ONDERZOEKSRAPPORT Projectmatig Wetenschappelijk ... - KHLim
ONDERZOEKSRAPPORT Projectmatig Wetenschappelijk ... - KHLim
ONDERZOEKSRAPPORT Projectmatig Wetenschappelijk ... - KHLim
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>ONDERZOEKSRAPPORT</strong><br />
<strong>Projectmatig</strong> <strong>Wetenschappelijk</strong> Onderzoek<br />
EEN ONDERZOEK NAAR<br />
DE METHODIEK VAN HERSTELBEMIDDELING BIJ MINDERJARIGEN<br />
Katholieke Hogeschool Limburg vzw<br />
Departement Sociaal-agogisch werk<br />
Projectleider: Greet van der Wielen<br />
Onderzoekers: Stéphanie Légat en Ilse Smits<br />
<strong>Wetenschappelijk</strong>e partner: Stefaan Pleysier<br />
Campus OLB, Agoralaan Gebouw B, bus 7, 3590 Diepenbeek<br />
www.khlim.be<br />
Periode: September 2010 tot juni 2013<br />
1
INHOUD<br />
DEEL 1<br />
Inleiding ..................................................................................................................... 6<br />
<strong>Projectmatig</strong> <strong>Wetenschappelijk</strong> Onderzoek ................................................................ 6<br />
Herstelrecht en herstelbemiddeling ............................................................................ 6<br />
De aanloop ................................................................................................................. 8<br />
Probleemstelling ......................................................................................................... 9<br />
Onderzoeksvragen ................................................................................................... 10<br />
Structuur van het onderzoeksrapport ........................................................................ 12<br />
Hoofdstuk 1: onderzoeksontwerp ......................................................................... 13<br />
1.1 Literatuurstudie/documentanalyse ...................................................................... 13<br />
1.2 De schriftelijke vragenlijsten ............................................................................... 13<br />
1.2.1 Doelstelling ................................................................................................. 13<br />
1.2.2 Afname ....................................................................................................... 13<br />
1.2.3 Verwerking ................................................................................................. 18<br />
1.3 De observaties .................................................................................................... 20<br />
1.3.1 Doelstelling ................................................................................................. 20<br />
1.3.2 Afname ....................................................................................................... 21<br />
1.3.3 Verwerking ................................................................................................. 25<br />
1.4 De interviews ...................................................................................................... 27<br />
1.4.1 Doelstelling ................................................................................................. 27<br />
1.4.2 Afname ....................................................................................................... 27<br />
1.4.3 Verwerking ................................................................................................. 28<br />
Hoofdstuk 2: de good practice .............................................................................. 29<br />
2.1 Herstelbemiddeling: van experiment tot wet ....................................................... 29<br />
2.2 Onderzoek naar herstelbemiddeling ................................................................... 32<br />
2.3 Beschrijving van herstelbemiddeling ................................................................... 36<br />
2.3.1 Herstelbemiddeling: what’s in a name? ...................................................... 36<br />
2.3.2 Herstelbemiddeling: wat wil men bereiken? ............................................... 38<br />
2.3.3 Herstelbemiddeling: wie wil men bereiken? ................................................ 40<br />
2.3.4 Herstelbemiddeling: hoe gaat men te werk? .............................................. 42<br />
2.3.5 Wie voert de herstelbemiddeling uit?.......................................................... 51<br />
2.3.6 Wat zijn de uitvoeringseisen aan de basis van herstelbemiddeling? .......... 51<br />
2.3.7 Herstelbemiddeling en de overeenkomsten met andere interventies ......... 55<br />
3
DEEL 2<br />
Hoofdstuk 3: de resultaten van de vragenlijsten ................................................. 57<br />
3.1 Demografische variabelen .................................................................................. 57<br />
3.2 Analyse opgestarte dossiers ............................................................................... 58<br />
3.2.1 Contextuele variabelen ............................................................................... 58<br />
3.2.2 Start herstelbemiddeling: wat vooraf gaat .................................................. 59<br />
3.2.3 Procedure: het bemiddelingsgesprek ......................................................... 61<br />
3.2.4 Rol/houding van de bemiddelaar ................................................................ 62<br />
3.2.5 Verhouding kind/ouder ............................................................................... 63<br />
3.2.6 Uitkomsten van herstelbemiddeling: de afspraken ..................................... 64<br />
3.2.7 Einde herstelbemiddeling ........................................................................... 66<br />
3.2.8 Na herstelbemiddeling ................................................................................ 66<br />
3.3 Analyse afgebroken dossiers .............................................................................. 68<br />
3.4 Analyse niet-opgestarte dossiers ........................................................................ 68<br />
3.4.1 Contextuele variabelen ............................................................................... 68<br />
3.4.2 (Start) herstelbemiddeling .......................................................................... 69<br />
3.4.3 Einde herstelbemiddeling ........................................................................... 70<br />
3.5 Samenhangende factoren ................................................................................... 70<br />
Hoofdstuk 4: de resultaten van de observaties ................................................... 72<br />
4.1 Nalezen materiaal tijdens observatieperiode ...................................................... 72<br />
4.2 Beschrijving observaties op dienst en vergaderingen ......................................... 72<br />
4.2.1 Overzicht van de vergaderingen ................................................................. 72<br />
4.2.2 Beschrijving van de observaties op dienst .................................................. 75<br />
4.3 Analyse herstelbemiddelingsgesprekken ............................................................ 76<br />
4.3.1 Bespreking van de codes per type gesprek ................................................ 76<br />
4.3.2 Vergelijking tussen de types van gesprekken ............................................. 83<br />
4.3.3 Bespreking van combinaties van codes ..................................................... 86<br />
4.4 Profiel van de herstelbemiddelaar ...................................................................... 87<br />
Hoofdstuk 5: de resultaten van de interviews ...................................................... 90<br />
5.1 Thema 1: de job als herstelbemiddelaar ............................................................. 90<br />
5.2 Thema 2: voor bemiddeling ................................................................................ 93<br />
5.3 Thema 3: tijdens bemiddeling ............................................................................. 96<br />
5.4 Thema 4: nazorg ............................................................................................... 102<br />
4
Hoofdstuk 6: integratie van de resultaten tot best practice .............................. 104<br />
6.1 Voor bemiddeling: de oriëntatie ........................................................................ 105<br />
6.2 Opstarten van een herstelbemiddeling: het voortraject ..................................... 110<br />
6.2.1 Informatie geven ....................................................................................... 110<br />
6.2.2 Overlopen van de brief doorverwijzer ....................................................... 112<br />
6.2.3 Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling. ......................... 112<br />
6.2.4 Doelstelling bemiddeling ........................................................................... 112<br />
6.2.5 Drie principes van bemiddeling. ............................................................... 114<br />
6.2.6 Bespreken van de feiten en de gevolgen. ................................................ 116<br />
6.2.7 Aftoetsen van de verwachtingen en intenties ten aanzien van bemiddeling en de<br />
andere partij. ........................................................................................................... 117<br />
6.2.8 Bepalen mogelijkheden herstel ................................................................ 117<br />
6.3 De uitvoering ..................................................................................................... 118<br />
6.3.1 Voorstel tot een rechtstreeks gesprek en de directe herstelbemiddelingen118<br />
6.3.2 Indirecte herstelbemiddelingen ................................................................. 120<br />
6.3.3 Afgebroken dossiers ................................................................................. 121<br />
6.4 Afsluiting met afspraken .................................................................................... 121<br />
6.5 De nazorg ......................................................................................................... 123<br />
Hoofdstuk 7: het profiel van de herstelbemiddelaar.......................................... 126<br />
7.1 Profiel van de herstelbemiddelaar .................................................................... 126<br />
7.2 Vergelijking met bestaande praktijktheorie ....................................................... 126<br />
Hoofdstuk 8: discussie ......................................................................................... 128<br />
8.1 Kritische kanttekeningen PWO Herstelbemiddeling bij minderjarigen .............. 128<br />
8.2 Suggesties voor verder onderzoek ................................................................... 129<br />
8.3 Aanbevelingen voor de HCA-diensten .............................................................. 130<br />
Literatuurlijst……………………………………………………………………………...134<br />
Overzicht van de bijlagen……………………………………………………………….138<br />
Bijlage 1: Contactformulier herstelbemiddelaar (vragenlijsten) ....................... 139<br />
Bijlage 2: Dagboek herstelbemiddelaar .............................................................. 140<br />
Bijlage 3: Sjabloon observatieverslag eerste contact ....................................... 141<br />
Bijlage 4: Vragenprotocol interviews .................................................................. 146<br />
Bijlage 5: Definitie codes observaties ................................................................. 152<br />
5
D E E L 1<br />
INLEIDING<br />
Voor u ligt het onderzoeksrapport van het projectmatig wetenschappelijk onderzoek<br />
(PWO) “Een onderzoek naar de methodiek van herstelbemiddeling bij minderjarigen”. Dit<br />
onderzoek werd uitgevoerd door de Katholieke Hogeschool Limburg, departement<br />
Sociaal-Agogisch Werk, innovatiecel Jeugdhulpverlening. In deze inleiding starten we met<br />
het kaderen van een aantal begrippen: projectmatig wetenschappelijk onderzoek,<br />
herstelrecht en herstelbemiddeling. We staan kort stil bij de situatie in Vlaanderen. In<br />
Hoofdstuk 2 (de good practice) is dit uitgebreid terug te vinden. Vervolgens geven we<br />
graag de aanleiding van het onderzoek mee. Vanuit welke noodzaak en op welke manier<br />
is dit onderzoek tot stand gekomen? Verder stellen we de onderzoeksvragen voorop en<br />
geven we een overzicht van de ondernomen onderzoeksactiviteiten, gekoppeld aan de<br />
tijdinvestering, de doelstelling en het resultaat. Tot slot geven we een overzicht van de<br />
verschillende hoofdstukken en inhouden van dit onderzoeksrapport.<br />
<strong>Projectmatig</strong> <strong>Wetenschappelijk</strong> Onderzoek<br />
PWO staat voor projectmatig wetenschappelijk onderzoek binnen de professionele<br />
bachelor opleidingen en het wordt gefinancierd door de Vlaamse Overheid. Het onderzoek<br />
is van toegepaste of praktische aard. De bedoeling is dat deze onderzoeksprojecten<br />
resulteren in praktisch toepasbare methoden, modellen of instrumenten. PWO vertrekt<br />
vanuit de noden van de maatschappij. Onderwijs en werkveld gaan samen aan de slag om<br />
antwoorden te vinden op vragen en noden. Er stroomt op deze manier niet enkel kennis<br />
van het onderwijs naar het werkveld maar ook van het werkveld naar het onderwijs.<br />
Verder worden binnen deze projecten ook studenten betrokken. Op deze manier komen<br />
ze in direct contact met hun toekomstig werkveld en worden ze geconfronteerd met het<br />
gebruik van onderzoek(methodologieën) en projectmatig werken.<br />
Herstelrecht en herstelbemiddeling 1<br />
Doorheen de jaren heeft de herstelgerichte benadering van delinquentie in het algemeen<br />
en van jeugddelinquentie in het bijzonder, sterk aan belangstelling gewonnen. In het<br />
herstelrecht ligt de nadruk op het herstel van de door het delict veroorzaakte (materiële en<br />
morele) schade. Hierbij wordt aan de partijen een aanzienlijke verantwoordelijkheid<br />
gegeven om zelf tot een overeenkomst te komen over het herstel van de schade<br />
(Marshall, 1996). In tegenstelling tot in het klassieke strafrecht, is de loutere bestraffing<br />
van de dader geen prioriteit.<br />
De toenemende aandacht voor herstelgerichte afhandelingwijzen als antwoord op<br />
jeugddelinquentie komt tot uiting in de nieuwe Jeugdwet van 2006 2 . Hierin worden zowel<br />
de herstelbemiddeling als het herstelgericht groepsoverleg (hergo) uitdrukkelijk geregeld<br />
als mogelijke interventies op parketniveau (enkel bemiddeling) en jeugdrechtbankniveau<br />
(bemiddeling en hergo). In de nieuwe Jeugdwet wordt herstelbemiddeling naar voor<br />
geschoven als één van de prioritaire afhandelingwijzen op parketniveau.<br />
1<br />
Uit PWO proposal een onderzoek naar de methodiek van herstelbemiddeling bij minderjarigen (2010), Greet van der<br />
Wielen.<br />
2<br />
Wet 8 april 1965 betreffende de jeugdbescherming, zoals gewijzigd door de wetten van 15 mei 2006 en 13 juni 2006,<br />
B.S. 15 april 1965; err. B.S. 19 mei 1965; Memorie van Toelichting bij het wetsontwerp tot wijziging van de wetgeving<br />
betreffende de jeugdbescherming en het ten laste nemen van minderjarigen die een als misdrijf omschreven feit hebben<br />
gepleegd, Parl.St. Kamer 2004-2005, nr. 51-1467/1, 39.<br />
6
Naar aanleiding van het tienjarig bestaan van Adam (Antwerpse Dienst Alternatieve<br />
maatregelen) zet Vlaams Minister Vandeurzen de uitdagingen voor de jeugdhulp in het<br />
algemeen en voor herstelrecht in het bijzonder in de verf (7 april 2011). Om de<br />
minderjarige de hulp te bieden die aansluit bij zijn noden, is investering in uitbreiding,<br />
innovatie en afstemming van de integrale aanpak nodig. Verder is het opportuun de<br />
werkzame factoren van de verschillende maatregelen te achterhalen, met als doel te<br />
komen tot best practices. Voor herstelbemiddeling is het noodzakelijk het lineaire aanbod<br />
met alle stakeholders te evalueren en het huidige aanbod te verbeteren en eventueel<br />
verder uit te breiden.<br />
In elk gerechtelijk arrondissement in Vlaanderen is er een HCA-dienst (Herstelgerichte en<br />
Constructieve Afhandeling) die bemiddeling voor minderjarige verdachten aanbiedt 3 . Het<br />
begeleidingsaanbod omvat meer dan 4000 jongeren op jaarbasis. De HCA-diensten zijn<br />
sinds januari 2009 erkend en opgenomen in de private voorzieningen van de bijzondere<br />
jeugdzorg onder categorie 8. De diensten omvatten 4 werkvormen:<br />
1. De herstelbemiddeling minderjarigen.<br />
2. Het hergo.<br />
3. De gemeenschapsdienst.<br />
4. Het leerproject.<br />
Bemiddeling wordt in de wet als volgt gedefinieerd 4 : “Bemiddeling heeft tot doel de<br />
persoon die ervan verdacht wordt een als misdrijf omschreven feit te hebben gepleegd, de<br />
personen die ten aanzien van hem het ouderlijk gezag uitoefenen, de personen die hem in<br />
rechte of in feite onder hun bewaring hebben alsook het slachtoffer, de mogelijkheid te<br />
bieden om samen en met hulp van een onpartijdige bemiddelaar, onder meer aan de<br />
relationele en materiële gevolgen van een als misdrijf omschreven feit tegemoet te<br />
komen”. Het conflict, ontstaan door de feiten gepleegd door de minderjarige, wordt bij<br />
bemiddeling teruggegeven aan slachtoffer en verdachte en men tracht, onder begeleiding<br />
van een neutrale derde, tot een oplossing, tot herstel van de schade te komen (Henckens,<br />
2002). Of zoals Bradshaw, Roseborough en Umbreit (2006, p.88) het omschrijven: “The<br />
goal of these meetings is to provide a safe place for genuine dialogue between the<br />
involved parties that can address emotional and informational needs, and to develop a<br />
restitution plan”. Essentieel in bemiddeling is de erkenning van het slachtoffer voor de<br />
schade die hij heeft geleden én het actief inschakelen van de minderjarige verdachte in dit<br />
proces. Door het herstellen van schade, op welke manier dan ook wordt de jongere<br />
uitgenodigd om verantwoordelijkheid op te nemen voor de gevolgen van zijn daden<br />
(Henckens, 2002).<br />
Een bemiddeling kan opgestart worden indien voldaan is aan volgende voorwaarden 5 :<br />
1. Een slachtoffer is geïdentificeerd.<br />
2. De deelnemers aan de bemiddeling stemmen er uitdrukkelijk en zonder voorbehoud<br />
mee in en blijven dit doen zolang de bemiddeling duurt.<br />
3 Overzicht van de HCA-diensten die bemiddeling aanbieden: West-Vlaanderen: BAAB (Brugge), COHEsie (Kortijk),<br />
DIVAM (Ieper en Veurne); Oost-Vlaanderen: HCA-Oost Vlaanderen; Antwerpen: Elegast, ADAM, CAFT (Turnhout), BIC<br />
(Mechelen);Vlaams-Brabant: BAL (Leuven), Bemiddelingsburo (Brussel-Halle-Vilvoorde); Limburg: BAAL.<br />
(http://2013.steunpuntjeugdhulp.be/?action=onderdeel&onderdeel=223&titel=Jaarverslagen+en+rapporten,<br />
geraadpleegd 30 april 2013).<br />
4 Artikel 37bis § 2 Jeugdwet<br />
5 Artikel 45quater, § 1, tweede lid Jeugdwet > Het Grondwettelijk Hof vernietigde in 2008 (Arrest Grondwettelijk Hof van<br />
13 maart 2008) twee bijkomende voorwaarden, met name dat er ernstige aanwijzingen van schuld dienen te bestaan<br />
(art. 45quater, § 1, tweede lid, 1°) en dat de minderjarige zijn betrokkenheid bij het als misdrijf omschreven feit niet mag<br />
ontkennen (art. 45quater, § 1, tweede lid, 2°), vooraleer het parket een voorstel tot bemiddeling kan doen. Deze<br />
voorwaarden werden strijdig bevonden met het vermoeden van onschuld in hoofde van de jongere.<br />
7
De Procureur des Konings dient steeds de mogelijkheid tot bemiddeling te overwegen en<br />
een schriftelijke motivatie te geven indien hij besluit het dossier niet te oriënteren naar een<br />
bemiddelingsprocedure. Ook de jeugdrechter moet steeds een herstelrechtelijk aanbod<br />
overwegen als reactie op het als misdrijf omschreven feit 6 .<br />
Drie principes dienen gewaarborgd te worden in het kader van herstelbemiddeling, met<br />
name vrijwilligheid, vertrouwelijkheid en neutraliteit.<br />
1. Wanneer men wil bekomen dat de twee partijen vanuit een intrinsieke overtuiging aan<br />
de ‘bemiddelingstafel’ plaatsnemen om een oplossing te zoeken, is een vrijwillige<br />
deelname essentieel. In de wet is de tweede voorwaarde voor bemiddeling 7 de<br />
duidelijkste waarborg voor dit principe van vrijwilligheid: het bemiddelingsproces kan op<br />
elk moment stopgezet worden indien één van beide partijen dit wenst 8 .<br />
2. Vervolgens staat het principe van vertrouwelijkheid centraal. De wet tracht dit principe<br />
te garanderen door te stellen dat wanneer het herstelrechtelijk aanbod niet tot het<br />
gewenste resultaat leidt, “noch het verloop, noch het resultaat, noch de erkenning van<br />
de feiten, ten nadele van de jongere kan worden gebruikt” 9 . Ook dienen de<br />
betrokkenen hun akkoord te geven over de inhoud van de verslagen vooraleer deze<br />
worden verstuurd naar de gerechtelijke instanties.<br />
3. Ten slotte wordt de neutraliteit van de bemiddelaar essentieel geacht voor het<br />
welslagen van de bemiddeling. Belangrijk in dit opzicht is dat bemiddelaars een goede<br />
methodische, deontologische en structurele ondersteuning krijgen via<br />
samenwerkingsakkoorden en koninklijke besluiten, en dat ze de vrijheid blijven<br />
genieten om het bemiddelingsproces zelf vorm te geven, “zonder dat dit proces zelf in<br />
een harnas van wetgeving of regels wordt gegoten” (Vandebroek & Vanfraechem,<br />
2007). Renders (1999) concretiseert deze voorwaarde van neutraliteit door te stellen<br />
dat de bemiddelaar erover moet waken dat alle partijen evenveel ruimte krijgen om hun<br />
versie van het verhaal te doen en dat hij de meningen van beide partijen als<br />
gelijkwaardig moet beschouwen.<br />
De aanloop<br />
De innovatiecel Jeugdhulpverlening van het departement SAW fungeert als kennispoort<br />
waarop alle organisaties met vragen over jongeren met moeilijkheden een beroep kunnen<br />
doen voor een gespecialiseerde aanpak. Ze wil ondersteuning bieden aan de praktijk van<br />
de jeugdhulpverlening onder andere door het uitvoeren van praktijkgericht<br />
wetenschappelijk onderzoek. Dit alles gebeurt in samenwerking met het betreffende<br />
werkveld. Sinds de oprichting van de cel is er een nauwe samenwerking met de dienst<br />
BAAL 10 (Jongerenwerking Pieter Simenon vzw) en haar medewerkers. Het<br />
onderzoeksvoorstel kwam door deze samenwerking tot stand. Op deze dienst liep eerst<br />
een vooronderzoek van september 2009 tot en met december 2009 waar men op zoek<br />
ging naar mogelijke succesfactoren van herstelbemiddeling. Verder stond het testen van<br />
een aantal onderzoeksmethoden centraal. De resultaten ervan werden gebruikt voor het<br />
schrijven van het PWO voorstel dat werd ingediend in april 2010. Het PWO startte in<br />
september 2010.<br />
We vinden het belangrijk om de nauwe samenwerking met de participerende diensten<br />
reeds in deze inleiding in de verf te zetten. Zoals vermeld is het beginidee en de vertaling<br />
6 Artikel 37, § 2, derde lid Jeugdwet<br />
7 Artikel 45quater, § 1, tweede lid Jeugdwet<br />
8 Vandebroek en Vanfraechem (2007) benoemen enkele aspecten in de wetgeving die op gespannen voet staan met dit<br />
principe.<br />
9 Artikel 45quater, § 4, eerste lid Jeugdwet<br />
10 Bureau Alternatieve Afhandeling Limburg ( Hasselt)<br />
8
van dit idee tot een onderzoeksvoorstel in nauwe samenwerking gebeurt met BAAL. Voor<br />
het eigenlijke PWO wilden we graag meer diensten betrekken. Daartoe werden<br />
verschillende HCA-diensten in de provincies Antwerpen en Vlaams Brabant<br />
gecontacteerd. De diensten CAFT 11 en BIC 12 waren onmiddellijk enthousiast over het<br />
voorstel en wensten mee in te stappen. We wilden de participerende gelijkwaardige sfeer<br />
graag verder zetten tijdens het eigenlijke onderzoek. De investering van de diensten in dit<br />
onderzoek was omvangrijk. We vonden het belangrijk om dit in dialoog zo vlot mogelijk te<br />
laten verlopen en tijdig bij te sturen indien nodig. Dit vroeg ook van de onderzoekers<br />
investering door voor en na iedere onderzoeksactiviteit op bezoek te gaan bij alle<br />
deelnemende diensten (dit wordt in detail besproken in Hoofdstuk 1 onderzoeksontwerp).<br />
Deze aanpak heeft ons inzien bijgedragen tot de goede samenwerking tijdens het<br />
onderzoek en de succesvolle afloop ervan. We willen de medewerkers van alle HCA-<br />
diensten uitdrukkelijk bedanken voor hun investering en constructieve bijdrage aan het<br />
onderzoek.<br />
Probleemstelling<br />
Dit onderzoeksproject richt zich op de methodiek van herstelbemiddeling bij minderjarigen.<br />
Herstelbemiddeling wil aan de minderjarige verdachte en het slachtoffer de mogelijkheid<br />
bieden om door onderlinge communicatie te komen tot een constructieve vorm van<br />
herstel. Het communicatieproces dat tijdens een herstelbemiddeling tot stand gebracht<br />
wordt, is voor alle betrokken partijen een middel om hun visie en hun beleving op de feiten<br />
te herschrijven. Het biedt de minderjarige verdachte de mogelijkheid om de<br />
verantwoordelijkheid voor zijn daden op te nemen en een inspanning tot herstel te leveren.<br />
