd is om deel te nemen maar de<br />

tegenpartij het aanbod weigert?<br />

De meeste delicten zijn in het geval van de niet-opgestarte dossiers van het type slagen<br />

en verwondingen. Bij de opgestarte dossiers waren dit vooral delicten van het type<br />

diefstal, inbraak, vandalisme en brand. Dit verschil is significant. Verder zien we dat er<br />

significant meer groepsdelicten zijn onder de opgestarte dossiers dan onder de nietopgestarte<br />

dossiers. We zien dat, net zoals bij de opgestarte dossiers, dit dan meestal<br />

gebeurt in kleine groep (93% met één tot en met 5 anderen).Vier op tien respondenten uit<br />

de niet-opgestarte dossiers kenden elkaar (bij de opgestarte was dit 32%). Van die partijen<br />

die met elkaar bevriend waren, is in een aantal gevallen deze vriendschap (een beetje)<br />

hersteld. Er is geen procentueel verschil met het aantal vriendschappen dat (een beetje)<br />

hersteld werd in de opgestarte dossiers. Herstelbemiddeling lijkt met andere woorden<br />

geen extra voordeel op te leveren in het herstellen van vriendschappen.<br />

Ouders van verdachten geven aan dat hun kind het delict pleegde omdat het werd<br />

uitgedaagd. Dit is vergelijkbaar met de resultaten uit de opgestarte dossiers. De<br />

verdachten zelf geven vooral boosheid aan als reden van het delict. Dit is niet in<br />

overeenstemming met de opgestarte dossiers, daar zagen we vooral verveling als<br />

aangehaalde reden. Speelt de (aanhoudende) boosheid mede een rol om niet in<br />

herstelbemiddeling te stappen? Ferwerda en van Leiden (2012) concluderen in hun<br />

onderzoek reeds dat het resultaat van de herstelbemiddeling beïnvloed wordt door de<br />

reden die de verdachte had voor het plegen van het feit. Bij minderjarige verdachten die<br />

het feit hebben gepleegd vanuit woede of boosheid of omdat ze door anderen daartoe zijn<br />

43 Verdachteperspectief= de confrontatie was te pijnlijk, de confrontatie was te eng, ik (mijn kind) was eigenlijk het<br />

slachtoffer, ik (mijn kind) had niets gedaan, ik was te beschaamd, ik dacht dat de bemiddeling niets zou opleveren, de<br />

relatie met het slachtoffer was al hersteld, het slachtoffer wou geen contact, het slachtoffer was niet bereikbaar, het delict<br />

was te lang geleden, herstelbemiddeling was een straf voor mij (mijn kind), Ik vond dit te zwaar voor mijn kind (n= 45)<br />

Slachtofferperspectief= ik wou met de hele zaak niets meer te maken hebben, mijn advocaat (die van mijn kind) ging<br />

alles wel afhandelen, ik wilde dat de verdachte gestraft werd, ik wou hier geen tijd meer aan besteden, ik wou gewoon<br />

vergeten wat er gebeurd was, ik vond de confrontatie te pijnlijk, ik vond de confrontatie te eng, ik had schrik dat ik mijn<br />

emoties niet onder controle zou kunnen houden, ik dacht dat de bemiddeling niets zou opleveren, de relatie met de<br />

verdachte was al hersteld, de verdachte wou geen contact, de verdachte was niet bereikbaar, het delict was te lang<br />

geleden, ik vond dit te zwaar voor mijn kind<br />

109


uitgedaagd, is vaker sprake van een voortijdig afgebroken bemiddelingsproces dan bij<br />

verdachten die het feit om andere redenen hebben gepleegd.<br />

De gevolgen die partijen en hun ouders voelen na een delict zijn gelijkaardig voor de<br />

opgestarte en de niet-opgestarte dossiers. Het percentage van respondenten die hier op<br />

het moment van de bevraging nog last van heeft, is ongeveer gelijk voor de opgestarte en<br />

de niet-opgestarte dossiers. Zoomen we in op de ouders van de verdachte dan duikt het<br />

gevoel van schaamte en onzekerheid op, zowel bij de opgestarte als de niet-opgestarte<br />

dossiers. 57% van de ouders uit de niet-opgestarte dossiers heeft hier nog steeds last<br />

van, tegenover 29% bij de opgestarte dossiers. Ouders van verdachten die in<br />

herstelbemiddeling zijn gestapt geven procentueel meer aan dat ze geen last meer<br />

hebben van de gevolgen die ze ervaren na het delict. Voor de slachtoffers en hun ouders<br />

geldt dit niet.<br />

Procentueel worden er iets meer niet-opgestarte dossier dan opgestarte dossiers<br />

doorverwezen naar de jeugdrechtbank (53% tegenover 45%).<br />

6.2 Opstarten van een herstelbemiddeling: het voortraject<br />

- Inhoud eerste gesprek.<br />

- (Strikte) procedure herstelbemiddeling.<br />

- Training van (beginnende) herstelbemiddelaars.<br />

- Finaliteit van herstelbemiddeling.<br />

- Tevredenheid van de partijen.<br />

- Positie van de ouders binnen herstelbemiddeling.<br />

- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />

- Samenleving als derde partij binnen herstelbemiddeling.<br />

- Werkingsprincipes van herstelbemiddeling.<br />

- Verantwoordelijkheid over dossier herstelbemiddeling.<br />

We bespreken achtereenvolgens de verschillende onderdelen van het voortraject.<br />

Informatie geven.<br />

Overlopen van de brief doorverwijzer.<br />

Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling.<br />

Doelstelling bemiddeling toelichten.<br />

Drie principes van bemiddeling.<br />

Bespreken van de feiten en de gevolgen.<br />

Aftoetsen van de verwachtingen en intenties tav bemiddeling en de andere partij.<br />

Bepalen mogelijkheden herstel.<br />

6.2.1 Informatie geven<br />

81% van onze ondervraagden vond dat de bemiddelaar informatie gaf over wat hij deed,<br />

13% vond dat de bemiddelaar dit niet deed. Tijdens het eerste gesprek wordt er vooral<br />

gepraat over wat de verdachte heeft gedaan en hoe de herstelbemiddeling kan<br />

plaatsvinden. Dit gesprek gaat vooral door thuis bij de respondenten. Leggen we<br />

daarlangs de observaties dan zien we dat ‘vragen naar feiten’ inderdaad iets is wat een<br />

herstelbemiddelaar vaak doet tijdens een eerste gesprek (5 de gesorteerde actie).<br />

Aanvullend zien we dat het geven van informatie een zeer belangrijke rol inneemt in de<br />

eerste en volgende gesprekken. Tijdens de eerste contacten wordt vooral algemene<br />

informatie gegeven door de herstelbemiddelaar terwijl tijdens de vervolggesprekken in het<br />

110


kader van indirecte bemiddelingen de informatie meer concreet wordt in kader van het<br />

herstel en gaat over wat de herstelbemiddelaar zal ondernemen en de overeenkomst. Bij<br />

de directe bemiddelingen zien we dat er minder codes staan die te maken hebben met het<br />

geven van informatie. Vanuit de good practice onthouden we dat het voorbereiden van de<br />

partijen prioritair is in het geval van een directe bemiddeling. Dit kan verklaren waarom<br />

informatieoverdracht minder aanwezig is tijdens het rechtstreekse gesprek zelf. Ook zien<br />

we een nieuwe soort informatie, namelijk informatie over het herstel. Een direct gesprek<br />

heeft theoretisch ook de bedoeling om partijen samen te brengen om te praten over het<br />

gebeurde en samen te bepalen wat er kan gedaan worden in het kader van het herstel. De<br />

bemiddelaar geeft, om dit in goede banen te leiden, informatie rond het herstel.<br />

Verder stelden we op basis van een aantal observatieverslagen de soepelheid van<br />

sommige situaties in vraag: herstelbemiddelaars hielden soms strikt vast aan het patroon<br />

van eerst geven van informatie en vervolgens het bevragen van het verhaal van de<br />

partijen en hun verwachtingen. Tijdens de interviews met de herstelbemiddelaars werd dit<br />

aspect van informatie geven verder bevraagd, vooral dan tijdens de eerste contacten. Hoe<br />

voelt dit voor hen zelf aan? Hoe komt het volgens hen over bij de partijen? Hoe pakken ze<br />

het proces aan? De meeste herstelbemiddelaars erkennen dat er veel informatie wordt<br />

gegeven tijdens een eerste contact maar ervaren dit niet als problematisch, niet voor<br />

zichzelf en niet voor de partijen. Ze zetten, indien nodig, methodieken in om hun verhaal<br />

meer toegankelijk te maken (zie Hoofdstuk 5). Verder werken ze op maat van de partijen.<br />

Op basis van wat de partijen nodig hebben vullen ze dit eerste gesprek in.<br />

Herstelbemiddelaars vermelden dat dit ‘op maat werken in het eerste gesprek’ iets is waar<br />

je in groeit. Als beginnende herstelbemiddelaar heb je dikwijls de nood om strikt de figuur<br />

te volgen en af te werken in zijn volledigheid én in de juiste volgorde. Verder stel je de<br />

overeenkomst sneller en vaker centraal. Als ervaren herstelbemiddelaar vertrek je vooral<br />

van het verhaal van de partijen, werk je gemakkelijker op maat en ga je flexibel om met de<br />

procedure. Herstelbemiddelaars geven aan dat deze evolutie zowel comfortabel is voor de<br />

partijen als voor henzelf. Dit kan een aandachtspunt worden in trainingen voor beginnende<br />

herstelbemiddelaars: leren werken op maat van partijen en hun verhalen bijvoorbeeld aan<br />

de hand van rollenspelen. Een andere plausibele verklaring voor de drang van sommige<br />

herstelbemiddelaars om eerst informatie te geven en vervolgens aan de slag te gaan met<br />

de verhalen van de partijen werd ons gegeven tijdens de kenniskring. Herstelbemiddelaars<br />

verkiezen deze volgorde omdat op deze manier voor de partijen duidelijk is wat een<br />

herstelbemiddelaar wel kan betekenen en wat hij niet kan betekenen (een<br />

herstelbemiddelaar is geen hulpverlener en gaat dus niet aan de slag met het individuele<br />

verhaal van mensen binnen een typische begeleidingsrelatie).<br />

Naast het geven van informatie blijkt uit de analyse van de observaties dat “contact<br />

maken” en “structureren” ook belangrijk is tijdens de eerste contacten. Om te kunnen<br />

werken met partijen moet er een veilige sfeer zijn tussen de partijen en met de<br />

bemiddelaar. Het is dus logisch dat een bemiddelaar hier in een eerste contact veel<br />

aandacht aan besteedt. 61% van de respondenten uit de directe bemiddelingen en 75%<br />

van de respondenten uit de indirecte bemiddelingen vond dat de herstelbemiddelaar<br />

zorgde voor een veilige sfeer. Het structureren koppelen we aan de veelheid van<br />

informatie die de herstelbemiddelaar tijdens een eerste gesprek dient over te brengen.<br />

Daarom is het belangrijk dat hij dit op een gestructureerde en overzichtelijke manier doet.<br />

Herstelbemiddeling is gebaseerd op dialoog en het proces, niet op de uitkomst. Als<br />

herstelbemiddelaars deze focus verliezen en zich vooral richten op de dader en op<br />

mogelijke uitkomsten, is de weg vrij naar minder herstelgerichte en transparante<br />

ervaringen voor alle partijen (Choi et al., 2011). Na het lezen van de observatieverslagen<br />

concludeerden we dat er over het algemeen geen vast stramien is voor het verloop en de<br />

111


inhoud van een eerste gesprek. In het ene gesprek wordt enkel over de feiten gepraat, in<br />

het andere gesprek komt de overeenkomst al ter sprake. Daarom bevroegen we de<br />

herstelbemiddelaars tijdens de interviews in welke mate ze tijdens het eerste gesprek de<br />

druk voelden tot het bereiken van een overeenkomst. Geen enkele herstelbemiddelaar<br />

geeft aan de druk te ervaren om tijdens het eerste gesprek te komen tot een<br />

overeenkomst. Ook de analyses van de observatieverslagen bevestigen dit:<br />

“IV overeenkomst” komt bij de indirecte bemiddelingen en de directe bemiddelingen<br />

vooraan in de rij, bij de eerste contacten is dat pas in de tweede helft van de<br />

rangschikking. De herstelbemiddelaar stelt met andere woorden het proces in plaats van<br />

het product centraal en laat zich in zijn dagelijks handelen niet ‘opjagen’ door de wijze van<br />

subsidiering.<br />

6.2.2 Overlopen van de brief doorverwijzer<br />

Het overlopen van de brief is iets wat we tijdens de observaties zagen gebeuren op<br />

diensten die telefonisch contact namen met de partijen om een eerste afspraak te maken.<br />

Daar werd als inleiding vaak gevraagd naar de ontvangst van de brief van de<br />

doorverwijzer. Tijdens het eerste gesprek wordt hier niet op terug gekomen, ook niet door<br />

de diensten die geen telefonisch contact hadden gehad met de partijen voor het eerste<br />

gesprek. Ook tijdens de interviews gaven de meeste herstelbemiddelaars aan dat ze dit<br />

niet deden tijdens het eerste gesprek met de partijen.<br />

6.2.3 Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling.<br />

Herstelbemiddeling ligt als proces buiten het juridische kader en de herstelbemiddelaar<br />

staat los van een juridische organisatie. Toch wordt hier tijdens eerste (en verdere)<br />

gesprekken veel aandacht aan gegeven. Dit is te verklaren doordat de doorverwijzing wel<br />

vooral afkomstig is vanuit dit kader. Verder is de herstelbemiddelaar vaak de eerste<br />

persoon die partijen zien en wordt hij daarom bestookt met allerhande vragen, ook de<br />

juridisch getinte. Mogelijks zijn de juridische gevolgen van het misdrijf vooral belangrijk<br />

voor de partijen. Aansluitend hierbij vermelden we dat uit onze vragenlijsten is gebleken<br />

dat er zelden een advocaat betrokken is binnen het proces van herstelbemiddeling. Dat<br />

kan mede verklaren waarom herstelbemiddelaars veel juridische vragen krijgen en<br />

hierover uitleg geven.<br />

6.2.4 Doelstelling bemiddeling<br />

In het onderzoeksrapport van Bureau Beke kunnen we wat betreft de finaliteit van<br />

herstelbemiddeling het volgende lezen (Ferwerda en van Leiden, 2012, p 110):”alhoewel<br />

de wet er duidelijk over is, lijken niet alle partijen het eens te zijn over de finaliteit van<br />

herstelbemiddeling. In de optiek van de wet en de HCA-diensten kan een bemiddeling ook<br />

als geslaagd worden gezien als er geen overeenkomst is getekend. Het gaat om het<br />

proces, de communicatie en de informatieoverdracht en niet alleen om het bereiken van<br />

een schriftelijke overeenkomst.” We formuleren hierover vanuit ons onderzoek<br />

verschillende aanvullingen.<br />

Ten eerste bevestigen we dat iedere herstelbemiddelaar een gedeeltelijk unieke invulling<br />

geeft aan de finaliteit van herstelbemiddeling. Dit hoeft niet per se een probleem te zijn, de<br />

unieke stijl van iedere herstelbemiddelaar is onoverkomelijk en maakt ook dat mensen met<br />

passie in hun job kunnen staan. Echter, wat betreft een aantal concepten stimuleren we<br />

112


een uniforme visie over de herstelbemiddelaars en diensten heen. We denken onder<br />

andere aan:<br />

- De doelstelling van herstelbemiddeling.<br />

- De directe bemiddelingen.<br />

- Het blind eindverslag en het gebruik van reactieformulieren (zie supra).<br />

Wat betreft de doelstelling van herstelbemiddeling sommen de herstelbemiddelaars tijdens<br />

de interviews het volgende op: iets goed maken, beter maken of herstellen, nagaan of<br />

partijen iets nodig hebben, bespreken wat er is gebeurd en wat de gevolgen zijn, noden en<br />

verwachtingen in kaart brengen met als doel iets op te lossen, proberen om partijen bij<br />

elkaar te krijgen, communicatie op gang brengen, conflicten constructief oplossen,<br />

rechtsreeks of onrechtreeks het hebben over de feiten. We bevestigen hiermee onder<br />

andere Bradt & Bouverne-De Bie, 2009: het doel van een bemiddelingsproces is komen<br />

tot een zo goed mogelijke oplossing voor of herstel van de gevolgen van het delict. De<br />

focus hierbij moet liggen op het communicatieproces tussen de partijen in plaats van op<br />

het resultaat van de bemiddeling. Ook hier sluiten de resultaten van onze interviews bij<br />

aan. Op de vraag een geslaagde herstelbemiddeling te definiëren, halen meerdere<br />

herstelbemiddelaars het aspect van communicatie aan, los van het resultaat. Een<br />

herstelbemiddeling is geslaagd als er enige vorm van communicatie is opgezet tussen de<br />

partijen en zij hierover zelf tevreden zijn. Alle herstelbemiddelaars vereenzelvigen een<br />

geslaagde bemiddeling niet uitsluitend met een overeenkomst, al is het natuurlijk wel een<br />

mooie extra wanneer een geslaagde bemiddeling ook zijn vertaling kan vinden op papier.<br />