Eerdere onderzoeksresultaten zeggen tot nu toe weinig over de onderliggende processen<br />
die spelen tijdens bemiddeling. Het werkveld signaleert een nood aan verdere<br />
professionalisering in de methodiek van herstelbemiddeling. Tevens zijn er belangrijke<br />
methodologische bemerkingen aangaande eerder onderzoek naar herstelgerichte<br />
praktijken. Zo blijken uit de meta-analyses van het zogenaamde ‘What Works onderzoek’ 13<br />
tal van methodologische tekortkomingen, zoals vage evaluatiecriteria, optimistische<br />
interpretaties door te sterk betrokken onderzoekers, te korte opvolgperiodes, gebrek aan<br />
aandacht voor onbedoelde gevolgen, onbetrouwbare en onvalide meetinstrumenten<br />
(Andrews & Bonta, 2003). Voorts is het tegelijkertijd evalueren van een verscheidenheid<br />
aan werkvormen een kritiek punt. Bovendien is het belangrijk steeds aandacht te hebben<br />
voor de kwaliteit van de uitvoering van het programma. Het beginsel van programmaintegriteit,<br />
één van de ‘What works’-beginselen, verwijst o. a. naar het belang van een<br />
goed uitgevoerde interventie. Een grondige omschrijving van de werkwijze van het<br />
programma mag niet ontbreken, zodat zeker ook een procesevaluatie gemaakt kan<br />
worden. Een duidelijke stellingname over wat een goed herstelgericht proces is en aan<br />
welke voorwaarden het moet voldoen, is essentieel. Deze voorwaarden moeten<br />
vaststelbaar kunnen worden geobserveerd (Harris, 2001).<br />
Het kader van Van Yperen en Veerman (2008) werpt een nieuw licht op effectonderzoek in<br />
de jeugdzorg. Zij geven aan dat het zinvol is om bij effectonderzoek te beginnen bij de<br />
basis. Expliciteren wat men doet, met welke frequentie, voor wie en waarom, zijn de eerste<br />
stappen op de weg van de effectiviteit. Een goede omschrijving en theoretische<br />
onderbouwing van een interventie levert al heel wat informatie over de effectiviteit,<br />
weliswaar in theorie. Documentanalyse, observatie, interviews en literatuurstudie zijn<br />
11 Constructieve Afhandeling Feiten Turnhout<br />
12 Bemiddelings- en Begeleidingsdienst Ivo Cornelis(Mechelen)<br />
13 ‘What Works’ verwijst naar een reeks meta-analyses van eerdere evaluaties, met de ambitie om methodologisch uit te<br />
filteren welke behandelingskenmerken effectief kunnen zijn in het reduceren van recidivisme.<br />
9
hiervoor geschikte bronnen van informatie. Alles wat men extra kan doen zoals<br />
bijvoorbeeld doelrealisatieonderzoek en cliënttevredenheidsonderzoek, helpt om de<br />
interventietheorie empirisch te toetsen en verder te verfijnen.<br />
Vanuit bovenstaande informatie legt dit onderzoek de focus op de methodiek van<br />
herstelbemiddeling bij minderjarigen. Vanuit een uitgebreide literatuurstudie,<br />
documentanalyse en bevraging van de deelnemers aan herstelbemiddeling bij<br />
minderjarigen, komt het onderzoek tot een grondige beschrijving van de methodiek. Deze<br />
omschrijving is te zien als een good practice. Deze good practice wordt getoetst aan de<br />
praktijk via observatie en een bevraging van de herstelbemiddelaars. Via deze toets wordt<br />
de methodiek geëvalueerd en bijgestuurd tot een best practice. De resultaten worden<br />
vertaald naar een profiel voor de herstelbemiddelaar.<br />
Onderzoeksvragen<br />
1. Hoe is een good practice aangaande herstelbemiddeling minderjarigen opgebouwd<br />
op het gebied van:<br />
a. procedure (directe/indirecte bemiddeling, aantal gesprekken, …);<br />
b. randvoorwaarden (aard van de feiten, kenmerken betrokkenen, …);<br />
c. interventies van de herstelbemiddelaar (houdings- en gedragselementen)?<br />
2. In welke mate komt de good practice tot uiting in de praktijk en wat is de ervaring<br />
van de betrokkenen?<br />
In onderstaande tabel maken we een koppeling tussen de onderzoeksvragen, de<br />
gebruikte onderzoeksmethodologie, het verkregen resultaat (met bijhorend hoofdstuk van<br />
dit rapport) en de tijdsperiode.<br />
10
Tabel 1 Onderzoeksvragen en Methodologie<br />
Methode Tijd Bijdrage tot /doelstelling Resultaat<br />
- Literatuuronderzoek en<br />
documentenanalyse<br />
- Schriftelijke bevraging bij<br />
minderjarige verdachten,<br />
slachtoffers en respectievelijke<br />
ouders<br />
- Observatie bij ≠ HCA-diensten<br />
o Herstelgesprekken<br />
o Vergaderingen<br />
o Dienst<br />
- Interviews met<br />
herstelbemiddelaars<br />
- Integreren resultaten van de<br />
diverse onderzoeksmethodes<br />
- Vergelijking tussen definitieve<br />
resultaten en good practice<br />
September 2010 tot januari<br />
2011<br />
Opstellen good practice<br />
Januari 2011 tot juni 2011 In kaart brengen van de ervaringen van de<br />
deelnemers aan herstelbemiddeling<br />
November 2011 tot februari<br />
2013<br />
September 2012 tot november<br />
2012<br />
Toetsen van de good practice<br />
Opstellen van een profiel van de<br />
herstelbemiddelaar<br />
In kaart brengen van de ervaringen van de<br />
herstelbemiddelaars<br />
Toetsen van de good practice<br />
Maart 2013 tot mei 2013 Overzicht definitieve resultaten<br />
Best practice<br />
11<br />
Good practice (Hoofdstuk 2)<br />
Een bespreking van de methodologie van<br />
de vragenlijsten (Hoofdstuk 1) en de<br />
resultaten van de vragenlijsten (Hoofdstuk<br />
3)<br />
Een bespreking van de methodologie van<br />
de observaties (Hoofdstuk 1) en de<br />
resultaten van de observaties (Hoofdstuk<br />
4)<br />
Integratie van de resultaten tot best<br />
practice (Hoofdstuk 6)<br />
Profiel van de herstelbemiddelaar<br />
(Hoofdstuk 7)<br />
Een bespreking van de methodologie van<br />
de interviews (Hoofdstuk 1) en de<br />
resultaten van de interviews (Hoofdstuk 5)<br />
Integratie van de resultaten tot best<br />
practice (Hoofdstuk 6 )<br />
Integratie van de resultaten tot best<br />
practice (Hoofdstuk 6) en discussie<br />
(Hoofdstuk 8)<br />
Integratie van de resultaten tot best<br />
practice (Hoofdstuk 6)
Tijdens het onderzoeksproject kwam er de oproep van de Vlaamse overheid (12 juni 2009)<br />
tot het uitvoeren van een project naar herstelbemiddeling. Het doel van het onderzoek is<br />
een beeld te schetsen van het proces, de effectiviteit van, de tevredenheid over en<br />
ervaringen met herstelbemiddeling. Ook wil het onderzoek meer zicht krijgen op de<br />
kenmerken en de factoren die invloed hebben op het proces en de bemiddelingsuitkomst.<br />
Daartoe werd door Bureau Beke (Arhem, Nederland) een dossieronderzoek gedaan,<br />
vragenlijsten afgenomen en interviews uitgevoerd. Dit project had de bedoeling te eindigen<br />
in november 2011 maar is begin 2011 verlengd met als bedoeling meer<br />
onderzoeksmateriaal te genereren. Ons opzet was de resultaten van dit onderzoek mee te<br />
nemen in het verdere verloop van dit onderzoek. Het eindrapport was beschikbaar in 2012<br />
en de afsluitende studiedag vond plaats op 7 maart 2013, derhalve zijn de resultaten enkel<br />
meegenomen in de bespreking van onze resultaten en de discussie. Het grote verschil<br />
tussen beide onderzoeken situeert zich op vlak van de doelstelling en de gebruikte<br />
onderzoeksmethoden. Onze focus ligt op (het toetsen) van de methodiek van<br />
herstelbemiddeling en het opstellen van een beroepsprofiel voor de herstelbemiddelaar.<br />
Daartoe werden verschillende onderzoeksmethoden aangewend. Naast een<br />
literatuurstudie en dossieranalyse, de vragenlijst en het interview werden ook observaties<br />
uitgevoerd in de betrokken HCA-diensten. Bureau Beke voerde een evaluatie-onderzoek<br />
uit. Het proces van, de effectiviteit van, de tevredenheid over en de ervaringen met<br />
herstelbemiddeling stonden hierbij centraal (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />
Structuur van het onderzoeksrapport<br />
Het rapport is opgedeeld in twee delen. Het eerste deel omvat Hoofdstuk 1 (het<br />
onderzoeksontwerp) en Hoofdstuk 2 (de good practice). Het tweede deel stelt de<br />
resultaten centraal en omvat Hoofdstuk 3 (de resultaten van de vragenlijsten), Hoofdstuk 4<br />
(de resultaten van de observaties), Hoofdstuk 5 (de resultaten van de interviews),<br />
Hoofdstuk 6 (de integratie van de resultaten tot best practice), Hoofdstuk 7 (het profiel van<br />
de herstelbemiddelaar), Hoofdstuk 8 (de discussie).<br />
In het eerste hoofdstuk bespreken we uitgebreid het onderzoeksontwerp. Binnen dit<br />
onderzoek zijn heel wat verschillende onderzoeksmethodes toegepast, ieder met zijn<br />
eigen specifiek doel en opzet.<br />
In het volgende hoofdstuk geven we het resultaat weer van onze literatuurstudie en onze<br />
documentanalyse. Dit is een uitgebreide good practice die het proces van<br />
herstelbemiddeling uitvoerig beschrijft, met inbegrip van belangrijke eerdere<br />
onderzoeksresultaten per onderdeel. Verder staan we in dit hoofdstuk ook stil bij de<br />
verschillende partijen die betrokken zijn in het herstelbemiddelingsproces (het slachtoffer,<br />
de verdachte, de ouders, de herstelbemiddelaar en de HCA-dienst).<br />
In het derde hoofdstuk bespreken we de resultaten van de vragenlijsten. De resultaten van<br />
de observaties bespreken we in Hoofdstuk 4 en in Hoofdstuk 5 komen de resultaten van<br />
de interviews aan bod.<br />
In het zesde hoofdstuk beschrijven we de best practice. We integreren daartoe de<br />
resultaten uit de verschillende onderzoeksactiviteiten en toetsen deze af aan de good<br />
practice.<br />
In het zevende hoofdstuk geven we het profiel van de herstelbemiddelaar weer en toetsen<br />
we dit af aan bestaande profielen en literatuur.<br />
In het laatste hoofdstuk, de discussie, evalueren we het onderzoek. We zetten de<br />
belangrijkste resultaten in de verf, lijsten een aantal tekortkomingen op en denken we na<br />
over toekomstige opportuniteiten, bekeken zowel vanuit een onderzoeksperspectief als<br />
vanuit de praktijk van herstelbemiddeling.<br />
12
HOOFDSTUK 1: ONDERZOEKSONTWERP<br />
In dit hoofdstuk geven we een overzicht van het onderzoeksontwerp. Welke<br />
onderzoeksactiviteiten hebben we ondernomen, welke dataverzamelingsmethodes<br />
hebben we daartoe aangewend en welke dataverwerkingstechnieken hebben we<br />
toegepast voor de verwerking.<br />
We pasten gedurende het onderzoek de volgende onderzoeksmethodes toe:<br />
Literatuurstudie en documentanalyse.<br />
Afnemen van vragenlijsten bij verdachten, slachtoffers en hun respectievelijke ouders.<br />
Observatie van herstelbemiddelaars op de drie HCA-diensten.<br />
Interviews met herstelbemiddelaars verdeeld over de drie HCA-diensten.<br />
We bespreken voor iedere activiteit grondig de voorbereiding, de afname en de<br />
verwerking.<br />
1.1 Literatuurstudie/documentanalyse<br />
Het project is gestart met een studie van zowel nationale als internationale literatuur rond<br />
herstelrecht en herstelbemiddeling. Het resultaat hiervan is terug te vinden in Hoofdstuk 2,<br />
de good practice. De bedoeling is om deze good practice af te toetsen aan de praktijk van<br />
herstelbemiddeling om zo te komen tot een best practice (Hoofdstuk 6).<br />
1.2 De schriftelijke vragenlijsten<br />
1.2.1 Doelstelling<br />
Minderjarige verdachten, slachtoffers en hun respectievelijke ouders werden bevraagd, om<br />
de methodiek van herstelbemiddeling minderjarigen vanuit hun perspectief te beschrijven.<br />
De bevraging draagt bij tot de tweede onderzoeksvraag: ‘In welke mate komt de good<br />
practice tot uiting in de praktijk en wat is de ervaring van de betrokkenen?’<br />
1.2.2 Afname<br />
Er werden 20 verschillende vragenlijsten gemaakt, opgedeeld per dossier (afgerond,<br />
afgebroken, niet opgestart) en per respondent (verdachte, slachtoffer, ouder verdachte en<br />
ouder slachtoffer). Binnen de dossiers afgerond en afgebroken werd nog eens een<br />
opdeling gemaakt tussen directe en indirecte bemiddeling. De vragenlijsten werden<br />
samengesteld op basis van de geraadpleegde literatuur en documenten en werden<br />
aangemaakt in het softwareprogramma Snap 14 . De respondenten werden geselecteerd bij<br />
de drie betrokken HCA-diensten BAAL, BIC en CAFT.<br />
Het was niet mogelijk voor de HCA-diensten om de contactgegevens van de respondenten<br />
door te geven aan de onderzoeker, gezien de vertrouwelijkheid van deze gegevens.<br />
Daarom werd aan de bemiddelaars gevraagd om de respondenten telefonisch te<br />
contacteren. Voor de start van deze contactnames werden de bemiddelaars gebrieft door<br />
de onderzoeker, zodat de contactnames op iedere HCA-dienst op dezelfde manier<br />
verliepen. Er werd afgesproken dat iedere bemiddelaar de respondenten uit zijn eigen<br />
14 Aangezien de vragenlijsten zijn aangemaakt in het programma Snap zitten deze niet in bijlage. Indien hierover<br />
informatie gewenst, gelieve contact op te nemen met Ilse Smits (ilse.smits@khlim.be).<br />
13
dossiers contacteerde en chronologisch begon met het laatste dossier. Enkel volledig<br />
afgesloten dossiers kwamen voor selectie in aanmerking.<br />
Er werden een aantal uitsluitingscriteria vooropgesteld. Ten eerste mochten respondenten<br />
uit een afgerond dossier, maar ook nog betrokken bij een lopend dossier, niet bevraagd<br />
worden. Ten tweede mochten respondenten die niet voldoende de Nederlandse taal<br />
beheersten of niet in staat waren de vragenlijst zelfstandig in te vullen, niet bevraagd<br />
worden. Ten derde moest het aantal verdachten en slachtoffers per dossier beperkt<br />
worden tot drie. Ten vierde mocht iedere respondent maar één keer bevraagd worden (bv.<br />
partijen betrokken in verschillende dossiers werden slechts één keer bevraagd). Ten vijfde<br />
mochten de deelnemers van het onderzoek van Bureau Beke niet nogmaals bevraagd<br />
worden.<br />
Er werd gevraagd aan de bemiddelaars om bij iedere contactname een contactformulier<br />
(zie Bijlage 1) in te vullen. Eerst werd hier de naam en het nummer van de respondent<br />
ingegeven. De naam werd enkel ingevuld als de respondent hiervoor toestemming gaf.<br />
Ook werd het nummer van de bemiddelaar ingegeven. Binnen iedere HCA-dienst had<br />
iedere bemiddelaar een eigen zelfgekozen nummer. Tot slot werd aangegeven om welk<br />
soort dossier het ging. Een dossier werd gedefinieerd aan de hand van drie criteria:<br />
1. Ging het om een afgerond, afgebroken of niet-opgestart dossier? Een dossier is<br />
afgerond met overeenkomst als het is uitgevoerd tot en met de uitvoering van de<br />
overeenkomst. Opgestart en afgebroken betekent dat respondenten toegezegd hebben<br />
voor bemiddeling maar dat de bemiddeling voor of tijdens de uitvoering van de<br />
overeenkomst werd afgebroken. Doorverwezen en niet-opgestart betekent dat de<br />
bemiddelaar contact heeft opgenomen met de respondent maar dat de bemiddeling<br />
niet werd opgestart.<br />
2. Ging het om een directe of indirecte bemiddeling? Bij een directe bemiddeling was er<br />
rechtstreeks contact tussen de verdachte en het slachtoffer. Bij een indirecte<br />
bemiddeling verliep het contact tussen de verdachte en het slachtoffer via de<br />
bemiddelaar.<br />
3. Ging het om een minderjarige verdachte, een slachtoffer, de ouder van een verdachte<br />
of de ouder van een slachtoffer. Het diende hierbij echt om ouders te gaan en dus niet<br />
om opvoeders, begeleiders of andere hulpverleners.<br />
De bemiddelaars contacteerden de respondenten maximum vijf keer. Ze noteerden hierbij<br />
telkens de datum en het uur van de contactname alsook het resultaat ervan (bijvoorbeeld<br />
antwoordapparaat, bezettoon, later terugbellen, wenst deel te nemen, wenst niet deel te<br />
nemen). Respondenten die wilden meewerken aan het onderzoek, werd gevraagd of zij de<br />
vragenlijst per mail, telefonisch of per post wilden ontvangen. Respectievelijk werd hierbij<br />
door de bemiddelaar gevraagd naar het mailadres, het telefoonnummer en de voorkeur<br />
voor dag of uur of het adres. Aan de ouders van minderjarige verdachten of minderjarige<br />
slachtoffers werd gevraagd of hun zoon of dochter ook bevraagd mochten worden. Indien<br />
de bemiddelaar de minderjarige verdachte of het minderjarige slachtoffer zelf aan de lijn<br />
had, werd het adres van de ouders of de hulpverleners, verantwoordelijk voor de jongeren,<br />
gevraagd. Door de onderzoeker werd dan een brief gestuurd naar de ouders of<br />
hulpverleners waarin werd gevraagd of zij per terugkerende brief konden laten weten<br />
indien de verdachte of het slachtoffer niet bevraagd mocht worden. Door het gebruik van<br />
deze passieve informed consent werd aan ouders een kans gegeven om te beslissen of<br />
hun zoon of dochter mag deelnemen aan een onderzoek, zonder dat het een te grote<br />
uitval in de hand werkt, wat bij actieve informed consent vaak wel het geval is (Vynckier,<br />
2010). Er werden 17 informed consent brieven verstuurd, waarvan geen enkele brief werd<br />
teruggestuurd.<br />
14
De contactnames van de respondenten door de bemiddelaars ging op 7 maart 2011 van<br />
start. Na twee weken werd duidelijk dat het praktisch gezien niet haalbaar was dat iedere<br />
bemiddelaar zijn eigen dossiers zou bevragen, gezien de grote tijdsinvestering. Er werd<br />
afgesproken dat ook andere bemiddelaars respondenten konden bevragen. Alle<br />
contactformulieren werden wekelijks per post verstuurd naar de onderzoeker of afgeleverd<br />
bij de onderzoeker. De onderzoeker gaf de contactformulieren in een excel-bestand in,<br />
waar iedere respondent een unieke login en een paswoord toegewezen kreeg. De<br />
vragenlijsten die per post werden verstuurd (n= 509), werden voorzien van een etiket<br />
waarop deze login en paswoord werden gedrukt. Voor de versturing van de vragenlijsten<br />
per mail (n= 195), werd gebruik gemaakt van het softwareprogramma Snap WebHost,<br />
waarbij login en paswoord automatisch in de mail naar de respondenten werden verstuurd.<br />
Een respondent kon hierbij enkel toegang krijgen tot de vragenlijst door login en paswoord<br />
in te vullen. De eigenlijke afname van de vragenlijsten begon op 4 april 2011.<br />
Respondenten die hadden aangegeven om telefonisch bevraagd te worden (n= 4), werden<br />
gecontacteerd door de onderzoeker met de vraag of de vragenlijst per post of per mail<br />
mocht verstuurd worden, wegens te tijdrovend. Dit was voor geen enkele respondent een<br />
probleem.<br />
De contactnames van de respondenten door de bemiddelaars van de HCA-diensten werd<br />
stopgezet op 30 juni 2011 (in totaal 17 weken contactnames). Op 8 juli 2011 werden per<br />
post herinneringsbrieven gestuurd naar de respondenten die tot dan toe de vragenlijst niet<br />
hadden teruggestuurd. Op 22 augustus 2011 werd dit herhaald en werd gevraagd aan<br />
respondenten om de vragenlijst voor 1 september 2011 terug te sturen. Op 15 september<br />
2011 werden de laatste vragenlijsten ontvangen en werd de periode van de<br />
dataverzameling officieel afgesloten.<br />
In Tabel 2 wordt een overzicht gegeven van het aantal respondenten dat per dossier<br />
gecontacteerd en bevraagd werd. Een aantal respondenten uit de dossiers werd niet<br />
bevraagd (non respons 1, n= 309, 27%) omdat deze respondenten niet bereikbaar waren<br />
doordat de bemiddelaars niet over hun telefoonnummer beschikten, omdat hun<br />
telefoonnummer niet meer in gebruik was of omdat de bemiddelaars na vijf keer proberen<br />
nog steeds geen contact hadden met deze respondenten. Respondenten werden ook niet<br />
gecontacteerd als ze niet zonder hulp de vragenlijst konden invullen dit omwille van het<br />
onvoldoende beheersen van de Nederlandse taal of andere problemen. Deze beslissing<br />
werd genomen door de bemiddelaars. Van de respondenten die gecontacteerd werden<br />
door de bemiddelaars, weigerden een aantal respondenten hun deelname aan het<br />
onderzoek (non respons 2, n= 147, 17%). Respondenten gaven aan dat ze geen tijd<br />
hadden om de vragenlijst in te vullen (n= 21, 15%), dat ze liever niet wilden deelnemen<br />
(n= 88, 60%), dat ze het hele bemiddelingsproces achter zich wilden laten (n= 30, 20%) of<br />
gaven een andere reden op (n= 8, 5%). Naar de respondenten die tijdens de<br />
contactnames hun toestemming gaven om hun gegevens door te geven aan de<br />
onderzoeker werd een vragenlijst verstuurd. Respons 3 geeft aan hoeveel respondenten<br />
daarvan de vragenlijst ingevuld terugstuurden. De redenen achter non-respons 3 (n= 409,<br />
58%) werden niet in kaart gebracht.<br />
Uit de tabel kunnen we afleiden dat respons 1 en 2 hoog is. Met andere woorden, in de<br />
eerste plaats konden we de meeste respondenten bereiken en in de tweede plaats waren<br />
de meeste respondenten bereid een vragenlijst in te vullen. De intentie om mee te werken<br />
aan het onderzoek was over de gehele lijn groot. Uit respons 3 kunnen we afleiden dat<br />
heel veel respondenten die toch bereid waren om de vragenlijst in te vullen, dat in de<br />
praktijk niet deden. Hier zijn verschillende verklaringen voor. Ten eerste hadden<br />
respondenten het misschien moeilijker om iemand aan de telefoon af te wijzen, in<br />
sommige gevallen was de persoon aan de lijn zelfs iemand die ze kenden (bemiddelaar).<br />
15
Het is makkelijker iemand af te wijzen zonder dat je die persoon ziet of hoort (door de<br />
vragenlijst gewoon niet in te vullen en terug te sturen). Ten tweede is het mogelijk dat de<br />
respondenten een verkeerde inschatting hebben gemaakt van de investering die het<br />
vraagt om de vragenlijst in te vullen. Ten derde, blijkt uit diverse onderzoeken dat er een<br />
inconsistentie bestaat tussen de intentie van iemand en het eigenlijke gedrag. Er zijn,<br />
naast de intentie van iemand, ook veel andere factoren die verklaren of iemand het gedrag<br />
effectief zal stellen. Sherman (1980) vond dat participanten systematisch de<br />
waarschijnlijkheid van het uitvoeren van een specifiek sociaal gewenst gedrag<br />
overschatten en de waarschijnlijkheid tot het uitvoeren van een sociaal niet-gewenst<br />
gedrag systematisch onderschatten. Tot slot zijn er ook mogelijks verklaringen eigen aan<br />
de vragenlijst en de respondent zelf (te moeilijke en/of te lange vragenlijst, de<br />
herinneringen die de vragenlijst eventueel oproept, geen mening hebben).<br />
De uiteindelijke respons van 25% is eerder laag. Uit onderzoek blijkt dat met name<br />
jongeren, ouderen, lager opgeleiden en mensen woonachtig in grote steden behoren tot<br />
de non-respons. Verder blijkt dat minderheden vaak buiten de standaard onderzoeken<br />
vallen en alleen goed vertegenwoordigd zijn als het onderzoek op deze specifieke<br />
doelgroepen is ingericht (de Leeuw & Hox, 1998). Deze vaststellingen hebben mogelijks<br />
ook hier een rol gespeeld.<br />
16
Tabel 2 Overzicht respons, non-respons en reden uitval<br />
Respondenten Totaal Niet<br />
bereik-<br />
baar<br />
Niet<br />
zonder<br />
hulp<br />
Geen<br />
tijd<br />
Liever<br />
niet<br />
Achter<br />
zich<br />
laten<br />
Andere<br />
reden<br />
N<br />
verstuurde<br />
VL<br />
N<br />
Ontvangen<br />
VL<br />
%<br />
respons<br />
1<br />
%<br />
respons<br />
2<br />
%<br />
respons<br />
Verd 15 Afgerond Direct 36 0 0 1 1 0 0 34 13 100% 94% 16 38% 36%<br />
Verd Afgerond Indirect 53 0 1 0 3 5 0 44 15 98% 85% 34% 28%<br />
Verd Afgebroken Direct 4 0 0 0 0 0 0 4 1 100% 100% 25% 25%<br />
Verd Afgebroken Indirect 40 5 1 2 7 1 0 24 7 85% 71% 29% 18%<br />
Verdachten Niet-opgestart 189 65 4 3 15 6 2 94 40 63% 78% 43% 21%<br />
Totaal verdachten 322 69 6 6 26 12 2 200 76 77% 81% 38% 24%<br />
Ouders verd Afgerond<br />
Direct<br />
36 1 0 1 2 0 0 32 16 97% 91% 50% 44%<br />
Ouders verd Afgerond<br />
Indirect<br />
53 0 1 1 2 2 0 47 21 98% 90% 45% 40%<br />
Ouders verd Afgebroken<br />
Direct<br />
4 0 0 0 0 0 0 4 1 100% 100% 25% 25%<br />
Ouders verd Afgebroken<br />
Indirect<br />
40 6 0 3 6 0 0 25 9 85% 74% 36% 23%<br />
Ouders verd Nietopgestart<br />
165 41 1 4 15 3 3 98 46 75% 80% 47% 28%<br />
Totaal Ouders verdacht<br />
Sl<br />
298 48 2 9 25 5 3 206 93 83% 83% 45% 31%<br />
17 Afgerond Direct 35 2 0 1 1 0 0 31 10 94% 94% 32% 29%<br />
Sl Afgerond Indirect 52 2 1 1 2 2 0 44 19 94% 90% 43% 37%<br />
Sl Afgebroken Direct 3 0 0 0 0 1 0 2 2 100% 67% 100% 67%<br />
Sl Afgebroken Indirect 33 5 1 0 3 1 0 23 6 82% 85% 26% 18%<br />
Sl Niet-opgestart 266 143 4 3 18 5 1 92 39 45% 77% 42% 15%<br />
Totaal slachtoffers 389 152 6 5 24 9 1 192 76 59% 83% 40% 20%<br />
Ouders sl Afgerond Direct 17 1 0 0 1 0 0 15 7 94% 94% 47% 41%<br />
Ouders sl Afgerond<br />
Indirect<br />
35 6 0 1 2 1 0 25 16 83% 86% 64% 46%<br />
Ouders sl Afgebroken<br />
Direct<br />
2 0 0 0 0 0 0 2 2 100% 100% 100% 100%<br />
Ouders sl Afgebroken<br />
Indirect<br />
13 2 0 0 1 1 0 9 3 85% 82% 33% 23%<br />
Ouders sl Niet-opgestart 85 16 1 0 9 2 2 55 22 80% 81% 40% 26%<br />
Totaal Ouders<br />
slachtoffer<br />
152 25 1 1 13 4 2 106 50 83% 84% 47% 33%<br />
Totaal 1160 294 15 21 88 30 8 704 295 73% 83% 42% 25%<br />
15 Verd = verdachte<br />
16 Ten opzichte van totaal – non-respons 1<br />
17 Sl = slachtoffer<br />
3<br />
Totaal<br />
%<br />
respons<br />
17
1.2.3 Verwerking<br />
De eerste stap in de verwerking van de vragenlijsten was de data-cleaning. De<br />
onregelmatigheden die we terugvonden in de bestanden en hebben gecorrigeerd zijn van<br />
volgende ordes:<br />