Ook van Dijk stelde dit reeds (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010): “geen overeenkomst<br />

bereiken staat voor bemiddelaars niet gelijk aan een negatief resultaat. Andere, meer<br />

verregaande criteria dienen mee in rekening te worden gebracht, zoals de tevredenheid<br />

van de partijen”.<br />

Eerdere onderzoeken vinden een grote tevredenheid bij de betrokken partijen van<br />

herstelbemiddeling (Ferwerda en van Leiden, 2012; Stassart, 1999). Dit wordt bevestigd<br />

door onze resultaten: een grote meerderheid van de verdachten en de slachtoffers geven<br />

aan dat ze zelf tevreden zijn met de afspraken. Dit geldt ook voor de ouders. Geen enkele<br />

respondent beweert dat niemand tevreden is met de afspraken. Verdachten en hun ouders<br />

hebben vooral onthouden dat herhaling moet vermeden worden en dat er andere<br />

oplossingen zijn dan geweld. Dit is gelijkaardig met vorige onderzoeken (Steketee et al.,<br />

2006). 20% van de verdachtekant zegt dat hen niets is bijgebleven tegenover 29% langs<br />

slachtofferkant. 63% van de verdachten geven aan na herstelbemiddeling minder kans te<br />

hebben om opnieuw een delict te plegen. Hoewel herstelbemiddeling in de eerste plaats<br />

schadegericht is (Deklerck & Depuydt, 2005; Walgrave, 2006), draagt het volgens de<br />

ondervraagden toch bij tot een lagere kans op recidive. Uiteraard is dit de enige<br />

aanvaardbare consequentie, een omgekeerd resultaat zou de continuïteit van de<br />

methodiek in gevaar brengen. Dit resultaat pleit dus voor een verdere financiering van de<br />

overheid in dergelijke vormen van aanpakken van jeugdige delinquenten. Ouders van<br />

verdachten zijn verder vooral akkoord met de uitspraak dat ze door herstelbemiddeling<br />

opnieuw vertrouwen hebben in hun kind. Herstelbemiddeling legt niet enkel verbinding<br />

tussen verdachten en slachtoffers maar ook tussen hun respectievelijke ouders.<br />

Slachtoffers zijn het vooral eens met de uitspraak dat ze terug kunnen functioneren na<br />

bemiddeling. Bij de ouders zien we hetzelfde gevolg op de eerste plaats staan. 79% van<br />

de respondenten had het gevoel dat men na de herstelbemiddeling het hele gebeuren kon<br />

afronden. De partijen krijgen tijdens de bemiddeling de kans om alles een plaats te geven.<br />

Op deze manier wordt het niet alleen een leerproces voor de verdachte maar ook voor het<br />

slachtoffer en eigenlijk voor iedereen die betrokken is bij het zoeken naar antwoorden op<br />

het delict (Bradt & Bouverne-De Bie, 2009; Jaarverslag BAAL, 2009). We merken, wat<br />

113


etreft dit afsluiten, grote procentuele verschillen tussen de respondenten uit de afgeronde<br />

dossiers en de respondenten uit de afgebroken dossiers (87% tegenover 41%). De<br />

meeste respondenten die het geheel nog niet kunnen afsluiten hebben nood aan het<br />

kennen van de beslissing in het dossier. Een gesprek met de bemiddelaar is iets wat<br />

vooral aangeduid wordt door de kant van het slachtoffer.<br />

Van Garsse (2008) plaatst herstelbemiddeling in een breder maatschappelijk kader en<br />

stelt dat het de betrokken burger respectvol aanspreekt tot participatie. Het probeert ook<br />

de schade aan de samenleving te herstellen. Op basis van de observatieverslagen<br />

kwamen we tot de conclusie dat herstelbemiddelaars tijdens herstelbemiddeling vooral de<br />

concrete feiten, de gevolgen van die concrete feiten en de mogelijkheden tot herstel<br />

centraal stelden. Het breder maatschappelijk kader kreeg minder aandacht. De<br />

pedagogische invalshoek (jaarverslag BAAL, 2009) vonden we ook nauwelijks terug in de<br />

observatieverslagen. We toetsen dit verder af tijdens de interviews met de<br />

herstelbemiddelaars (herstelbemiddeling binnen een ruimer maatschappelijk kader,<br />

pedagogische functie van herstelbemiddeling, werken aan re-integratie). Zij bevestigen dat<br />

de focus ligt op herstel en de partijen zelf, omdat daar ook de nood van de meeste partijen<br />

ligt. Het bredere maatschappelijke kader en de pedagogische invalshoek kan volgens<br />

sommige herstelbemiddelaars wel een plaats krijgen indien partijen dit zelf aangeven.<br />

Toch blijft dit eerder oppervlakkig en algemeen. Herstelbemiddelaars zijn geen vragende<br />

partij om hier meer rond te werken. Met name de grens met hulpverlening wordt vager en<br />

men geeft aan dat de neutrale rol moeilijker is neer te zetten. Om herstelbemiddeling<br />

hoger te tillen op de maatschappelijke ladder, zo stellen een aantal herstelbemiddelaars,<br />

moet die maatschappij in de eerste plaats ook meer betrokken zijn. Herstelbemiddeling<br />

moet in de eerste plaats gekender worden onder de mensen, als een normale reactie op<br />

delicten, naast andere vormen van afhandeling.<br />

6.2.5 Drie principes van bemiddeling.<br />

Om de bemiddeling goed te doen verlopen, worden er een aantal werkingsprincipes<br />

vooropgesteld (Vanfraechem et al., 2010). Deze spelen voor alle herstelbemiddelaars naar<br />

eigen zeggen een belangrijke rol: het zijn de uitgangspunten van een herstelbemiddeling<br />

die gedurende het volledige proces een prominente plaats innemen, op maat van de<br />

situatie en de partijen. Veel herstelbemiddelaars zien ze bovendien als een rode draad<br />

doorheen het volledig proces die fungeren als een kapstok waar je het gedrag van jezelf<br />

en de partijen kan aan aftoetsen/bijsturen. We bespreken onze bevindingen per principe.<br />

Het principe van neutraliteit houdt in dat beide partijen gelijkwaardig worden ondersteund<br />

op weg naar herstel. Tijdens het proces van bemiddeling dient de bemiddelaar onpartijdig<br />

te zijn en er te zijn voor zowel het slachtoffer als voor de verdachte. 78% van de<br />

respondenten ervaart de bemiddelaar ook als dusdanig tegenover 16% van de<br />

respondenten die de bemiddelaar (eerder) niet neutraal vond. Herstelbemiddelaars<br />

erkennen dat ze hier blijvend over waken. Voor de ene verloopt dit heel gemakkelijk, zelfs<br />

automatisch, een aantal herstelbemiddelaars stellen dat het niet altijd even evident is en<br />

getuigen van een vage grens tussen neutraal en niet neutraal zijn. Ook aan de hand van<br />

de observaties merken we dat dit principe in de praktijk tijdens alle types van gesprekken<br />

veel aandacht krijgt. Al merken we wel verschillen tussen de types van gesprekken: tijdens<br />

de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen zien we dit principe opduiken onder de<br />

vorm van de code ‘neutrale boodschapper’ 44 , tijdens de directe bemiddelingen onder de<br />

44 De bemiddelaar geeft informatie door van de ene partij naar de andere (gekoppeld aan een concreet dossier)<br />

114


vorm van ‘neutraliteit’ 45 . Verder kunnen we bevestigen dat herstelbemiddelaars<br />

overwegend neutraal zijn, maar dat ook minder neutrale uitspraken en houdingen,<br />

weliswaar in mindere mate, voorkomen. Centrale begrippen die naar voren worden<br />

geschoven bij de bespreking van dit principe zijn open staan voor ieders verhaal, begrip<br />

hebben voor alle standpunten, geen oordeel vellen, eerlijk en open zijn, empathisch zijn en<br />

erkenning geven. Uit de observaties blijkt dat herstelbemiddelaars dit ook doen door het<br />

stellen van waarom vragen of door te vragen. Niet neutraal zijn komt tot uiting door het<br />

confronteren, het geven van een eigen mening of ongenuanceerd advies.<br />

Het principe van vrijwilligheid wil zeggen dat elke partij vrij is om deel te nemen en men op<br />

elk moment kan beslissen om de bemiddeling stop te zetten (Jaarverslag BAAL, 2009;<br />

Jaarverslag CAFT, 2009). In de good practice konden we reeds lezen dat uit onderzoek<br />

blijkt dat men op niveau van het parket niet echt kan spreken over vrijwilligheid maar<br />

eerder over een belaste vrijwilligheid. Immers, de jongere is zich er van bewust dat<br />

wanneer hij niet ingaat op dit vrijwillig aanbod er consequenties zullen volgen. Dit wordt<br />

volgens Viaene (2006) ook zo geduid naar de jongere toe in de praktijk. Ten eerste was<br />

het voor de meerderheid van onze ondervraagde respondenten duidelijk dat het aanbod<br />

tot herstelbemiddeling vrijwillig is (87%). Het principe van vrijwilligheid werd volgens 78%<br />

van de respondenten door de bemiddelaar aangehaald, 15% vond dat de bemiddelaar dit<br />

niet deed. Verder kunnen we op basis van het nalezen van de observatieverslagen Viaene<br />

eerder niet bijtreden. De meeste herstelbemiddelaars duiden de vrijwilligheid niet als een<br />

belaste vrijwilligheid. Ook tijdens de interviews benoemde slechts één herstelbemiddelaar<br />

deze druk te voelen bij de partijen. Verder kunnen we concluderen dat dit principe vooral<br />

expliciet aandacht krijgt tijdens de eerste gesprekken, tijdens directe bemiddelingen komt<br />

dit zelfs bijna niet meer aan bod. Het afhaken van één van de partijen zou op dat moment<br />

in het proces immers een grote ontgoocheling zijn voor de andere partij. Vandaar dat in<br />

deze situatie de vraag niet meer expliciet wordt gesteld. Het principe blijft volgens de<br />

herstelbemiddelaars zelf wel een aandachtpunt en wordt gedurende het verloop van de<br />

bemiddeling terug onder de aandacht gebracht indien de herstelbemiddelaars bij partijen<br />

merken dat deze zich niet zich niet meer comfortabel voelen bij het aanbod en/of het<br />

proces.<br />

Het principe van vertrouwelijkheid houdt enerzijds in dat er transparantie en toestemming<br />

dient te zijn over de inhoud die overgebracht wordt tijdens het bemiddelingsproces tussen<br />

de betrokken partijen. Anderzijds betekent het dat de opgemaakte documenten en gedane<br />

mededelingen binnen dit communicatieproces blijven, met uitzondering van datgene<br />

waarmee de partijen instemmen om het ter kennis te brengen van de gerechtelijke<br />

instanties (Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag CAFT, 2009). 70% van onze<br />

ondervraagde respondenten vond dat de bemiddelaar enkel informatie doorgaf indien daar<br />

toestemming voor werd gegeven, 19% was het hier (eerder of helemaal) niet mee eens.<br />

Tijdens de interviews met de herstelbemiddelaars kwamen verschillende invullingen van<br />

dit principe naar voor. Ten eerste gaat het over de vertrouwelijkheid wat betreft de<br />

procedure. Een herstelbemiddeling speelt zich af tussen partijen en wordt achteraf niet op<br />

de straat gegooid. Ten tweede spreekt men in dit kader ook over het zijn van een<br />

vertrouwenspersoon voor de partijen, iemand waar ze alles aan kunnen vertellen. Ten<br />

derde speelt het principe ook een belangrijke rol in het kader van indirecte bemiddelingen<br />

waarbij de herstelbemiddelaar boodschappen overbrengt tussen de partijen. Wat mag ik<br />

als herstelbemiddelaar overbrengen naar de andere partij? Tot slot gaat het over het open<br />

zijn rond communicatie naar de doorverwijzer (inhoud overeenkomst en eindverslag).<br />

45 De bemiddelaar verwijst naar het principe van neutraliteit en/of de bemiddelaar toont zijn neutraliteit of net niet.<br />

115


Begrippen die naar voren komen bij de bespreking van dit principe zijn onder andere<br />

respect en echtheid. Ook hier kunnen we besluiten op basis van de observaties dat dit<br />

principe vooral expliciet aandacht krijgt tijdens eerste gesprekken. Tijdens indirecte<br />

bemiddelingen speelt het ook een belangrijke rol (dit zien we door de hoog gerangschikte<br />

code van ‘neutrale boodschapper’). Vertrouwelijkheid wordt tenslotte ook gelinkt aan de<br />

volledige verantwoordelijkheid van een herstelbemiddelaar over een dossier (e.g. van<br />

eerste contactname tot eindverslag). Door deze manier van werken kan je een<br />

vertrouwenspersoon worden voor de partijen, dit is een noodzakelijke maar geen<br />

voldoende voorwaarde daartoe.<br />

Tijdens de interviews schuiven drie herstelbemiddelaars een vierde principe naar voren<br />

namelijk dat van transparantie. In de good practice zien we dit vermeld onder het principe<br />

van vertrouwelijkheid (zie supra), in de praktijk benoemen sommigen dit dus als apart<br />

principe. Het gaat volgens hen over duidelijkheid, openheid en eerlijkheid over de<br />

procedure en de zaken die je als herstelbemiddelaar doet of gedaan hebt. Verder gaat het<br />

niet enkel over openheid wat betreft feiten maar ook wat betreft gevoelens. Het is ‘zeggen<br />

wat je doet en doen wat je zegt’. Op die manier kan je als herstelbemiddelaar ook<br />

verwachten van de partijen dat ze hetzelfde doen in het contact naar de bemiddelaar en<br />

de andere partij.<br />

6.2.6 Bespreken van de feiten en de gevolgen.<br />

De bespreking van de feiten houdt volgende aspecten in: de oorzaak van de feiten, het<br />

eigen aandeel van de verdachte in de feiten en eventuele medeverdachten. Bij het<br />

slachtoffer praat men over de feiten en de gevolgen ervan. Ook de beleving wordt zowel<br />

bij slachtoffer en dader besproken.<br />

Zoals eerder vermeld kijkt de herstelbemiddelaar per dossier waar de partijen nood aan<br />

hebben. De mate waarin de feiten een indruk hebben achtergelaten bij de partijen zal<br />

bepalen hoeveel tijd hier aan besteed wordt. In de vragenlijst bevestigt de verdachtenkant<br />

dat het eerste gesprek vooral gaat over wat de verdachte heeft gedaan. Slachtoffers en<br />

hun ouders duiden vooral aan dat het eerste gesprek ging over op welke manier<br />

herstelbemiddeling kan plaatsvinden. Het bespreken van “wat de verdachte gedaan heeft”<br />

komt hier op de tweede plaats.<br />

Zowel onder de verdachten als de slachtoffers geven ongeveer vier op tien van de<br />

respondenten aan dat het eerste gesprek gaat over de gevoelens rond het delict. 41% van<br />

de slachtofferkant duidde aan dat de gevolgen van het delict ter sprake kwamen<br />

(tegenover 55% bij de verdachten en hun ouders). Ook op basis van de observaties<br />

kunnen we concluderen dat het bespreken van de feiten een prominente plaats inneemt<br />

tijdens eerste gesprekken. Dit gaat vooral over de aanleiding van de feiten, de feiten zelf,<br />

de gevolgen van de feiten, de betrokkenen en de relatie tussen de betrokkenen. Terwijl<br />

de herstelbemiddelaar in de geobserveerde gesprekken veelvuldig de feiten bevroeg,<br />

werden de gevoelens minder ter sprake gebracht. Integreren we al deze resultaten dan<br />

concluderen we dat het feitelijke meer aandacht krijgt tijdens herstelbemiddelingsgesprekken<br />

dan het emotionele en gevoelsmatige, zowel bij verdachte als slachtoffer. Wij<br />

interpreteren deze gegevens niet alsof herstelbemiddelaars het emotionele (bewust)<br />

minder aandacht geven. Wel als een bevestiging dat ‘op maat’ gewerkt wordt van partijen.<br />

Veel dossiers zijn voor partijen eerder niet emotioneel geladen en gaan eenzijdig over het<br />

afhandelen van een schadevraag. Mogelijks waren dit type van dossiers zelfs<br />

oververtegenwoordigd tijdens onze observatieperiode.<br />

116


6.2.7 Aftoetsen van de verwachtingen en intenties ten aanzien van bemiddeling en de<br />

andere partij.<br />

Opnieuw hangt het van het concrete dossier en de partijen af of dit tijdens een eerste<br />

gesprek aan bod komt.<br />

Uit het onderzoek van Bureau Beke blijkt dat wanneer slachtoffers deelnemen vanuit de<br />

motivatie om de verdachte een kans te geven het goed te maken er vaker sprake is van<br />

een volledig doorlopen proces met overeenkomst. De aard van de motivatie van de<br />

verdachten bij aanvang van het traject (intrinsiek of extrinsiek) of hun visie op<br />

herstelbemiddeling bij aanvang van het proces (of ze het als een straf zien, het terecht<br />

vinden en het een goede oplossing vinden) beïnvloeden de uitkomst van het<br />

bemiddelingsproces niet (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />

In de good practice wordt meermaals de link gelegd tussen herstelbemiddeling en het<br />

nemen van verantwoordelijkheid van de verdachte over de feiten en naar het slachtoffer<br />

toe. Uit onze bevraging geeft minder dan één op twee aan dat tijdens het eerste gesprek<br />

de mogelijkheid om zijn/haar verantwoordelijkheid te nemen aan bod komt.<br />

Herstelbemiddelaars geven aan dat de verantwoordelijkheid over de inhoud en het verloop<br />

van een herstelbemiddeling bij de partijen ligt. Het hangt dus van hen af of<br />

verantwoordelijkheid opnemen door de verdachte een belangrijk ingrediënt vormt. Tijdens<br />

de interviews geven meerdere herstelbemiddelaars verder aan dat vooral in directe<br />

herstelbemiddelingen partijen meer verantwoordelijkheid dragen over het herstelproces en<br />

de uitkomst.<br />

6.2.8 Bepalen mogelijkheden herstel<br />

We vermeldden reeds dat slachtoffers en hun ouders aangeven dat het eerste gesprek<br />

ging over op welke manier herstelbemiddeling kon plaatsvinden. Het bespreken van “wat<br />

de verdachte gedaan heeft” komt hier op de tweede plaats. De verdachtekant geeft<br />

dezelfde inhoud aan het gesprek maar dan in omgekeerde volgorde: op de eerste plaats<br />

komen de feiten, vervolgens op welke manier herstelbemiddeling kan plaatsvinden. De<br />

belangrijke plaats van het bespreken van het herstel in eerste gesprekken kunnen we niet<br />

verder bevestigen aan de hand van de resultaten uit de interviews en de observaties. Uit<br />

de interviews met de herstelbemiddelaars bleek reeds dat dit afhangt van het specifiek<br />

dossier en de betrokken partijen. Mogelijks zijn hiervoor meerdere gesprekken nodig en<br />

hebben partijen tijd nodig om hierover na de denken. Herstelbemiddelaars geven deze tijd,<br />

indien ze deze nood ervaren. Uit de analyse van de observatieverslagen van de eerste<br />

gesprekken kwam naar voren dat “vragen naar mogelijkheden van herstel” weinig tot niet<br />

aan bod komt.<br />

117


6.3 De uitvoering<br />

- Directe en indirecte bemiddelingen.<br />

- Inhoud en organisatie van het rechtstreeks gesprek.<br />

- Training van (beginnende) herstelbemiddelaars.<br />

- Positie slachtoffer en dader in herstelbemiddeling.<br />

- Tevredenheid van de partijen.<br />

- Gevoel na herstelbemiddeling bij de partijen.<br />

- Afgebroken dossiers.<br />

6.3.1 Voorstel tot een rechtstreeks gesprek en de directe herstelbemiddelingen<br />

Het lage aantal directe bemiddelingen, zo stellen Ferwerda en van Leiden (2012), blijkt in<br />

de praktijk veroorzaakt te worden door kenmerken van de bemiddelaar (wijze van aanpak,<br />

ervaring en aanklampendheid) en de partijen zelf. Heel vaak willen partijen geen onderling<br />

contact en dat heeft onder andere te maken met de aard van de feiten. We bevestigen<br />

deze stelling. De meeste herstelbemiddelaars geven aan dat een direct gesprek niet<br />

standaard wordt voorgesteld, de mogelijkheid wordt eerst door de herstelbemiddelaar zelf<br />

afgewogen. Is een rechtstreeks gesprek in deze situatie en met deze partijen<br />

aangewezen? Enkele herstelbemiddelaars maken deze oefening samen met hun partijen.<br />

Hieraan kunnen we volgende resultaten uit onze vragenlijsten koppelen: 13% van de<br />

respondenten (n= 135) zegt dat de bemiddelaar niet duidelijk heeft uitgelegd wat je kon<br />

verwachten van een rechtstreeks gesprek, eenzelfde percentage zegt dat ze dit niet meer<br />

weten. Uit de analyse van de observaties onthouden de dat de code ‘informatie geven<br />

over soorten bemiddeling’ niet bovenaan voorkomt in de rangorde (zie Hoofdstuk 4).<br />

De interviews maken verder duidelijk dat ervaring een rol speelt in het al dan niet<br />

voorstellen van een directe bemiddeling. Als beginnende herstelbemiddelaar schrikt een<br />

rechtstreeks gesprek af en wordt het vaak minder expliciet gemaakt. Naarmate men meer<br />

ervaring opdoet met herstelbemiddeling en rechtstreekse gesprekken en de kracht ervan<br />

ondervindt, krijgt men meer vertrouwen in dit type van bemiddeling en de eigen rol hierin.<br />

Dat zorgt ervoor dat er meer nadruk op wordt gelegd in het contact met de partijen en dat<br />

je meer vertrouwen uitstraalt naar de partijen als moderator, wat van essentieel belang is.<br />

Ook hier kan binnen training aandacht aan besteed worden. Tenslotte vermelden een<br />

aantal herstelbemiddelaars dat het lager aantal directe herstelbemiddelingen ook deels te<br />

verklaren valt door de ernst van de feiten. Wat betreft ‘de minder ernstige’ feiten is de<br />

impact van de feiten vaak te klein om er een gesprek over te hebben met elkaar; wat<br />

betreft ‘de ernstige feiten’ willen partijen vaak niet met elkaar in rechtstreeks contact<br />

treden. Verder spelen ook mee: de voornamelijk financiële verwachtingen van het<br />

slachtoffer, persoonlijke kenmerken eigen aan de partijen (open staan tot dialoog), de<br />

leeftijd van de verdachte, motieven langs de kant van het slachtoffer die te maken hebben<br />

met privacy, schaamte en schrik bij de verdachte, cultuurgebonden factoren, de houding<br />

van slachtoffer/verdachte tegenover de tegenpartij en tot slot de energie die je in een<br />

directe bemiddeling steekt.<br />

Wat betreft de kijk op directe bemiddelingen kunnen we concluderen dat de meeste<br />

herstelbemiddelaars de kracht hiervan erkennen. De kracht van dergelijke gesprekken ligt<br />

vaak in het feit dat partijen zelf met elkaar in communicatie treden (zowel verbaal als nonverbaal)<br />

en verantwoordelijk zijn/worden over het herstelproces en de uitkomst. Wanneer<br />

we de herstelbemiddelaars vragen naar het beste gesprek in hun carrière geven tien van<br />

de twaalf een direct gesprek aan. Ook is iedereen van mening dat de herstelbemiddelaar<br />

een belangrijke rol speelt in de keuze van de partijen om al dan niet te opteren voor een<br />

rechtstreeks gesprek. Ook de partijen delen deze mening (resultaat uit de vragenlijsten).<br />

118


Wat betreft de aanpak is er minder eensgezindheid. Dit bleek al snel tijdens het lezen van<br />

de observatieverslagen en daarom werd ook beslist dit verder te bevragen tijdens de<br />

interviews. Op basis hiervan besluiten we dat herstelbemiddelaars zich als het ware op<br />

een continuüm bevinden waar aan de ene kant herstelbemiddelaars in iedere bemiddeling<br />

naar een rechtstreeks gesprek proberen toe te werken en aan de andere kant<br />

herstelbemiddelaars die dit helemaal niet doen, dit steeds met respect voor de uiteindelijke<br />

keuze van de partijen. Ook combineren sommige herstelbemiddelaars beide types van<br />

herstelbemiddelingen en laten de optie tot een rechtstreeks gesprek open tot het afsluiten<br />

van het dossier.<br />

In de good practice staan de verschillende fasen van een directe herstelbemiddeling<br />

beschreven. Uit de observaties blijkt dat herstelbemiddelaars een vast stramien belangrijk<br />

vinden: ze besteden veel aandacht aan het structureren van een rechtstreeks gesprek en<br />

aan informatie geven over de procedure en de overeenkomst. 67% van onze<br />

ondervraagden bevestigen dat de herstelbemiddelaar de bedoeling van het gesprek<br />

duidelijk maakte, 18% ontkende dit.<br />

Een eerste stap die in de good practice wordt beschreven wat betreft directe<br />

herstelbemiddelingen is de grondige voorbereiding. Dit wordt door de herstelbemiddelaars<br />

ook zo benoemt. Herstelbemiddelaars vinden het belangrijk ondersteuning te bieden en<br />

vertrouwen uit te stralen wanneer het gaat over de optie tot een rechtstreeks gesprek te<br />

komen. Ze willen verder aan de partijen meegeven dat ze samen in dit proces stappen en<br />

dat ze grondig worden voorbereid.<br />

Graag hadden we aan de hand van onze vragenlijsten een beter zicht gekregen op de<br />

redenen waarom iemand kiest voor een rechtstreeks gesprek. Onze respons was echter te<br />

beperkt om hierover uitspraken te doen. We kunnen wel iets zeggen over wat er gebeurde<br />

tijdens het directe gesprek: er worden excuses aangeboden, er wordt spijt betuigd, er<br />

wordt gepraat over wat er is gebeurd en er wordt samen naar een oplossing gezocht. Dit is<br />

een goede zaak: uit eerdere onderzoeken blijkt dat het tonen van oprechte spijt een<br />

kritische succesfactor is tot een succesvolle herstelbemiddeling (Choi et al., 2012). Op<br />

basis van de good practice kwamen we tot de hypothese dat dergelijke gesprekken vooral<br />

doorgaan op de HCA-dienst zelf. Op basis van onze observaties kunnen we zeggen dat dit<br />

klopt in geval van een natuurlijke persoon als slachtoffer. In geval van een rechtspersoon<br />

als slachtoffer wijkt men hier meestal van af en gaat het direct gesprek door op de<br />

werkplaats van de vertegenwoordiger van het slachtoffer.<br />

Verder lezen we in de theorie dat het slachtoffer standaard het eerste woord krijgt. Dit<br />

kunnen we over het algemeen niet bevestigen aan de hand van de vragenlijsten. Daar<br />

zien we dat vooral de verdachten het eerste woord krijgen. Belangrijke kanttekening is<br />

natuurlijk dat er mogelijks een verschil is tussen de beleving van de partijen en de realiteit.<br />

Het zou kunnen dat in de praktijk vaak de keuze gelaten wordt aan het slachtoffer. Hij<br />

beslist met andere woorden wie het eerste woord krijgt in een direct gesprek. Aan de hand<br />

van de observatieverslagen kunnen we dit bevestigen.<br />

Meer verdachten (en hun ouders) dan slachtoffer (en hun ouders) vinden dat de<br />

bemiddelaar en de tegenpartij rekening hield met zijn/haar verhalen en opvattingen.<br />

Mogelijks heeft het te maken met het feit dat de verdachten en niet het slachtoffer ‘in de<br />

hoek’ staat. Het feit dat de bemiddelaar en de ander hem niet veroordeelt, valt voor hem<br />

mogelijks meer op en blijft hem meer bij dan voor het slachtoffer. Verder vraagt het voor<br />

de bemiddelaar misschien (onbewust) extra moeite om rekening te houden met de<br />

verdachte dan met het slachtoffer (dit is eerder natuurlijk, hij is slachtoffer). Door hier<br />

meer waakzaam voor te zijn (het principe van neutraliteit is immers belangrijk), resulteert<br />

het mogelijks in effectief meer rekening houden met de verhalen en opvattingen van de<br />

verdachte. In Choi et al. (2012) lezen we dat verschillende studies aantonen dat<br />

herstelgerichte maatregelen, bewust dan wel onbewust, geëvolueerd zijn naar het<br />

119


verdachteperspectief. Verschillende voorbeelden illustreren dat de nadruk ligt op het<br />

voorkomen van herval, en dit vaak ten koste van de slachtoffers. Praktijkwerkers verliezen<br />

zo immers de noden van het slachtoffer uit het oog en creëren op die manier<br />

omstandigheden die leiden tot negatieve gevolgen voor dit slachtoffer.<br />

Uit de analyse van de observatieverslagen van de directe gesprekken zien we dat<br />

herstelbemiddelaars veel aandacht besteden aan de mensgerichte en interpersoonlijke<br />

processen (contact maken, empathie, verbinding leggen, non verbaal gedrag, neutraliteit).<br />

Onze ondervraagden sluiten zich hier grotendeels bij aan: 61% vond dat de<br />

herstelbemiddelaar zorgde voor een veilige sfeer, 22% vond dit niet. De meerderheid van<br />

de ondervraagden was het ermee eens dat de herstelbemiddelaar respect vroeg voor<br />

elkaar en om naar elkaar te luisteren. Drie op vier verdachten vinden dat het slachtoffer<br />

begrip heeft getoond tegenover slechts drie op tien van de slachtoffers die aangeven<br />

begrip te hebben getoond. Een discrepantie tussen begrip tonen en begrip aanvoelen.<br />

Mogelijks spelen fouten in de communicatie (storingen tussen zender en ontvanger) en/of<br />

de verschillende percepties van mensen mee. Ook Ferwerda en van Leiden (2012)<br />

vonden gelijkaardige cijfers: de meeste minderjarige verdachten geven na het proces aan<br />

begrip voor het slachtoffer te hebben gekregen. Een minderheid van de slachtoffers heeft<br />

begrip gekregen voor de tegenpartij. Beide partijen blijken meer tevreden over het proces<br />

wanneer ze begrip voor de ander hebben gekregen.<br />

De meeste respondenten van beide partijen vonden het goed te horen wat de ander te<br />

vertellen had, vooral verdachten vonden het confronterend. Slechts één op vier<br />

slachtoffers vonden de tegenpartij geloofwaardig. Driekwart van de respondenten die een<br />

directe bemiddeling hebben doorlopen, zouden opnieuw kiezen voor een rechtstreeks<br />

gesprek. Bijna de helft van de respondenten die een indirecte bemiddeling achter de rug<br />

hebben zouden in geval van een nieuw dossier kiezen voor een rechtstreeks gesprek.<br />

Vooral wat betreft de ervaringen en de perceptie van de verdachten sluiten onze<br />

bevindingen aan bij eerdere onderzoeken. Wat betreft de slachtoffers zijn onze<br />

bevindingen niet onverdeeld positief maar gezien het beperkte aantal respondenten<br />

kunnen we deze uitspraken niet veralgemenen (Ferwerda en van Leiden, 2012; Steketee<br />

et al., 2006; Wolthuis, 2008; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />

Na het bepalen van het herstel, eindigt het rechtsreeks gesprek met een evaluatie. De<br />

bemiddelaar rond het gesprek af, vraagt naar de mening en gevoelens van iedereen<br />

omtrent het gesprek en bedankt iedereen. Er wordt ook een afspraak gemaakt voor het<br />

opmaken van de overeenkomst (Jaarverslag BAAL, 2009; Steketee et al., 2006). Zowel op<br />

basis van de observaties als de interviews kunnen we besluiten dat het evalueren van<br />

gesprekken (zowel direct als indirect) niet standaard plaats vindt. Het gebeurt eerder<br />

sporadisch en steeds informeel (e.g. niet aan de hand van een vast evaluatieschema,<br />

vooral peilend naar ervaringen en de invulling van de verwachtingen). Sommige<br />

herstelbemiddelaars geven aan dat ze meer aandacht hebben voor evaluatie in directe<br />

herstelbemiddelingen en/of in emotioneel zware herstelbemiddelingen.<br />

6.3.2 Indirecte herstelbemiddelingen<br />

Bij indirecte bemiddeling wordt informatie uitgewisseld tussen het slachtoffer en de<br />

verdachte via de bemiddelaar. Dit is de meest gebruikelijke vorm van bemiddeling in<br />

Vlaanderen, 81% van de gevallen (Bradt, & Bouverne-De Bie, 2009; Ferwerda en van<br />

Leiden, 2012; Vanfraechem et al., 2010). Het kan hierbij gaan om pendelbemiddeling,<br />

waarbij de bemiddelaar mondeling boodschappen over en weer brengt, briefwisseling<br />

tussen verdachte en slachtoffer of het maken van een excuuskaart door de verdachte<br />

(Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009). Uit onze vragenlijsten kunnen we het volgende<br />

concluderen als resultaat van de indirecte bemiddeling: 8% heeft informatie doorgegeven<br />

120


via de bemiddelaar en 10% bood excuses aan via een brief/kaart. Wat betreft de redenen<br />

waarom men kiest voor een indirecte bemiddeling, kan dit onderzoek geen duidelijkheid<br />

scheppen (omwille van de beperkte respons en veel missings op deze vraag). Wel weten<br />

we op basis van de vragenlijsten wat de bemiddelaar deed tijdens de gesprekken: 82% is<br />

akkoord dat de bemiddelaar het verdere verloop van de herstelbemiddeling bespreekt,<br />

81% zegt dat de bemiddelaar de bedoeling van het gesprek duidelijk maakt, 75% zegt dat<br />

de bemiddelaar hen ondersteunt, en 77% zegt dat hij zorgt voor een veilige sfeer.<br />