1. Foutieve leeftijden (bv 18 jaar in het geval van ouder verdachte). Deze fout kan<br />
verklaard worden op twee manieren. Enerzijds kan het gaan om een menselijke fout,<br />
de respondent heeft de vraag verkeerd begrepen of er is een typ/schrijf-fout in het spel.<br />
Anderzijds kan een dergelijk antwoord betekenen dat de vragenlijst werd ingevuld door<br />
de verkeerde respondent (bv. verdachte vulde de vragenlijst in voor zijn ouders of<br />
omgekeerd). Op basis van een analyse van alle antwoorden categoriseerden we een<br />
dergelijke fout onder één van beide mogelijkheden. Ging het om het eerste type, dan<br />
werd enkel de leeftijd verwijderd, de respondent werd behouden. In het geval van een<br />
fout van type 2, werd de respondent verwijderd uit het databestand.<br />
2. Foutieve antwoorden. Een veel voorkomend fout antwoord vonden we bijvoorbeeld op<br />
de vraag naar welke bemiddelaar hen contacteerde. Hier kregen we dikwijls als<br />
antwoord de naam van de onderzoeker. Verder ook afwijkende antwoorden op<br />
bijvoorbeeld de vraag naar wie hen had doorverwezen naar herstelbemiddeling. In<br />
deze gevallen werd de respondent behouden en werd het foutieve antwoord geschrapt.<br />
3. Respondenten in foutieve categorieën.<br />
a. Respondenten die wel in herstelbemiddeling zijn gestapt maar waar de partijen<br />
al op voorhand, op eigen houtje, contact hadden gehad. We hebben beslist<br />
deze respondenten te schrappen. We denken immers dat de activiteiten die<br />
voorafgingen aan de herstelbemiddeling, het eigenlijke herstelproces en dus ook<br />
de visie op herstelbemiddeling beïnvloeden.<br />
b. Respondenten die een vragenlijst hebben gekregen van het type ‘niet-opgestart’<br />
maar waar op basis van de antwoorden blijkt dat er wel effectief<br />
herstelbemiddeling heeft plaatsgevonden. Aanvankelijk was het de bedoeling<br />
deze respondenten zelf te hercoderen naar het juiste type. Echter, deze<br />
respondenten hadden in hun juiste type zeer veel ontbrekende antwoorden<br />
(weinig overlap tussen beide vragenlijsten). We hebben beslist om ook deze<br />
respondenten te verwijderen uit het bestand.<br />
c. Respondenten waarbij wel de intentie was om directe bemiddeling te doen,<br />
maar waar het nooit tot een eigenlijk contact gekomen is omwille van<br />
uiteenlopende redenen. Deze respondenten bleven in het type ‘direct’ op basis<br />
van hun intentie.<br />
d. Respondenten die het type ‘afgebroken’ hebben ingevuld maar waar op basis<br />
van de antwoorden kan geconcludeerd worden dat het gaat om een afgerond<br />
dossier. Deze respondenten werden gehercodeerd naar de juiste categorie.<br />
e. Respondenten die een vragenlijst van het type ‘indirect’ hebben ontvangen maar<br />
waarbij we op basis van hun antwoorden kunnen concluderen dat er wel<br />
effectief rechtstreeks contact is geweest. Ook deze respondenten werden<br />
gehercodeerd naar de juiste categorie.<br />
4. Verkeerde respondenten (zie ook fout 1, foutieve leeftijden). Op basis van de<br />
antwoorden blijkt duidelijk dat de vragenlijst werd ingevuld door een ‘verkeerd<br />
persoon’. Deze respondenten werden verwijderd uit het databestand.<br />
18
Tabel 3 Overzicht respons na data cleaning<br />
Type Respons absoluut Respons relatief Respons/groep 18<br />
Verdachten afgerond direct 13 4,49% 18%<br />
Verdachten afgerond indirect 17 5,88% 23%<br />
Verdachten afgebroken direct 1 0,35% 1%<br />
Verdachten afgebroken indirect 4 1,38% 5%<br />
Verdachten niet-opgestart 38 13,15% 52%<br />
Totaal verdachten 73 25,26% 100%<br />
Ouders verdachten afgerond direct 16 5,54% 17%<br />
Ouders verdachten afgerond indirect 21 7,27% 23%<br />
Ouders verdachten afgebroken direct 1 0,35% 1%<br />
Ouders verdachten afgebroken indirect 9 3,11% 10%<br />
Ouders verdachten niet-opgestart 45 15,57% 49%<br />
Totaal ouders verdachten 92 31,83% 100%<br />
Slachtoffer afgerond direct 11 3,81% 15%<br />
Slachtoffer afgerond indirect 19 6,57% 25%<br />
Slachtoffer afgebroken direct 2 0,69% 3%<br />
Slachtoffer afgebroken indirect 5 1,73% 7%<br />
Slachtoffer niet-opgestart 38 13,15% 51%<br />
Totaal slachtoffers 75 25,95% 100%<br />
Ouders slachtoffer afgerond direct 7 2,42% 14%<br />
Ouders slachtoffer afgerond indirect 15 5,19% 31%<br />
Ouders slachtoffer afgebroken direct 2 0,69% 4%<br />
Ouders slachtoffer afgebroken indirect 3 1,04% 6%<br />
Ouders slachtoffer niet-opgestart 22 7,61% 45%<br />
Totaal ouders slachtoffers 49 16,96% 100%<br />
Totaal 289 100%<br />
18 Respons van de verschillende types dossiers per groep (e.g. verdachten, slachtoffers en hun respectievelijke ouders)<br />
19
In Tabel 3 zien we dat de meeste vragenlijsten werden ingevuld door de ouders van de<br />
verdachten, het minste vragenlijsten werden ingevuld door de ouders van de slachtoffers.<br />
Voor de slachtoffers en verdachten zelf is de respons nagenoeg gelijk.<br />
Verder kunnen we besluiten dat vooral het type ‘niet-opgestart’, en dit over de<br />
verschillende groepen heen, de hoogste respons heeft. Dat is positief, gezien de hoge non<br />
respons 1 binnen deze groep (niet bereikbaar). Over alle respondenten is de respons het<br />
hoogste in deze categorie. Vervolgens vinden we het type afgerond, zowel direct als<br />
indirect. De laagste respons over alle respondenten zien we in de categorie ‘afgebroken’.<br />
Dit is niet te verwonderen, hoogstwaarschijnlijk zijn dit voornamelijk personen met een<br />
eerder negatieve houding tegenover herstelbemiddeling, gezien het stopzetten van het<br />
herstelbemiddelingsproces. Dit zorgt waarschijnlijk ook voor een lage motivatie om deel te<br />
nemen aan dit onderzoek, wat de lage respons mogelijks kan verklaren. De afgebroken<br />
directe dossiers hebben een extreem lage respons. Voor deze groep kunnen we<br />
mogelijks spreken van een dubbele teleurstelling: er was de bedoeling om in bemiddeling<br />
te stappen én om het rechtstreekse contact aan te gaan. Aan beide verwachtingen is niet<br />
tegemoetgekomen.<br />
De beperkte aantallen per groep betekent dat we voor de analyse van de vragen<br />
genoodzaakt zijn om bepaalde groepen samen te voegen. Zo is het onder andere<br />
onmogelijk om een onderscheid te maken tussen directe en indirecte bemiddeling. Ook<br />
een vergelijking tussen afgeronde en afgebroken dossiers zou zinvol kunnen zijn, maar is<br />
gezien de respons niet mogelijk. Verder zijn een aantal vragen niet mee opgenomen in de<br />
analyses. Vooral de meningsvragen, die slechts werden ingevuld door een beperkte groep<br />
van respondenten (doorverwijzingen 19 ), gaven geen eenduidig beeld.<br />
Voor de verwerking van de resultaten (beschrijvende statistiek) maakten we gebruik van<br />
het computerprogramma Snap. Voor het onderzoeken van een aantal verbanden tussen<br />
een aantal variabelen gebruikten we het statistisch verwerkingsprogramma SPSS. De<br />
resultaten zijn na te lezen in Hoofdstuk 4.<br />
1.3 De observaties<br />
1.3.1 Doelstelling<br />
Met de observaties willen we twee doelstellingen bereiken:<br />
1. Zijn er op basis van de observaties activiteiten op te merken die een bemiddelaar doet<br />
in zijn job en die verschillen van de good practice? Dit kan dan eventueel worden<br />
bevraagd tijdens de interviews.<br />
2. Op basis van wat de bemiddelaar doet komen tot een profiel. We wensen te komen tot<br />
een profiel van de bemiddelaar op basis van wat hij effectief in de praktijk doet. Dit profiel<br />
kunnen we vervolgens vergelijken met gegevens uit de literatuur.<br />
Maken we de koppeling met de onderzoeksvragen dan kunnen we besluiten dat deze<br />
activiteit voornamelijk bijdraagt tot de tweede onderzoeksvraag: In welke mate komt de<br />
good practice tot uiting in de praktijk en wat is de ervaring van de betrokkenen?<br />
19 vragen gericht op een deel van de respondenten, met specifieke kenmerken<br />
20
1.3.2 Afname<br />
We vonden het gebruik van observaties onontbeerlijk in dit onderzoeksproject. We willen<br />
immers de good practice van herstelbemiddeling aftoetsen in de dagelijkse praktijk van<br />
herstelbemiddeling, om zo te komen tot een best practice. We waren met andere woorden<br />
geïnteresseerd in het handelen van mensen tijdens een herstelbemiddelingsproces<br />
(Goossens, 2008). Om er zeker van te zijn dat we deze good practice aftoetsen aan het<br />
feitelijke gedrag van een bemiddelaar, hebben we gekozen voor de techniek van het<br />
observeren. Bij het gebruik van andere onderzoeksmethoden waaronder interviews of<br />
vragenlijsten, ben je nooit zeker of respondenten wel volledig eerlijk antwoorden over hun<br />
gesteld gedrag (Baarda en De Goede, 2001). Echter, bij het gebruik van observaties breng<br />
je enkel het feitelijke gedrag in kaart, de achterliggende motieven van dat gedrag blijven<br />
verborgen. Vandaar de aanvulling met de methodiek van interviews bij de<br />
herstelbemiddelaars die hebben deelgenomen aan het project (Baarda en De Goede,<br />
2001). De nadruk lag tijdens het observeren voornamelijk op het observeren van<br />
herstelgesprekken. Dit is immers de kernactiviteit van de herstelbemiddelaar. Op basis<br />
van deze informatie zullen we de good practice toetsen en het profiel van de<br />
herstelbemiddelaar ontwikkelen. Een instrument dat de diensten kunnen gebruiken in de<br />
begeleiding van hun toekomstige en huidige herstelbemiddelaars. De andere<br />
observatieverslagen (op dienst en vergaderingen) zullen voornamelijk worden gebruikt in<br />
de vertaling van de good practice naar de best practice en om het profiel te vervolledigen,<br />
indien dit nodig blijkt.<br />
Tijdens het project wijzigde de praktische uitwerking van de observaties. Waar het<br />
aanvankelijk de bedoeling was dat de onderzoeker alle observaties zou uitvoeren op de<br />
drie diensten gedurende een periode van negen maanden, hebben we er uiteindelijk voor<br />
gekozen te werken met 3 observatoren 20 die tegelijkertijd in de drie diensten gedurende<br />
drie maanden (7 november 2011 tem 10 februari 2012) observeren. We vinden het<br />
belangrijk te benadrukken dat onze onderzoeksdoelstelling en het garanderen van de<br />
kwaliteit steeds centraal stond. Dit zal verder aangetoond worden in dit hoofdstuk.<br />
De voorbereiding en start van de observaties<br />
Vooraf aan de periode van observeren werd aan de herstelbemiddelaars gevraagd een<br />
dagboek bij te houden met al hun activiteiten en bijhorende locatie en timing (Bijlage 2).<br />
Aan de hand van dit materiaal kreeg de onderzoeker een duidelijk beeld van het reilen en<br />
zeilen op de verschillende diensten. Het werd bijvoorbeeld duidelijk wanneer<br />
teamvergaderingen werden gepland en hoe lang deze in beslag namen. Verder kreeg men<br />
een zicht op wanneer vooral herstelbemiddelingsgesprekken werden gevoerd, waar en<br />
hoe lang deze duurden. Op die manier konden de observaties zinvol worden ingepland, op<br />
maat van de werkwijze van de verschillende diensten.<br />
Een volgende stap in de verdere voorbereiding tot het eigenlijke observeren was het<br />
inlezen in specifieke literatuur rond observeren, contact hebben met een onderzoeker die<br />
ervaring had met observeren 21 en de bespreking op de kenniskring 22 . Het belang van de<br />
persoonlijkheid van een observator kwam meermaals ter sprake. Niet iedereen is hiertoe<br />
geschikt. De volgende karaktertrekken werden door Nouwen aangehaald als geschikt: een<br />
20 Tamara Roccabruna, Nancy Huybrechts, Sanne Leys<br />
21 Eva Nouwen heeft in het kader van haar doctoraatstudie de techniek van observeren toegepast; Nouwen, E., 2012<br />
22 Eef Goedseels was als lid van de kenniskring zich op dat moment ook aan het voorbereiden op de observatiefase in<br />
een doctoraatsonderzoek (2008–2014) naar “Modellen in de aanpak van jeugddelinquentie. Toets van het discours en<br />
de praktijk van Belgische jeugdrechters.”<br />
21
ustige, gereserveerde, sociaal kundige en gemotiveerde medewerker. Op basis van dit<br />
gesprek en de literatuur kwamen we tot een duidelijke vacature. Door middel van een<br />
selectie interview en een driekoppig selectieteam (coördinator onderzoek, projectleider en<br />
wetenschappelijke partner) werden de kandidaten beoordeeld op een aantal criteria en<br />
kwam men tot een succesvolle selectie.<br />
Verder kwam ook het belang ter sprake om verschillende herstelbemiddelaars te<br />
observeren in verschillende dossiers. We beslisten daarom om alle herstelbemiddelaar die<br />
in dienst waren, ten tijde van de observaties te observeren. Uiteindelijk werden er, over de<br />
diensten heen, 14 bemiddelaars geobserveerd. Tot slot, was het ook belangrijk het<br />
vertrouwen te winnen van het team. Vandaar dat alle diensten vooraf werden bezocht om<br />
de observatoren persoonlijk voor te stellen en praktische afspraken te maken. De<br />
herstelbemiddelaars dienen vertrouwen te krijgen in de observator, hij 23 laat hem immers<br />
binnen in zijn werkomgeving. Dit vertrouwen is belangrijk voor een veilige sfeer tijdens de<br />
observaties. Terzelfdertijd dient de observator ook een zekere afstand te bewaren. Hij is<br />
een toeschouwer en wil objectieve informatie noteren. Te familiair contact kan dit in het<br />
gedrang brengen.<br />
Tijdens de eerste week van hun aanstelling werden de observatoren grondig voorbereid.<br />
Zo werd hen literatuur aangereikt rond zowel het thema van herstelbemiddeling als rond<br />
de onderzoeksmethodiek. Ook namen ze de good practice grondig door en lazen ze de<br />
jaarverslagen van de betrokken HCA-diensten. Verder kregen ze een aantal video’s 24 te<br />
zien die hen een realistisch beeld gaven van het proces van herstelbemiddeling en de<br />
activiteiten van de herstelbemiddelaar. Deze video’s werden later ook gebruikt om de<br />
ontwikkelde sjablonen uit te testen en te optimaliseren. De observatoren kregen tot slot<br />
ook de ethische code van het wetenschappelijk onderzoek mee. Deze code legt principes<br />
van ethisch verantwoorde wetenschapsbeoefening vast: zorgvuldig en voorzichtig,<br />
betrouwbaar en controleerbaar, verifieerbaar, onafhankelijk en onpartijdig (POD<br />
Wetenschapsbeleid, 2009).<br />
De volgende stap was het verder uitwerken van de doelstelling van onze observaties: wat<br />
wilden we observeren (Baarda en De Goede, 2001). In ons onderzoeksvoorstel waren<br />
reeds doelstellingen vooropgesteld maar belangrijk was om deze en concreter te maken.<br />
Deze stap bepaalt mede de kwaliteit van de verkregen informatie, zeker gezien het feit we<br />
met meerdere observatoren werken en de observatoren geen onderzoekers zijn. Door<br />
heel duidelijk te stellen wat ze moesten observeren, garandeerden we ook dat men<br />
effectief hetzelfde observeerde, wat de betrouwbaarheid en de validiteit bepaalt. Daarom<br />
maakten we gebruik van observatiesjablonen 25 , die de onderzoeker samen met de<br />
observatoren ontwikkelden. Het observatiesjabloon is een document die de observatoren<br />
dienen te gebruiken na iedere observatie om op een uniforme manier (zowel inhoudelijk<br />
als naar lay-out) neer te schrijven wat men heeft geobserveerd. We ontwikkelden drie<br />
sjablonen: één voor de observaties op dienst, één voor de observaties tijdens<br />
vergaderingen en één voor de observaties van de herstelbemiddelingsgesprekken (voor<br />
een voorbeeld, zie Bijlage 3 sjabloon observatieverslag eerste contact). De<br />
observatiesjablonen werden opgebouwd aan de hand van volgende thema’s: (1)<br />
algemene gegevens observator, (2) algemene gegevens geobserveerde, (3) omgeving en<br />
actoren, (4) inhoud en verloop, (5) gevoelens/verwachtingen/houdingen van bemiddelaar,<br />
slachtoffer dan wel verdachte, ouders en eventueel andere betrokkenen en (6) tot slot een<br />
23 Mannelijke/vrouwelijke bemiddelaars<br />
24 Film UKMediation, film Hergo<br />
25 Sjablonen werden niet gebruikt tijdens het observeren, wel ingevuld tijdens de verslaggeving achteraf.<br />
22
vrije ruimte voor de observator. De observatoren oefenden het gebruik van deze sjablonen<br />
aan de hand van bovenvermelde video’s en voerden aanpassingen door vooraleer in de<br />
reële situatie te worden ondergedompeld. Vooral tijdens de eerste weken van de<br />
observaties namen de sjablonen nog een belangrijke plaats in tijdens de<br />
intervisievergaderingen (zie supra). Aan de hand van een goede voorbereiding en goede<br />
instructie hebben we getracht de kans dat we in de analysefase tot de ontdekking komen<br />
belangrijke dingen niet te hebben geobserveerd of bepaalde observaties niet goed in het<br />
sjabloon te hebben vastgelegd, te verkleinen (Baarda en De Goede, 2001).<br />
De eigenlijke observatieperiode<br />
Het is belangrijk dat het observeren zo onopvallend mogelijk gebeurt. Op die manier<br />
probeert men het effect van de observator op de setting tot een minimum te herleiden<br />
(Baarda en De Goede, 2001). De observatoren namen tijdens hun observaties steeds<br />
fysiek zo veel mogelijk afstand van het eigenlijke gesprek. Heel concreet gingen ze<br />
bijvoorbeeld tijdens herstelbemiddelingsgesprekken niet mee aan tafel zitten, maar<br />
plaatsten ze hun stoel buiten de gespreksdriehoek. Op deze manier trachten we te<br />
bekomen dat alle partijen de aanwezigheid van de observator gedurende het gesprek<br />
vergaten en dat men niet geneigd was om de observator tijdens het gesprek te betrekken<br />
(vooral door slachtoffers en/of verdachten en/of hun ouders).<br />
We hebben ervoor gekozen, in overleg met de betrokken HCA-diensten, tijdens de<br />
observaties geen gebruik te maken van opname apparatuur. Dergelijke apparatuur leek<br />
ons te bedreigend en praktisch ook moeilijk haalbaar. De registratie van de observaties<br />
gebeurde dus zo snel mogelijk na de observatie zelf. De observator nam tijdens de<br />
observaties beperkt notities (steekwoorden) ter geheugensteun voor de registratie<br />
achteraf. De observatoren gaven aan dat deze werkwijze inhoudelijk efficiënt was, maar<br />
zeer tijdrovend. Echter noteren tijdens de observatie wilden we niet omwille van twee<br />
redenen: ten eerste omdat sommige herstelbemiddelaars tijdens gesprekken er zelf de<br />
voorkeur aan gaven te noteren, ten tweede omwille van de reacties die het bij de<br />
betrokkenen kon uitlokken (nieuwsgierigheid naar wat werd genoteerd). Verder werd bij de<br />
aanvang van ieder gesprek de observator voorgesteld, het onderzoeksproject kort<br />
toegelicht, de anonimiteit gegarandeerd en werd de toestemming gevraagd aan de<br />
betrokkenen of er mocht geobserveerd worden (Goossens, 2008). Er werd gedurende de<br />
observatieperiode nooit geweigerd.<br />
We bespraken reeds het aspect van betrouwbaarheid. We hebben getracht deze te<br />
garanderen door een grondige selectieprocedure van de observatoren, een degelijke<br />
voorbereiding en instructie van de geselecteerde observatoren, het gebruik van duidelijke<br />
en uniforme sjablonen en het organiseren van wekelijkse intervisies. De validiteit van de<br />
observaties is gedeeltelijk gewaarborgd doordat concrete gedragingen worden<br />
geobserveerd en gerapporteerd, interpretaties worden tot een minimum herleid (Baarda en<br />
De Goede, 2001). Tijdens de inwerkperiode werden de observatoren getraind in het<br />
neerschrijven van feitelijk gedrag en het vermijden van interpretaties. Ook gedurende de<br />
observaties bleef dit een aandachtspunt. Ter voorbereiding van de wekelijkse intervisies<br />
werden alle observatieverslagen gelezen door de onderzoeker en tijdens de intervisies<br />
werden deze besproken. De scheiding tussen feitelijk gedrag en interpretatie was vooral in<br />
het begin nog een punt van training. Gaandeweg waren de observatoren in staat zelf te<br />
bepalen wanneer het om feitelijk gedrag ging en wanneer ze interpreteerden. Om<br />
tegemoet te komen aan de behoefte tot het meedelen van interpretaties, werd<br />
afgesproken om interpretaties cursief weer te geven. Ook tijdens de intervisiemomenten<br />
werd het gebruik van de sjablonen een vast item. De manier van hiermee te werken werd<br />
23
steeds opnieuw in de verf gezet, zo was er ook uniformiteit tussen de observatoren<br />
onderling. Tot slot halen we in het kader van de validiteit ook graag opnieuw de positie van<br />
de observatoren aan tijdens gesprekken. Dit was buiten de gespreksdriehoek, zodat een<br />
mogelijk invloed van zijn aanwezigheid op het verloop tot een minimum wordt herleid.<br />
De wekelijkse intervisievergaderingen waren naar ons gevoel cruciaal voor zowel de<br />
onderzoeker als de observatoren. Voor de onderzoeker was het ten eerste een manier om<br />
standaardisatie te brengen in de werkwijze van de observatoren. Heel concreet werden er<br />
duidelijke afspraken gemaakt rond het gebruik van de observatiesjablonen. 26 Ten tweede,<br />
ter voorbereiding van de intervisies werden alle observatieverslagen gelezen.<br />
Onduidelijkheden werden besproken, zodat de verdere verwerking door de onderzoeker<br />
mogelijk was. Dit nalezen was ook een eerste toetsing tussen de good practice en de<br />
praktijk. Verschillen en opvallendheden werden genoteerd en later eventueel opgenomen<br />
in het interview met de herstelbemiddelaars. Observatoren gaven aan dat deze<br />
terugkommomenten voor hen een zeer belangrijke plaats innamen. Het was een<br />
mogelijkheid om ervaringen te delen met de onderzoeker en de andere observatoren, tips<br />
te geven 27 en (indien nodig) te ventileren over de voorbije week.<br />
De onderzoeker en de projectleider bezochten na een aantal observatieweken alle HCAdiensten.<br />
Doel was als onderzoeker betrokken te blijven bij het proces, eventueel<br />
problemen te beluisteren en aan te pakken. Naar aanleiding van deze bezoeken werden<br />
de observaties op dienst aangepast. De observatoren gingen op dienst minder op afstand<br />
observeren, maar namen fysiek dichter plaats bij de herstelbemiddelaar die ze op dat<br />
moment observeerden en gingen in gesprek over wat hij/zij deed. Het observeren op<br />
afstand voelde onwennig aan (men voelde zich op de vingers gekeken) voor de<br />
herstelbemiddelaars en gaf volgens hen ook een groot verlies aan inhoudelijke informatie<br />
(op afstand was niet altijd goed in te schatten wat de herstelbemiddelaar aan het doen<br />
was).<br />
De terugkoppeling<br />
Na de observaties werden opnieuw alle diensten bezocht. De periode van observeren<br />
werd geëvalueerd en de verdere planning van het onderzoek toegelicht. Met betrekking tot<br />
de observaties van de herstelbemiddelingsgesprekken waren alle herstelbemiddelaars<br />
overwegend tot zeer positief. De aanwezigheid van de observator had weinig tot geen<br />
invloed op de verschillende partijen (zowel op het eigen handelen als bij de betrokken<br />
partijen). De observaties op dienst voelden voor heel wat herstelbemiddelaars wel<br />
onwennig aan, het gekende fenomeen van ‘zich bekeken voelen’. Ze hadden vooral ook<br />
vragen rond wat de observator noteerde tijdens deze observaties. De observator kon<br />
volgens hen, zonder interactie met hen, niet juist weten wat de bemiddelaar aan het doen<br />
was. Dezelfde bemerking werd ook gegeven bij het observeren van telefoongesprekken.<br />
Tot slot kwam het evenwicht tussen afstand en nabijheid ter sprake. Het voelde aan als<br />
een onnatuurlijke situatie om de observator zoveel als mogelijk te negeren en te handelen<br />
alsof hij/zij er niet was. Herstelbemiddelaars zijn namelijk ook persoonlijkheden met een<br />
interesse in mensen en hun verhalen. Het was voor sommigen onder hen dan ook moeilijk<br />
om afstand te bewaren met de observator of om te gaan met de eerder afstandelijke<br />
houding van de observator.<br />
26<br />
Vooreerst volledige gesprek uittypen (ruwe versie) en vervolgens beantwoorden van de concrete vragen uit het<br />
sjabloon.<br />
27<br />
Bijvoorbeeld wat doen als een partij contact met je zoekt tijdens een observatie, hoe gedragen tijdens emotionele<br />
gesprekken, hoe je gedragen ten opzichte van het herstelteam (evenwicht afstand-nabijheid).<br />
24
1.3.3 Verwerking<br />
Data<br />
We starten met een overzicht van het kwantitatieve resultaat van de observatieperiode:<br />
hoeveel observatieverslagen zijn er in totaal verzameld en dit per type van observatie<br />
(observatie van de bemiddelaar tijdens herstelbemiddelingsgesprekken, observatie van de<br />
bemiddelaar op dienst, observatie van de bemiddelaar tijdens vergaderingen).<br />
In totaal werden er tijdens de observatieperiode door alle observatoren samen 197<br />
observatieverslagen verzameld of 1641 pagina’s materiaal. Voor een gedetailleerd<br />
overzicht zie onderstaande tabel.<br />
Tabel 4 Totaal aantal observaties/type<br />
Type observatie Aantal<br />
Herstelbemiddelingsgesprekken 75<br />
Op dienst 27<br />
Teamvergadering 22<br />
HCA-vergadering 6<br />
Supervisiegesprekken / dossierbesprekingen 8<br />
Telefoongesprekken 53<br />
Comité V 28 3<br />
SIB-M 29 2<br />
BemiddeLINK 30 1<br />
Wat betreft het aantal observatieverslagen en de types waren er weinig verschillen tussen<br />
de diensten onderling. Kleine verschillen kunnen onder andere verklaard worden door het<br />
aantal actieve herstelbemiddelingsdossiers en het aantal herstelbemiddelaars in dienst<br />