Koppelen we hieraan de analyses van de observatieverslagen van de indirecte<br />

herstembemiddelingen dan zien we dat structureren, het behouden van een veilige sfeer,<br />

het overbrengen van neutrale boodschappen en het overbrengen van informatie centraal<br />

staat.<br />

6.3.3 Afgebroken dossiers<br />

De meeste dossiers worden afgebroken voor het proces opstart of door het niet naleven<br />

van de afspraken. De meeste respondenten wilden eigenlijk dat de bemiddeling toch werd<br />

verdergezet. Stopzetten tijdens het proces komt in mindere mate voor. In Ferwerda en van<br />

Leiden (2012) lezen we gelijkaardige conclusies: de ervaring van de HCA-diensten is dat<br />

de partijen die het proces aangaan het vaak ook afmaken. Een klein deel haakt volgens<br />

hen voortijdig af. De verdachte of het slachtoffer reageert dan niet meer of is niet meer<br />

bereikbaar. Twee op de tien bemiddelingsprocessen (20%) zijn voortijdig afgebroken. De<br />

bemiddelingsprocessen die voortijdig geëindigd zijn, zijn voornamelijk door het slachtoffer<br />

afgebroken, in de overige situaties door de minderjarige verdachte of door beide partijen.<br />

Bij rechtspersonen is (significant) vaker sprake van een bemiddeling met overeenkomst en<br />

minder vaak van een voortijdig afgebroken proces dan bij natuurlijke personen. In dossiers<br />

met geweldsfeiten worden de trajecten even vaak afgebroken of doorlopen (met of zonder<br />

overeenkomst) als in dossiers waar het om vermogensfeiten of vernielingsfeiten gaat.<br />

6.4 Afsluiting met afspraken<br />

- Rol bemiddelaar in herstelbemiddeling en ten aanzien van de afspraken.<br />

- Type van gemaakte afspraken en de tevredenheid van de partijen hierover.<br />

- Inhoud, procedure en opvolging van de overeenkomst.<br />

- Het vereffeningsfonds.<br />

- Evaluatie.<br />

- Na herstelbemiddeling: beslissing van de doorverwijzer.<br />

De bemiddelaar heeft of neemt geen verantwoordelijkheid voor de uitkomst van een<br />

bemiddeling. Toch zien we respondenten die de uitspraak ‘de bemiddelaar stelde vragen<br />

en stuurde ons daardoor in een bepaalde richting’ bevestigen: 48% van de respondenten<br />

uit de indirecte bemiddelingen en 37% uit de directe bemiddelingen.<br />

Bij zowel de directe (49%) als de indirecte bemiddelingen (61%) is de meeste aangeduide<br />

afspraak een schadevergoeding betalen. Deze schadevergoeding hield voornamelijk geld<br />

in. Dit werd betaald via betaald werk (23%), door de ouders (15%) of door het te lenen van<br />

de ouders (23%). In gelijkaardig onderzoek is het resultaat van een schadevergoeding<br />

minder uitgesproken: in ruim een op de drie gevallen is er sprake van financieel herstel en<br />

wordt het slachtoffer financieel gecompenseerd voor de geleden schade. Verdachten<br />

staan meestal zelf in voor de vergoeding aan het slachtoffer die gemiddeld bijna 200 euro<br />

bedraagt (Ferwerda en van Leiden, 2012). Positief omgaan met het slachtoffer is een<br />

afspraak die dubbel zoveel wordt gemaakt in de directe bemiddelingen ten opzichte van<br />

de indirecte bemiddelingen. Zijn respondenten die in een directe bemiddeling stappen<br />

121


meer geïnteresseerd in het herstellen van emoties en relaties, terwijl mensen die in een<br />

indirecte bemiddeling stappen vooral de materiële schade willen vergoed zien (en daarom<br />

ook eerder geneigd zijn te opteren voor het minder tijdsintensief traject van een in directe<br />

bemiddeling)? De resultaten specifiek voor de indirecte bemiddelingen komen eerder<br />

weinig voor: in acht dossiers werden er excuses aangeboden via een brief/excuuskaart<br />

(10%) en in slechts zeven dossiers werd informatie doorgegeven via de bemiddelaar (8%).<br />

Het vereffeningsfonds is een fonds dat kan tussenkomen wanneer een minderjarige, die<br />

een strafbaar feit heeft gepleegd, samen met een bemiddelaar en het slachtoffer tot een<br />

overeenkomst is gekomen voor de vergoeding van de schade. De jongere schrijft een<br />

handgeschreven brief waarin hij uitlegt waarom hij de schade zelf wil vergoeden en<br />

waarom hij dat via het fonds wil doen. Aan de ouders wordt gevraagd via een brief te<br />

melden waarom zij achter deze keuze staan en waarom ze voor deze optie hebben<br />

gekozen. Deze brieven worden toegevoegd aan een aanvraagformulier dat de<br />

bemiddelaar anoniem opstelt. Hierin wordt een korte omschrijving van de feiten gegeven,<br />

het verloop van de bemiddeling en het overeengekomen schadebedrag. Ook het<br />

standpunt van het slachtoffer en van de familiale verzekering worden hierin opgenomen.<br />

De bemiddelaar dient persoonlijk aanwezig te zijn op het comité V, de raad van beheer<br />

van het vereffeningsfonds. Alle afspraken worden vastgelegd in een overeenkomst en het<br />

geld wordt na de prestaties van de minderjarige verdachte overgemaakt aan de HCAdienst<br />

die de schadevergoeding overmaakt aan het slachtoffer. Van de respondenten uit<br />

de vragenlijsten had niemand ervaring met het vereffeningsfonds. In Ferwerda en van<br />

Leiden (2012) lezen we dat in Vlaanderen 12,5% van het financieel herstel loopt via het<br />

vereffeningsfonds. Uit de observaties leren we dat herstelbemiddelaars het inderdaad ter<br />

sprake brengen. De code ‘informatie geven over het vereffeningsfonds’ duikt bij de<br />

vervolggesprekken van de indirecte bemiddelingen zelfs op in de top 10. Ook tijdens de<br />

interviews kwam het vereffeningsfonds ter sprake. Wel stellen we vast dat er provinciale<br />

verschillen zijn tussen de manier waarop het fonds de eigen doelstelling en werking<br />

interpreteert. Sommige provincies hanteren een duidelijk financieel criterium in het al dan<br />

niet goedkeuren van dossiers: als de ouders financiële mogelijkheden hebben om de<br />

schadevraag zelf te vergoeden worden ze, op gronde van hun pedagogische<br />

verantwoordelijkheid, veronderstelt dit te doen. Het vereffeningsfonds is de mogelijkheid<br />

die overblijft wanneer alle andere mogelijke alternatieven zijn afgetoetst en ontoereikend<br />

blijken. Andere provincies baseren zich niet op dit principe en keuren ook dossiers goed<br />

waar ouders wel financiële mogelijkheden hebben maar waar bijvoorbeeld de jongere zelf<br />

zijn verantwoordelijkheid wil nemen. De hamvraag is of gemeenschapsgeld hiertoe mag<br />

dienen? Gezien deze verschillen brengen herstelbemiddelaars het ook anders binnen in<br />

hun gesprekken. Herstelbemiddelaars uit provincies die niet enkel op basis van het<br />

financiële oordelen, stellen het standaard voor in dossiers met een schadevraag, naast de<br />

andere mogelijkheden die voorhanden zijn. De andere herstelbemiddelaars doen dit niet<br />

en zullen afhankelijk van de financiële situatie van het gezin de mogelijkheid van het<br />

vereffeningsfonds aanbrengen.<br />

In geval van een overeenkomst tussen de partijen dient deze ter goedkeuring te worden<br />

voorgelegd aan de doorverwijzer. In de praktijk zien we dat dit niet door alle diensten<br />

gebeurt (in afspraak met de doorverwijzer) en dat de diensten die het wel doen niet<br />

wachten op groen licht om over te gaan tot de uitvoering. Ferwerda en van Leiden (2012)<br />

geven aan dat het volgens de respondenten nog nooit is gebeurd dat een overeenkomst<br />

wordt afgekeurd. Er worden geen onredelijke afspraken in de overeenkomsten vastgelegd.<br />

De verwijzende instantie wacht in de meeste gevallen de daadwerkelijke uitvoering van de<br />

overeenkomst af en gaat daarna bekijken of er nog verdere stappen dienen te<br />

ondernomen worden. Is er sprake van een geslaagde overeenkomst, dan volgt er volgens<br />

122


de respondenten in bijna alle gevallen een seponering. Uit onze analyse van de<br />

vragenlijsten blijkt dat het percentage van dossiers dat na afloop werd geseponeerd<br />

nagenoeg gelijk is voor de opgestarte en de niet-opgestarte dossiers.<br />

Wat betreft de opvolging van de overeenkomst laat de vragenlijst zien dat er verschillen<br />

zijn in de wijze waarop verdachte en slachtoffer hiernaar kijken. De meeste verdachten<br />

(n= 31) duiden hier de bemiddelaar (52%) en hun ouders (52%) aan. Het slachtoffer<br />

(n= 32) duidt vooral aan dat hij hier zelf op toekeek (63%) en vervolgens de bemiddelaar<br />

(53%). Ook de ouders van verdachte (n= 44) en slachtoffer (n= 25) laten verschillen zien:<br />

70% van de ouders van de verdachten keken toe op het naleven van de afspraken,<br />

tegenover slechts 32% van de ouders van de slachtoffers. De ouders van de slachtoffers<br />

duiden bovendien veel meer (72%) aan dat de bemiddelaar deze taak op zich nam<br />

(ouders verdachte= 23%). In de good practice konden we lezen dat de bemiddelaar<br />

toekijkt op de uitvoering van de afspraken en het parket en de jeugdrechtbank op de<br />

hoogte houdt. In het onderzoek van Bureau Beke (Ferwerda en van Leiden, 2012) werd<br />

geconcludeerd dat de overeenkomsten doorgaans goed opgevolgd worden onder toeziend<br />

oog van de bemiddelaar. We beslisten dit item op te nemen met de herstelbemiddelaars<br />

tijdens de interviews. Alle herstelbemiddelaars benoemen in dit kader hun eigen<br />

verantwoordelijkheid, de helft van de herstelbemiddelaars benoemt ook de<br />

verantwoordelijkheid van de partijen. Er kan verder een onderscheid gemaakt worden<br />

tussen de verantwoordelijkheid over de eigenlijke uitvoering en de opvolging van de<br />

uitvoering van de overeenkomst. Wat betreft het eerste speelt voornamelijk de<br />

verantwoordelijkheid van de partijen. Men voert uit waartoe men zich engageert. Enkele<br />

herstelbemiddelaars geven wel aan dat zij vanuit hun positie als herstelbemiddelaar ook<br />

mee de verantwoordelijkheid dragen over de eigenlijke uitvoering. Dit om eventueel te<br />

anticiperen op problemen tijdens de uitvoering en om deze problemen vervolgens een<br />

plaats te (kunnen) geven binnen het bemiddelingsproces. Wat betreft het tweede, de<br />

opvolging van de uitvoering van de overeenkomst, moet de herstelbemiddelaar op de<br />

hoogte gebracht worden van de eigenlijke uitvoering. Hij moet immers een<br />

uitvoeringsverslag bezorgen aan de doorverwijzer. De helft van de herstelbemiddelaars<br />

haalt aan hierover concrete afspraken te maken met de partijen. Bijkomende opmerking is<br />

dat herstelbemiddelaars aangeven dat de verantwoordelijkheid over de opvolging<br />

afhankelijk is van het type overeenkomst en de partijen die betrokken zijn. Een<br />

overeenkomst waarin men bijvoorbeeld belooft elkaar in de toekomst met rust te laten kan<br />

niet blijvend worden opgevolgd door de herstelbemiddelaar. We stellen voor om dit<br />

standaard, na het bereiken van een overeenkomst, ter sprake te brengen aan de hand van<br />

een uitvoeringsplan. Door wie, wanneer en hoe zal de uitvoering van de overeenkomst<br />

worden opgevolgd? Tot slot, aan het einde van de bemiddeling, rapporteren de<br />

bemiddelingsdiensten aan de doorverwijzer.<br />

6.5 De nazorg<br />

- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />

- Nazorgtraject.<br />

Wat zijn de gevolgen van herstelbemiddeling? Deze vraag werd voorgelegd aan alle<br />

opgestarte dossiers, inclusief de afgebroken dossiers (n= 146).<br />

Meer dan 60% van de verdachten (n= 35) geven aan dat ze na de herstelbemiddeling<br />

minder kans hebben om opnieuw een delict te plegen. Ongeveer een zelfde percentage<br />

ontkent herstelbemiddeling te beschouwen als een straf. Ook de meerderheid van de<br />

minderjarige verdachten uit het onderzoek van Bureau Beke vinden het terecht dat ze zijn<br />

doorverwezen voor herstelbemiddeling en zien het niet als een straf, ook niet achteraf. Zij<br />

123


vinden het een juiste reactie op wat ze hebben gedaan (Ferwerda en van Leiden 2012).<br />

Het meest aangeduide gevolg bij de ouders van de verdachten (n= 47) is dat men terug<br />

vertrouwen heeft in zijn/haar kind (68%). Andere frequent aangeduide gevolgen zijn dat<br />

het kind de materiële schade heeft kunnen herstellen (62%), dat het kind minder kans<br />

heeft om opnieuw een delict te plegen (62%) en dat men heeft kunnen afsluiten wat er<br />

gebeurd was (62%). Eén op vijf ouders koppelen strafvermindering aan<br />

herstelbemiddeling. Deze resultaten bevestigen eerdere bevindingen en pleiten voor het<br />

blijven betrekken van ouders in herstelbemiddeling bij minderjarigen.<br />

Bijna drie vierde van de slachtoffers (n= 37) geven aan dat men als gevolg van<br />

herstelbemiddeling opnieuw kan functioneren. Meer dan 60% van de slachtoffers hebben<br />

door herstelbemiddeling kunnen afsluiten wat er gebeurd was, voelen zich terug veilig,<br />

voelen zich geen slachtoffer meer en kregen erkenning voor wat hen was aangedaan. De<br />

meeste ouders van de slachtoffers zien het opnieuw functioneren van het kind als een<br />

gevolg van bemiddeling (67%, 18 van de 27 respondenten). Eenzelfde percentage geeft<br />

aan door bemiddeling het geheel te kunnen afsluiten. Ook zijn iets meer dan de helft van<br />

de ouders het eens met de uitspraken dat het kind zich terug veilig voelt en dat het kind<br />

zich geen slachtoffer meer voelt. In vergelijking met de verdachtenkant, zien we dat hier<br />

slechts 33% het eens is met de uitspraak dat de verdachte minder kans heeft op recidive.<br />

In Nederland schrijft men een nazorgtraject voor. Na een aantal maanden neemt de<br />

herstelbemiddelaar contact op met de verdachte en het slachtoffer om te informeren hoe<br />

het sinds het gesprek met hen gaat. Dit om na te gaan of herstelbemiddeling effect heeft<br />

gehad en zijn doel heeft bereikt (Steketee et al., 2006). In Vlaanderen is er geen nazorg<br />

voorzien binnen de procedure van herstelbemiddeling. Tijdens de interviews met de<br />

herstelbemiddelaars peilden we naar eventuele noden op dit vlak. Hoewel de meeste<br />

herstelbemiddelaars niet weigerachtig staan ten opzichte van nazorg kunnen we ook niet<br />

spreken van een (eenzijdige) positieve houding hiertegenover. De nood aan nazorg, als<br />

die er al is, is volgens de meeste herstelbemiddelaars dossiergebonden. In dossiers waar<br />

de emoties hoog zijn opgelopen kunnen de partijen mogelijks nood hebben aan nazorg. In<br />

andere dossiers, waar partijen het gevoel hebben dat het proces en het feit is afgesloten,<br />

is er hoogstwaarschijnlijk geen nood aan nazorg en kan het zelfs vervelend zijn voor<br />

partijen als de herstelbemiddelaar na enkele maanden opnieuw contact opneemt naar<br />

aanleiding van gedane zaken. Leggen we hierlangs de resultaten van de vragenlijsten dan<br />

zien we dat 4 op 5 respondenten van alle opgestarte dossiers het gevoel hadden dat ze na<br />

de herstelbemiddeling het hele gebeuren konden afronden. Nemen we enkel de afgeronde<br />

dossiers dan zien we dat dit percentage zelfs oploopt tot 88% van de respondenten<br />

(tegenover 41% van de respondenten in de afgebroken dossiers). Er zijn weinig<br />

verschillen tussen verdachten en slachtoffers. Deze cijfers ondersteunen het idee van de<br />

herstelbemiddelaars dat nazorg gereserveerd is voor partijen uit zwaardere ‘emotionele’<br />

dossiers. In dergelijke dossiers, waar herstelbemiddelaars aanvoelen dat het geheel voor<br />

een (de) partij(en) nog niet is afgerond, bouwen een aantal herstelbemiddelaars vandaag<br />

al een vorm van nazorg in. Men verlengt de duur van het dossier (administratief) zodat<br />

men na een aantal maanden nog eens contact kan opnemen met de partijen, om daarna<br />

het eindverslag te bezorgen aan de doorverwijzer.<br />

Bekijken we de nood aan nazorg vanuit het perspectief van de herstelbemiddelaar dan<br />

geeft ongeveer de helft van de herstelbemiddelaars aan dat dit wel interessant zou zijn.<br />