tijdens de observatieperiode.<br />
De HCA-diensten hanteren andere termen voor bepaalde overlegmomenten en/of<br />
activiteiten. Bijvoorbeeld: supervisiegesprekken zijn in de ene dienst individuele<br />
overlegmomenten tussen herstelbemiddelaar en teambegeleider. Op een andere dienst<br />
worden deze gesprekken dossierbesprekingen genoemd. Op de derde dienst zijn deze<br />
onderdeel van de teamvergadering.<br />
Verwerking van de data<br />
Vooreerst werden alle ingediende observatieverslagen (e.g. van de herstelbemiddelingsgesprekken,<br />
van de vergaderingen en van de observaties op dienst) nagelezen, ter<br />
voorbereiding van de wekelijkse intervisievergaderingen met de observatoren. Dit nalezen<br />
was tegelijkertijd een eerste toetsing tussen de good practice en de praktijk. Verschillen en<br />
28 Comité V is de vergadering van het vereffeningsfonds. Dit is provinciaal georganiseerd. Tijdens deze vergaderingen<br />
stellen de herstelbemiddelaars de dossiers voor waar de verdachte een aanvraag indiende om te werken via dit fonds.<br />
29 SIB-M: slachtoffer in beeld voor minderjarigen. Dit is een leerproject dat zich richt tot minderjarige verdachten.<br />
30 BemiddeLINK is een sectoroverstijgend, transparant en vraaggestuurd samenwerkingsverband voor en door<br />
bemiddelaars dat fungeert als aanspreekpunt, denktank en organisator van praktijkgerichte vorming voor drie wettelijk<br />
erkende bemiddelingssectoren.<br />
25
opvallendheden werden genoteerd en later eventueel opgenomen in het interview met de<br />
herstelbemiddelaars.<br />
Vervolgens voerden we een beschrijvende studie uit van het materiaal verkregen uit de<br />
observaties op dienst en de vergaderingen. Deze taken zullen meegenomen worden in de<br />
vertaling van het beroepsprofiel van een herstelbemiddelaar.<br />
Tenslotte werden de verslagen van de herstelbemiddelingsgesprekken dieper verwerkt<br />
met het programma NVivo, ter ontwikkeling van het profiel van de herstelbemiddelaar. We<br />
wensen te komen tot een profiel voor de herstelbemiddelaar op basis van wat hij effectief<br />
in de praktijk doet. Dit profiel kunnen we vervolgens vergelijken met gegevens uit de<br />
literatuur. Om tot dit profiel te komen hebben we alle activiteiten (cfr. het werkwoord) van<br />
de herstelbemiddelaars uit de observatieverslagen gedestilleerd. Daartoe gebruikten we<br />
de automatische coderingsfunctie van het computerprogramma Nvivo. We codeerden<br />
automatisch het woord ‘bemiddelaar’ en vroegen vervolgens de woorden in de nabijheid<br />
op. Dit alles wordt weergegeven in een woordenboom. Door deze opdracht uit te voeren<br />
kregen we een overzicht van 4475 acties. Al deze acties verwerken was onmogelijk. We<br />
beslisten dus verder te werken met een selectie van het materiaal. Daartoe maakten we<br />
een logische selectie (verschillende types van gesprekken, verschillende HCA-diensten,<br />
verschillende bemiddelaars en verschillende types van respondenten).<br />
Deze woordenbomen werden verder handmatig verwerkt. Er werd een overzicht gemaakt<br />
van alle acties die een bemiddelaar doet. We hanteerden in de rapportage zoveel mogelijk<br />
hetzelfde format namelijk ‘de bemiddelaar + werkwoord’. Deze oefening resulteerde ook in<br />
een data-cleaning van het materiaal: identieke activiteiten (automatisch afgedrukt in rood)<br />
werden gewist en niet te coderen activiteiten werden verwijderd.<br />
In de volgende fase werden alle activiteiten open gecodeerd. Met open coderen bedoelen<br />
we dat we vertrekken vanuit het verzameld materiaal en coderen zonder vooraf<br />
opgestelde codes. De codes vatten samen wat de bemiddelaar in die specifieke activiteit<br />
doet. Deze oefening werd uitgevoerd door twee personen (de onderzoeker en de<br />
projectleider), om zo de betrouwbaarheid te verhogen. Hieronder een voorbeeld ter<br />
verduidelijking van de bovenstaande oefening.<br />
Tabel 5 Voorbeeld verwerking observatie herstelgesprekken<br />
Actie Code 1 Code 2 Code 3<br />
Bemiddelaar zegt dat hij tussen de partijen instaat,<br />
elke partij aan het woord laat en hun verwachtingen en<br />
vragen wil horen<br />
Bemiddelaar benadrukt de vrije wil en keuze en geeft<br />
aan dat een direct gesprek<br />
Bemiddelaar geeft weer dat ze vooral vanuit het<br />
verhaal van de mensen zelf vertrekt<br />
IV 31 procedure<br />
HB<br />
IV rol<br />
bemiddelaar neutraliteit<br />
IV procedure<br />
HB IV soorten HB vrijwilligheid<br />
IV procedure<br />
HB neutraliteit<br />
Belangrijke opmerking hierbij is dat tijdens de observatieperiode aan de observatoren<br />
werd gevraagd om het gebruik van persoonsnaamwoorden in de verslaggeving te<br />
vermijden. Voor de onderzoeker was het namelijk in die gevallen vaak niet duidelijk wie<br />
dan werd bedoeld. Daarom werd tijdens de eerste intervisie afgesproken om steeds voluit<br />
te noteren over wie het gaat (bemiddelaar, slachtoffer, verdachte, ouders). Door deze<br />
manier van werken is bovenstaande methode mogelijk.<br />
31 IV = informatie verstrekken, zie ook lijst afkortingen in Bijlage 6<br />
26
1.4 De interviews<br />
In het najaar van 2012 werden 14 semigestructureerde open interviews afgenomen. 11<br />
daarvan waren interviews met herstelbemiddelaars, twee met teambegeleiders en een<br />
interview met een coördinator. Enkel die herstelbemiddelaars die ook ten tijde van de<br />
vragenlijsten en de observaties reeds in dienst waren werden geselecteerd voor het<br />
interview.<br />
1.4.1 Doelstelling<br />
Het interview had twee doelstellingen:<br />
1. Voorstellen van de good practice aan de herstelbemiddelaars en deze vervolgens<br />
samen met hen aftoetsen aan de praktijk.<br />
2. Dieper bevragen van enkele voorlopige resultaten uit de vorige fase van het onderzoek<br />
(e.g. de vragenlijsten en de observaties).<br />
We organiseerden daartoe semigestructureerde open interviews. Ondanks een duidelijke<br />
interviewleidraad en grondige voorbereiding blijft er op die manier toch voldoende ruimte<br />
voor vrijheid en openheid (zie infra).<br />
1.4.2 Afname<br />
Voorbereiding van het interview<br />
Ruim op voorhand werd per dienst een week ter beschikking gesteld waarin de interviews<br />
zouden plaatsvinden. De geïnterviewden mochten zelf invullen welk moment voor hen het<br />
beste uitkwam. De diensten hielden op deze momenten het vergaderlokaal of een bureau<br />
vrij, waar in alle rust het interview kon plaatsvinden.<br />
Ter voorbereiding werd een vragenprotocol (zie Bijlage 4) opgesteld, zodat aan iedere<br />
geïnterviewde nagenoeg dezelfde vragen werden gesteld.<br />
Bij het opstellen van de vragen stonden onze doelstellingen voorop. Om het interview, dat<br />
gemiddeld iets meer dan een uur in beslag nam, helder en overzichtelijk te brengen werd<br />
het opgedeeld in vier grote thema’s:<br />
Thema 1: algemene vragen over de job als herstelbemiddelaar en bijhorende<br />
ervaringen.<br />
Thema 2: vragen wat betreft de situatie voor bemiddeling.<br />
Thema 3: vragen over het eigenlijke bemiddelingsproces.<br />
Thema 4: vragen wat betreft de nazorg.<br />
Om de geïnterviewde de nodige vrijheid en ruimte te geven om zelf te reageren en om een<br />
natuurlijke sfeer te creëren tijdens de interviews werden thema twee en drie ingeleid aan<br />
de hand van een open vraag. Dit was een figuur van hoe de betreffende fase er op basis<br />
van de theorie uitziet (e.g. de good practice, Hoofdstuk 2). Deze figuur kan je vinden in<br />
Bijlage 4. Na deze inleidende open vraag werden een aantal gerichte vragen gesteld.<br />
De meeste vragen zijn ervarings- en gedragsvragen en vragen naar opinies. De ervarings-<br />
en gedragsvragen gaan over eenvoudig observeerbare of traceerbare dingen. De<br />
geïnterviewde praat over wat hij doet. De vragen naar opinies peilen naar iemands mening<br />
of oordeel (Mortelmans, 2007).<br />
27
Het interview<br />
Voor het afnemen van de interviews werd de volgende leidraad gevolgd:<br />
Schetsen van de huidige stand van zaken van het project.<br />
Schetsen van de doelstelling en structuur van het interview.<br />
Vermelden van de tijd die het in beslag zal nemen.<br />
Toestemming vragen tot het opnemen van het interview/ bespreken van het concept<br />
anonimiteit.<br />
Het eigenlijke interview.<br />
Afronding van het interview en mogelijkheid tot vrije ruimte.<br />
Verdere verloop onderzoek schetsen / terugkoppeling van de resultaten van de<br />
interviews.<br />
Bedanken voor medewerking.<br />
1.4.3 Verwerking<br />
Bij aanvang van ieder interview werd gevraagd aan de herstelbemiddelaars of het<br />
interview mocht opgenomen worden. Iedereen gaf hierop een positief antwoord. Achteraf<br />
werden alle interviews woordelijk uitgetypt door een administratieve kracht (verbatumprincipe;<br />
Mortelmans, 2007).<br />
De verwerking is gebeurd aan de hand van het computerprogramma NVivo. Vooreerst<br />
werden alle antwoorden gecodeerd met de betreffende vraag om het materiaal te ordenen.<br />
Vervolgens werd per vraag aan de slag gegaan volgens het principe van open codering.<br />
Dat wil zeggen dat we op voorhand geen codes hebben opgesteld maar wel aan de hand<br />
van het materiaal komen tot codes.<br />
Er is bewust voor gekozen om de data en de bijhorende codes niet kwantitatief te<br />
bespreken. De enige kwantitatieve maatstaf die we soms hanteren is de volgorde waarin<br />
de resultaten/codes worden besproken. De codes die het eerst worden besproken, komen<br />
het meeste voor. Dit wordt dan uitdrukkelijk zo in de tekst vermeld. Kwantiteit in de<br />
antwoorden staat niet gelijk aan de kwaliteit en/of relevantie ervan (Mortelmans, 2007).<br />
Vandaar de kwalitatieve bespreking van de antwoorden van de geïnterviewden. Het doel<br />
was de good practice verder te optimaliseren, alle ideeën kunnen daartoe bijdragen. Ook<br />
komen sommige resultaten enkel voor in een bepaalde regio’s/diensten. Gezien een<br />
vergelijking tussen provincies/diensten onze doelstelling niet is, geven we de resultaten<br />
achtereenvolgens weer, zonder te specifiëren naar eventueel regio/dienst.<br />
28
HOOFDSTUK 2: DE GOOD PRACTICE<br />
In dit hoofdstuk geven we het resultaat van onze literatuurstudie weer. We combineren in<br />
dit hoofdstuk inzichten uit praktijkgerichte (documentanalyse van jaarverslagen) en meer<br />
theoretische literatuur, uit nationale en internationale onderzoeken. Per onderdeel<br />
formuleren we in een besluit welke aspecten onderwerp zijn van dit onderzoek en derhalve<br />
zullen worden opgenomen in de bespreking van de best practice (zie Hoofdstuk 6).<br />
We bespreken achtereenvolgens:<br />
Het wettelijk kader<br />
Onderzoek naar herstelbemiddeling<br />
Beschrijving van herstelbemiddeling<br />
o What’s in a name?<br />
o Wat wil men bereiken?<br />
o Hoe gaat men te werk?<br />
De oriëntatie<br />
Het voortraject<br />
De uitvoering<br />
Afsluiting<br />
Nazorg<br />
o Wie voert herstelbemiddeling uit?<br />
o Wat zijn de uitvoeringseisen?<br />
Eisen ten aanzien van de bemiddelaars<br />
Eisen ten aanzien van de bemiddeling<br />
Eisen ten aanzien van de organisatie<br />
o Overeenkomsten met andere interventies<br />
2.1 Herstelbemiddeling: van experiment tot wet<br />
Herstelbemiddeling werkt op basis van de Echt Recht methodiek of herstelrecht, een<br />
methodiek die via Nieuw Zeeland, Australië en de Verenigde Staten overgewaaid is naar<br />
Vlaanderen. De oorsprong van herstelgerichte praktijken ligt in de eeuwenoude gebruiken<br />
van inheemse volkeren in het omgaan met conflicten binnen de gemeenschap.<br />
Herstelrecht is niet enkel een filosofie met onderliggende waarden maar ook een justitiële<br />
benadering die de rechten van een slachtoffer verruimt en een alternatief is voor de<br />
maatregelen die eenzijdig gericht zijn op straffen (Choi, Green & Gilbert, 2011).<br />
Herstelrecht is een koepelbegrip, waarbij de aangerichte schade en het leed bij het<br />
slachtoffer en/of de gemeenschap centraal staat (Walgrave in Wolthuis, 2010).<br />
De opkomst van herstelrecht in de jaren tachtig en negentig ging in West-Europa gepaard<br />
met een groeiende aandacht voor de rechten en behoeften van slachtoffers van delicten.<br />
Dit resulteerde in een aantal internationale en Europese richtlijnen, zoals de Aanbeveling<br />
van de Raad van Europa van 1999 inzake mediation in strafzaken, het EU Kaderbesluit<br />
van 2001 inzake de status van het slachtoffer in de strafprocedure en de VN beginselen<br />
betreffende restorative justice van 2002. Deze richtlijnen en besluiten richten zich tot<br />
overheden om het gebruik van herstelrecht in strafzaken te bevorderen (Vanfraechem,<br />
Aertsen & Willensens, 2010; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />
De eerste sporen van bemiddeling tussen daders en slachtoffers in Vlaanderen dateren<br />
van 1987. Het ging om een beperkt experiment uitgevoerd binnen de Bijzondere<br />
Jeugdzorg door de vzw Oikoten te Tildonk. In 1993 startte de KU Leuven een actie-<br />
29
onderzoek onder de noemer herstelbemiddeling. Er werd een bescheiden<br />
bemiddelingspraktijk voor volwassenen uitgebouwd in strafrechtelijke dossiers. Dit werd<br />
gecombineerd met een wetenschappelijk onderzoek waaruit bleek dat in een aanzienlijk<br />
aantal van de behandelde dossiers een overeenkomst werd bereikt en dat de relatieve<br />
tevredenheid van de verdachten en de slachtoffers na de bemiddeling onverwacht groot<br />
was. De empathische houding van de bemiddelaar bleek vaak bepalend te zijn voor een<br />
succesvolle afloop van een bemiddeling. Door deze houding voelen verdachten en<br />
slachtoffers zich aanvaard en gerespecteerd waardoor men ook de ander gaat horen en<br />
respecteren (Aertsen, Van Garsse, & Peters, 1993; Van Garsse, 2008). Empathie en<br />
oprechtheid zijn twee methodologische werkingsprincipes die de Belgische<br />
bemiddelingsdiensten vandaag nog steeds voorop stellen (Van Dijk et al. in Vanfraechem,<br />
et al., 2010).<br />
Het initiatief tot het opstarten van herstelbemiddeling vanuit de KU Leuven ging terug op<br />
bevindingen uit zowel penologische als victimologische hoek. Er kwam druk te liggen op<br />
de gangbare opvattingen binnen het strafrechtelijk beleid. Het doel van het klassieke<br />
strafrecht was veiligheid en risicobeheersing. De focus lag op de ernst van het misdrijf en<br />
als gevolg hiervan op de doelgerichtheid en het effect van de straf. Delinquenten werden<br />
dan ook vaak hard en langdurig gestraft. Echter, het veiligheidsgevoel bij de bevolking en<br />
de geloofwaardigheid van het gerechtelijk optreden bleken niet zonder meer gediend met<br />
meer en langere straffen en België worstelde chronisch met een probleem van<br />
overbevolking van de gevangenissen, waardoor de humanisering van de strafuitvoering<br />
het motief werd achter diverse beleidsinitiatieven (Goedseels, 2008; Van Garsse, 2008).<br />
Er werd in deze opvatting verder ook geen rekening gehouden met de emoties van de<br />
verdachte of de behoeften en de noden van het slachtoffer (Vandam, 2008). Het doel van<br />
het hulpverleningsmodel, een tweede opvatting binnen het strafrechtelijk beleid, was<br />
zoveel mogelijk tegemoet komen aan de noden en de behoeften van de verdachte.<br />
Delinquentie werd hierbij herleid tot een ethisch of pathologisch probleem van de<br />
verdachte. Individuele bestraffing of begeleiding was de maatregel bij uitstek. Ook dit<br />
model ging voorbij aan het slachtoffer (Deklerck & Depuydt, 2005; Goedseels, 2008).<br />
Slachtoffers, betrokken bij zware criminaliteit, bleken nood te hebben aan concrete<br />
antwoorden op concrete vragen die doorgaans niet het onderwerp uitmaakten van het<br />
traditioneel strafrechtelijk onderzoek. In een aantal gevallen waren ze zelfs vragende partij<br />
naar vormen van uitwisseling met de verdachte (Van Garsse, 2008).<br />
Het gevolg hiervan voor de methode van bemiddeling was dat het door sommigen vertaald<br />
werd als pleidooi om meer aandacht te krijgen voor de belangen en de beleving van het<br />
slachtoffer. Bemiddeling was hierbij een werkwijze om de dader voor de vragen van het<br />
slachtoffer bereikbaar te maken. Voor anderen was bemiddeling een weg naar een actieve<br />
betrokkenheid van dader en slachtoffer bij de straf en een mogelijkheid om de behoefte<br />
aan opsluiting te marginaliseren ten voordele van maatregelen die de samenleving veeleer<br />
op de dader betrekt dan ervan verwijdert. Zehr (1990) stelde in dit kader dat een misdrijf<br />
van een jongere veelal dient geïnterpreteerd te worden als een schreeuw om hulp.<br />
Maatregelen die eenzijdig gericht zijn op straffen gaan voorbij aan de kans om jongeren de<br />
gevolgen van hun daden te laten inzien en er de verantwoordelijkheid over te nemen (door<br />
tegemoet te komen aan de noden van en schade bij het slachtoffer). Beide kampen<br />
spraken zich uit over herstel en bemiddeling als methode tot het responsabiliseren van de<br />
dader, een notie die voor de ene een pedagogisch, moraliserende of zelfs repressieve<br />
lading dekt, terwijl ze voor anderen aansluit bij een inclusief en participatief discours. De<br />
burger, of hij nu verdachte of slachtoffer was, diende respectvol op zijn bereidheid tot<br />
participatie te worden aangesproken (Van Garsse, 2008).<br />
30
In 1996 ontstond hierop de Bemiddelingsdienst Arrondissement Leuven (BAL), opgevat<br />
als een feitelijk samenwerkingsverband tussen magistratuur, advocatuur, welzijnswerk,<br />
hulpverlening en de bij het onderzoek betrokken academici. De bestaande praktijk van<br />
bemiddeling voor minderjarigen van vzw Oikoten sloot zich bij de dienst aan. In 1997<br />
kreeg de Leuvense dienst de opdracht van het Ministerie van Justitie om de<br />
herstelbemiddeling veralgemeend beschikbaar te maken over Vlaanderen. Om dit te<br />
verwezenlijken, werd in 1998 vzw Suggnomé opgericht, Forum voor Herstelrecht en<br />
Bemiddeling, bedoeld als Vlaams aanspreekpunt en promotor van herstelrechtelijke<br />
ontwikkelingen in brede zin. Geleidelijk aan werden vanaf 1998 bemiddelingsdiensten<br />
opgestart in verschillende arrondissementen. Eind 2007 was Suggnomé in elke<br />
arrondissement in Vlaanderen aanwezig met een bescheiden bemiddelingsaanbod voor<br />
meerderjarigen. De behandelde dossiers betroffen zaken van de meest uiteenlopende<br />
vormen van criminaliteit (Van Garsse, 2008).<br />
In 2004 werd een voorstel van een wetsontwerp uitgewerkt door een werkgroep op<br />
initiatief van de minister van Justitie, Verwilghen, wat in 2005 verscheen als wet in het<br />
Belgisch Staatsblad (herstelrecht voor meerderjarigen). Hierin werd het aanbod van<br />
bemiddeling mogelijk gemaakt in alle fasen van de strafrechtelijke tussenkomst en in elke<br />
vorm van criminaliteit (Van Garsse, 2008). In 2006 werd de jeugdbeschermingswet,<br />
kortweg de Jeugdwet, in België hervormd. Aan de ene kant bood de nieuwe wet de<br />
mogelijkheid om meer sanctionerend op te treden, terwijl aan de andere kant herstelrecht<br />
één van de belangrijke nieuwe pijlers was (Dumortier, 2007). Ten eerste dienen<br />
magistraten steeds de herstelrechtelijke piste te onderzoeken en hier de voorkeur aan te<br />
geven. Ten tweede werd er een vrij uitgebreide procedurele regeling voor bemiddeling in<br />
de wet voorzien. Ten derde is binnen elk gerechtelijk arrondissement een<br />
bemiddelingsdienst actief die het aanbod van bemiddeling kan doen. De Vlaamse<br />
Gemeenschap wordt hierbij bevoegd voor de toepassing van bemiddeling in de praktijk en<br />
bemiddeling wordt toegepast door de Diensten Herstelgerichte en Constructieve<br />
Afhandelingen (HCA). De Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg (OSBJ) stond in<br />
voor de vorming en begeleiding van onder meer de ontwikkelingen op het gebied van<br />
herstelrechtelijke praktijken (Vanfraechem, 2007; Vanfraechem, 2011). Ondertussen is het<br />
OSBJ het Steunpunt Jeugdhulp geworden, die vooral gericht is op samenwerking en<br />
deskundigheidsbevordering in alle jeugdhulpsectoren (http://www.steunpuntjeugdhulp.be/).<br />
Het opleiden van beginnende bemiddelaars is voornamelijk een taak die de HCA-diensten<br />
zelf opnemen. Daartoe werd bemiddeLINK opgericht. BemiddeLINK is een<br />
sectoroverstijgend, transparant en vraaggestuurd samenwerkingsverband voor en door<br />
bemiddelaars dat fungeert als aanspreekpunt, denktank en organisator van<br />
praktijkgerichte vorming voor drie wettelijk erkende bemiddelingssectoren. Daarnaast<br />
voorzien de bemiddelingsdiensten op diverse momenten en manieren training voor hun<br />
bemiddelaars. Concrete cases worden besproken tijdens de teamvergadering.<br />
Stuurgroepen en comités voorzien in de mogelijkheid tot het opzetten van dialoog met de<br />
doorverwijzer of andere betrokken instanties. Maandelijks zijn er bijeenkomsten of<br />
seminaries rond verschillende topics (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010).<br />
Tegenwoordig zijn er aan verschillende Vlaamse onderwijsinstellingen opleidingen tot<br />
bemiddelaar: vzw Ligand, centrum voor waarderend innoveren voor een duurzaam<br />
samenleven (http://www.ligand.be/), Mediv (http://www.mediv.be/), interactie-academie<br />
(http://www.interactie-academie.be/) en bMediators (http://www.bmediation.eu/).<br />
Binnen de huidige visie van de HCA-diensten spreekt men over herstel wanneer er een<br />
gebeurtenis heeft plaatsgevonden die schade heeft verwekt, een zgn. schadeverwekkende<br />
gebeurtenis. Deze gebeurtenis impliceert 3 partijen nl. de verdachte, het<br />
slachtoffer en de samenleving die n.a.v. deze gebeurtenis betrokken partijen zijn. De<br />
31
verdachte is een verantwoordelijk mens die iets goed te maken heeft t.a.v. het slachtoffer<br />
en de samenleving. Het slachtoffer is een verantwoordelijk mens die het recht heeft op<br />
erkenning van zijn slachtofferschap en het herstel van zijn schade. Enerzijds is het<br />
samenleven verstoord en dient dit hersteld te worden, anderzijds dient de samenleving<br />
maximale mogelijkheden te bieden aan de partijen om zelf te komen tot herstel van de<br />
schade. In het reageren met herstel willen de HCA-diensten de partijen evenwaardig<br />
benaderen in een proces van betekenisuitwisseling. Dit proces geeft de mogelijkheid aan<br />
de partijen tot uitwisseling van de betekenis die zij geven aan de schade-verwekkende<br />
gebeurtenis en de gevolgen ervan. Binnen dit proces van betekenisuitwisseling willen de<br />
HCA-diensten via bemiddeling een bijdrage leveren om te komen tot het herpositioneren,<br />
het verbinden, het herstellen t.o.v. elkaar, de feiten en de schade. Herstel kan gezien<br />
worden als een reactiemodel op zich maar dat zich complementair kan verhouden tot<br />
andere reactiemodellen. Los van het reageren op een schade-verwekkende gebeurtenis<br />
behoudt ieder individu recht op hulp vanuit zijn hulpvraag (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Houding herstelbemiddelaar.<br />
- Finaliteit van herstelbemiddeling.<br />
- Positie slachtoffer en dader in herstelbemiddeling.<br />
- Training van (beginnende) herstelbemiddelaars.<br />
- Samenleving als derde partij binnen herstelbemiddeling.<br />
2.2 Onderzoek naar herstelbemiddeling<br />
Sinds herstelbemiddeling in Vlaanderen werd geïmplementeerd, wordt er onderzoek naar<br />
gedaan (Vanfraechem, 2011), en dan vooral bij minderjarigen (Vanfraechem et al., 2010).<br />
Daar waar in Wallonië onderzoek gericht was op de mate waarin de context rijp was voor<br />
de implementering van herstelbemiddeling, is er in Vlaanderen meer een traditie van<br />
actieonderzoek. De bevorderende en hinderende factoren ten aanzien van de ontwikkeling<br />
van de praktijk van herstelbemiddeling en de randvoorwaarden voor het verderzetten<br />
ervan, vormden de focus van de eerste onderzoeken. Uit deze onderzoeken bleek dat de<br />
praktijk van herstelbemiddeling een mogelijkheid bood voor slachtoffers om betrokken te<br />
zijn in de strafrechtprocedure (Aertsen & Van Garsse, 1996).<br />
Andere onderzoekers probeerden via een beschrijving van herstelbemiddeling,<br />
gemeenschapsdienst en leerprojecten deze praktijken te situeren binnen het theoretisch<br />
kader van herstelrecht (Nuytiens, Van Gunderbeeck, Spiesschaert, & Vanthuyne, 2002).<br />
Bureau Beke voerde een evaluatie-onderzoek uit, in opdracht van de Vlaamse<br />
gemeenschap. Het proces van, de effectiviteit van, de tevredenheid over en de ervaringen<br />
met herstelbemiddeling stonden hierbij centraal (Ferwerda & van Leiden, 2012). Van 2010<br />
tot 2013 loopt er aan HU Brussel verder ook een onderzoek naar de vrijwilligerswerking in<br />
bemiddeling met minderjarigen (Claes & Mullens, 2009).<br />
Uit een onderzoek naar het vereffeningsfonds van Stassart (1999) blijkt een grote<br />
tevredenheid van verdachten en slachtoffers met bemiddeling, waarbij slachtoffers het<br />
belangrijk vinden dat jongeren zelf gaan werken voor herstel van de schade. Tevredenheid<br />
over de medewerking van de tegenpartij was een belangrijke factor in het oordeel over de<br />
bemiddelaar en het proces. Dit geldt ook over de medewerking van eventueel advocaten<br />