Gaan we dieper in op de achterliggende redenen dan kunnen we dit plaatsen onder<br />

nieuwsgierigheid (hoe gaat het met deze mensen?) en de feedback die je krijgt over je rol<br />

als herstelbemiddelaar en het herstelbemiddelingsproces. Het is ons inzien dan ook<br />

eerder te benoemen als een nood aan evaluatie dan als een nood aan nazorg.<br />

Tijdens het interview kwam ook de grens tussen dienstverlening en hulpverlening op het<br />

vlak van nazorg ter sprake. Deze grens kan door nazorg in te bouwen onder druk komen<br />

124


te staan. Wanneer men na een aantal maanden contact neemt met de partijen gaat het<br />

niet (altijd) meer over het delict, de gevolgen ervan en/of het herstel. Het dossier is reeds<br />

afgesloten. Wat is de eigenlijke doelstelling van nazorg en in welke mate is deze te<br />

vereenzelvigen met de doelstelling van herstelbemiddeling? Binnen het huidige juridisch<br />

kader zijn nagenoeg alle herstelbemiddelaars sceptisch over het concept van nazorg.<br />

Herstelbemiddelaars kunnen immers weinig bieden aan partijen die het bijvoorbeeld<br />

blijven moeilijk hebben met hetgene wat gebeurd is. Bovendien halen meerdere herstelbemiddelaars<br />

ook de extra administratieve last aan die dergelijke activiteiten met zich mee<br />

brengen.<br />

Tot slot vermelden we dat er in de deelnemende diensten geen standaard evaluatie is<br />

voorzien binnen de herstelbemiddelingsprocessen (zowel de directe als de indirecte). Net<br />

zoals besproken bij de directe bemiddelingen gebeurt het eerder sporadisch en steeds<br />

informeel (e.g. niet aan de hand van een vast evaluatieschema, vooral peilend naar hun<br />

ervaringen en de invulling van de verwachtingen). Herstelbemiddelaars geven wel aan hier<br />

meer aandacht aan te besteden in voor partijen zware dossiers en directe bemiddelingen.<br />

Door een vorm van evaluatie standaard in te bouwen na ieder herstelbemiddelingsproces,<br />

kan tegemoet gekomen worden aan de nood van de bemiddelaars om terugkoppeling te<br />

krijgen over het proces en hun rol. Het zorgt ook voor een spiegel, zodat herstelbemiddelaars<br />

steeds waakzaam blijven in het uitoefenen van hun job.<br />

125


HOOFDSTUK 7: HET PROFIEL VAN DE HERSTELBEMIDDELAAR<br />

In Hoofdstuk 7 geven we het profiel weer van de herstelbemiddelaar. Dit is voornamelijk<br />

opgesteld op basis van de observaties (zie ook Hoofdstuk 4). Ook vergelijken we dit profiel<br />

met bestaande (praktijk)theorie wat betreft vaardigheden van (herstel)bemiddelaars.<br />

7.1 Profiel van de herstelbemiddelaar<br />

De volgende vaardigheden zet de herstelbemiddelaars dagdagelijks inzet.<br />

1. Informatie geven /Inhoudelijk expert<br />

De herstelbemiddelaar geeft duidelijke en juiste informatie over het proces van<br />

herstelbemiddeling, over de rol van de verschillende partijen en over het netwerk rond<br />

herstelbemiddeling. Hij verwijst indien nodig door naar de juiste instantie (sociale kaart).<br />

2. Interpersoonlijke vaardigheden<br />

De herstelbemiddelaar creëert een veilige sfeer die samenwerking mogelijk maakt tussen<br />

de verschillende betrokken partijen. Hij doet dit zowel door middel van verbaal als nonverbaal<br />

gedrag. Hij past deze vaardigheden ook intern toe binnen het team van<br />

herstelbemiddelaars (e.g. intervisiegesprekken en teamvergaderingen).<br />

3. Gesprekstechnieken<br />

De herstelbemiddelaar is in staat om een gesprek te voeren, in overeenstemming met de<br />

verwachtingen van de betrokken partij(en). Hij zet daartoe, afhankelijk van de situatie,<br />

verschillende technieken in en is zich bewust van de impact van zijn acties.<br />

4. Het stellen van vragen<br />

De herstelbemiddelaar stelt de juiste vragen, op het juiste tijdstip en in de juiste<br />

formulering en vraagt door indien nodig.<br />

5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en –technieken<br />

De herstelbemiddelaar handelt conform de doelstelling en de unieke principes (neutraliteit,<br />

vrijwilligheid, vertrouwelijkheid) van herstelbemiddeling.<br />

6. Administratieve vaardigheden<br />

De herstelbemiddelaar beschikt over zowel mondelinge als schriftelijke administratieve<br />

vaardigheden ter continuering van het eigen werk en de dienst.<br />

7. Beroepsfierheid<br />

De herstelbemiddelaar kent de finaliteit van herstelbemiddeling en kan deze duidelijk en<br />

ten alle tijden uitdragen.<br />

7.2 Vergelijking met bestaande praktijktheorie<br />

We toetsten dit profiel af aan bestaande documenten die een profiel van (herstel)bemiddelaars<br />

bevatten. We gebruikten daartoe vacatureberichten van herstelbemiddelaars die<br />

gepubliceerd werden in het verleden door onze drie deelnemende diensten, bestaande<br />

competentieprofielen van twee deelnemende diensten en een profiel van een<br />

bemiddelaar, zoals verschenen in het boek van Apol, G., Kalff, S., Reijerkerk, L., & Uitslag,<br />

M. (2010), Conflicthantering en mediation. We merken de volgende zaken op.<br />

126


Uit onze bevindingen blijkt dat herstelbemiddelaars veel informatie geven over<br />

herstelbemiddeling maar daarnaast ook over onder andere justitie, verzekeringen,<br />

vereffeningsfonds. De herstelbemiddelaar moet dus in de eerste plaats een inhoudelijke<br />

expert zijn.<br />

Eerste vaststelling is dat de vaardigheden beschreven in ons profiel vooral overeenkomen<br />

met de beroepsspecifieke competenties die we vinden in de geraadpleegde competentieprofielen.<br />

Dit is logisch, aangezien ons profiel is opgesteld aan de hand van het<br />

observeren van de herstelbemiddelaar in zijn dagdagelijkse praktijk.<br />

Volgende vaststelling is dat ons profiel heel concreet de vaardigheden vertaalt waarover<br />

een herstelbemiddelaar op basis van de praktijk dient te beschikken. Veel vaardigheden<br />

spitsen toe op het methodische aspect van/binnen herstelbemiddeling, namelijk op de<br />

verschillende methodieken die de herstelbemiddelaars inzetten in hun praktijk.<br />

We merken ook op dat een aantal eerder algemene vaardigheden niet in ons profiel<br />

voorkomen. Het gaat bijvoorbeeld om zelfstandigheid, besluitvaardigheid, stressbestendigheid.<br />

Ten eerste heeft dit te maken met de techniek van het observeren en de<br />

wijze van verwerking van onze verslagen. Observeren vertrekt van wat je ziet, zonder te<br />

interpreteren. Een aantal van de bovenstaande voorbeelden zijn niet direct te zien in<br />

gedrag en komen daarom niet in ons profiel naar voor. Vervolgens merken we op dat de<br />

bestaande competentieprofielen die we hebben bekeken vooral vertrekken vanuit de<br />

finaliteit van bemiddeling en deze hebben vertaald naar het profiel. De profielen zijn<br />

daarom ook eerder abstract. In dit onderzoek ontwikkelden we het profiel niet op basis van<br />

een finaliteit, maar wel op basis van de concrete gedragingen die een herstelbemiddelaar<br />

doet. Het profiel op basis van de observaties kan dus gezien worden als een verdere<br />

concretisering van de bestaande competentieprofielen. Het is op deze manier een krachtig<br />

middel om in te zetten tijdens selectieprocedures en het begeleiden en ontwikkelen van<br />

medewerkers in het kader van deskundigheidsbevordering.<br />

Wanneer we de vaardigheden bekijken van mediator/bemiddelaar uit de literatuur zien we<br />

dat die vooral betrekking hebben op de vaardigheden die in ons profiel zijn gegroepeerd<br />

onder ‘gesprekstechnieken’ en ‘vragen stellen’.<br />

Toetsen we tenslotte ons profiel aan de theorie uit de good practice dan merken we heel<br />

wat gelijkenissen op. De meeste van de daar vermelde vaardigheden, komen ook voor in<br />

ons profiel. Het gaat dan onder andere over de volgende vaardigheden: empathie,<br />

innoverend verbinden, zelfreflectie, open houding, het aankijken van de personen tijdens<br />

een gesprek, een hand geven bij binnenkomst, respect van de bemiddelaar naar beide<br />

partijen, non-verbale communicatie, beloftes nakomen en het vertrouwen van de<br />

slachtoffers en minderjarigen hebben, luisteren en de tijd nemen. In de good practice<br />

lezen we ook dat het op maat werken van partijen en het begeleiden van het proces<br />

belangrijke taken zijn een bemiddelaar. Ook uit ons onderzoek komt dit naar voor. We<br />

beslissen daarom deze beide taken te vermelden als verdere concretisering van de<br />

specifieke bemiddelingstechnieken en -vaardigheden.<br />

127


HOOFDSTUK 8: DISCUSSIE<br />

In dit laatste hoofdstuk willen we afsluiten met enkele kritische kanttekeningen bij het<br />

onderzoek en daaraan gekoppeld ook suggesties voor toekomstig onderzoek. Verder<br />

formuleren we ook een aantal suggesties voor de HCA-diensten in Vlaanderen.<br />

8.1 Kritische kanttekeningen PWO Herstelbemiddeling bij minderjarigen<br />

In dit onderzoek zijn verschillende, zowel kwantitatieve als kwalitatieve onderzoeksmethoden<br />

en -technieken gebruikt. Deze combinatie werkt erg aanvullend en maakte het<br />

mogelijk om een diepgaand beeld te schetsen van de methodiek van herstelbemiddeling.<br />

Door de complementariteit van de gebruikte methoden en technieken konden de<br />

verschillende resultaten worden geïntegreerd en gekoppeld aan de good practice.<br />

Het is voor de onderzoeker altijd, en in het bijzonder voor de kwalitatieve onderzoeker,<br />

een uitdaging om transparant weer te geven wat hij doet en waarom. We hebben hieraan<br />

voldaan door de gedetailleerde uiteenzetting van de gevolgde procedures in Hoofdstuk 1<br />

weer te geven. We hopen dat dit een voorbeeld mag zijn voor toekomstig onderzoek.<br />

Kanttekening hierbij is dat er gedurende het project veel tijd is besteed aan<br />

dataverzameling. Dat maakt dat we op het einde van het PWO nog kansen zien tot<br />

verdere en diepere verwerking van onze data, voornamelijk wat betreft de<br />

observatieverslagen. De mogelijkheden worden geëxploreerd om hier verder mee aan de<br />

slag te gaan (zie supra).<br />

We bespreken nu de verschillende onderzoeksmethodes afzonderlijk en formuleren hierbij<br />

bemerkingen.<br />

Met betrekking tot de vragenlijsten kunnen we besluiten dat we heel wat informatie hebben<br />

verzameld bij verschillende respondenten (slachtoffers, dader en hun ouders) en bij<br />

verschillende types van herstelbemiddelingen (opgestarte directe bemiddelingen,<br />

opgestarte indirecte bemiddelingen, afgebroken directe bemiddelingen, afgebroken<br />

indirecte bemiddelingen, niet-opgestarte dossiers). Met deze gedetailleerde opsplitsing<br />

hoopten we voor iedere respondent en ieder type dossier een duidelijk beeld te krijgen van<br />

een aantal aspecten van herstelbemiddeling. Echter, omwille van de beperkte respons<br />

werden de deelgroepen te klein zodat we geen vergelijking konden maken tussen<br />

bijvoorbeeld de directe en indirecte bemiddelingen en tussen de afgebroken en afgeronde<br />

dossiers. We vermoeden verder dat voor een aantal groepen (bijvoorbeeld de afgebroken<br />

dossiers) een kwalitatieve aanpak (interview, focusgroep) meer informatie oplevert dan<br />

een vragenlijst. Verder raden we aan om, in het geval van een gelijkaardige opsplitsing,<br />

toch zoveel mogelijk te kiezen voor gemeenschappelijke vragen. Op die manier kunnen<br />

groepen gemakkelijker vergeleken worden. Tenslotte de mening-vragen met een 5 puntige<br />

Likert schaal bleken ook niet allemaal analyseerbaar. Bij een reeds beperkte respons is de<br />

verdeling te versnipperd om zinvolle conclusies te kunnen trekken. Hier kan een open<br />

vraag mogelijks meer inzicht scheppen.<br />

Wat betreft de observaties kunnen we ook aan aantal kritische bemerkingen formuleren.<br />

Gezien de beperkte tijd die er beschikbaar was om deze gegevens te analyseren, hebben<br />

we gekozen voor bewerkingen die binnen dit tijdsbestek ook haalbaar waren. Met name<br />

het profiel is opgesteld aan de hand van de functie automatisch codering (zie ook<br />

hoofdstuk onderzoeksmethodologie). Het ontwikkelen van de best practice is verlopen<br />

door de bevindingen uit onze verschillende onderzoeksactiviteiten te integreren en deze te<br />

toetsen aan de good practice. Echter, de observatiegegevens kunnen hier nog meer<br />

informatie opleveren. Door axiaal te coderen, waarbij de verschillende stappen uit de<br />

good practice de toe te wijzen codes vormen. De conclusies uit dit rapport zouden op die<br />

128


manier kunnen verder bekrachtigd dan wel ontkracht worden en winnen aan<br />

betrouwbaarheid en validiteit.<br />

8.2 Suggesties voor verder onderzoek<br />

Verder onderzoek is nodig in verband met de aandacht van de herstelbemiddelaar rond<br />

het feitelijke versus het gevoelsmatige. Uit onze analyses blijkt dat tijdens eerste contacten<br />

vooral over de feiten wordt gepraat. Hieruit kunnen we echter niet concluderen dat<br />

herstelbemiddelaars geen aandacht schenken aan de gevoelens van partijen. Want, ze<br />

werken naar eigen zeggen vooral op maat van de partijen. Wanneer partijen geen nood<br />

hebben om over gevoelens te praten dan gebeurt dit ook niet. Aangezien we geen zicht<br />

hebben op hoe de dossiers voor de partijen aanvoelden, kunnen we hier geen verdere<br />

conclusies uit trekken. Verder onderzoek zou zich hier kunnen focussen en ook de<br />

achterliggende redenen ervan verder exploreren. Mogelijks leggen herstelbemiddelaars de<br />

nadruk op het feitelijke om zo de finaliteit van herstelbemiddeling en de neutrale rol van de<br />

herstelbemiddelaar zuiver te houden.<br />

Uit onze vragenlijsten bleek het volgende: onder onze opgestarte dossiers vinden we<br />

significant meer vermogensdelicten dan persoonsdelicten. Bij de niet-opgestarte dossier<br />

vinden we significant meer persoonsdelicten. Zijn mensen eerder geneigd in<br />

herstelbemiddeling te stappen als het gaat over materiële schade dan wel over de<br />

schending van hun fysieke integriteit? Dit zou een interessante hypothese kunnen zijn<br />

voor toekomstig onderzoek. Toekomstig onderzoek zou meer inzicht kunnen geven in de<br />

redenen om al dan niet in bemiddeling te stappen. Antwoorden hierop zou de<br />

herstelbemiddelaar informatie geven om beter op maat in te spelen op de noden en<br />

verwachtingen van de betrokken partijen. Ook de redenen om te kiezen voor een directe<br />

dan wel indirecte bemiddeling kunnen verder geëxploreerd worden. In onze observaties<br />

zagen we bijvoorbeeld dat de code ‘informatie geven over het vereffeningsfonds’ enkel<br />

voorkwam bij de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen, en niet bij de directe<br />

bemiddelingen. Kiezen partijen in een directe bemiddeling eerder voor het met elkaar in<br />

contact treden en samen een vorm van herstel uit te denken? Gaat hun interesse vooral<br />

uit naar (inter)persoonlijke herstel en minder naar het materiële? Ook dit zou een<br />

mogelijke hypothese kunnen zijn. We schrijven hier ook voor om een onderscheid te<br />

maken tussen delicten waar wel dan niet een natuurlijk slachtoffer is. Delicten zonder<br />

natuurlijk slachtoffer zijn bijvoorbeeld vandalisme van publieke plaatsen, scholen… . Het<br />

slachtoffer is dan eerder een instituut (een school, gemeente, vervoersmaatschappij, …)<br />

dan een natuurlijk persoon, wat een totaal andere situatie en dynamiek is dan bij een delict<br />

met een natuurlijk slachtoffer.<br />

Een andere suggestie is onderzoek naar het verband tussen groepsdelicten en het ingaan<br />

op het aanbod tot herstelbemiddeling. Uit ons onderzoek blijkt dat er significant meer<br />

delicten zijn onder de opgestarte dossiers die in groep werden gepleegd. Op basis van<br />

onze resultaten lijkt dat het groepsgevoel eerder stimulerend werkt om in te stappen in het<br />

proces van herstelbemiddeling.<br />

Vanuit de literatuur onthouden we dat de voorbereiding van de partijen op rechtstreekse<br />

gesprekken heel belangrijk is voor het verdere verloop van het herstelbemiddelingsproces.<br />