of verzekering. Een minderjarige verdachte die goed kon praten met zijn ouders gaf ook<br />
een meer positieve waardering aan het proces. Hoe verder men in het proces is gekomen,<br />
hoe hoger ook de waardering bij zowel slachtoffer als verdachte. Factoren die de<br />
waardering van het proces en vaak ook van de bemiddelaar bij de partijen positief<br />
beïnvloeden, zijn de tevredenheid over de informatiewijze, de periode tussen het feit en de<br />
32
start van de bemiddeling, de duur van het bemiddelingsproces en het aantal contacten<br />
met de bemiddelaar tijdens het proces (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />
Ook internationaal is veel empirisch onderzoek gedaan naar herstelgerichte praktijken,<br />
waarvan diverse overzichten en meta-analyses bestaan. Choi et al. (2011) maakten een<br />
overzicht van een aantal studies rond het effect bij en de beleving van slachtoffers in<br />
herstelbemiddeling. Een algemene conclusie was dat herstelbemiddeling een effectieve<br />
maatregel is in het kader van rechtzetting van schade. Herstelbemiddeling kan gezien<br />
worden als een benadering die meer effectief tegemoet komt aan de noden van het<br />
slachtoffer, in vergelijking met de meer traditionele strafrechtelijke methodes.<br />
Onderzoeken tonen aan dat herstelbemiddeling meer mogelijkheden creëren voor<br />
slachtoffers om gehoord te worden, om antwoorden te krijgen op hun vragen rond het<br />
misdrijf en de dader en om de kans te verhogen op het ontvangen van een<br />
schadevergoeding. Verder getuigen slachtoffers over een gevoel van eerlijkheid en<br />
tevredenheid na herstelbemiddeling. Strang et al. (2006) vonden een positieve relatie<br />
tussen participatie in herstelbemiddeling en empathische gevoelens ten aanzien van de<br />
dader. Herstelbemiddeling versterkt verder slachtoffers. Slachtoffer hebben minder schrik<br />
om opnieuw slachtoffer te worden en zien het proces van herstelbemiddeling als een<br />
genezingsproces. In hun review hebben Choi et al. (2011) zich vooral gefocust op<br />
mogelijke zwaktes van herstelbemiddeling, bekeken vanuit het perspectief van de<br />
slachtoffers door een kwalitatieve analyse van uitschieters. Een vaak terugkomende<br />
conclusies was dat sommige herstelbemiddelaars herstelbemiddeling toepassen op een<br />
manier die de noden van slachtoffers over het hoofd ziet en zo omstandigheden creëert<br />
die een negatieve impact hebben op slachtoffers, zoals toegenomen angst en spanning en<br />
gevoelens van opnieuw slachtoffer te zijn. Verschillende studies tonen aan dat sommige<br />
slachtoffers angst hebben om in een proces te stappen waarin ze in contact zullen treden<br />
met hun dader en zich onder druk gezet voelen om deel te nemen. Voor alle duidelijkheid,<br />
Daly (2008) benadrukt dat deze ongunstige effecten veel minder voorkomen dan de<br />
positieve effecten.<br />
Van 2002 tot 2006 liep een internationaal onderzoek naar herstelrecht in negen Europese<br />
landen (Vanfraechem et al., 2010). Het doel van dit onderzoek was de stand van zaken te<br />
beschrijven wat betreft de toepassing en regelgeving van slachtoffer-dader bemiddeling en<br />
family group conferences in de deelnemende landen en een overzicht te geven van het<br />
verrichte empirisch onderzoek. Vergelijking tussen de landen bleek complex, enerzijds<br />
omwille van de diversiteit in epistemologie en methodologie, anderzijds omwille van de<br />
verschillen in programma’s en contexten. De meeste onderzoeken delen de hoge graad<br />
van tevredenheid bij zowel slachtoffers als dader die betrokken zijn in herstelgerichte<br />
maatregelen. Meer variatie wordt gevonden bij onderzoeken die zich focussen op recidive.<br />
Ook de evaluatie van het effect van herstelgerichte maatregelen op het strafrecht toont<br />
geen eenduidige resultaten. Voor België concludeerden de onderzoekers dat de praktijk,<br />
de theorie (het onderzoek) en de politiek hand in hand gaan in het installeren van<br />
herstelrecht, en daarbij elkaar versterken in hun sterktes en uitdagingen. Verder bleek dat<br />
de HCA-diensten geen strikte interne regels hanteren, maar dat ze wel trachten te werken<br />
volgens een aantal informele richtlijnen. Zo verwacht men, als er een afspraak wordt<br />
gemaakt, van alle partijen om deze na te komen. Het niet nakomen van afspraken kan<br />
een reden zijn tot het stopzetten van de bemiddeling. Ander voorbeeld: in de aanloop naar<br />
een rechtstreeks gesprek, worden met de partijen ook een aantal leefregels overlopen, om<br />
respect in de omgang na te streven. Verder wordt een folder verspreid die de partijen<br />
uitlegt wat bemiddeling is en hoe het werkt. Tot slot, van een getekende overeenkomst<br />
wordt verwacht dat die ook in de praktijk wordt neergezet. Vergelijken we de landen met<br />
elkaar dan kunnen we ten eerste stellen dat herstelbemiddeling en conferencing in de<br />
33
meeste landen is opgenomen in de wetgeving, maar dat er grote verschillen bestaan in<br />
beschikbaarheid en implementatie. ‘The reality in most European countries is that VOM<br />
and conferencing are far from being provided as a generally available service as defended<br />
in Council of Europe regulations’. Verder zijn er grote verschillen naargelang de definitie<br />
en de invulling van het herstelrecht. De mate en type van onderzoek verschilt ook sterk<br />
van land tot land. De mate van ervaring met herstelrecht bleek van invloed te zijn op het<br />
type van onderzoek dat wordt uitgevoerd (van eenvoudige beschrijvende onderzoeken tot<br />
complexe experimentele opzetten). Een gemeenschappelijk probleem van de<br />
onderzoekers was de toegang tot geschikte data. Vaak zijn onderzoekers hiervoor<br />
afhankelijk van externen en moet er rekening gehouden worden met de privacywet.<br />
Experimenteel onderzoek is beperkt omwille van ethische redenen. Dit alles maakt dat het<br />
veralgemenen en interpreteren over (inter)nationele onderzoeken heen risico’s inhoudt.<br />
Ook werden verschillen gevonden in de relatie en de mate van wederzijds beïnvloeding<br />
tussen onderzoek en politiek (van zeer hoog tot zeer laag). Tot slot, in de meeste<br />
Europese landen werd een toenemende verbinding vastgesteld tussen de herstelgerichte<br />
maatregelen en het (jeugd)justitiebeleid. Wat betreft uitdagingen voor de toekomst<br />
concluderen de auteurs het volgende: ten eerste is er verder nood aan monitoring en<br />
thematisch onderzoek om herstelrecht programma’s verder te evalueren. Ten tweede,<br />
dient het Europese perspectief in onderzoek naar herstelrecht verder ontwikkeld te<br />
worden. In dit kader is structurele financiering van onderzoek binnen dit gebeid van<br />
onontbeerlijk belang (Vanfraechem et al., 2010). Ten derde, dienen bepaalde<br />
onderwerpen verder bestudeerd te worden (Balzemore and Elis in Vanfraechem et al.,<br />
2010): tevredenheid, empathie, gevoelens van angst en rechtvaardigheid bij de betrokken<br />
partijen. Dit kan meer zicht geven op de interne dynamieken van bemiddeling. Ook het<br />
onderzoek naar recidive dient verder en beter uitgezet te worden. Vervolgens is er nood<br />
aan theoretisch onderzoek over de mate waarin herstelgerichte maatregelen dienen<br />
vergeleken te worden met het klassieke strafrecht. Ten vijfde, verder onderzoek naar de<br />
toepassingsmogelijkheden van het herstelrecht. Tot slot, weinig onderzoek is uitgevoerd<br />
naar de implementatie van de wetgeving en andere vormen van beleid. Wat zijn<br />
onderliggende redenen waarom implementatie niet altijd effectief is en waarom<br />
onderzoeksresultaten niet altijd opgepikt of vertaald worden naar het beleid. Meningen,<br />
attitudes en vormen van weerstand in verschillende institutionele contexten dienen meer<br />
bestudeerd te worden. Ook communicatie met en het sensibiliseren van de burger en de<br />
samenwerking met de media behoeft verder theoretische en empirische aandacht (Pali &<br />
Pelikan in Vanfraechem et al., 2010; Vanfraechem et al., 2010).<br />
Ook Walgrave (2006) stelt bij vele van de onderzoeken methodische problemen vast bij<br />
het meten van herstelrecht (Walgrave, 2006).<br />
Ten eerste botst men bij herstelbemiddeling vaak op de haalbaarheid ervan. Het gaat om<br />
een vrijwillige deelname dus sommige verdachten en slachtoffers wensen niet deel te<br />
nemen aan het proces (Walgrave, 2006). Ten tweede kan de kwaliteit van de<br />
bemiddelingsprocessen grondig verschillen van onderzoek tot onderzoek: er is het verschil<br />
in directe versus indirecte bemiddeling, de verschillen tussen diensten, tussen<br />
bemiddelaars, tussen methodieken,…Daarom is het nodig om bij het onderzoek ook een<br />
procesevaluatie op te nemen (Walgrave, 2006). Ten derde is herstelrecht niet dadergericht<br />
maar schadegericht. Dat maakt dat niet de recidive van de verdachte centraal moet staan,<br />
maar wel de mate waarin de schade, het leed of de sociale onrust hersteld zijn. Het herstel<br />
van de materiële schade is hierbij goed te meten, maar psychologisch, relationeel of<br />
sociaal herstel is dit niet. Vaak wordt dan de tevredenheid als een criterium gebruikt.<br />
Probleem hiermee is dat er achter het al of niet tevreden gevoel veel kan schuilen zoals de<br />
voldoening van respectvolle aandacht gekregen te hebben, de mogelijkheid om zijn<br />
34
verhaal volledig te vertellen, dat er rekening werd gehouden met de eigen opvattingen, de<br />
indruk dat de verdachte zich oprecht verontschuldigd heeft of het gevoel dat de<br />
overeenkomst een behoorlijke compensatie inhoudt voor het geleden onrecht en nog zo<br />
veel meer. Een mogelijk probleem is ook dat er een hoge tevredenheidsgraad bij<br />
slachtoffers wordt teruggevonden omdat vaak enkel de tevreden slachtoffers willen<br />
meewerken aan een onderzoek. Ondanks het feit dat de meting van recidive niet centraal<br />
moet staan in het onderzoek, blijft het toch belangrijk om dit mee te nemen. Enerzijds<br />
omdat recidive ingaat tegen het beoogde herstel van de openbare rust en het<br />
veiligheidsgevoel. Anderzijds omdat een hogere recidive na herstelgerichte processen<br />
catastrofaal zou zijn voor de aanvaardbaarheid van herstelrecht (Walgrave, 2006). Echter,<br />
recidivevermindering is moeilijk te onderzoeken omwille van de korte looptijden van<br />
onderzoeken en problemen met registratie van misdrijven (Steketee, Woerds, Moll, &<br />
Boutellier, 2006). Men is immers niet enkel geïnteresseerd in de recidive op zich, maar in<br />
de duur tot aan de recidive. Op die manier onderzoekt men niet alleen het voorkomen van<br />
recidive, maar ook de snelheid waarmee personen terugvallen in de criminaliteit. Het beste<br />
zou zijn om recidive te meten aan de hand van een controlegroep van verdachten en<br />
slachtoffers die in een traditionele strafprocedure zijn verwikkeld, en een experimentele<br />
groep, waarin het herstelgericht proces het voornaamste antwoord op het misdrijf was.<br />
Echter, één van de belangrijkste problemen hierbij is dat herstelbemiddeling berust op<br />
vrijwillige deelname, daar waar dit in de controlegroep zeer onwaarschijnlijk is. Het is ook<br />
zeer lastig om recidive direct te herleiden tot de bemiddelingsinterventie. Recidive is van<br />
veel meer afhankelijk dan slechts de bemiddeling. Belangrijke voorspellers van recidive<br />
zijn immers de criminele voorgeschiedenis van de verdachte, het type delict en de leeftijd<br />
waarop het eerste delict plaatsvond. Tot slot zijn jongeren die interesse hebben in herstel,<br />
wellicht minder geneigd tot recidive (Steketee et al., 2006; Walgrave, 2006; Wolthuis &<br />
Vandenbroucke, 2009).<br />
Dat er, ondanks de methodische problemen bij het meten van recidive, toch zoveel<br />
interesse voor blijft bestaan, is te verklaren door de inburgering van evidence-based<br />
onderzoek in de wereld van wetenschappers, beleidsmakers en politici. Dit betekent dat<br />
justitiële gedragsinterventies gericht op het terugdringen van recidive, gebaseerd dienen te<br />
zijn op een veranderingsmodel waarvan de effecten wetenschappelijk bewezen zijn. De<br />
focus van onderzoek is ook verschoven naar datgene wat eenvoudig te meten is (Nelen,<br />
2008; Pleysier, 2010). Echter, in de loop der jaren, is op deze visie veel kritiek gekomen.<br />
Volgens Rovers (2007) is de nadruk te sterk komen te liggen op standaardisering van<br />
producten en protocollering van werkwijzen. De sociale realiteit van de uitvoering van<br />
interventies en de betekenis, die de subjecten die aan de interventie deelnemen, daaraan<br />
hechten, komt onvoldoende aan bod. Volgens Pawson (2006) werkt deze visie een rigide<br />
kijk op interventies in de hand. Door de focus te leggen op de vraag ‘werkt de interventie<br />
of niet, wordt te weinig stilgestaan bij het hoe en waarom van de interventie. Belangrijker is<br />
volgens hem de vraag waarom iets zou werken, voor wie en onder welke<br />
omstandigheden. Een kader dat een verzoeningspoging onderneemt tussen evidencebased<br />
practice en practice-based evidence is dat van Van Yperen en Veerman (2008).<br />
Onderzoek start hierbij vanuit de praktijk door een grondige beschrijving te geven van een<br />
interventie. Gaandeweg kan er door gebruik te maken van een stevige theoretische en<br />
empirische onderbouw van de interventie aan de hand van verschillende<br />
onderzoeksmethoden meer bewijskracht verworven worden voor de effectiviteit van de<br />
interventie. Om een antwoord te formuleren op onze eerste onderzoeksvraag die luidt<br />
‘Hoe is een good practice aangaande herstelbemiddeling minderjarigen opgebouwd op het<br />
gebied van procedure, randvoorwaarden en interventies van de bemiddelaar’ maken we<br />
dan ook gebruik van het kader van Van Yperen en Veerman (2008) door een grondige<br />
35
eschrijving van herstelbemiddeling in Vlaanderen te geven. We bespreken hierbij<br />
achtereenvolgens wat herstelbemiddeling is, het doel, de doelgroep, de aanpak, de<br />
uitvoerende instanties, de uitvoeringseisen en de overeenkomsten met andere<br />
interventies.<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Tevredenheid van de partijen..<br />
- Rol van de advocaat in herstelbemiddeling.<br />
- Positie van de ouders binnen herstelbemiddeling.<br />
- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />
- (Strikte) procedure herstelbemiddeling.<br />
2.3 Beschrijving van herstelbemiddeling<br />
2.3.1 Herstelbemiddeling: what’s in a name?<br />
Herstelbemiddeling is een onderdeel van herstelrecht. Herstelrecht wordt gedefinieerd als<br />
een proces waarbij alle betrokkenen van een delict samenkomen om te zoeken hoe men<br />
het best kan omgaan met de gevolgen van het delict en de implicaties ervan in de<br />
toekomst. Het delict betreft de schending van mensen en relaties. Bij herstelrecht primeren<br />
de belangen van diegenen die het meest geraakt werden door het delict, namelijk de<br />
slachtoffers, de verdachten en hun naaste omgeving (Marshall, 1996; Morris, 2002; Zehr,<br />
1990).<br />
In België bestaan meerdere herstelrechtelijke praktijken voor minderjarigen. De hervormde<br />
Jeugdwet van 2006 voorziet in bemiddeling op parketniveau, alsook in bemiddeling en<br />
hergo op jeugdrechtbankniveau. Beiden worden gezien als prioritair dus het aanbod dient<br />
een eerste optie te zijn in de reactie op delinquentie. Er zijn hierop twee beperkingen. Ten<br />
eerste kan de parketmagistraat of jeugdrechter vinden dat een bemiddeling of hergo niet<br />
gepast zijn en zij dienen dan te motiveren waarom er niet doorverwezen wordt. Ten<br />
tweede kan één van de partijen kiezen om niet deel te nemen, deelname is immers<br />
vrijwillig doorheen heel de procedure (Vandebroek & Vanfraechem, 2007; Vanfraechem,<br />
2007). In Vlaanderen zien we een forse stijging van het aantal doorverwijzingen na de<br />
invoering van de Jeugdwet (Vanfraechem, 2011). Het onderzoek van Bureau Beke<br />
analyseerde de Vlaamse cijfers van 2008: 2819 clusters 32 van bemiddelingstrajecten<br />
werden doorverwezen wat gelijk staat met 4457 doorverwezen minderjarige verdachten,<br />
3993 getroffen slachtoffers en 6456 bemiddelingstrajecten. Het aantal unieke verdachten<br />
is in dat jaar gelijk aan 3440 (Ferwerda & van Leiden, 2012). In Vlaanderen en Brussel<br />
tezamen werden in 2008 2.9 minderjarige verdachten per 1000 minderjarige inwoners<br />
doorverwezen tot herstelbemiddeling 33 . In 2009 werden 4050 jongeren doorverwezen, dit<br />
is een equivalent van 2639 dossiers (meerdere daders in 1 dossier) en 3832 slachtoffers.<br />
De meeste dossiers waren vermogensdelicten (69%) en persoonsdelicten (28%) (Balcaen<br />
in Vanfraechem et al., 2010). Gemiddeld duurt het bemiddelingsproces drie à vier<br />
maanden (Ferwerda & van Leiden, 2012). De tijd tussen het misdrijf en het opstarten van<br />
de bemiddeling varieert. Van Dijk et al. stellen voorop dat het doel moet zijn om de tijd<br />
tussen beide zo kort mogelijk te houden, aangezien partijen dan meer geneigd zijn om<br />
deel te nemen (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010). In het onderzoek van Bureau<br />
Beke concludeert men dat een ideale termijn niet bestaat, dit hangt af van het belichte<br />
32<br />
Een cluster is een geheel van feiten met mogelijke verschillende minderjarige verdachten en slachtoffers, die door het<br />
gepleegde strafbare feit aan elkaar gekoppeld zijn.<br />
33<br />
Exclusief cijfers Nederlandstalige minderjarigen in Brussel<br />
36
perspectief en de ernst van de feiten. Verder bleek de termijn geen invloed te hebben op<br />
het resultaat van de bemiddeling (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />
Dit onderzoek is gericht op herstelbemiddeling, bedoeld voor bekennende verdachten met<br />
gekende benadeelden, met aanwijsbare materiële en/of morele schade. Louter<br />
druggebruik is uitgesloten. Herstelbemiddeling is een vrijwillig aanbod dat gebeurt door<br />
een neutrale derde. Minderjarige verdachten, ouders en slachtoffers worden uitgenodigd<br />
om via een bemiddelingsproces te komen tot een zo goed mogelijke oplossing voor of<br />
herstel van de gevolgen van het delict (Jaarverslag BAAL; 2009).<br />
37
Naar best practice/profiel:<br />
- Voorwaarden tot herstelbemiddeling.<br />
- Profiel van de betrokkenen.<br />
- Type delicten in herstelbemiddeling.<br />
2.3.2 Herstelbemiddeling: wat wil men bereiken?<br />
Het doel van bemiddeling in het algemeen lijkt op het eerste zicht zeer eenvoudig. Het<br />
gaat om de oplossing van conflicten. Maar het doel van bemiddeling is veelvoudig. Het<br />
gaat om herstel van de schade als het gevolg van het delict en het gaat om het herstel van<br />
verbondenheid. Het gaat om de vrijheid en de kracht het eigen leven op sociaal vlak terug<br />
in handen te kunnen nemen en niet meer gedetermineerd te zijn door de dominantie van<br />
het gebeurde en van de tegenpartij (Deklerck & Depuydt, 2005).<br />
Het doel van een bemiddelingsproces is komen tot een zo goed mogelijke oplossing voor<br />
of herstel van de gevolgen van het delict. De focus hierbij moet liggen op het<br />
communicatieproces tussen de partijen in plaats van op het resultaat van de bemiddeling.<br />
Daarom moeten de partijen tijdens de bemiddeling de kans krijgen om hun gevoelens te<br />
uiten en vragen aan mekaar te stellen om alles een plaats te geven. Door deze dialoog<br />
kunnen de betrokkenen zelf betekenis en inhoud aan het herstel geven. De aandacht gaat<br />
hierbij naar de verdachte en het slachtoffer, op symbolische of actieve wijze. Op deze<br />
manier wordt het niet alleen een leerproces voor de verdachte maar ook voor het<br />
slachtoffer en eigenlijk voor iedereen die betrokken is bij het zoeken naar antwoorden op<br />
de criminaliteit (Bradt & Bouverne-De Bie, 2009; Jaarverslag BAAL, 2009).<br />
De verdachte krijgt hierdoor de mogelijkheid om verantwoordelijkheid op te nemen en een<br />
kans om iets goed te maken naar het slachtoffer en de maatschappij. De jongere dient<br />
hierbij te komen tot besef en inzicht over zichzelf, het slachtoffer, zijn ouders en het feit dat<br />
de maatschappij reageert op dergelijke feiten. Belangrijk is om bij de jongere een attitude-<br />
en gedragsverandering te bekomen. Dit zou zich vertalen in de vermindering van geweld<br />
en recidive. In België wordt herstel gezien als een doel op zich, eventuele<br />
recidivevermindering wordt opgevat als een gunstig bijeffect (Bradt & Bouverne-De Bie,<br />
2009; Jaarverslag BAAL, 2009; Viaene, 2006; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009). Uit<br />
onderzoek in Nederland vond men na drie maanden volgende effecten bij de verdachten:<br />
het inzien, leereffect, confrontatie aangedurfd, strafvermindering of herstel van relaties<br />
(Wolthuis, 2008). De meeste verdachten leren effectief iets uit de herstelbemiddeling<br />
namelijk dat ze herhaling van het delict moeten vermijden, zich anders moeten gedragen<br />
en dat er andere oplossingen zijn dan geweld. Bij veel verdachten wordt er een leerproces<br />
op gang gebracht waardoor ze de onwenselijke gevolgen van hun gedrag zien en die in de<br />
toekomst graag willen vermijden (Steketee et al., 2006). Choi et al. (2011) voerden een<br />
kwalitatieve studie uit naar de ervaringen van jongeren met een dader slachtoffer<br />
bemiddeling. De meeste jongeren getuigden dat deze ervaring hen had geholpen om de<br />
ongeziene gevolgen van hun daden te beseffen en de omvang van hun daden te bevatten.<br />
Verder vonden ze de maatregel een goede maar niet-gemakkelijke straf. Niet gemakkelijk<br />
omwille van het feit dat ze zich schaamden, het moeilijk vonden om een oprechte brief te<br />
schrijven met hun excuses en dat ze hun slachtoffer terug moesten zien. Goed omwille<br />
van de leermogelijkheid, de mogelijkheid om de verschillende aspecten van hun misdrijf te<br />
zien, de mogelijkheid om hun slachtoffers beter te begrijpen en de mogelijkheid tot het<br />
personaliseren van het misdrijf. Vóór de bemiddeling lijken de zienswijzen tussen dader<br />
en slachtoffer onverenigbaar. De partijen getuigen dat door het personaliseren van het<br />
misdrijf, men in staat was een gemeenschappelijke basis te vinden, wat hen in staat stelde<br />
om hun verschillende percepties samen te brengen.<br />
38
Voor het slachtoffer streeft herstelbemiddeling ernaar om gehoor te geven aan hun<br />
belangen om zo wezenlijk bij te dragen aan het verwerkingsproces (Steketee et al., 2006).<br />
Het slachtoffer krijgt de kans om de verdachte te ontmoeten in een veilige en<br />
gestructureerde setting, waarbij het slachtoffer een antwoord krijgt op vragen,<br />
verwachtingen kan uiten ten aanzien van de dader en/of herstel bekomen voor de<br />
materiële en/of morele schade. Het herstel kan hierbij verschillende vormen aannemen:<br />
rechtstreeks herstel in natura, plaatsvervangende arbeid, moreel herstel of financiële<br />
vereffening (Bradt & Bouverne-De Bie, 2009; Jaarverslag BAAL, 2009). Uit onderzoek in<br />
Nederland blijkt dat na drie maanden de effecten op de slachtoffers onder meer zijn<br />
gewoon kunnen omgaan met de verdachte en er minder bang voor zijn (Wolthuis, 2008).<br />
Slachtoffers voelen zich beter nadat ze het verhaal van de verdachte gehoord hebben en<br />
ook hebben gezien wat de impact van het incident op de verdachte zelf en zijn ouders is.<br />
Het voornaamste effect voor slachtoffers is dat ze zich na een bemiddeling weer veilig<br />
voelen op straat, in huis, op school en op het werk (Steketee et al., 2006).<br />
Voor betrokken ouders kunnen het herstel van vertrouwen in hun kind, het herstel van<br />
ouderlijke verantwoordelijkheid, het herstel van maatschappelijke waarden en normen, het<br />
herstel van het relationele netwerk van de jongeren en het verhinderen van recidive de<br />
doelen zijn van het bemiddelingsproces (Jaarverslag CAFT, 2009).<br />
Herstelbemiddeling probeert ook de schade aan de samenleving te herstellen. Doordat<br />
een heel systeem in werking moet treden als reactie op het delict is de eerste vorm van<br />
schade aan de samenleving de kost voor de samenleving. Het gaat bijvoorbeeld om de<br />
mobilisatie van verschillende diensten zoals justitie en politie. Een tweede vorm is het<br />
onveiligheidsgevoel dat deel uitmaakt van het morele element van de schade aan de<br />
samenleving. Dit werkt de verzuring van de maatschappij in de hand en tast de<br />
leefbaarheid van de samenleving aan. Daarom dient herstelbemiddeling ook in te werken<br />
op de derde vorm van schade aan de maatschappij, namelijk de wetsovertreding. De<br />
wetsovertreding vereist dat de wet opnieuw hersteld wordt om het gevoel van onveiligheid<br />
tegen te gaan. Belangrijk is hierbij dat de samenleving ook de structurele voorwaarden<br />
moet scheppen zodat de jongere de schade kan herstellen zowel naar de samenleving als<br />
naar het slachtoffer toe (Viaene, 2006).<br />
Samenvattend zijn de doelen van herstelbemiddeling dus responsabilisering, herstel en reintegratie.<br />
Naast het verwerken van leed gaat het ook om het verwerken van schuld<br />
(Bradt, Vettenburg & Roose, 2007; Mooren, 2007).<br />
In het onderzoek uitgevoerd door Bureau Beke ging men op zoek naar de opbrengsten<br />