Ook de herstelbemiddelaars bevestigen dit tijdens de interviews. Dit is iets wat we niet<br />

verder hebben onderzocht in onze (observatie)data. Mogelijks liggen hier nog antwoorden:<br />

wat houdt een dergelijke goede voorbereiding concreet in?<br />

Tot slot bevelen we verder onderzoek aan naar het profiel van de verdachte. Bestaand<br />

Vlaams onderzoek beperkt zich tot een aantal demografische variabele van de verdachte.<br />

129


Uit onze resultaten blijkt bijvoorbeeld dat onder de opgestarte dossiers procentueel meer<br />

verdachten reeds een delict hadden gepleegd. Ook op de vraag of men nog een delict<br />

heeft gepleegd na de herstelbemiddeling zijn er procentueel meer verdachten onder de<br />

opgestarte dossiers die dit bevestigen. Zolang de wijze van subsidiering dezelfde blijft<br />

willen HCA-diensten het aantal niet-opgestarte dossiers beperken. Dergelijk onderzoek<br />

zou hierop kunnen inspelen. Door meer zicht te krijgen op het profiel van de verdachten en<br />

zijn motivatie om al dan niet in te stappen kunnen herstelbemiddelaars nog meer op maat<br />

toenadering zoeken tot partijen.<br />

8.3 Aanbevelingen voor de HCA-diensten<br />

Uit dit onderzoek hopen we aan de HCA-diensten twee zinvolle instrumenten terug te<br />

geven. Enerzijds formuleren we een best practice die de diensten kunnen vertalen naar<br />

hun eigen werking in de verder optimalisatie ervan. We geloven ook dat het verder<br />

verwerken van deze best practice een trainingseffect heeft. Herstelbemiddelaars worden<br />

op zo’n manier terug geconfronteerd met de uitgangspunten van herstelbemiddeling en<br />

het stappenplan. Desondanks slapende honden niet bijten, houden we ze toch liever<br />

wakker en alert. Anderzijds stelden we een profiel op. Deze tool kunnen HCA-diensten<br />

gebruiken in het kader van rekrutering en selectie, coaching (intervisie, supervisie) en de<br />

ontwikkeling van medewerkers in het kader van deskundigheidsbevordering.<br />

Daarnaast verwoorden we graag een aantal suggesties die HCA-diensten afzonderlijk dan<br />

wel samen eventueel verder kunnen opnemen.<br />

Belangrijke eerste opmerking is, zoals reeds vermeld, dat subsidiëring vanuit de overheid<br />

vooral opgestarte dossiers honoreert. We gaan er dus vanuit dat, ter continuering van hun<br />

werking, HCA-diensten het aantal niet-opgestarte dossiers zo laag mogelijk willen houden,<br />

weliswaar rekening houdend met het principe van vrijwilligheid. Ook gaan we er vanuit dat<br />

iedereen die gelooft in de kracht van herstelbemiddeling, zo veel mogelijk partijen wil<br />

helpen in de verwerking van het delict. De hiernavolgende suggesties moeten tegen dit<br />

licht ook bekeken worden.<br />

Als eerste suggestie raden we aan het aanbod onder de loep te nemen met als doel dit,<br />

waar zinvol, uit te breiden. We denken zelf aan de volgende mogelijkheden:<br />

Het exploreren van de piste om aan de slag te gaan met ontkennende daders.<br />

Sommige HCA-diensten hebben hier ervaring mee en zijn hier positief over (afsluitende<br />

studiedag onderzoek Vlaamse overheid door Bureau Beke, 7 maart 2013). Mogelijks<br />

kan het uitwisselen van goede praktijken hier kansen creëren.<br />

Het exploreren van de mogelijkheid tot herstelbemiddeling in geval van zware feiten.<br />

Opnieuw getuigen herstelbemiddelaars over goede praktijken hierover, en dit zowel bij<br />

minderjarigen als meerderjarigen.<br />

We weten dat in geval van niet-opgestarte dossiers het vooral de slachtoffers zijn die<br />

weigeren. Gemotiveerde verdachten blijven dan in de kou staan. Zijn er mogelijkheden<br />

om aan de slag te gaan met de verdachten alleen, binnen het discours van<br />

herstelrecht.<br />

De meeste doorverwijzingen zijn afkomstig van de parketten. Heel wat instanties<br />

komen in contact met slachtoffers (slachtofferhulp, psychosociale diensten, diensten<br />

geestelijke gezondheidszorg, zelfstandige therapeuten, …) die nog vast zitten met het<br />

delict wat hen is overkomen. Sensibilisering naar en samenwerking met dergelijke<br />

instanties kan zich vertalen in meer dossiers en meer partijen die geholpen worden<br />

door het proces van herstelbemiddeling. Ook sensibilisering naar de jeugdrechters kan<br />

hiertoe bijdragen. Wat is herstelbemiddeling? Wat kan het betekenen voor partijen?<br />

130


Het sensibiliseren van het ruimere publiek wat betreft het begrip bemiddelingen en de<br />

toepassingen die het kent in Vlaanderen. Wat gekender is schrikt minder af.<br />

Gedurende het onderzoek hebben we gemerkt dat er verschillen zijn tussen de diensten<br />

en tussen de herstelbemiddelaars wat betreft diverse aspecten van herstelbemiddeling,<br />

zowel in theorie als in de praktijk. We willen hier graag twee zaken bij opmerken: ten<br />

eerste is het nooit onze bedoeling geweest om diensten en herstelbemiddelaars te<br />

vergelijken, ten tweede is het ons inzien logisch dat iedere dienst en iedere<br />

herstelbemiddelaar zijn eigenheid inbrengt in het concept van herstelbemiddeling en het<br />

dynamische proces, telkens op maat van de partijen. Desondanks stimuleren we meer<br />

uniformiteit wat betreft volgende vragen. Dit zijn zowel interne als externe zaken:<br />

Wat is de doelstelling van herstelbemiddeling? Is de methodiek gebed in het breder<br />

maatschappelijk kader en op welke manier?<br />

Hoe wordt het type van directe bemiddelingen binnengebracht? Wat is de verhouding<br />

met het concept herstelbemiddeling?<br />

Hoe staan we tegenover het blind eindverslag en het gebruik van reactieformulieren?<br />

Wat is de doelstelling van het vereffeningsfonds en wanneer kunnen partijen er beroep<br />

op doen?<br />

Wat betreft het gebruik van trainingen lijsten we een aantal bemerkingen op. We starten<br />

met een conclusie uit de metastudie van Choi et al. (2012): trainen van bemiddelaars was<br />

volgens hen een van de manieren om te komen tot een goede praktijk van herstelrecht.<br />

Wij hopen vooreerst dat de best practice een goede basis is voor opleidingen voor<br />

herstelbemiddelaars. We pleiten voor het gebruik van trainingen voor beginnende<br />

herstelbemiddelaars, maar ook trainingen voor ervaren herstelbemiddelaars kunnen ons<br />

inzien hun nut bewijzen. Op die manier blijven herstelbemiddelaars waakzaam en vermijdt<br />

men te vallen in een routineus afhandelen van de dossiers. We menen ook uit de<br />

interviews te onthouden dat hier onder de herstelbemiddelaars een draagvlak is voor te<br />

vinden. Naast het eigen maken van het idee van herstelrecht en herstelbemiddeling en het<br />

overlopen van de stappen in een herstelbemiddelingsproces, schuiven we een aantal<br />

punten naar voor die extra aandacht dienen te krijgen:<br />

Het oefenen van eerste gesprekken met cliënten, met name het hanteren van de<br />

nodige flexibiliteit inzake de ‘vaste ingrediënten en volgorde’ van dit type gesprek.<br />

Het op maat werken van partijen, het proces in hun handen leggen.<br />

Het focussen op het proces en de dialoog, eerder dan het resultaat.<br />

Het praktiseren van de drie werkingsprincipes van herstelbemiddeling.<br />

Het opnemen van de rol als moderator in rechtstreekse gesprekken en het<br />

voorbereiden van partijen op dit type gesprek.<br />

Het gevoelig zijn/blijven voor de noden en behoeften van slachtoffers en tegelijkertijd<br />

een juiste sfeer creëren voor de verdachte waar hij verantwoordelijkheid opneemt en<br />

eventueel spijt betuigt.<br />

Het verbinden van partijen.<br />

Een duurzaam samenwerkingsverband tussen HCA-diensten en verwijzers rond de<br />

finaliteit van herstelbemiddeling is aangewezen. We treden hier Domenicus (2010) bij die<br />

in zijn artikel de een samenwerking met justitie als een van de voorwaarden benoemt om<br />

tot een blijvende succesvolle implementatie van bemiddeling te komen. Wat kan<br />

herstelbemiddeling wel betekenen en wat niet? Wanneer alle partijen elkaar en elkaars<br />

werking beter kennen, kan dit de onderlinge samenwerking ten goede komen. Bovendien<br />

kan door zo’n structurele samenwerking de werking steeds verder geoptimaliseerd<br />

worden. Op die manier kunnen onder andere overbodige acties snel gedetecteerd en<br />

eventueel aangepast worden. Ook kan nagedacht worden over het aanbod op zich. We<br />

131


denken onder andere op dit moment aan volgende punten om samen onder de loep te<br />

nemen:<br />

Het bondig verslag.<br />

Het neerleggen van de overeenkomst ter goedkeuring.<br />

Het blind terugkoppelen en het gebruik van reactieformulieren.<br />

Het aanbieden van herstelbemiddeling in alle dossiers, eventueel naast andere<br />

maatregelen.<br />

Wat betreft het herstelbemiddelingsproces gaven we reeds een aantal suggesties ter<br />

vereenvoudiging van de procedure. Ook hebben we een aantal suggesties ter verbetering<br />

van de procedure onder de vorm van een uitbreiding. We stellen een standaard evaluatie<br />

voor aan het einde van iedere opgestarte en/of afgebroken herstelbemiddelingsdossier.<br />

Op die manier krijgen bemiddelaars telkens onmiddellijk feedback over het gevoerde<br />

herstelbemiddelingsproces, de tevredenheid van de partijen, hun motieven en<br />

verwachtingen. Verder krijgen ze ook een terugkoppeling over hun eigen activiteiten en rol<br />

binnen ieder dossier. Ons inzien heeft dergelijke evaluatie het effect van training:<br />

herstelbemiddelaars blijven alert voor de uitgangspunten van herstelbemiddeling en<br />

voorkomt men dat bepaalde zaken verdwijnen die soms een automatisme worden. Verder<br />

kunnen ze door de feedback over hun eigen handelen dit continu bijsturen. Uit de<br />

interviews onthouden we immers dat een meerderheid van de herstelbemiddelaars hier<br />

nood aan heeft. Het artikel van Stinckens, Verdru en Leijssen (2010) kan voor de concrete<br />

uitwerking inspirerend werken. Zij zetten een exploratieve studie op om te achterhalen<br />

welke processen binnen therapie door een uitgebreide vorm van monitoring worden<br />

geactiveerd. Bleek dat het systematisch opvolgen van het therapietraject zowel relationele<br />

als meer taakgerichte processen initieert die het therapiegebeuren bevorderen. Door nood<br />

te hebben voor de noden en verwachtingen van de diverse betrokkenen kan er een<br />

synergie gecreëerd worden waarvan iedereen beter wordt. Ook stellen ze een uitbreiding<br />

voor van dergelijke uitgebreide monitoring 46 naar andere sectoren, op maat van die<br />

sectoren.<br />

Door het inbouwen van een standaard evaluatie krijgen herstelbemiddelaars ook meer<br />

zicht op de motieven van partijen om bijvoorbeeld te kiezen voor een direct gesprek, of<br />

hier uitgesproken niet voor te kiezen, om te kiezen om niet in te stappen in<br />

herstelbemiddeling of net wel. Uit onze vragenlijsten bleek dat onder de niet-opgestarte<br />

dossiers de verdachten zelf vooral boosheid aanhaalden aan als reden van het delict. Dit<br />

is niet in overeenstemming met de opgestarte dossiers, daar zagen we vooral verveling<br />

als aangehaalde reden. Speelt de (aanhoudende) boosheid mede een rol om niet in<br />

herstelbemiddeling te stappen? Ferwerda en van Leiden (2012) concluderen in hun<br />

onderzoek reeds dat het resultaat van de herstelbemiddeling beïnvloed wordt door de<br />

reden die de verdachte had voor het plegen van het feit. Bij minderjarige verdachten die<br />

het feit hebben gepleegd vanuit woede of boosheid of omdat ze door anderen daartoe zijn<br />

uitgedaagd, is vaker sprake van een voortijdig afgebroken bemiddelingsproces dan bij<br />

verdachten die het feit om andere redenen hebben gepleegd. Dergelijke inzichten kunnen<br />

vertaald worden in aangepaste methodieken voor de herstelbemiddelaar om partijen nog<br />

meer op maat te benaderen.<br />

Wat betreft andere activiteiten op het vlak van nazorg kunnen we kort zijn: we besluiten<br />

dat de meeste partijen hier geen nood aan hebben. Voor partijen die eventueel wel nood<br />

hebben aan contact met de herstelbemiddelaar na een aantal maanden kan de<br />

46 In hun studie werd het LSCP (Leuvens Systematisch Case-study Protocol) gebruikt welke diverse proces- en<br />

outcomeaspecten in kaart brengt.<br />

132


herstelbemiddelaar binnen zijn werkterrein weinig betekenen. Doorverwijzen naar andere<br />

diensten die hierin gespecialiseerd zijn is dan een mogelijke oplossing.<br />

Ook ligt hier een mogelijkheid voor de overheid: Systematische benaderingen zijn nodig<br />

op het vlak van evalueren van de kwaliteit, trainen en (her)trainen van bemiddelaars,<br />

afnemen van structurele druk (tot een overeenkomst, van buitenaf) die ervoor zorgen dat<br />

herstelrecht zou ombuigen van slachtoffergevoelig en proces georiënteerd naar<br />

resultaatgericht en dadergericht.<br />

In dit kader kan eventueel ook worden nagedacht over de vrijwilligheid van herstelbemiddeling.<br />

We bedoelen hiermee dat de keuze om in te gaan op herstelbemiddeling<br />

weliswaar aan de partijen blijft maar dat er als het ware wel in ieder dossier een<br />

informatieplicht is. Met de partijen wordt dan standaard in ieder dossier een afspraak<br />

gemaakt met de herstelbemiddelaar waar herstelbemiddeling wordt uitgelegd en wat het<br />

kan betekenen. Na dit eerste gesprek volgt dan de keuze om al dan niet verder in te gaan<br />

op het aanbod. Gezien de extra inspanningen per dossier is een wijziging in het toekennen<br />

van subsidies mogelijks aangewezen.<br />

We hopen dat deze aanbevelingen een plaats krijgen in het vervolgtraject naar aanleiding<br />

van het onderzoek van Bureau Beke. In dit vervolgtraject werken verschillende personen<br />

uit de sector van herstelrecht samen ter verdere optimalisering van het aanbod. Met dit<br />

onderzoek, de best practice, het profiel en de aanbevelingen hopen we nieuwe input te<br />

geven aan dit samenwerkingsverband.<br />

133


L I T E R A T U U R L I J S T<br />

American Psychological Association (2009). Publication manual of the American<br />

Psychological Association (6de ed.). Washington, DC: APA.<br />

Apol, G., Kalff, S., Reijerkerk, L., & Uitslag M. (2010). Conflicthantering en Mediation.<br />

Bussum: Uitgeverij Coutinho.<br />

Aerts, F. (2009). Alles kan beter. Slachtoffer-daderbemiddeling in de praktijk. Scriptie<br />

Bachelor Toegepaste Psychologie, Departement Toegepaste psychologie, Lessius<br />

Hogeschool, Antwerpen.<br />

Aertsen, L. (2004). Slachtoffer-daderbemiddeling: een onderzoek naar de ontwikkeling van<br />

een herstelgerichte strafrechtsbedeling. Leuven: Universitaire Pers.<br />

Aertsen, L., van Garsse, L., & Peters, T. (1993). Herstelbemiddeling. Onderzoeksrapport<br />

periode 1/1/1993-31/10/1994. Leuven: KU Leuven, Onderzoeksgroep Penologie en<br />

Victimologie, 93.<br />

Aertsen, L., van Garsse, L.(1996). Tussen dader en slachtoffer: bemiddeling in de praktijk.<br />

Onderzoeksrapport herstelbemiddeling periode 1/11/1994-31/12/1995 (niet uitgegeven).<br />

Leuven: KULeuven.<br />

Andrews, D. & Bonta, J. (2003). The Psychology of Criminal Conduct. Cincinnati:<br />