van herstelbemiddeling. De schaamte over het gebeurde blijkt na het proces van<br />
bemiddeling bij de dader groter te zijn dan ervoor. Deze schaamte hangt niet samen met<br />
het bemiddelingsresultaat maar het is wel zo dat verdachten die schaamte ervoeren over<br />
hun daden het proces en de bemiddelaar hoger waardeerden. Verder geven de meeste<br />
daders ook aan begrip te hebben gekregen voor het slachtoffer tijdens het proces van<br />
bemiddeling. Dit leerproces trad op ongeacht het bemiddelingsresultaat. Voor de<br />
slachtoffers hangt dit wel samen met het resultaat: in geval van een volledig doorlopen<br />
dossier hebben meer slachtoffers begrip gekregen voor de tegenpartij dan in geval van<br />
een voortijdig afgebroken dossier. Beide partijen lijken meer tevreden te zijn over het<br />
proces wanneer ze begrip hebben gekregen voor de ander. Minderjarige verdachten en<br />
slachtoffers zijn van mening dat door herstelbemiddeling de jongere heeft geleerd wat hij<br />
verkeerd heeft gedaan en verwachten een gedragsverbetering. Voor de verdachte treedt<br />
dit leerproces op onafhankelijk van het bemiddelingsresultaat, bij de slachtoffers speelt dit<br />
resultaat wel een rol. Opnieuw, partijen die ervan uitgaan dat de verdachte iets heeft<br />
geleerd en dat hij zijn gedrag zal verbeteren, beoordelen proces en soms bemiddelaar<br />
39
positiever. Tot slot, naarmate het bemiddelingsresultaat slechter is, vinden de slachtoffers<br />
vaker dat de verdachte alsnog voor de rechter moet verschijnen (Ferwerda en van Leiden,<br />
2012).<br />
2.3.3 Herstelbemiddeling: wie wil men bereiken?<br />
Herstelbemiddeling is gericht op minderjarige verdachten aan wie een herstelgerichte<br />
afhandeling wordt voorgesteld door het parket in jeugdzaken of opgelegd door de<br />
jeugdrechtbank. Eerst voorzag de wet een minimumleeftijd van 12 jaar maar die wordt nu<br />
niet meer weerhouden. De meeste bemiddelingsdiensten bemiddelen vooral met jongeren<br />
tussen 12 en 18 jaar, maar staan open om ook met kinderen jongeren dan 12 jaar aan de<br />
slag te gaan (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010). De jongere moet wel minstens de<br />
verstandelijke capaciteit en de leeftijd hebben om begrijpend te communiceren (Ferwerda<br />
& van Leiden, 2012; Jaarverslag BAAL 2011). De verdachten moeten bekennen, er<br />
moeten gekende benadeelden zijn en aanwijsbare materiële en/of fysieke, en/of financiële<br />
en/of morele schade. Louter druggebruik is uitgesloten.<br />
Het overgrote deel van de minderjarige verdachten is in Vlaanderen mannelijk (90%),<br />
hebben een gemiddelde leeftijd van 15,5 jaar en ongeveer één op vier is van buitenlandse<br />
afkomst 34 . De meeste verdachten (85,9%) worden één keer voor herstelbemiddeling<br />
doorverwezen. Wat betreft de slachtoffers: 78% van de slachtoffers betreft natuurlijke<br />
personen, twee derde van hen is man, hebben een zeer uiteenlopende variatie qua leeftijd<br />
en de meesten hebben de Belgische nationaliteit (97,1%). Deze kenmerken bleken geen<br />
invloed te hebben op de bemiddelingsuitkomst. De meeste voorkomende feiten zijn<br />
vermogensdelicten (diefstal, beschadiging, vandalisme en brandstichting) (Ferwerda en<br />
van Leiden, 2012). Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de verdachten vooral jongens zijn<br />
tussen 13 en 18 jaar (Wolthuis, 2008). Meer dan de helft van de jongeren is in Nederland<br />
geboren, evenals zijn ouders. Iets meer dan een kwart van de jongeren is van allochtone<br />
afkomst. Het gaat meestal om first offenders, jongeren die nog nooit in aanraking geweest<br />
zijn met de politie. In meer dan de helft van de zaken gaat het om lichamelijke<br />
mishandeling. Daarna komen vernieling en aantasting van de openbare orde, zoals<br />
vandalisme en brandstichting. Andere delicten zijn bedreiging, zedenmisdrijf of diefstal met<br />
geweld. De delicten kunnen individueel of in groepsverband gepleegd zijn. Het aantal<br />
verdachten varieert hier van twee of drie verdachten tot groepsdelicten waarbij tussen de<br />
vier en negen daders betrokken zijn (Steketee et al., 2006). Slachtoffers zijn vaak<br />
leeftijdsgenoten of mensen van boven de 40. Verdachten en slachtoffers zijn meestal<br />
bekenden van mekaar. Ze kennen mekaar van op school, in de buurt of uit het dorp<br />
(Wolthuis, 2008). De slachtoffers zijn voor bijna twee derde mannen en het gaat<br />
overwegend om een autochtone slachtoffergroep. Meestal gaat het maar om één<br />
slachtoffer. De meeste slachtoffers ervaren psychische schade ten gevolge van het delict.<br />
Het kan ook gaan om lichamelijke letsels of materiële schade. Slechts een klein<br />
percentage slachtoffers geeft aan dat er geen schade is (Steketee et al., 2006).<br />
Het Hof van Beroep stelt dat het niet langer moet zijn vastgesteld dat er ernstige<br />
aanwijzingen zijn van schuld en dat de minderjarige zijn betrokkenheid niet ontkent. Men<br />
stelt verder dat, gezien de minderjarige uitdrukkelijk moet instemmen zonder voorbehoud,<br />
de betwisting van de feiten een contra-indicatie kan zijn voor een oriëntering naar<br />
bemiddeling. Een minderjarige die de feiten ontkent of betwist kan in principe het voorstel<br />
tot herstelbemiddeling krijgen maar de verwijzer kan de ontkenning of betwisting ook zien<br />
34 Voorzichtigheid is geboden bij het interpreteren van de etniciteit, van 22,9% van de verdachten was deze niet<br />
geregistreerd<br />
40
als een gegronde reden om dit niet te doen. In de praktijk zien we dat een bemiddeling<br />
met een minderjarige die de feiten ontkent of ernstig betwist niet of bijna niet werkbaar is<br />
(Ferwerda & van leiden, 2012; Jaarverslag BAAL, 2009; Werkingsverslag CAFT, 2009).<br />
Bemiddelaars stellen ook dat bemiddeling met daders die de eerste keer een misdrijf<br />
pleegde, het meest effectief is (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010).<br />
Uit onderzoek blijkt dat herstelgericht werken niet met iedereen mogelijk is bv. met<br />
jongeren met een psychiatrische problematiek of met een mentale handicap. Voor<br />
herstelgericht werken is het namelijk nodig dat de jongeren zich ten volle bewust zijn van<br />
de feiten en ook hun verantwoordelijkheid ten volle kunnen opnemen. Jongeren dienen<br />
ook over een aantal competenties en mentale capaciteiten te beschikken om in een<br />
herstelgericht proces te kunnen stappen. Ook de persoonlijkheid van de jongere is<br />
bepalend voor het welslagen van een herstelbemiddeling. Bij zwaardere misdrijven is<br />
volgens de gerechtelijke actoren herstelbemiddeling vaak niet aangewezen omdat er dan<br />
andere belangen voorgaan zoals maatschappijbeveiliging of hulpverlening. Bij ernstige<br />
seksuele delicten is het niet altijd opportuun om verdachte en slachtoffer met mekaar in<br />
contact te brengen (Viaene, 2006). In 2012 liep aan het NICC (Nationaal Instituut voor<br />
Criminalistiek en Criminologie) een onderzoek naar de beslissing van<br />
jeugrechters/jeugdrechtbanken in MOF-zaken. Hieruit bleek een significant verband<br />
tussen zware diefstallen (diefstallen met braak of verzwarende omstandigheden en<br />
diefstallen met geweld of bedreiging) en de plaatsing in een gesloten federaal centrum,<br />
terwijl gewone diefstallen samenhangen met een ambulante maatregel. Alleen aan<br />
Nederlandstalige kant werd een significante positieve samenhang vastgesteld tussen<br />
zware diefstallen en een herstelrechtelijk aanbod (Gilbert, Mahieu, Ravier & Goedseels,<br />
2012).<br />
Het is belangrijk om ook personen te betrekken die begaan zijn met de verdachte, het<br />
slachtoffer, het delict en de gevolgen ervan. Het gaat om mensen die de partijen kunnen<br />
ondersteunen voor, tijdens en na het overleg en die kunnen bijdragen tot het opnemen van<br />
verantwoordelijkheid. In deze groep van relevante derden kunnen twee groepen<br />
onderscheiden worden. Informele relevante derden zijn alle mensen die voor de verdachte<br />
en het slachtoffer een belangrijke emotionele betekenis hebben, zoals de ouders. Uit de<br />
literatuur en onderzoek (Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007) blijkt dat ouders bij<br />
herstelbemiddeling betrokken worden vanuit een aantal overwegingen. Ten eerste is er de<br />
opvoedingsverantwoordelijkheid van de ouders. Zij kunnen aangeven aan hun kinderen<br />
wat het onderscheid is tussen goed en kwaad en hen helpen hiernaar te handelen, wat de<br />
basis is van bemiddeling (Bouverne-De Bie & Roose, 2005; Steketee et al., 2006). De<br />
tweede overweging is eerder juridisch van aard. Ouders zijn burgerrechtelijk aansprakelijk<br />
voor hun kinderen. Een gevolg daarvan is dat ouders opdraaien voor de schade die hun<br />
kinderen toebrengen aan een derde. Een overeenkomst binnen herstelbemiddeling heeft<br />
daarom pas juridische waarde als deze ook door de ouders wordt ondertekend (Verhellen,<br />
1998). Ten derde zijn ouders belangrijk in het herstel van het relationeel netwerk van de<br />
jongere. Ouders lijden vaak onder het delict van hun kinderen en zijn een deel van het<br />
vertrouwen in hun kind kwijt. Ouders kunnen ook door hun betrokkenheid het misdrijf<br />
moreel afkeuren. Morele afkeuring is effectiever wanneer deze afkomstig is van personen<br />
die om de verdachten geven dan van justitiële autoriteiten. Jongeren krijgen de kans om<br />
aan hun ouders hun goede wil te tonen wat hen kan stimuleren om terug op het rechte pad<br />
te komen. Doordat de jongere het vertrouwen van zijn omgeving en zijn ouders kan<br />
terugwinnen, zal zijn re-integratie en rehabilitatie in de maatschappij bevorderd worden en<br />
de relatie met zijn sociaal netwerk verstevigd. De verdachte wordt op die manier niet<br />
langer geïsoleerd en gestraft maar krijgt de kans om zich als persoon opnieuw af te<br />
stemmen op een groter geheel en zich daarmee te verbinden omdat hij er terug bij wil<br />
41
horen (Steketee et al., 2006; Weijers, 2002). Ten vierde kunnen ouders bijdragen tot het<br />
voorkomen van recidive doordat ze zich mee verantwoordelijk voelen voor de uitkomst<br />
zodat afspraken meer steun krijgen en beter worden uitgevoerd (Lindfield & Cusick, 2001).<br />
Tot slot kan de aanwezigheid van ouders de motivatie van de partijen positief beïnvloeden.<br />
Ze kunnen het gesprek op gang brengen en de partijen helpen om genuanceerde<br />
beslissingen te nemen (Aertsen, 2004). Ondanks de meerwaarde die ouders kunnen<br />
hebben bij de herstelbemiddeling, kan hun betrokkenheid ook risico’s inhouden. Ten<br />
eerste kunnen ouders het proces domineren. Ouders nemen soms te veel beslissingen<br />
zodat de jongere zelf te weinig inbreng heeft of ouders minimaliseren het delict waardoor<br />
de jongere zelf zijn verantwoordelijkheid niet opneemt. Een andere vorm van dominantie is<br />
dat ouders een bepaalde manier van reageren opdringen vb. de verdachte onder druk<br />
zetten om spijt te betonen of het slachtoffer onderdrukken om de verdachte te vergeven<br />
(Aertsen, 2004; Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007; Roche, 2003). Ten tweede is er het<br />
risico op stigmatisering waarbij ouders het delict zo moreel afkeuren dat de jongere zich<br />
gaat schamen voor zijn gedrag. Jongeren blijven hierdoor vaak na een proces van<br />
herstelbemiddeling achter met schaamtegevoelens en een laag zelfbeeld wat de kans op<br />
recidive kan vergroten (Wright, 2000). Ouders van slachtoffers komen soms naar het<br />
overleg om de verdachte eens goed de les te spellen (Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007).<br />
Formele relevante derden zijn eerder vanuit een bepaalde professionaliteit relevant voor<br />
het overlegproces. Bij herstelbemiddeling gaat het meestal om advocaten die worden<br />
uitgenodigd om toe te zien op de rechten en rechtswaarborgen van de betrokkenen en om<br />
advies te geven. Men moet hierbij wel vermijden dat advocaten het proces volledig<br />
overnemen (Bradt, Vettenburg, & Roose, 2007).<br />
Afsluitend aan deze alinea rond wie herstelbemiddeling wil bereiken merken we op dat<br />
geslacht, etniciteit en cultuur bijkomende criteria zijn waar rekening mee dient gehouden te<br />
worden in de verdere waardering en ontwikkeling van het herstelgericht werken (Daly,<br />
2008; Toor, 2009). Toor (2009) beargumenteert dat het morele karakter van herstelrecht<br />
niet compatibel is met de culturele context van Aziatisch meisjes, waar schuld en<br />
schaamte binnen de familie en de gemeenschap een heel belangrijke rol spelen. De<br />
toepassing van herstelgericht werken is overwegend gevormd door een westerse kijk op<br />
bestraffing.<br />
2.3.4 Herstelbemiddeling: hoe gaat men te werk?<br />
In het proces van bemiddeling kunnen een aantal fasen onderscheiden worden. Hoewel<br />
het tijdschema hier lineair wordt voorgesteld, kan het ook geïnterpreteerd worden als een<br />
ruimer cyclisch proces. Niet alle fasen komen in elke bemiddeling even sterk naar voren<br />
en niet elke bemiddeling mondt noodzakelijk uit in de laatste fase (Deklerck & Depuydt,<br />
2005). Achtereenvolgens bespreken we de oriëntatie, het voortraject, de uitvoering, de<br />
afsluiting en de nazorg (Steketee et al., 2006).<br />
De oriëntatie: doorverwijzing naar een HCA-dienst<br />
Wanneer een jongere een strafbaar feit pleegt, stelt de politie een proces verbaal op dat<br />
wordt overgemaakt aan het parket. Het parket in jeugdzaken of de jeugdrechtbank kunnen<br />
de jongere dan doorverwijzen naar herstelbemiddeling. De meeste doorverwijzingen zijn<br />
afkomstig van de procureur (Vanfraechem et al., 2010). Mogelijke andere doorverwijzende<br />
instanties zijn slachtofferhulp, de consulent van de jeugdrechtbank, een<br />
hulpverleningsdienst of een advocaat (Aerts, 2009). Uit het onderzoek van Bureau Beke<br />
blijkt dat het parket in 2008 verantwoordelijk was voor 96,1% van alle doorverwijzingen.<br />
jeugdrechters doen zelden een bemiddelingsaanbod (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />
42
Herstelbemiddeling is hierbij een vrijwillig aanbod, geen opgelegde maatregel.<br />
Bemiddeling kan ook op vraag van één van de partijen maar er is dan toestemming nodig<br />
van de vernoemde verwijzer (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />
De bemiddeling op parketniveau wordt voorzien in artikel 45 quater van de Jeugdwet. Het<br />
is de Procureur des Konings die het voorstel tot bemiddeling doet. De cumulatieve<br />
voorwaarden zijn dat er ernstige aanwijzingen van schuld zijn, dat de betrokkene verklaart<br />
om het MOF niet te ontkennen en dat het slachtoffer geïdentificeerd is. Tijdens het hele<br />
proces van bemiddeling blijft het belangrijk dat alle partijen ermee instemmen. De<br />
Procureur is niet verplicht om bemiddeling voor te stellen maar zijn beslissing om een<br />
aanbod voor bemiddeling te doen of niet, dient hij altijd te motiveren. De bemiddeling op<br />
jeugdrechtbankniveau wordt bepaald door artikel 52 quinquies van de Jeugdwet. Dit artikel<br />
bepaalt dat de jeugdrechter in de voorlopige fase van de rechtspleging een bemiddeling<br />
kan voorstellen. De voorwaarden voor de bemiddeling zijn dezelfde als op parketniveau<br />
(Vanfraechem, 2007). Er zijn grote verschillen tussen de arrondissementen. Sommige<br />
passen een lineair aanbod toe terwijl andere inhoudelijke criteria hanteren zoals de ernst<br />
van de feiten, de complexiteit van het dossier en de leeftijd van de verdachte (Ferwarda &<br />
van Leiden, 2012). Verder zijn het aantal doorverwijzingen sterk afhankelijk van toevallige<br />
veranderingen op lokaal niveau (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010; Ferwerda & van<br />
Leiden, 2012).<br />
Het voorstel voor bemiddeling van het parket of de jeugdrechtbank verloopt via een brief<br />
aan beide partijen en een kopie van de brieven naar de HCA-dienst. In de brief wordt<br />
vermeld dat de bemiddeling gratis is, dat de gesprekken vertrouwelijk zijn en dat de<br />
deelname aan bemiddeling vrijwillig is. Aan de brief wordt een folder over bemiddeling<br />
toegevoegd. De partijen worden gevraagd om binnen de 8 dagen contact op te nemen met<br />
de HCA-dienst. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer de helft van de partijen geen contact<br />
opnemen binnen deze termijn (Ferwerda & van Leiden, 2012). Indien één van de partijen<br />
geen contact heeft genomen met de HCA-dienst na 8 dagen, neemt de bemiddelaar zelf<br />
contact op, per brief of telefonisch, waarbij er een huisbezoek wordt voorgesteld om<br />
herstelbemiddeling uit te leggen. Bij ontvangst van de kopie bij een HCA-dienst is een<br />
dossier aangemeld. Het dossier wordt toegewezen aan een bemiddelaar die<br />
verantwoordelijk wordt voor de bemiddeling, de opvolging, de registratie en de<br />
rapportering. De HCA-dienst wordt gevraagd om binnen de twee maanden het parket of<br />
de jeugdrechtbank in te lichten over de opstart en het verloop van de bemiddeling (=<br />
bondig verslag). Partijen kunnen altijd afzien van bemiddeling, waarbij de bemiddelaar een<br />
eindverslag overmaakt aan de verwijzer. Bij wens tot bemiddelen, start de bemiddelaar<br />
met de gesprekken (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Afkomst van de herstelbemiddelingen.<br />
- Doorverwijzers.<br />
- Wijze van doorverwijzen.<br />
- 8-dagenregel.<br />
- Verantwoordelijkheid over dossier herstelbemiddeling.<br />
- Communicatie met de doorverwijzer.<br />
- (geen) Opstart herstelbemiddeling.<br />
Het voortraject: eerste contacten met de bemiddelaar<br />
Tijdens het eerste contact met het slachtoffer of de verdachte vraagt de bemiddelaar of de<br />
brief duidelijk was en overloopt hij de belangrijkste elementen van de brief. Hij maakt dan<br />
ook een afspraak voor een persoonlijk gesprek of een huisbezoek (Jaarverslag BAAL,<br />
43
2009). Uit onderzoek blijkt dat bemiddelaars aangeven dat het geen goede techniek is om<br />
na een eerste telefoon vol twijfel af te haken. Het is dan eerder aangewezen om het<br />
vertrouwen van de partijen te winnen en hun onderliggende gevoelens bespreekbaar te<br />
maken. Op die manier kan de twijfel soms overwonnen worden (Denissen & Theuwen,<br />
2010).<br />
Tijdens het huisbezoek met het slachtoffer schets de bemiddelaar het kader van<br />
bemiddeling en staat hij stil bij de feiten en de gevolgen ervan. Het slachtoffer kan zijn<br />
verhaal kwijt doordat de bemiddelaar vraagt naar de beleving bij de gebeurtenissen. De<br />
bemiddelaar bevraagt de verwachtingen van het slachtoffer over de bemiddeling: wat<br />
willen ze? Wat verwachten ze van de verdachte en zijn ouders? De bemiddelaar stelt een<br />
rechtstreeks gesprek voor indien de verwachtingen en intenties van beide partijen zo<br />
overeenstemmen dat een gesprek zinvol lijkt. De bemiddelaar neemt terug contact op met<br />
het slachtoffer na een gesprek met de verdachte en zijn ouders (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />
Tijdens het huisbezoek met de verdachte en zijn ouders geeft de bemiddelaar toelichting<br />
bij de gerechtelijke procedure en de bemiddeling. Eventuele vragen hieromtrent probeert<br />
de bemiddelaar te beantwoorden. Dan komen de feiten aan bod en vraagt de bemiddelaar<br />
naar de oorzaak van de feiten, het eigen aandeel van de verdachte in de feiten en<br />
eventuele medeverdachten. De gevoelens tijdens het delict en erna worden ook<br />
besproken. De bemiddelaar stelt ook vragen naar de verwachtingen van de verdachte<br />
over de bemiddeling en de intenties ten aanzien van het slachtoffer. Belangrijk hierbij is<br />
dat de verdachte moet beseffen dat hij dader is en verantwoordelijkheid dient te nemen<br />
over het delict. Hij moet er zich van bewust zijn dat hij het slachtoffer niet emotioneel mag<br />
schaden tijdens het rechtstreekse gesprek indien er gekozen wordt voor een rechtsreeks<br />
gesprek. Daarna wordt bekeken op welke wijze herstelbemiddeling kan plaatsvinden, hoe<br />
het herstel er kan uitzien en wie bij het herstel betrokken kan worden. De bemiddelaar<br />
doet de verdachte ook eventueel een voorstel tot een rechtstreeks gesprek en stelt de<br />
verdachte hierbij gerust dat hij voldoende ruimte zal krijgen tijdens dit gesprek. Tot slot<br />
belooft de bemiddelaar terug contact op te nemen voor de praktische regelingen met<br />
betrekking tot het gesprek (Jaarverslag BAAL, 2009; Steketee et al., 2006; Wolthuis, &<br />
Vandenbroucke, 2009).<br />
Uit onderzoek blijkt dat deze eerste gesprekken gepaard gaan met veel informatieuitwisseling.<br />
De bemiddelaar zelf is, zeker in het begin, overwegend aan het woord en<br />
geeft vooral uitleg over herstelbemiddeling en de mogelijk te volgen procedure. Hoewel de<br />
bemiddelaar tijdens de gesprekken probeert om zich zoveel mogelijk te richten op de<br />
betrokken minderjarige, blijkt dat dit in realiteit soms moeilijk te realiseren is. Redenen<br />
hiervoor zijn dat de minderjarige vaak minder betrokken is en daardoor niet actief<br />
participeert in het gesprek en dat eerder de ouders vaak aan het woord zijn (Denissen &<br />
Theuwen, 2010). Uit onderzoek in Nederland blijkt dat er altijd minstens één<br />
voorbereidend gesprek is met de betrokken partijen maar dat er in veel gevallen nog<br />
meerdere gesprekken volgen (Steketee et al., 2006).<br />
Tijdens deze startfase is het zoeken naar aanknopingspunten tussen de partijen in het<br />
delict belangrijk. Naast uiteenlopende vormen van afwijzing in de vorm van verwijten,<br />
gevoelens van haat, wraak, kwaadheid en agressie bij het slachtoffer is er ook vaak<br />
nieuwsgierigheid naar de verdachte en het delict. Dit kan een aanknopingspunt zijn naar<br />
de andere partij. Bij de verdachte zijn er naast de afwijzing en het gebeuren zo snel<br />
mogelijk willen vergeten, gevoelens van wil tot compensatie, vereffening van de schuld,<br />
flarden van spijt en wroeging. De bemiddelaar brengt hier de eerste partiële vragen en<br />
partiële antwoorden over, dikwijls pendelend tussen partijen die ook letterlijk afstand<br />
houden. Op die manier kunnen centripetale krachten aan belang winnen met respect voor<br />
44
het houden van afstand en de afwijzende houding van de partijen ten aanzien van elkaar<br />
(Deklerck & Depuydt,2005).<br />
In 37% van de dossiers wordt het volledige proces doorlopen. In die dossiers waar partijen<br />
het volledige proces doorliepen, was de overeenkomt ook meestal een feit. Redenen om<br />
niet deel te nemen aan herstelbemiddeling was omdat het slachtoffer niet wenste deel te<br />
nemen (31%), geen verdere vra(a)g(en) had (25%) of omdat de dader niet wenst in te<br />
gaan op het aanbod (14%) (Vanfraechem et al., 2010). Aanvullend, wanneer slachtoffers<br />
deelnemen vanuit de motivatie om de verdachte een kans te geven het goed te maken, er<br />
vaker sprake is van een doorlopen proces met overeenkomst (Ferwerda & van Leiden,<br />
2012). Andere cijfers zijn gelijkaardig: uit de jaarlijkse cijfers van het Steunpunt Jeugdhulp<br />
blijkt dat bij ruim de helft van de aanmeldingen voor herstelbemiddeling geen traject wordt<br />
opgestart, in dat geval wordt door het slachtoffer en/of de minderjarige het aanbod tot<br />
herstelbemiddeling geweigerd. Daarnaast worden bepaalde dossiers ook voortijdig<br />
afgebroken. Uit de analyse van Ferwerda en van Leiden (2012) komt dat ruim de helft van<br />
de trajecten niet-opgestart worden na aanbieding. De meeste van de opgestarte trajecten<br />
worden ook effectief doorlopen en afgesloten met een overeenkomst. Uit onderzoek in<br />
Nederland blijkt dat in bijna twee derde van de zaken er voorgesprekken gevoerd worden<br />
met beide partijen, maar dat leidt toch niet tot een herstelgesprek. In iets minder dan de<br />
helft van de zaken heeft de dader geweigerd om mee te werken, in één op de vier zaken<br />
was het slachtoffer er niet aan toe. Soms zien de ouders van één de partijen het niet<br />
zitten. De redenen zijn divers. Soms is het niet mogelijk om de verdachte of het slachtoffer<br />
te bereiken of is het delict al te lang geleden. Soms hebben de partijen het onderling al<br />
opgelost. Het kan ook zijn dat het slachtoffer er niet aan toe is om de confrontatie aan te<br />
gaan, dat hij schrik heeft om zijn eigen emoties onder controle te houden, dat hij niet<br />
bereid is om er nog meer tijd aan te besteden of dat hij een strafprocedure wilt. Redenen<br />
voor de verdachte om niet deel te nemen zijn dat hij zichzelf ziet als slachtoffer, dat hij niet<br />
verwacht dat de bemiddeling iets zal opleveren, dat hij het gebeuren achter zich wil laten<br />
of dat hij te beschaamd is (Steketee et al., 2006; Walgrave, 2006).<br />
Binnen twee maanden, vanaf de aanwijzing van de bemiddelingsdienst, dient er een<br />
terugkoppeling te zijn naar de doorverwijzer met betrekking tot de voortgang van het<br />
dossier.<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Inhoud eerste gesprek.<br />
- Niet deelnemen aan herstelbemiddeling.<br />
- Afgebroken dossiers.<br />
De uitvoering: directe of indirecte bemiddeling tussen verdachte en slachtoffer<br />
Bij herstelbemiddeling is er de mogelijkheid om zowel rechtstreeks als onrechtstreeks met<br />
elkaar in gesprek te gaan. Bij indirecte bemiddeling wordt informatie uitgewisseld tussen<br />
het slachtoffer en de verdachte via de bemiddelaar. Dit is de meest gebruikelijke vorm van<br />
bemiddeling in Vlaanderen (Bradt, & Bouverne-De Bie, 2009; Ferwerda en van Leiden,<br />
2012; Vanfraechem et al., 2010). Het kan hierbij gaan om pendelbemiddeling, waarbij de<br />
bemiddelaar mondeling boodschappen over en weer brengt, briefwisseling tussen<br />
verdachte en slachtoffer of het maken van een excuuskaart door de verdachte (Wolthuis,<br />
& Vandenbroucke, 2009). Het relatief lage aantal directe bemiddelingen kan deels<br />
verklaard worden door kenmerken van de bemiddelaar (wijze van aanpak, ervaring en<br />
aanhoudendheid), deels door kenmerken eigen aan de (persoonlijkheid van de) partijen en<br />
het misdrijf (te ernstig of te licht). Face-to-face contact via een directe bemiddeling of<br />
45
ontmoeting leidt vaker tot een volledig uitgevoerde overeenkomst (Ferwerda & van Leiden,<br />
2012).<br />
Met beide partijen wordt gekeken of een rechtstreeks gesprek wenselijk is. Indien dit zo is,<br />
worden deze gesprekken goed voorbereid door de bemiddelaar. Volgens Daly (2008)<br />
verbetert grondige voorbereiding de relatie tussen slachtoffer en herstelbemiddelaar<br />
enerzijds en tussen dader en herstelbemiddelaar anderzijds, wat zorgt voor een grotere<br />
waarschijnlijkheid op betekenisvolle interacties tussen de partijen. Bijkomstig, gedurende<br />
de voorbereiding kunnen slachtoffer hun behoeften identificeren en formuleren en<br />
aangeven wat hun maximale inzet kan zijn (Achilles en Zehr, geciteerd in Choi et al.,<br />
2011). Wat willen ze vragen of zeggen; wat verwachten ze van het gesprek; wat kan er<br />
aan bod komen; waar en wanneer zal dit gesprek plaats vinden;… (Jaarverslag BAAL,<br />
2009). Uit onderzoek blijkt dat bemiddelaars er van uit gaan dat directe bemiddeling 9 op<br />
10 keer een meerwaarde zou bieden voor beide partijen. Toch vinden ze het belangrijk om<br />
deze keuze aan de partijen te laten. De bemiddelaars proberen mensen op een subtiele<br />
manier te stimuleren om in de richting van directe bemiddeling te denken (Denissen &<br />
Theuwen, 2010). Choi et al. (2011) vonden dat het ontmoeten van slachtoffers de jongere<br />
daders hielpen om de omvang van hun daden en de gevolgen ervan te bevatten, dit door<br />
het personaliseren van het slachtoffers en hun ervaringen. Specifiek voor slachtoffers<br />
vonden Ferwerda en van Leiden (2012) dat deze het proces en de bemiddelaar positiever<br />
beoordelen wanneer er persoonlijk contact is geweest met de verdachte.<br />
De redenen die slachtoffers aangeven om mee te doen, lopen uiteen van het voorkomen<br />
van herhaling, of het willen uitpraten en begrijpen waarom de verdachte het gedaan heeft.<br />
Slachtoffers willen vaak ook dat de verdachte zich bewust wordt van de gevolgen van zijn<br />
daden of excuses krijgen. De slachtoffers verwachten tijdens de bemiddeling om een<br />
oplossing te vinden, de relatie met de verdachte te herstellen en het gebeurde te kunnen<br />
uitpraten en begrijpen. Over het algemeen zijn de slachtoffers minder positief dan de<br />
verdachten in de zin dat hun verwachtingen slechts deels of niet zijn uitgekomen. De<br />
ouders van de slachtoffers nemen deel aan het gesprek om steun te bieden 35 (Steketee et<br />
al., 2006). De slachtoffers uiten een hogere tevredenheid over het proces en de<br />
bemiddelaar als de verdachte het in hun ogen goed heeft gemaakt (Ferwerda & van<br />
Leiden, 2012).<br />
Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de meeste verdachten (n= 57) besluiten om mee te<br />
werken aan een herstelbemiddeling omdat ze spijt hebben (89%). Een andere<br />
veelgenoemde reden is dat de verdachte aan het slachtoffer wil uitleggen wat er precies<br />
gebeurd is (58%). Daarnaast geeft een aantal verdachten aan dat ze verwachten dat hun<br />
deelname strafvermindering zou opleveren (11%). Vijf procent nemen ook deel omdat hun<br />
ouders dat wilden, een aantal omdat ze de situatie willen oplossen. De meeste verdachten<br />
geven aan dat ze verwachten dat ze tijdens het herstelgesprek een oplossing kunnen<br />
vinden voor de ontstane situatie, het willen en kunnen uitpraten, en hun excuses kunnen<br />
aanbieden. Sommige verwachten dan ook dat het slachtoffer hun excuses zou<br />
aanvaarden of zou zeggen: ‘iedereen maakt fouten’. De ouders van de verdachte nemen<br />
deel aan het gesprek om steun te bieden, te kunnen vertellen wat zij van de situatie vinden<br />
en om contact te hebben met de ouders van het slachtoffer, in het geval van een<br />
minderjarig slachtoffer (Steketee et al., 2006; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />
Redenen om niet deel te nemen aan een rechtstreeks gesprek kunnen zijn: angst om de<br />
andere partij te ontmoeten, geen wens hebben om in contact te komen met de tegenpartij,<br />
35 In geval van minderjarige slachtoffers<br />
46
angst om niet het ontmoeten van de tegenpartij niet aan te kunnen en niet meer willen<br />
herinnerd worden aan het verleden (Van Dijk et al. in Vanfraechem et al., 2010).<br />
Mogelijke aanwijzingen voor de bemiddelaar om geen rechtstreeks gesprek voor te stellen<br />
zijn twijfel aan de oprechtheid van de verdachte, de diagnose van een stoornis bij de<br />
verdachte, een te groot verschil in cultuur tussen de verdachte en het slachtoffer en<br />
nieuwe feiten die aan het licht komen (Aerts, 2009).<br />
Een rechtstreeks gesprek gaat meestal door op de bemiddelingsdienst, een neutrale<br />
plaats. De bemiddelaar laat het slachtoffer (en zijn ouders) eerst komen en laat hen al<br />
plaatsnemen. Dit om te benadrukken dat het slachtoffer een speciale plaats inneemt. De<br />
plaats voor de verdachte en zijn ouders wijst de bemiddelaar zelf aan. De bemiddelaar<br />
gaat in het midden zitten. Hij heet iedereen welkom en bedankt iedereen voor zijn<br />
aanwezigheid. Hij maakt zijn rol in het gesprek duidelijk, vraagt de partijen naar mekaar te<br />
luisteren en respectvol met mekaar om te gaan. Het slachtoffer krijgt eerst het woord.<br />
Daarna volgt een gesprek tussen de verdachte en het slachtoffer en hun respectievelijke<br />
ouders dat de bemiddelaar structuur geeft. Vervolgens wordt besproken op welke manier<br />
de schade hersteld kan worden. Nadat de bemiddelaar het gesprek afgerond heeft, vraagt<br />
hij naar de mening en gevoelens van iedereen omtrent het gesprek en bedankt iedereen.<br />
Er wordt ook een afspraak gemaakt voor het opmaken van de overeenkomst (Jaarverslag<br />
BAAL, 2009; Steketee et al., 2006). Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de meeste<br />
deelnemers positief zijn over de inbreng die men heeft kunnen leveren, het kunnen<br />
meewerken aan een oplossing en de positieve en veilige sfeer waarin de bijeenkomst<br />
plaatsvond. De meeste verdachten vinden het goed, maar confronterend en soms pijnlijk<br />
om te horen wat het slachtoffer te zeggen heeft. Ze vinden het fijn dat ze normaal hebben<br />
kunnen praten en dat het slachtoffer niet verwijtend of rancuneus is. Ook de slachtoffers<br />
beoordelen de confrontatie als positief omdat ze het goed vinden om te horen wat de<br />
verdachte hen te zeggen heeft en om het volledige verhaal te horen. De slachtoffers<br />
hebben het gevoel dat ze respectvol behandeld werden. Ze zijn vaak onder de indruk van<br />
de houding van de verdachte doordat hij excuses aanbiedt maar ook zijn emoties uit. De<br />
ouders van de verdachten vinden het vooral moeilijk om het verhaal van het slachtoffer te<br />
horen, maar ook verhelderend. De ouders van de slachtoffers vinden het dan weer heel<br />
aangrijpend om hun kind in de rol van slachtoffer te zien (Steketee et al., 2006; Wolthuis,<br />
2008; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />
Deze fase wordt gekenmerkt door de overgang van strategische houding naar ervaring.<br />
Na het traumatische van het voorbije delict gaan beide partijen zich wapenen en<br />
harnassen bij confrontatie. Het slachtoffer wil vermijden opnieuw gekwetst te worden en<br />
de verdachte beschermt zich tegen een mogelijk tegenaanval. Bij vormen van lichte<br />
criminaliteit kan hier een onderhandeling starten rond materiële en financiële compensatie.<br />
De basis voor het werkelijk herstel wordt echter gevormd door de uitdrukking van<br />
werkelijke emoties, een nauw aansluitende fase. Hierin kan men het verleden loslaten en<br />
zich richten op de toekomst. Hiermee verweven is de fase van de meer informatieve<br />
vraagstelling waar plaats wordt gemaakt voor vragen naar het waarom, hoe , wat ,<br />
waartoe, wanneer,… Deze twee laatste fasen kunnen zich afwisselend, vaak op een<br />
ongeordende en zelfs chaotische manier, herhalen in een volgende fase van diepgang en<br />
groeiende empathie. Op het einde van deze fase moet elkaars verhaal beluisterd en<br />
gekend zijn. In een volgende fase worden verkennende mogelijkheden ingezet rond<br />
vormen van compensatie (Deklerck & Depuydt, 2005).<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Directe en indirecte bemiddelingen.<br />
- Inhoud en organisatie van het rechtstreeks gesprek.<br />
47
Afsluiting met afspraken<br />
De bemiddelaar heeft of neemt geen verantwoordelijkheid voor de uitkomst van een<br />
bemiddeling. Hij begeleidt de onderhandelingen volgens het mediation principe: hij<br />
faciliteert, ondersteunt, inventariseert de feiten, vraagt door bij onduidelijkheden en houdt<br />
de communicatie en interactie tussen verdachte en slachtoffer op gang. De directe dan<br />
wel indirecte gesprekken tussen de partijen kunnen leiden tot een akkoord tussen partijen.<br />
De afspraken zijn te onderscheiden in vier categorieën: iets rechtzetten door schade te<br />
vergoeden of klusjes te doen, gedragsregels hoe betrokkenen met elkaar dienen om te<br />
gaan, afspraken met de ouders en afspraken met anderen. Dit akkoord wordt dan<br />
neergeschreven in een overeenkomst. De minderjarige verdachte, zijn ouders en het<br />
slachtoffer kunnen deze overeenkomst nalezen en tekenen voor akkoord (Jaarverslag<br />
BAAL; Steketee et al., 2006). Bij bemiddeling op parketniveau moet de procureur des<br />
konings het akkoord goedkeuren. Hij kan dit enkel weigeren indien het akkoord strijdig is<br />
met de openbare orde. Indien een akkoord wordt bereikt en goedgekeurd, maakt de<br />
bemiddelaar een verslag over de tenuitvoerlegging van het akkoord over aan de procureur<br />
des konings. Als het akkoord werd uitgevoerd volgens de bepalingen ervan, dan dient de<br />
procureur des konings hiervan een proces-verbaal op te maken en kan hij hiermee<br />
rekening houden bij zijn beslissing om de zaak al dan niet te seponeren. De procureur<br />
kiest vaak voor seponering nadat een positieve afloop is bereikt (Vanfraechem et al.,<br />
2010). Een afschrift van dit PV wordt bezorgd aan de minderjarige verdachte, zijn ouders,<br />
het slachtoffer en de bemiddelaar. Als de procureur beslist om de zaak te seponeren, doet<br />
deze seponering de strafvordering vervallen. Op niveau van de jeugdrechtbank, moet het<br />
bereikte akkoord door de Rechter of de Rechtbank worden gehomologeerd (Vanfraechem,<br />
2007). De bemiddelaar kijkt toe op de uitvoering van de afspraken en houdt het parket en<br />
de jeugdrechtbank op de hoogte. De bemiddelaar maakt ook hier een eindverslag op voor<br />
de gerechtelijke instantie met de mededeling van al dan niet uitvoering van de<br />
overeenkomst. Bemiddeling vervangt de gewone gerechtelijke afhandeling niet maar kan<br />
wel van invloed zijn op de verdere beslissingen die genomen worden in het dossier. De<br />
gerechtelijke instanties kunnen met andere woorden wel rekening houden met het<br />
resultaat van de bemiddeling (Ferwerda & van Leiden, 2012; Jaarverslag BAAL, 2009).<br />
Een mogelijke afspraak kan zijn dat de minderjarige verdachte zelf de<br />
verantwoordelijkheid opneemt in het financiële herstel van de schade die hij veroorzaakt<br />
heeft. In ruim één op de drie gevallen is er sprake van een financieel herstel (Ferwerda en<br />
van Leiden, 2012). Daartoe kan hij zijn spaargeld aanspreken of dat van zijn ouders,<br />
terugvallen op de verzekering, werk zoeken of een beroep doen op het Provinciaal<br />
vereffeningsfonds (Vanfraechem et al., 2010). De jongere kan voor het verrichten van<br />
vrijwilligerswerk bij een openbare dienst of humanitaire instelling een vergoeding krijgen<br />
die uitgeschreven wordt op naam van het slachtoffer van het delict. Tegenover elk<br />
gepresteerd uur vrijwilligerswerk biedt de provincie een bedrag. Het slachtoffer dient wel in<br />
te stemmen met deze procedure. De jongere schrijft een handgeschreven brief waarin hij<br />
uitlegt waarom hij de schade zelf wil vergoeden en waarom hij dat via het fonds wil doen.<br />
Aan de ouders wordt gevraagd via een brief te melden waarom zij achter deze keuze<br />
staan en waarom ze voor deze optie hebben gekozen. Deze brieven worden toegevoegd<br />
aan een aanvraagformulier dat de bemiddelaar anoniem opstelt. Hierin wordt een korte<br />
omschrijving van de feiten gegeven, het verloop van de bemiddeling en het<br />
overeengekomen schadebedrag. Ook het standpunt van het slachtoffer en van de familiale<br />
verzekering worden hierin opgenomen. De bemiddelaar dient persoonlijk aanwezig te zijn<br />
op het comité V, de raad van beheer van het vereffeningsfonds. Alle afspraken worden<br />
vastgelegd in een overeenkomst en het geld wordt na de prestaties van de minderjarige<br />
verdachte overgemaakt aan de HCA-dienst die de schadevergoeding overmaakt aan het<br />
48
slachtoffer (Jaarverslag BAAL, 2009; Viaene, 2006). Volgens Ferwerda en van Leiden<br />
(2012) staan de meeste verdachten echter zelf in voor de vergoeding die gemiddeld 200<br />
euro bedraagt.<br />
Belangrijk is dat de afspraken rond vergoeding, sanctie, boete of herstel een gevolg<br />
dienen te zijn van een authentieke betrokkenheid, een doorleefde ervaring van spijt en<br />
berouw en van hieruit de wil tot herstel die zich uit in het proces van uitwisseling,<br />
communicatie en herstel. Het afdwingen van afspraken zonder dat dit uit de betrokkenen<br />
zelf komt, op de manier die ze zelf willen en op het ogenblik dat ze er zelf aan toe zijn, is<br />
als een lege doos (Deklerck & Depuydt, 2005). Voor slachtoffers is een oprechte<br />
verontschuldiging van de dader een kritische succesfactor in het bereiken van<br />
herstelgerichte resultaten (Choi, Bazemore & Gilbert, 2012). Spijtbetuigingen door de<br />
verdachte aan het slachtoffer relateren aan een positievere beoordeling van het proces<br />
door beide partijen. Het slachtoffer uit bovendien een hogere proceswaardering in geval<br />
van schadevergoeding en spijtbetuiging aan zijn ouders (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />
Uit de review van Choi et al. (2012) blijkt dat het gebrek aan werkelijk berouw bij de dader,<br />
pijnlijk kan zijn voor de slachtoffers en verdere emotionele schade kan veroorzaken. Ook<br />
Daly (2008) vond dat, wanneer daders hun gedrag rechtvaardigen of minimaliseren, de<br />
pijn bij slachtoffers toeneemt.<br />
De dynamieken binnen directe gesprekken zijn complex. Wat echter uit diverse<br />
onderzoeken naar voorkomt als belangrijk, vooral in het kader van recidive, is dat de dader<br />
het proces waar het slachtoffer is doorgegaan aanhoort en begrijpt, wat een gevoel van<br />
empathie opwekt bij de dader en op zijn beurt zorgt voor berouw. Dit gevoel van empathie<br />
kan bereikt worden door de dader te laten luisteren naar het persoonlijke en concrete<br />
verhaal van het slachtoffer (Choi et al., 2011). Choi et al. (2011) observeerden jongeren en<br />
concludeerden dat hoewel de meeste berouw en inlevingsvermogen hadden ze niet wisten<br />
hoe ze dit moesten uiten naar het slachtoffer, deels omwille van hun grote nervositeit. Dit<br />
kan dus een belangrijk onderdeel zijn voor de bemiddelaar om rekening mee te houden in<br />
de voorbereiding.<br />
De partijen die tot een overeenkomst zijn gekomen, zeggen daar tevreden over te zijn. De<br />
overeenkomsten worden doorgaans goed opgevolgd onder toeziend ook van de<br />
bemiddelaar (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />
Uiteindelijk zijn we hier in de laatste fase van bemiddeling terechtgekomen waarbij de<br />
concrete afspraken rond herstel bezegeld worden in een contract (Deklerck & Depuydt,<br />
2005). Uit onderzoek in Nederland naar ruim 800 aangemelde herstelbijeenkomsten blijkt<br />
dat men in 92% van de gevallen komt tot een herstelplan. Daarvan resulteren er 271 in<br />
afspraken en 464 in intenties. De afspraken variëren van excuus aanbieden, betalen van<br />
een schadevergoeding, verrichten van werkzaamheden tot het nakomen van<br />
gedragsregels (Wolthuis, 2008). De meeste afspraken houden, volgens het onderzoek van<br />
Bureau Beke, een financieel herstel in (36,9%). Excuses, zuivere informatieoverdracht en<br />
het doen van beloftes komen minder voor (respectievelijk 24%, 13% en 12%) (Ferwerda<br />
en van Leiden, 2012).<br />
Een derde van de verdachten vindt dat de afspraken wel redelijk zijn. Een klein<br />
percentage vindt dat ze er gemakkelijk vanaf zijn gekomen, terwijl een ander klein<br />
percentage vindt dat ze nog veel moeten doen om een bijdrage aan het herstel te leveren.<br />
Belangrijk is ook om te weten of er na herstelbemiddeling werkelijk sprake is van herstel.<br />
Onderzoek in Nederland heeft uitgewezen dat in de meeste zaken bemiddeling leidt tot<br />
herstel van de relatie. Er worden duidelijke afspraken gemaakt hoe men in de toekomst<br />
met mekaar zal omgaan. Of de verdachte biedt zijn excuses aan en het slachtoffer<br />
accepteert deze. Het delict wordt uitgesproken waardoor de partijen mekaar weer recht in<br />
49
de ogen kunnen kijken of het vertrouwen hersteld wordt. Soms is er geen daadwerkelijk<br />
herstel van de relatie maar is de rancune of angst zodanig afgenomen dat de partijen weer<br />
normaal met mekaar kunnen omgaan. In driekwart van de zaken is er herstel van schade<br />
zoals bv. een schadevergoeding die betaald wordt. In Choi et al. (2011) kunnen we lezen<br />
dat de schadevergoeding naast een financiële teruggave ook een teken is van de dader<br />
dat hij zich bewust is van wat hij de ander heeft aangedaan en dat hij zijn plicht erkend om<br />
het goed te maken. Andere gevolgen van de herstelbemiddeling zijn dat de verdachten<br />
meer inzicht in hun gedrag hebben gekregen, wat ze ook getoond hebben aan de<br />
slachtoffers. Na de herstelbemiddeling voelen jongeren vooral opluchting omdat ze hun<br />
verhaal kwijt zijn en het hoofdstuk kunnen afsluiten. Ze zijn vaak onder de indruk dat het<br />
delict hen vergeven werd. De meeste jongeren hebben het gevoel achteraf dat er wel<br />
degelijk iets hersteld is. Toch kan niet alles hersteld worden via herstelbemiddeling. Het<br />
gaat dan bv. om vriendschappen tussen betrokken partijen of het wegwerken van alle<br />
gevolgen voor het slachtoffer. De meeste overeenkomsten worden in de praktijk omgezet<br />
(96%) (Steketee et al., 2006; Vanfraechem et al., 2010; Wolthuis & Vandenbroucke,<br />
2009).<br />
Ook wat betreft de afsluiting van het rechtstreekse gesprek zijn er gedragsregels. De<br />
herstelbemiddelaar evalueert met beide partijen of het gesprek heeft voldaan aan de<br />
verwachtingen. Soms is er nog een informeel samenzijn met alle betrokkenen waarbij nog<br />
even kan nagepraat worden (Steketee et al., 2006).<br />
Tot slot, aan het einde van de bemiddeling, rapporteren de bemiddelingsdiensten aan de<br />
doorverwijzer. Dit kan, in het geval van een volledig doorlopen bemiddeling, bestaan uit<br />
het opsturen van de overeenkomst en een eindverslag. In het geval van een nietopgestarte<br />
of afgebroken bemiddeling koppelt de HCA-dienst het resultaat blind terug aan<br />
de doorverwijzer. Op die manier kan dit niet ten nadele van de minderjarige worden<br />
gebruikt. Het parket of de jeugdrechter bepaalt dan eventuele vervolgstappen. Is er sprake<br />
van een geslaagde overeenkomst, dan volgt er in bijna alle gevallen een seponering<br />
(Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Rol bemiddelaar in herstelbemiddeling en ten aanzien van de afspraken.<br />
- Type van gemaakte afspraken en de tevredenheid van de partijen hierover.<br />
- Inhoud, procedure en opvolging van de overeenkomst.<br />
- Het vereffeningsfonds.<br />
- Gevoel na herstelbemiddeling bij de partijen.<br />
- Evaluatie.<br />
- Na herstelbemiddeling: beslissing van de doorverwijzer.<br />
De nazorg<br />
In Vlaanderen is er geen nazorg voorzien binnen de procedure van herstelbemiddeling. Na<br />
de opvolging van de overeenkomst en het op de hoogte brengen van de doorverwijzer<br />
hiervan, sluit met het dossier af (persoonlijke communicatie herstelbemiddelaars). In<br />
Nederland schrijft men wel een nazorgtraject voor. Na een aantal maanden neemt de<br />
herstelbemiddelaar contact op met de verdachte en het slachtoffer om te informeren hoe<br />
het sinds het gesprek met hen gaat. Dit om na te gaan of de herstelbemiddeling effect<br />
heeft gehad en zijn doel heeft bereikt (Steketee et al., 2006). Uit onderzoek in Nederland<br />
blijkt echter dat in de praktijk de bemiddelaars hier niet al te enthousiast over zijn en er ook<br />
vaak niet veel van terecht komt. De voornaamste reden is dat men het slachtoffer en de<br />
verdachte niet opnieuw wil lastigvallen en afgehandelde zaken niet opnieuw wil oprakelen.<br />
Ook speelt mee dat de bemiddelaar het niet echt ziet als zijn verantwoordelijkheid. Ze zijn<br />
50
eerder van mening dat hun betrokkenheid ophoudt nadat de bijeenkomsten hebben<br />
plaatsgevonden (Steketee et al., 2006). Toch toont een ander Nederlands onderzoek aan<br />
dat voor de jongeren een nabespreking na de deelname aan een herstelbemiddeling van<br />
cruciaal belang is, vooral voor de verwerking van indrukken die men heeft opgedaan<br />
tijdens het proces. Ook als het slachtoffer heeft geweigerd om deel te nemen aan de<br />
bemiddeling of de jongere geen reactie heeft gekregen op een brief, is een afrondend<br />
gesprek wenselijk.<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Nazorgtraject.<br />
2.3.5 Wie voert de herstelbemiddeling uit?<br />
Herstelbemiddeling wordt georganiseerd door HCA-diensten. HCA staat voor<br />
Herstelgerichte en Constructieve Afhandeling. Een HCA-dienst omvat vier werkvormen<br />
voor minderjarige delictplegers: de slachtoffer-dader bemiddeling, het herstelgericht<br />
groepsoverleg, de gemeenschapsdienst en de leerprojecten.<br />
In de provincies West-Vlaanderen en Antwerpen is er één HCA-dienst per arrondissement<br />
met uitzondering van het arrondissement Antwerpen waar er twee diensten zijn en de<br />
arrondissementen Ieper en Veurne waar één dienst instaat voor beide arrondissementen.<br />
In de provincies Limburg, Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant is er één dienst per<br />
provincie. In Vlaanderen zijn dus volgende HCA-diensten actief: ADAM (Antwerpse dienst<br />
voor alternatieve maatregelen, arrondissement Antwerpen) binnen CAW Metropool, Alba<br />
vzw (Bemiddelingsburo in arrondissemt Brussel/Halle/Vilvoorde en BAL in arrondisement<br />
Leuven), BAAB (bureau alternatieve afhandeling Brugge, arrondissement Brugge) binnen<br />
vzw De Patio, BAAL (Bureau alternatieve afhandeling Limburg, provincie Limburg) binnen<br />
vzw jongerenwerking Pieter Simenon, BIC (Bemiddelings- en Begeleidingsdienst Ivo<br />
Cornelis, arrondissement Mechelen) binnen vzw Ivo Cornelis, CAFT (Constructieve<br />
afhandeling feiten Turnhout, arrondissement Turnhout) binnen vzw Cirkant, COHEsie (CO<br />
voor constructief en HE voor herstel, arrondissement Kortrijk) binnen vzw centrum voor<br />
jongeren- en gezinsbegeleiding, DIVAM (dienst Ieper Veurne alternatieve maatregelen,<br />
arrondissementen Ieper en Veurne) binnen Vereniging Ons Tehuis, Elegast HCA-dienst<br />
(arrondissement Antwerpen) en HCA Oost-Vlaanderen (provincie Oost-Vlaanderen).<br />
De HCA-diensten worden als categorie 8 erkend door de Vlaamse overheid, het<br />
Agentschap Jongerenwelzijn en het Steunpunt Jeugdhulp.<br />
2.3.6 Wat zijn de uitvoeringseisen aan de basis van herstelbemiddeling?<br />
Eisen ten aanzien van de bemiddelaars<br />
De missie van een HCA-dienst wordt onderschreven door belangrijke waarden zoals het<br />
geloof in de kracht en de groeimogelijkheden in verbondenheid alsook respect voor ieders<br />
eigenheid en ernaar handelen. Door en voor alle medewerkers worden kerncompetenties<br />
zoals innoverend verbinden en zelfreflectie onderkend (Jaarverslag BAAL, 2009).<br />
Therapeutische vaardigheden en inzichten van de herstelbemiddelaar kunnen van nut zijn<br />
bij herstelbemiddeling (Mooren, 2007). Toch mag de bemiddelaar niet teveel in de rol van<br />
hulpverlener schieten (Steketee et al., 2006). Andere competenties waarover de<br />
bemiddelaar moet beschikken zijn: het kunnen leiden van een proces zonder al te sturend<br />
te zijn, zowel met verdachten als met slachtoffers kunnen omgaan, sociaal vaardig zijn en<br />
over mensenkennis beschikken (Steketee et al., 2006). De bemiddelaar wordt gezien als<br />