Anderson.<br />

Baarda, D.B., & de Goede, M.P.M. (2001). Basisboek methoden en technieken:<br />

Handleiding voor het opzetten en uitvoeren van onderzoek. Groningen: Stenfert Kroese.<br />

bMediation Smart resolution (2012). Raadgevers Opleidingen bemiddeling. In bMediation<br />

Smart Resolution (Raadgevers). Geraadpleegd 29 november 2012,<br />

http://www.bmediation.eu/<br />

Bradshaw, W., Roseborough, D. & Umbreit, M.S. (2006). The effect of victim offender<br />

mediation on juvenile offender recidivism: A meta-analysis. Conflict Resolution Quarterly,<br />

24, 87-98.<br />

Bouverne-De Bie, & Roose, R. (2005). Over ouderstages, of: de maatschappelijke logica<br />

van een jeugdbeschermingssysteem. Panopticon, 26, 35-44.<br />

Bradt, L., & Bouverne-De Bie, M. (2009). Victim-offender mediation as a social work<br />

practice. International Social Work, 52, 181-193.<br />

Bradt, L., Vettenburg, N., & Roose, R. (2007). Relevante derden binnen<br />

herstelbemiddeling en herstelgericht groepsoverleg: Ondersteuning of instrumentalisering.<br />

Panopticon, 1, 11-29.<br />

Bradt, L., Vettenburg, N., & Roose, R. (2007). Relevant others in restorative practices for<br />

minors: For what purposes? The Australian and New Zealand Journal of Criminology, 40,<br />

291-312.<br />

Cajot, G., & Schuyten, V. (2011). Stijlgids. Hasselt: <strong>KHLim</strong>.<br />

Choi, J.J., Green, D.L., & Gilbert, M.J. (2011). Putting a Human Face on Crimes: A<br />

Qualitative Study on Restorative Justice Processes for Youths. Child Adolescent Social<br />

Work Journal, 2011(28), 335-355.<br />

Choi, J.J., Bazemore, G., & Gilbert, M.J. (2012). Review of research on<br />

victims’experiences in restorative justice: Implications for youth justice. Children and Youth<br />

Services Review, 2012(34), 35-42.<br />

134


Claes, E., & Mullens, K. (2009). In het teken van actief burgerschap: Herstelbemiddeling<br />

en vrijwilligerswerking. Nieuwsbrief Suggnomé, 10, 14-19.<br />

Daly, K. (2008). Girls, Peer Violence, and Restorative Justice. The Australian and New<br />

Zealand Journal of Criminology, 41(1), 109-137.<br />

Deklerck, J., & Depuydt, A. (2005). ‘Re-ligare’ als antwoord op ‘delinquentie’. Aanzet tot<br />

een ethische, contextuele en ecologische criminologie. Ongepubliceerd doctoraat,<br />

Katholieke Universiteit Leuven.<br />

Denissen, W. & Theuwen, S. (2009). Onderzoek naar succesfactoren bij<br />

herstelbemiddeling [niet gepubliceerd rapport]. Hasselt: Katholieke Hogeschool Limburg –<br />

departement Sociaal-Agogisch Werk.<br />

Deprez, S. (2012). Vormingsaanbod herstellend handelen. In Ligand (Vormingsaanbod).<br />

Geraadpleegd 29 november 2012, http://www.ligand.be/.<br />

Dominicus, H. (2010). De implementatie van dader-slachtofferbemiddeling in België:<br />

zoektocht naar functionele en structurele randvoorwaarden. Tijdschrift voor Herstelrecht,<br />

4, 90-104.<br />

Dumortier, E. (2007). Herstelrecht voor jongeren: Beloftevol maar niet zonder gevaren.<br />

UVV-Info, 5, 9-11.<br />

Federaal Wetenschapsbeleid (2013) Belspo. Geraadpleegd 30 april 2013,<br />

http://www.belspo.be/belspo/organisation/publ/pub_ostc/Eth_code/ethcode_nl.pdf.<br />

Ferwerda, H.,& van Leiden, I. (2012). De schade hersteld? Een onderzoek naar<br />

herstelbemiddeling bij jeugdige delinquenten in Vlaanderen. Ede: GVO Drukkers &<br />

Vormgevers B.V.<br />

Gilbert, E., Mahieu V., Ravier, I.,& Goedseels, E. (2012). Onderzoek naar de beslissingen<br />

van jeugdrechters/jeugdrechtbanken in MOF-zaken. Brussel: NICC.<br />

Goossens, F (2008). Gedrag onder de loep: methodisch observeren in theorie en praktijk.<br />

Bussum: uitgeverij Coutinho.<br />

Goedseels, E. (2008). Jeugddelinquentie: Wallonië helpt, Vlaanderen straft? Alert, 34, 29-<br />

38.<br />

Harris, N. (2001). Evaluating the Practice of Restorative Justice: the Case of Family Group<br />

Conferencing. In L. Walgrave (ed.), Repositioning Restorative Justice. Cullompton (UK):<br />

Willan Publishing: 121-135.<br />

Henckens, F. (2002). BAS! en de praktijk inzake herstelbemiddeling. In: C. Eliaerts (ed.),<br />

Constructief sanctioneren van jeugddelinquenten. Brussel: VUBPRESS.<br />

Interactie-academie. (2012). Cursusaanbod Basisopleiding bemiddeling en Mediation. In<br />

Interactie-academie (cursusaanbod). Geraadpleegd 29 november 2012,<br />

http://www.interactie-academie.be/<br />

Jaarverslag Bureau Alternatieve Afhandeling Limburg(BAAL), (2009).<br />

Jaarverslag Bemiddeling en Begeleiding Ivo Cornelis (BIC), (2009).<br />

Lindfield, S., & Cusick, J. (2001). Working with parents in the youth justice context. In J.<br />

Coleman & D. Roker (Eds.), Supporting parents of teenagers. A handbook for<br />

professionals (pp. 77-106). London: Jessica Kingsley Publishers.<br />

Mediv. (2012). Aanbod voor Professionals. In Mediv (aanbod). Geraadpleegd op 29<br />

november 2012, http://www.mediv.be/<br />

135


Marshall, T. (1996). The evolution of restorative justice in Britain. European Journal on<br />

Criminal Policy and Research, 4, 21-43.<br />

Mooren, J. H. (2007). Herstelbemiddeling op zoek naar zichzelf. Tijdschrift voor<br />

Herstelrecht, 7, 46-49.<br />

Morris, A. (2002). Critiquing the critics. A brief response to critics of restorative justice.<br />

British Journal of Criminology, 42, 596-615.<br />

Mortelmans, D. (2007). Handboek kwalitatieve onderzoeksmethoden. Leuven: Acco.<br />

Nelen, J. M. (2008). Evidence maze; het doolhof van het evaluatieonderzoek. Rede in<br />

verkorte vorm uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Criminilogie<br />

aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Maastricht op vrijdag 8 januari<br />

2008.<br />

Nouwen, E. (2012). De instroom in de bijzondere jeugdzorg: een mixed-methods analyse<br />

van besluitvormingspraktijken in de comités voor bijzondere jeugdzorg. Leuven …<br />

Nuytiens, A., Van Grunderbeeck, S., Spiesschaert, F., & Vanthuyne, T. (2002).<br />

Herstelgerichte afhandeling van delicten gepleegd door minderjarigen: Leerprojecten-<br />

Gemeenschapsdiensten-Herstelbemiddeling. Eindrapport (niet uitgegeven<br />

onderzoeksrapport). KULeuven, VUB, UGent.<br />

Pawson, R. (2006). Evidence-based policy: a realist perspective. London: Sage<br />

Publications.<br />

Pleysier, S. (2010). Tussen evaluatiedrift en cijferfobie. Over pseudo-wetenschap en<br />

deugdelijke veiligheidsdiagnostiek. Panopticon, 3, 58-71.<br />

Renders, M. (1999). Scheidingsbemiddeling, een theoretisch en praktisch model. Gent:<br />

Scoop.<br />

Roche, D. (2003). Accountability in restorative justice. Oxford: Oxford University Press.<br />

Rovers, B. (2007). What works. Kanttekeningen bij een populair programma. Tijdschrift<br />

voor Veiligheid, 6, 7-22.<br />

Sherman, S.J. (1980). On the self-erasing nature of errors of prediction. Journal of<br />

Personality and social Psychology, 39(2), 211-221.<br />

Stassart, E. (1999). <strong>Wetenschappelijk</strong>e ondersteuning bij de implementatie en<br />

ontwikkeling van het provinciaal Vereffeningsfonds- Onderzoek naar de optimale werking<br />

ervan en grondige evaluatie (niet uitgegeven onderzoeksrapport). Leuven:<br />

Onderzoeksgroep Penologie en Victimologie, KULeuven.<br />

Steketee, M., ter Woerds, S., Moll, M., & Boutellier, H. (2006). Herstelbemiddeling voor<br />

jeugdigen in Nederland. Een evalutatieonderzoek naar zes pilootprojecten. Assen:<br />

Verwey-Jonker Instituut en Van Gorcum.<br />

Steunpunt Jeugdhulp vzw. (2012). Steunpunt Jeugdhulp. Geraadpleegd 12 september<br />

2012, http://www.steunpuntjeugdhulp.be/.<br />

Stinckens, N., Verdru, H., Leijssen, M. (2010). Monitoring als therapeutisch instrument:<br />

bruggen slaan tussen klinische praktijk en onderzoek. Tijdschrift Klinische Psychologie, 40<br />

(1), 11-24.<br />

Strang, H., Sherman, L., Angel C.M., Woods, D.J., Bennett, S., Newbury-Birch, D., Inkpen,<br />

N.(2006). Victim Evaluations of Face-to-Face Restorative Justice Conferences: A Quasi-<br />

Experimental Analysis. Journal of Social Issues, 62(2), 281-306.<br />

136


Toor S. (2009). Asian Girls, Crime and Youth Justice. Youth Justice, 9 (3), 239-253.<br />

Vandebroek, M. & Vanfraechem, I. (2007). Bemiddeling en hergo. In: J. Put & M. Rom<br />

(eds.), Het Nieuwe Jeugdrecht. Gent: Larcier.<br />

Vandam, L. (2008). De strafrechtsbedeling: een historisch samenspel tussen dader,<br />

slachtoffer en maatschappij? Antenne, 26, 8-13.<br />

Vandeurzen, J. (2011). Jeugdcriminaliteit in een grootstad: noden en uitdagingen voor het<br />

volgende decennium. Toespraak naar aanleiding van tien jaar ADAM. ACW<br />

vergaderruimte, Antwerpen.<br />

Vanfraechem, I. (2007). Herstel en de Belgische jeugdwet. Tijdschrift voor Herstelrecht, 7,<br />

7-18.<br />

Vanfraechem, I. (2011). Herstelrecht in België: een stand van zaken. Tijdschrift voor<br />

Herstelrecht, 11, 54-62.<br />

Vanfraechem, I., Aertsen, I., & Willemsens, J. (2010). Restorative Justice Realities:<br />

Empirical Research in a European Context. The Hague: Eleven International publishing.<br />

Van Garsse, L. (2008). De implementatie van de herstelbemiddeling:<br />

veranderingsmanagement in samenspraak. Panopticon, 5, p. 14-31.<br />

Verhellen, E. (1998).Jeugdbeschermingsrecht. Gent: Mys & Breesch.<br />

Viaene, S. (2006). Effectiviteit van herstelrecht in Vlaanderen. Tijdschrift voor Herstelrecht,<br />

2006, 6, 22-31.<br />

Vynckier, G. (2010). Toegang tot minderjarige onderzoekssubjecten en het effect van<br />

ouderlijke toestemming: Een explorerende analyse. Panopticon, 5, 95-99.<br />

Walgrave, L. (2006). Herstelrecht: Internationaal evaluatieonderzoek: Methodologie en<br />

tendensen. Tijdschrift voor Herstelrecht, 6, 9-21.<br />

Weijers, I. (2002). Restoration and the family: a pedagogical point of view. In L. Walgrave<br />

(Ed.), Restorative justice and the law (pp. 68-81). Cullompton: Willian Publishing.<br />

Werkingsverslag Constructieve Afhandeling Feiten Turnhout (CAFT), (2009).<br />

Wolthuis, A. (2008). Studiedag Herstelbemiddeling: Hoe nu verder? Tijdschrift voor<br />

Herstelrecht, 8, 66-69.<br />

Wolthuis, A. (2010). Naar een rights based jeugdherstelrecht. Tijdschrift voor herstelrecht,<br />

2010(2), 24-37.<br />

Wolthuis, A., & Vandenbroucke, M. (2009). Schade herstellen tijdens jeugddetentie. Een<br />

evaluatieonderzoek naar herstelgericht werken in Forensisch Centrum Teylingereind.<br />

Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.<br />

Wright, M. (2000). Restorative justice: for whose benefit? In The European Forum for<br />

Victim-Offender Mediation and Restorative Justice (Ed.), Victim-offender Mediationin<br />

Europe. Making Restorative Justice Work (pp. 19-38). Leuven: University Press.<br />

Yperen, T. van & Veerman, J. W. (2008). Zicht op effectiviteit: Handboek voor<br />

praktijkgestuurd effectonderzoek in de jeugdzorg. Delft: Eburon.<br />

Zehr, H. (1990). Changing lenses: A new focus for crime and justice. Scottsdale, PA:<br />

Herald Press.<br />

137


O V E R Z I C H T V A N D E B I J L A G E N<br />

Bijlage 1: Contactformulier herstelbemiddelaar (vragenlijsten)<br />

Bijlage 2: Dagboek herstelbemiddelaar<br />

Bijlage 3: Sjabloon observatieverslag eerste contact<br />

Bijlage 4: Vragenprotocol interviews<br />

Bijlage 5: Definitie codes observaties<br />

138


BIJLAGE 1: CONTACTFORMULIER HERSTELBEMIDDELAAR (VRAGENLIJSTEN)<br />

Naam:……………………………………………………………………………………………<br />

Nummer:……………………………………………………………………………………………<br />

Code:<br />

- Nummer bemiddelaar:…………………………………<br />

- Eigen dossier: ja/nee<br />

- Afgerond met overeenkomst / Opgestart en afgebroken / Doorverwezen en niet opgestart<br />

- Direct/Indirect<br />

- Verdachte / Slachtoffer / Ouder verdachte / Ouder slachtoffer<br />

Overzicht contactnames (maximum 5 keer contact nemen)<br />

1. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />

Resultaat:………………………………………………………………………………<br />

Afspraak…………………………………………………………………………………<br />

2. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />

Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />

Afspraak…………………………………………………………………………………<br />

3. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />

Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />

Afspraak…………………………………………………………………………………<br />

4. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />

Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />

Afspraak…………………………………………………………………………………<br />

5. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />

Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />

Afspraak…………………………………………………………………………………<br />

Reden nonrespons:……………………………………………………………………………………………<br />

Afname vragenlijst<br />

Online-><br />

mailadres:……………………………………………………………………………………………<br />

Telefonisch<br />

telefoonnummer:……………………………………………………………………………………<br />

voorkeur dag/uur……………………………………………………………………………………<br />

Post-> adres…………………………………………………………………………………………<br />

Voor minderjarige:<br />

Adres<br />

ouders/opvoeders:……………………………………………………………………………<br />

139


BIJLAGE 2: DAGBOEK HERSTELBEMIDDELAAR<br />

VOORMIDDAG<br />

NAMIDDAG<br />

Toevoeging herstelbemiddelaar:<br />

MAANDAG 24-1 DINSDAG 25-1 WOENSDAG 26-1 DONDERDAG 27-1 VRIJDAG 28-1<br />

9u15 begin<br />

mails gecheckt, kort<br />

overleg, dossiers<br />

bemiddeling. nagekeken<br />

+ opmaak to do lijst, tel<br />

ontvangen nieuw dossier<br />

bemiddeling, overleg<br />

dossier bemiddeling,<br />

administratie (aanpassen,registratiebestand<br />

updaten), tel<br />

ontvangen vr bemidd,<br />

tabel cijfers VF in orde<br />

gemaakt, gemaild nr<br />

provincie<br />

Telefoons in dossiers<br />

bemiddeling, 2 dossiers<br />

afgesloten(eindverslagen<br />

opmaken + registratie<br />

OSBJ + administratie:<br />

aanpassen, reg. bestand<br />

updaten), mails gecheckt<br />

kort overleg SIB-M,<br />

archivering,<br />

administratie:<br />

Einde 16u45-<br />

Begin 08u45<br />

Mails gecheckt<br />

Nieuwe dossiers:<br />

administratie<br />

(registratiebestand)<br />

Overleg groepsdynamica<br />

SIB-M<br />

Telefoon in nieuw<br />

dossier<br />

Registratie nieuw<br />

dossier<br />

Team van 13u – 15u<br />

Verdeling nieuwe<br />

dossiers + administratie<br />

hiervan<br />

Einde 16u30<br />

Begin 8u30<br />

Mails gecheckt<br />

Dossiers bemiddeling<br />

nagekeken + updaten to<br />

do lijst + dossier vr hb<br />

nagekeken ifv<br />

huisbezoek<br />

SIB-M<br />

Huisbezoeken<br />

bemiddeling. 13u30 en<br />

om 16u.<br />

Einde 17u<br />

Begin: 08u30<br />

Team HB van 9u30 –<br />

12u30<br />

Cijfers VF in orde +<br />

gemaild naar provincie<br />

Verslag gemaakt team<br />

HB<br />

Mails gecheckt<br />

Einde: 16u30<br />

Hele dag vergadering<br />

team SIB-M Vlaanderen<br />

Deze week is misschien niet zo representatief aangezien we meestal met gecombineerde mandaten zitten (combinatie bemiddeling en leerproject of bemiddeling en<br />

hergo). In de periode dat ik bezig ben met het draaien van een leerproject is er weinig ruimte om bezig te zijn met bemiddeling. De week waarin ik het dagboek heb<br />

bijgehouden is een week waar ik geen leerproject aan het draaien was.<br />

In januari hebben we veel dossiers voor bemiddeling doorgekregen.<br />

140


BIJLAGE 3: SJABLOON OBSERVATIEVERSLAG EERSTE CONTACT<br />

Observatieverslag: eerste contact<br />

Naam<br />

observator<br />

Datum<br />

observatie<br />

HCA-dienst<br />

Bemiddelaar<br />

Soort gesprek<br />

Situatieschets<br />

Geslacht<br />

verdachte<br />

Leeftijd<br />

verdachte<br />

Etnische<br />

achtergrond<br />

verdachte<br />

Informatie<br />

ouders<br />

Informatie<br />

andere<br />

betrokkenen<br />

Informatie<br />

dossier<br />

M / V Geslacht<br />

slachtoffer<br />

Leeftijd<br />

slachtoffer<br />

Etnische<br />

achtergrond<br />

slachtoffer<br />

M / V<br />

141


Eerste contact<br />

Omgeving en actoren<br />

1. Beschrijving omgeving<br />

2. Hoe zitten bemiddelaar, verdachte/slachtoffer, ouders en anderen ten opzichte<br />

van elkaar?<br />

Inhoud: waarover wordt gesproken<br />

Verloop: hoe verloopt het eerste contact<br />

Telefonisch of brief<br />

1. Vraagt de bemiddelaar of de brief van parket/jeugdrechtbank duidelijk was?<br />

2. Overloopt de bemiddelaar de belangrijkste elementen in de brief? Welke<br />

elementen komen aan bod?<br />

3. Stelt de bemiddelaar voor terug contact om te nemen bij nieuws van de<br />

tegenpartij?<br />

4. Maakt de bemiddelaar afspraken met slachtoffer en verdachte? Welke?<br />

142


Huisbezoek<br />

1. Ontvangst en voorstelling bemiddelaar<br />

Hoe is de ontvangst?<br />

Hoe verloopt de voorstelling?<br />

Wat zegt de bemiddelaar over zichzelf en over wat hij gaat doen?<br />

2. Geeft de bemiddelaar de volgende informatie? Welke informatie komt aan bod?<br />

Toelichting bij gerechtsprocedure (enkel voor verdachte)?<br />

Toelichting bij procedure herstelbemiddeling (wat, verloop etc.)?<br />

Toelichting bij verschillende soorten bemiddeling (direct/indirect)?<br />

3. Geeft de bemiddelaar uitleg waarom voor bemiddeling te kiezen?<br />

Voordelen van bemiddeling voor beide partijen?<br />

Wordt het duidelijk dat dit een vrijwillige keuze is?<br />

Keuze voor soort bemiddeling?<br />

4. Geeft de bemiddelaar aan dat bemiddeling een vrije keuze is?<br />

Is er bereidheid tot bemiddeling?<br />

Overtuigt de bemiddelaar om bemiddeling minstens te overwegen?<br />

Overtuigt de bemiddelaar om tot bemiddeling over te gaan? Op welke manier doet<br />

hij dit?<br />

5. Staat de bemiddelaar stil bij de feiten en de gevolgen?<br />

Welke zijn de feiten?<br />

Oorzaak feiten?<br />

Gevolg feiten?<br />

143


6. Kunnen de verdachte, het slachtoffer, de ouders en andere betrokken:<br />

vragen stellen?<br />

praten over de feiten, de reden achter de feiten?<br />

hun verhaal doen?<br />

praten over de verwachtingen over de bemiddeling?<br />

praten over hun gevoel bij de feiten?<br />

praten over gebeurtenissen na de feiten (vb. bij politie,…)?<br />

7. Worden opvolgafspraken gemaakt?<br />

8. Verloopt het gesprek gemakkelijk? Moeizaam? Veel interventies bemiddelaar<br />

nodig?<br />

Gevoelens/verwachting/houding<br />

1. Bemiddelaar:<br />

Heeft hij een neutrale houding tegenover verdachte of slachtoffer?<br />

Behandelt hij verdachte of slachtoffer respectvol?<br />

Welke gevoelens heeft hij ten opzichte van verdachte of slachtoffer?<br />

Welke communicatietechnieken gebruikt hij?<br />

2. Verdachte<br />

Welke gevoelens bij feiten? Tegenover het slachtoffer?<br />

Welke verwachting van bemiddeling? Van slachtoffer?<br />

Geeft de verdachte aandacht aan wat de bemiddelaar zegt?<br />

Heeft de verdachte een respectvolle houding?<br />

144


3. Slachtoffer<br />

Welke gevoelens bij feiten? Tegenover de verdachte?<br />

Welke verwachting van bemiddeling? Van verdachte?<br />

Geeft het slachtoffer aandacht aan wat de bemiddelaar zegt?<br />

Heeft het slachtoffer een respectvolle houding?<br />

4. Ouders<br />

Gevoelens bij feiten, tegenpartij, bemiddeling, bemiddelaar?<br />

Verwachtingen van bemiddeling, van tegenpartij?<br />

Houding tegenover tegenpartij, bemiddelaar?<br />

Krijgt hun kind ruimte tijdens gesprek?<br />

5. Andere betrokkenen<br />

Gevoelens bij feiten, tegenpartij, bemiddeling, bemiddelaar?<br />

Verwachtingen van bemiddeling, van tegenpartij?<br />

Houding tegenover tegenpartij, bemiddelaar?<br />

Persoonlijke bedenkingen observator 47<br />

47 ZOWEL eigen intenties, mogelijke reacties, gevoelens, indrukken, oordelen, eigen vragen, onderdrukte reacties,…<br />

ALS items die niet in de checklist aan bod kwamen maar wel geobserveerd werden.<br />

145


BIJLAGE 4: VRAGENPROTOCOL INTERVIEWS<br />

Algemeen (30 minuten)<br />

We zitten samen op de trein en raken aan de praat. Ik vraag aan jou wat je doet voor de kost. Wat vertel je?<br />

Wat vind jij het meest boeiende aan je job? Wat loop voor jou heel goed? Wat vind je het minst boeiende?<br />

Wat was het beste gesprek uit jouw carriere? Waarom was dit voor jou zo?<br />

Waarover heb je laatst geventileerd bij je partner, moeder, vrienden en/of collega’s? Vind je dit dan ook het moeilijkste aan je job?<br />

Moest je iets kunnen veranderen aan je job, wat zou dat dan zijn?<br />

146


Figuur 1 Voor bemiddeling (15 minuten)<br />

Voorwaarden tot<br />

bemiddeling<br />

Geen contact: Brief/Telefoon van HCA<br />

dienst met datum huisbezoek<br />

MOF<br />

Politie<br />

Parket<br />

Aanbod tot<br />

herstelbemiddeling<br />

8 dagen regel<br />

Beslissing tot wel dan niet ingaan op<br />

proces van herstelbemiddeling<br />

Jeugdrechter<br />

Wel contact: eventueel afspraak maken<br />

met partij<br />

Brief en folder naar alle<br />

betrokken partijen en<br />

HCA- dienst<br />

Dossier aanmaken<br />

Toewijzing à bemiddelaar<br />

Verantwoordelijkheid<br />

dossier<br />

Eindverslag /Bondig verslag<br />

binnen 2 maanden<br />

147


Bekijk Figuur 1 aandachtig. Het is een good practice aangaande herstelbemiddeling. Zijn er zaken die je opvallen? Zijn er stappen<br />

die in de praktijk niet/anders voorkomen? Zijn er stappen die stroef verlopen en waar verbetering is aangewezen? Heb jij hiervoor<br />

suggesties?<br />

Wat houdt de verantwoordelijkheid van een dossier in (de bemiddeling, de opvolging, de registratie en de rapportering)? Hoe<br />

ervaar je deze werkwijze?<br />

Wat is je mening over de communicatie met de doorverwijzers (brief, blind eindverslag, bondig verslag en reactieformulier)?<br />

Zowel in de groep van de niet opgestarte dossiers als in de groep van de afgebroken dossier zien we dat er heel wat<br />

respondenten zijn die eigenlijk wilden dat de bemiddeling toch werd verder gezet? Welke rol kan de bemiddelaar hierin eventueel<br />

spelen.<br />

o Wanneer spreken we volgens jou van een niet opgestart dossier?<br />

Wanneer is voor jou een bemiddeling geslaagd?<br />

Hoe verloopt de verdeling van de dossiers in huis? (enkel igv coördinator/ teambegeleider)<br />

148


Figuur 2 Tijdens bemiddeling (30 minuten)<br />

Overlopen van de brief<br />

Bepalen mogelijkheden tot herstel<br />

Niet ingaan op aanbod<br />

van bemiddeling<br />

Afsluitbrief doorverwijzer<br />

vereffenningsfonds<br />

verzekeringen<br />

Principes van<br />

bemiddeling<br />

Informatie geven (gerechtelijke<br />

procedure en bemiddeling)<br />

Verwachtingen en intenties tav<br />

herstelbemiddeling en de ander<br />

Ingaan op aanbod tot bemiddeling<br />

Directe bemiddeling Indirecte bemiddeling<br />

Doelstelling herstelbemiddeling<br />

toelichten<br />

Bespreking van de feiten en de<br />

gevolgen<br />

Voorstellen rechtstreeks gesprek<br />

Bondig verslag<br />

Overeenkomst Goedkeuring<br />

Uitvoering en opvolging<br />

Uitvoeringsverslag/Eindverslag<br />

Verantwoordelijkheid laten nemen<br />

Feit<br />

Gevoel<br />

149


Bekijk de figuur aandachtig. Het is een good practice aangaande herstelbemiddeling. Zijn er zaken die je opvallen? Zijn er stappen<br />

die in de praktijk niet/anders voorkomen? Zijn er stappen die stroef verlopen en waar verbetering is aangewezen? Heb jij hiervoor<br />

suggesties?<br />

Wat vind je van de hoeveelheid en het tempo van een eerste gesprek? Hoe vallen deze ingrediënten bij de partijen zelf, volgens<br />

jou? In welke mate voel jij de druk tot het afsluiten van een overeenkomst? Welk effect heeft dit op jouw handelen als<br />

herstelbemiddelaar?<br />

Welke rol speelt de bemiddelaar volgens jou in de keuze directe/indirecte bemiddeling?<br />

Wat betekenen voor jou de principes van bemiddeling? Welke plaats nemen ze in jouw bemiddelingen? Hoe geef je ze in de<br />

praktijk kleur?<br />

Het aantal directe bemiddelingen is over het algemeen in de minderheid? Wat is je mening hierover? Was is volgens jou hiervan<br />

de reden?<br />

In het algemeen zien we een lage betrokkenheid van het VF in de dossiers verklaren? Wat is je mening hierover? Was is volgens<br />

jou hiervan de reden?<br />

Wie speelt een rol in de opvolging van een overeenkomst? Wordt hiervoor expliciet de verantwoordelijkheid genomen tijdens een<br />

bemiddeling?<br />

150


Na bemiddeling (15 minuten)<br />

In Nederland neemt de herstelbemiddelaar (waar nodig) contact op met de verdachte en het slachtoffer om te informeren hoe het<br />

sinds het gesprek met hen gaat. Dit om na te gaan of de herstelbemiddeling effect heeft gehad en zijn doel heeft bereikt. Uit<br />

Nederlands onderzoek blijkt dat de bemiddelaars hier eerder negatief tegenover staan, terwijl de partijen dit net wel wenselijk<br />

vinden? Is de nood aan een vorm van nazorg er ook in Vlaanderen? Waarom wel/niet?<br />

Wordt het proces van bemiddeling geëvalueerd bij de betrokken partijen? Zo ja, op welke manier?<br />

Zijn er activiteiten in het kader van re-integratie wenselijk en/of haalbaar binnen het kader van bemiddeling?<br />

151


BIJLAGE 5: DEFINITIE CODES OBSERVATIES<br />

Code Definitie<br />

advies De bemiddelaar geeft advies<br />

afronden, besluiten<br />

begrip toetsen<br />

confronteren<br />

contact maken<br />

De bemiddelaar rondt (een onderdeel van) het gesprek<br />

af<br />

Bemiddelaar controleert of de ontvanger zijn 48<br />

boodschap heeft begrepen<br />

De bemiddelaar houdt de ontvanger zijn daden of de<br />

gevolgen van zijn daden voor<br />

De bemiddelaar probeert een veilige sfeer neer te zetten<br />

(begroeten, lachen, informele babbel, …)<br />

doorvragen De bemiddelaar vraagt door<br />

empathie De bemiddelaar leeft mee met de situatie van de ander<br />

IV ? De bemiddelaar geeft informatie<br />

IV dossier<br />

IV herstel<br />

IV interventie gedaan<br />

IV interventie te doen<br />

IV juridische<br />

IV mogelijkheden<br />

herstel<br />

IV onderscheid<br />

meerderjarigen en<br />

minderjarigen<br />

De bemiddelaar geeft informatie met betrekking tot het<br />

dossier<br />

De bemiddelaar geeft informatie over de concrete<br />

uitwerking van het herstel<br />

De bemiddelaar geeft informatie over activiteiten die hij<br />

heeft gedaan<br />

De bemiddelaar geeft informatie over activiteiten die hij<br />

wil/zal ondernemen<br />

De bemiddelaar geeft informatie over de juridische<br />

aspecten en/of verloop<br />

De bemiddelaar geeft informatie over de verschillende<br />

mogelijkheden van herstel die er zijn<br />

De bemiddelaar geeft informatie over het verschil in<br />

herstelbemiddeling tussen minderjarigen en<br />

meerderjarigen<br />

IV overeenkomst De bemiddelaar geeft informatie over de overeenkomst<br />

IV procedure HB<br />

IV reden bemiddeling<br />

IV rol bemiddelaar<br />

48 M/V<br />

De bemiddelaar geeft informatie over de procedure van<br />

herstelbemiddeling<br />

De bemiddelaar geeft informatie over de reden die<br />

aanleiding gaf tot het starten van een herstelbemiddeling<br />

De bemiddelaar geeft informatie over de rol van de<br />

herstelbemiddelaar binnen herstelbemiddeling<br />

152


IV soorten HB<br />

IV VF<br />

IV via materiaal<br />

De bemiddelaar geeft informatie over de verschillende<br />

soorten herstelbemiddelingen<br />

De bemiddelaar geeft informatie over het<br />

vereffeningsfonds<br />

luisteren De bemiddelaar luistert<br />

neutrale<br />

boodschapper<br />

neutraliteit<br />

De bemiddelaar geeft informatie aan de hand van<br />

concreet materiaal (folder, schema, …)<br />

De bemiddelaar geeft informatie door van de ene partij<br />

naar de andere (gekoppeld aan een concreet dossier)<br />

De bemiddelaar verwijst naar het principe van neutraliteit<br />

en/of de bemiddelaar toont zijn neutraliteit of net niet.<br />

non verbaal gedrag De bemiddelaar vertoont non verbaal gedrag<br />

samenvatten De bemiddelaar vat samen<br />

structureren<br />

toegankelijkheid<br />

toetsen informatie<br />

verbinding leggen<br />

vertrouwelijkheid<br />

De bemiddelaar structureert het gesprek (licht het doel<br />

toe, vat samen, somt op, …)<br />

De bemiddelaar verwijst naar gegevens waarop men<br />

hem kan bereiken<br />

De bemiddelaar gaat de info van de ander samenvatten<br />

en zo toetsen of hijzelf het goed heeft begrepen<br />

De bemiddelaar tracht verbinding te maken tussen de<br />

partijen<br />

De bemiddelaar verwijst naar het principe van<br />

vertrouwelijkheid<br />

vragen naar ? De bemiddelaar stelt een vraag<br />

vragen naar feiten De bemiddelaar stelt een vraag naar feiten<br />

vragen naar<br />

gevoelens<br />

vragen naar<br />

medewerking<br />

De bemiddelaar stelt een vraag naar gevoelens<br />

De bemiddelaar stelt een vraag tot medewerking<br />

vragen naar mening De bemiddelaar stelt een meningsvraag<br />

vragen naar<br />

mogelijkheden herstel<br />

vragen naar<br />

verwachtingen<br />

vrijwilligheid<br />

De bemiddelaar stelt een vraag naar de mogelijkheden<br />

tot herstel<br />

De bemiddelaar stelt een vraag naar verwachtingen<br />

De bemiddelaar verwijst naar het principe van<br />

vrijwilligheid<br />

153