medestander ten aanzien van de cliënt, als mediator ten aanzien van de externen en als<br />
51
vertegenwoordiger van de maatschappelijk te bewaken grenzen (Jaarverslag CAFT,<br />
2009).<br />
Belangrijk is dat de bemiddelaar bij de start van het proces en bij het verdere verloop<br />
ervan een actieve opstelling heeft naar beide partijen. Immers, de soms zeer intense,<br />
ongevraagde en ongewilde intimiteit tussen verdachte en slachtoffer bij het delict zet<br />
centrifugale krachten in gang, weg van het gebeuren. Zowel bij de verdachte als bij het<br />
slachtoffer worden gevoelens van emotioneel afstand nemen geproduceerd, waardoor zij<br />
niet willen terugkeren naar het gebeurde. Deze context van vaak felle reacties en<br />
emotionele geladenheid dient de bemiddelaar weten te hanteren en om te buigen, om in<br />
een centripetale beweging terug te keren naar het gebeurde. De bemiddelaar heeft hierbij<br />
verschillende taken. Ten eerste brengt de bemiddelaar boodschappen over van de ene<br />
naar de andere partij. Dit houdt een belangrijke evenwichtsoefening in tussen de<br />
belangen, vragen en interesses van het slachtoffer en deze van de verdachte. Ten tweede<br />
functioneert de bemiddelaar in de positie van emotionele grensbewaker. De afwijzende,<br />
verwijtende en agressieve opmerkingen, afgewisseld met nieuwsgierigheid en een<br />
versnipperde wil tot communicatie zijn de aanknopingspunten van de bemiddelaar om<br />
centrifugale krachten om te buigen naar centripetale. Ten derde is de bemiddelaar een<br />
werker aan de grens tussen vrijheid en recht. De bemiddelaar probeert binnen het<br />
gegeven rechtskader de door de feiten geconditioneerde mentale, emotionele en fysieke<br />
vrijheid van de betrokken in de mate van het mogelijke terug te herstellen en te vergroten.<br />
Het rechtsingrijpen is nodig in geval van schending van fundamentele rechten tijdens het<br />
proces en als structurerende omkadering bij het begin en het einde van de bemiddeling,<br />
bijvoorbeeld als garantie bij de motivatie tot deelname en bij het vastleggen van afspraken.<br />
Ten vierde is de bemiddelaar een procesbegeleider waardoor hij ervoor zorgt dat de<br />
kwaliteit van het proces de kwaliteit van de bemiddeling bepaalt (Deklerck & Depuydt,<br />
2005).<br />
Uit onderzoek blijkt dat de bemiddelaars zelf aangeven dat hun persoon en houding een<br />
belangrijke rol speelt in het bemiddelingsproces. Het gaat dan om een open houding, het<br />
aankijken van de personen tijdens een gesprek, een hand geven bij binnenkomst,… Ook<br />
het respect van de bemiddelaar naar beide partijen kan de kans op slagen van een<br />
bemiddeling beïnvloeden. Daarnaast moet de bemiddelaar kunnen meeleven met de<br />
cliënten zonder zijn neutraliteit uit het oog te verliezen. Non-verbale communicatie speelt<br />
ook een belangrijke rol in het bemiddelingsproces. Het gaat dan om de non-verbale<br />
communicatie van de bemiddelaar die een effect kan hebben op het verloop van de<br />
bemiddeling maar ook om de correcte interpretatie van de non-verbale communicatie van<br />
beide partijen (Denissen & Theuwen, 2010). Kenmerken en werkwijze van de bemiddelaar<br />
blijken nauw samen te hangen met de waarderingen van de betrokken partijen. Wanneer<br />
bemiddelaars hun beloftes nakomen en het vertrouwen hebben, worden zowel proces als<br />
bemiddelaar hoger gewaardeerd. Maar ook goed luisteren en tijd nemen voor de<br />
betrokkenen zijn gedragskenmerken eigen aan de bemiddelaar die een invloed hebben op<br />
de mate van waardering door de partijen (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />
De kennis van zaken van de bemiddelaars op de HCA-diensten is tweeledig. Enerzijds<br />
heeft men veel professionaliteit opgedaan door ervaring. Anderzijds wordt er steeds meer<br />
theoretische en praktische kennis verworven door diverse vormen van opleiding zowel<br />
binnen basisopleidingen als door meer specifieke cursussen en opleidingsdagen. In de<br />
Vlaamse basisopleidingen ‘Bachelor in de orthopedagogie’ of ‘Bachelor in sociaal werk’<br />
wordt er meer aandacht geschonken aan herstelgericht werken. Ook binnen de cursus<br />
‘Bemiddeling’ aan de KHLeuven – Departement Sociale School Heverlee komt dit<br />
onderwerp aan bod. Deze cursus gaat dieper in op de situering van bemiddeling vroeger<br />
en nu. Er wordt aandacht gegeven aan de begrippen conflict en hantering, de methodiek<br />
52
van bemiddeling en vaardigheden. De theorie wordt hierbij gekoppeld aan oefeningen en<br />
rollenspelen. De opleiding wordt gespreid over zeven dagen en wordt afgesloten met het<br />
schrijven van een korte paper. De deelnemers krijgen op het einde een certificaat. Zoals<br />
eerder vermeld voorzien HCA-diensten vooral zelf in de opleiding van beginnende<br />
bemiddelaars, via bemiddeLINK. Verder voorziet het Steunpunt Jeugdhulp af en toe in<br />
themadagen die toegankelijk zijn voor de verschillende Vlaamse HCA-diensten.<br />
Bemiddelaars kunnen ook deelnemen aan initiatieven van de Interactie-academie in<br />
Antwerpen die zich richt tot mensen werkzaam in de non-profit sector en bij verschillende<br />
overheden. Zij geven een basiscursus van twee dagen rond bemiddeling in het algemeen<br />
(Denissen & Theuwen, 2010). Tegenwoordig zijn er verschillende Vlaamse<br />
onderwijsinstellingen die bemiddeling opnemen in hun aanbod: vzw Ligand, centrum voor<br />
waarderend innoveren voor een duurzaam samenleven (http://www.ligand.be/), Mediv<br />
(http://www.mediv.be/) en bMediators (http://www.bmediation.eu/).<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Houding en vaardigheden van de herstelbemiddelaar.<br />
Eisen ten aanzien van de bemiddeling<br />
De visie met betrekking tot het hanteren van delicten is vooral gebaseerd op het<br />
herstelrecht, waarbij de aandacht niet alleen naar de verdachte van een delict gaat, maar<br />
ook naar het slachtoffer. De focus ligt minder op het gegeven dat maatschappelijke<br />
grenzen worden overtreden, dan wel op de gevolgen ervan voor het slachtoffer. Het in<br />
beeld brengen van het slachtoffer kan symbolisch zijn maar het slachtoffer kan ook een<br />
prominente, actieve plaats krijgen. Het herstelrecht is gericht op het actief opnemen van<br />
verantwoordelijkheid door de verdachte en een zoektocht naar herstel van de aangerichte<br />
schade ten aanzien van het slachtoffer, van de maatschappij en van de context. Bij het<br />
werken met minderjarigen en delinquentie is er bij de HCA-diensten ook een<br />
pedagogische invalshoek. De communicatie binnen de HCA-diensten is gericht op<br />
verschillende sporen: herstel van vertrouwen van de ouders in het kind, herstel van<br />
ouderlijke verantwoordelijkheid en herstel van maatschappelijke waarden en normen.<br />
Ouders zijn dus per definitie betrokken partij ook al zijn ze niet altijd lijfelijk aanwezig<br />
(Jaarverslag CAFT, 2009).<br />
Bemiddeling is een vorm van zorg op maat. Bemiddeling moet gezien worden als een<br />
participatief aanbod met respect voor eigen dynamiek en het tempo van de cliënt en<br />
vertrekkend vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid. Vertrouwend op de positieve krachten<br />
van alle betrokkenen kiezen de HCA-diensten voor een hulpverlening die gericht is op het<br />
verhogen van de competenties. De begeleiding heeft hierbij op een niet-beoordelende<br />
manier aandacht voor de individuele hulpvragen. De begeleiding van de jongeren is geen<br />
eiland en ook geen eindpunt maar poogt telkens weer de link te maken met het familiaal,<br />
sociaal en professioneel netwerk (Jaarverslag CAFT, 2009).<br />
Om de bemiddeling goed te doen verlopen, worden er een aantal werkingsprincipes<br />
vooropgesteld (Vanfraechem et al., 2010). Ten eerste dient de vrijwilligheid zo veel<br />
mogelijk gevrijwaard te worden. Elke partij is vrij om deel te nemen en kan op elk moment<br />
beslissen om de bemiddeling stop te zetten (Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag CAFT,<br />
2009). Echter uit onderzoek blijkt dat men op niveau van het parket niet echt kan spreken<br />
over vrijwilligheid maar eerder over een belaste vrijwilligheid. Immers, de jongere is zich er<br />
van bewust dat wanneer hij niet ingaat op dit vrijwillig aanbod er consequenties zullen<br />
volgen. Dit wordt ook zo geduid naar de jongere toe in de praktijk (Viaene, 2006). Ten<br />
tweede zorgt een houding van meerzijdige partijdigheid ervoor dat beide partijen<br />
gelijkwaardig worden ondersteund op weg naar herstel. Tijdens het proces van<br />
53
emiddeling dient de bemiddelaar onpartijdig te zijn en er te zijn zowel voor het slachtoffer<br />
als voor de verdachte. Een derde principe is de vertrouwelijkheid. Enerzijds dient er<br />
transparantie en toestemming te zijn over de inhoud die overgebracht wordt tijdens het<br />
bemiddelingsproces tussen de betrokken partijen. Anderzijds blijven de opgemaakte<br />
documenten en gedane mededelingen binnen dit communicatieproces, met uitzondering<br />
van datgene waarmee de partijen instemmen om het ter kennis te brengen van de<br />
gerechtelijke instanties. Tot slot kan te allen tijde een advocaat geraadpleegd worden met<br />
betrekking tot de herstelbemiddeling. Een pro-deoadvocaat is voor alle betrokken<br />
minderjarigen mogelijk (Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag CAFT, 2009).<br />
De succesfactoren binnen een herstelmaatregel zijn variabel en hangen af van het type<br />
misdrijf, de attitude van de dader en de mate van angst en leed bij het slachtoffer (Daly,<br />
2008). Van de verschillende types van misdrijven die Daly in haar onderzoek<br />
onderscheidde, bleek er in het geval van de misdrijven met minderjarigen (zowel dader als<br />
slachtoffer) de grootste kloof tussen verwachtingen en de verkregen resultaten. Uit het<br />
onderzoek van Bureau Beke bleek dat herstelbemiddeling vaker een volledige uitgevoerde<br />
overeenkomst opleverde in het geval van diefstal met of zonder geweld en bij<br />
beschadiging. Zedenfeiten lijken, kijkend naar het bemiddelingsresultaat, het minst<br />
geschikt voor herstelbemiddeling (Ferwerda & van Leiden, 2012).<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Werkingsprincipes van herstelbemiddeling.<br />
Eisen ten aanzien van de organisatie<br />
Vanuit de interactie met de HCA-diensten in Vlaanderen en de richtlijnen van de overheid,<br />
zullen de HCA-diensten hun kwaliteitskader verder uitbouwen om een hanteerbaar<br />
kwaliteitshandboek te bekomen. Om het kwaliteitssysteem te garanderen zijn procedures<br />
opgesteld voor o.a. het onthalen van gebruikers, het meten van de tevredenheid van<br />
gebruikers en het opmaken, evalueren en bijsturen van het bemiddelingsproces.<br />
(Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag BIC, 2009; Jaarverslag CAFT, 2009)<br />
Binnen de HCA-diensten is overleg en samenwerking belangrijk om de kwaliteit van de<br />
bemiddeling te garanderen. De HCA-diensten worden ondersteund door het Steunpunt<br />
Jeugdhulp in de verschillende afhandelingsvormen en de registratie van cijfers. Daarnaast<br />
heeft iedere HCA-dienst zijn eigen samenwerkingsverbanden en overlegorganen.<br />
Uit het jaarverslag van BAAL (2009) blijkt dat deze HCA-dienst verschillende vormen van<br />
overleg en samenwerking onderschrijft. Sinds 2004 is er een samenwerkingsprotocol<br />
herstelrechtelijke en constructieve afhandelingen minderjarigen voor Limburg dat<br />
ondertekend werd door het Steunpunt Jeugdhulp, de teamverantwoordelijken van de<br />
Sociale Diensten van de Vlaamse Gemeenschap bij de jeugdrechtbanken van Hasselt en<br />
Tongeren, de regioverantwoordelijke Bijzondere Jeugdbijstand Limburg en BAAL. De<br />
afstemming tussen de vraag en het aanbod inzake afhandeling jeugddelinquentie staat<br />
hier centraal. Daarnaast maakt BAAL deel uit van de structuur Provinciaal<br />
vereffeningsfonds Limburg en de stuurgroep Herstelbemiddeling Meerderjarigen in<br />
Tongeren in het kader van de gecoördineerde praktijkuitvoering. BAAL zetelt ook in<br />
verschillende overkoepelende overlegorganen zoals de Werkgroep Jeugdsanctierecht, het<br />
Time Out project Limburg, Hasselts Overleg Welzijn en het Contactcomité Bijzondere<br />
Jeugdzorg Limburg. In het kader van enkele leerprojecten werkt BAAL samen met CAW ’t<br />
Verschil en vzw Katarsis. Tot slot hebben de medewerkers van BAAL iedere week een<br />
teamvergadering (Jaarverslag BAAL, 2009). Uit onderzoek op BAAL blijkt dat de<br />
teamvergadering een belangrijk gebeuren is binnen het gehele proces van<br />
54
herstelbemiddeling. Er worden aanzetten gegeven en initiatieven genomen om<br />
toekomstige dossiers succesvol af te ronden. De teamvergaderingen worden bijgewoond<br />
door alle bemiddelaars en steeds voorgezeten door dezelfde persoon. Bij het begin van de<br />
vergadering krijgt iedereen een agenda. Iedere bemiddelaar kan agendapunten<br />
aanbrengen. Een vergadering wordt steeds op dezelfde manier opgebouwd. Eerst wordt<br />
het verslag van de vorige vergadering ter goedkeuring voorgelegd. Vervolgens wordt<br />
ruimte gelaten voor onderwerpen die door de bemiddelaars zelf worden aangedragen<br />
zoals vragen van verwijzers, vragen rond een concreet dossier,…Aan de hand van deze<br />
vragen nemen de bemiddelaars voortdurend het verloop van de herstelbemiddeling onder<br />
de loep om eventuele moeilijkheden aan te pakken. Een laatste vast onderdeel van een<br />
teamvergadering zijn concrete dossierbesprekingen (Denissen & Theuwen, 2010).<br />
Uit het jaarverslag van BIC (2009) blijkt dat sinds 2008 naast de arrondissementele<br />
stuurgroep minderjarigen een apart HCA-overleg is opgericht met alleen de partners<br />
betrokken op de minderjarigen zoals jeugdrechters, sociale dienst, parket in jeugdzaken,<br />
jeugdadvocaten en één of meerdere veldwerkers vanuit BIC. Voordeel van dit apart<br />
overleg is dat het systematische gepland wordt en alle partners samen zitten.<br />
Uit het jaarverslag van CAFT (2009) blijkt dat het Samenwerkingsverband HCA Turnhout<br />
een belangrijk en constructief forum is in het streven naar een eenvormig, duidelijk<br />
herstelrechtelijk en constructief beleid in het arrondissement. Zowel parket, jeugdrechters,<br />
sociale dienst, jeugdcel van de balie, politie, de gemeenschapsinstelling ‘De Kempen’ en<br />
bijzondere jeugdzorg zijn hierin actief. Er worden minimaal 3 vergadering gepland per jaar.<br />
Via de samenwerking met de gemeenschapsinstelling ‘De Kempen’ wordt gezocht hoe het<br />
herstelrecht binnen de gemeenschapsinstelling inspirerend kan zijn of toegepast kan<br />
worden.<br />
Naar best practice/profiel:<br />
- Houding en vaardigheden van de herstelbemiddelaar.<br />
2.3.7 Herstelbemiddeling en de overeenkomsten met andere interventies<br />
In België bestaan meerdere herstelrechtelijke praktijken voor minderjarige delictplegers.<br />
Het grote verschil met herstelbemiddeling is dat deze praktijken opgelegde maatregelen<br />
zijn van de jeugdrechtbank. Hierna volgt een opsomming (Jaarverslag BAAL, 2009,<br />
Jaarverslag BIC, 2009, Jaarverslag CAFT, 2009).<br />
HERGO, of het herstelgericht groepsoverleg, beoogt een begeleid overleg tussen de<br />
minderjarige verdachte en zijn achterban, het slachtoffer en zijn achterban en een<br />
gespecialiseerde politiebeambte. De uitkomst van dit overleg dient een intentieverklaring<br />
te zijn die moet leiden tot herstel van de schade voor het slachtoffer en de samenleving.<br />
Het groepsoverleg wordt begeleid door een moderator en een co-moderator.<br />
Gemeenschapsdienst is bedoeld voor jongeren vanaf 12 jaar als reactie op delicten, met<br />
uitsluiting van louter druggebruik en seksuele delicten. De jongere levert een werkprestatie<br />
in de non-profit gedurende het aantal uren dat door de jeugdrechter wordt opgelegd. Zo<br />
krijgt de jongere de kans om zelf zijn verantwoordelijkheid voor zijn daden op te nemen en<br />
op een zinvolle manier zijn delict te herstellen naar de samenleving en zijn omgeving toe.<br />
Leerproject Slachtoffer in Beeld - Minderjarigen is bedoeld voor jongeren vanaf 14 jaar die<br />
de gevolgen van hun misdrijf voor het slachtoffer minimaliseren. Het wordt opgelegd door<br />
de jeugdrechter als reactie op een bewezen strafbaar feit met uitsluiting van louter<br />
druggebruik en seksuele delicten. Het specifieke doel hiervan is de kennis en het<br />
inlevingsvermogen vergroten inzake schade en slachtofferschap en de jongere stimuleren<br />
55
om hierin verantwoordelijkheid te nemen. Het gaat om een groepsprogramma van 20 uren<br />
dat gebruik maakt van groepsdiscussies, rollenspelen, slachtoffergetuigenissen en werkt<br />
met externe deskundigen.<br />
Leerproject Seksualiteit en Relaties in Balans is bedoeld voor jongeren vanaf 12 jaar die<br />
seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben gesteld. Het wordt opgelegd door de<br />
jeugdrechter als reactie op het plegen van een bewezen strafbaar feit. Het specifieke doel<br />
is het bijbrengen van kennis en inzicht bij de jongere zelf, hem/haar bewust maken van<br />
zijn/haar grensoverschrijdend gedrag en de gevolgen hiervan, het bevorderen van<br />
zelfcontrole en vaardigheden om met risicovolle situaties om te gaan, het versterken van<br />
inlevingsvermogen ten aanzien van het slachtoffer en het bevorderen van de<br />
verantwoordelijkheidszin van de jongere ten aanzien van het slachtoffer. Het is een<br />
individueel leertraject van 20 uren. Acht uren worden thematisch in groep aangeboden,<br />
waarbij het persoonlijke verhaal van de jongere met zijn context gekoppeld aan de<br />
gepleegde feiten, het onderwerp vormt.<br />
Leerproject Drugs, (ver)antwoord? is bedoeld voor minderjarige druggebruikers vanaf 14<br />
jaar die weinig zicht hebben op de risico’s van hun gebruik en de gevolgen ervan. Het<br />
wordt opgelegd door de jeugdrechter als reactie op het druggebruik van de jongere. Het<br />
specifieke doel is het verschaffen van kennis en inzicht in het persoonlijk druggebruik, het<br />
bewustmaken van de gevolgen van het gebruik en het stimuleren van het verantwoord<br />
omgaan met drugs.<br />
Herstelgerichte en meer traditionele maatregelen zoals bijvoorbeeld een plaatsing kunnen<br />
complementair naast elkaar bestaan. Andere maatregelen kunnen ertoe bijdragen dat bij<br />
de jongere de nodige klik komt om tot herstel over te gaan zodat ze de weg bereiden voor<br />
een meer herstelgerichte aanpak. Uit onderzoek blijkt dat gerechtelijke actoren zoals<br />
rechters, parketmagistraten en consulenten van de sociale dienst, wijzen op de noodzaak<br />
om niet te kiezen voor één aanpak maar alles meer eclectisch willen benaderen. Een<br />
voordeel van herstelbemiddeling ten opzichte van andere maatregelen is dat de jongere<br />
na de uitvoering ervan dit hoofdstuk kan afsluiten en het niet jaren moet laten aanslepen.<br />
Bij herstelbemiddeling kan er ook snel gereageerd worden naar de jongere toe en kan<br />
men een duidelijk signaal geven naar de jongere, twee elementen die belangrijk zijn in het<br />
kader van recidivepreventie. Jongeren worden ook geconfronteerd met de gevolgen van<br />
zijn handelen en met het slachtoffer. Bij herstelbemiddeling is het wel belangrijk om snel te<br />
reageren, zowel voor de verdachte als voor het slachtoffer (Viaene, 2006). De laatste jaren<br />
is er echter wel een verschuiving te zien in het HCA-aanbod: gemeenschapsdienst en<br />
vorming worden na 2006 minder aangeboden, herstelbemiddeling lijkt hiervoor in de plaats<br />
te zijn gekomen (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />
Er zijn verschillen in beleid dat gevoerd wordt in verschillende arrondissementen. In<br />
bepaalde regio’s wordt het beleid gevoerd van of-of: of men kiest voor een sanctionering<br />
via de jeugdrechter en dan ziet men af van herstelbemiddeling of men kiest voor<br />
herstelbemiddeling daar waar deze zaken vroeger geseponeerd werden. In andere regio’s<br />
daarentegen wordt eerder een en-en-beleid gevoerd: hier ziet men een sanctie<br />
samengaan met herstelbemiddeling en het ene sluit het andere niet uit. De wijze van<br />
kijken binnen een arrondissement bepaalt dan in welke mate men tot een succesvolle<br />
herstelbemiddeling kan komen of niet.<br />
56
D E E L 2<br />
HOOFDSTUK 3: DE RESULTATEN VAN DE VRAGENLIJSTEN<br />
In dit hoofdstuk bespreken we uitgebreid de resultaten van de vragenlijsten. Een<br />
belangrijke kanttekening bij de bespreking van deze resultaten, is dat er per dossier<br />
meerdere partijen (slachtoffers, verdachten en hun ouders) kunnen bevraagd zijn. Dit<br />
betekent dat er binnen één dossier zowel een vragenlijst kan ingevuld zijn door de<br />
verdachte, het slachtoffer en hun respectievelijke ouders. In dit onderzoek was het niet<br />
mogelijk te achterhalen hoeveel partijen er per dossier effectief een vragenlijst hebben<br />
ingevuld. Dat maakt dat, voor een aantal vragen, er mogelijks een versterking van de<br />
gevonden resultaten kan optreden. Indien we vermoeden dat dit effect optreedt,<br />
vermelden we dit. Belangrijk, dit geldt enkel voor feitenvragen (zoals bijvoorbeeld ‘wie<br />
heeft u doorverwezen?’) waar we de antwoorden van de partijen hebben samengevoegd.<br />
Bij vragen waar we iedere partij afzonderlijk benoemen en bespreken, is er geen invloed<br />
van dit effect.<br />
3.1 Demografische variabelen<br />
De meeste van de verdachten en van de slachtoffers zijn mannen (respectievelijk 77% en<br />
60%) terwijl de ouders van de verdachten en de slachtoffers die aan ons onderzoek<br />
hebben deelgenomen over het algemeen vrouwelijk zijn (respectievelijk 71% en 78%).<br />
Qua leeftijd situeren de meeste verdachten zich tussen de 15 en de 18 jaar (71%). Acht<br />
procent van de verdachten zijn jonger dan 15 op het moment dat ze de vragenlijst hebben<br />
ingevuld en 15% van de ondervraagde verdachten is op het moment van de afname van<br />
de vragenlijsten ouder dan 18. Dit heeft te maken met de verstreken tijd tussen het delict<br />
en het opstarten van de herstelbemiddeling enerzijds en/of met de verstreken tijd tussen<br />
de herstelbemiddeling en het onderzoek anderzijds. Dat maakt dat verdachten die ten tijde<br />
van de herstelbemiddeling nog minderjarig waren, ondertussen wel meerderjarig zijn. 35%<br />
van de slachtoffers zijn 18 jaar of jonger, 47% heeft een leeftijd tussen de 19 en de 50 jaar<br />
en 19% van de slachtoffers is ouder dan 50. De meeste ondervraagde ouders hebben een<br />
leeftijd tussen de 31 en de 50 jaar (83%).<br />
Naar afkomst ziet ons databestand er als volgt uit: de meeste van alle respondenten zijn in<br />
België geboren (87%). Aan de verdachtenkant (verdachten en hun ouders) is het aandeel<br />
allochtonen iets hoger dan aan de slachtofferkant (slachtoffers en hun ouders).<br />
De meeste verdachten gaan nog naar school (92%), bijna de helft van deze groep volgt<br />
beroeps secundair onderwijs (42%). Van de slachtoffers volgen 61% nog onderwijs. Dit<br />
cijfer is deels te verklaren door het feit dat heel wat slachtoffers reeds meerderjarig zijn.<br />
Van de slachtoffers die nog school volgen, vinden we 18% in een technische richting en<br />
21% in een beroepsrichting. De meeste ouders van de verdachten hebben een beroeps-<br />
(27%) of technisch diploma (23%). 18% van de ouders van de verdachte heeft een<br />
diploma hoger onderwijs/universiteit en 8% heeft geen diploma. De ouders van de<br />
slachtoffers geven een vergelijkbaar beeld: 27% van de ouders heeft een technisch<br />
diploma, nog eens 27% een beroepsdiploma, 24% een diploma hoger<br />
onderwijs/universiteit en 8% heeft geen diploma. Gezien het feit dat de meeste verdachten<br />
en slachtoffers nog school volgen, is het niet te verwonderen dat de meeste van hen niet<br />
werken (70% van de verdachten en 71% van de slachtoffers). Bij de ouders zien we<br />
logischerwijze het omgekeerde, de meeste zijn momenteel wel aan het werk (73% van de<br />
ouders van de verdachten en 78% van de ouders van de slachtoffers).<br />
57
De meerderheid van de verdachten en de slachtoffers wonen bij hun moeder en/of vader<br />
(respectievelijk 78% en 63%). Merk wel het aanzienlijk groter percentage verdachten op<br />
dat bij zijn moeder woont (36%) dan bij de slachtoffers (7%). Aan de slachtofferkant zien<br />
we dat een aanzienlijk groter percentage bij zijn partner woont, namelijk 25% (tegenover<br />
4% bij de verdachten). Houden we hier rekening met de leeftijd van de slachtoffers (zie<br />
boven) dan is ook dit verschil logisch. Verder merken we op dat geen enkele verdachte<br />
en/of slachtoffer in een instelling verblijft. Twee verdachten geven aan in een pleeggezin te<br />
wonen.<br />
De meeste van de ouders, zowel aan de kant van de verdachte als het slachtoffer, zijn<br />
getrouwd of wonen samen (respectievelijk 58% en 65%). 80% van de ouders van de<br />
verdachten vullen de vragenlijst in voor hun zoon, langs de slachtofferkant geven 69% aan<br />
dat hun kind mannelijk is. De leeftijd van hun kinderen geven voor beide partijen wederom<br />
een vergelijkbaar beeld. De meeste kinderen zijn tussen de 16 en de 21 jaar (70% aan de<br />
verdachtekant en 67% aan de slachtofferkant), ongeveer ¼ van de kinderen heeft een<br />
leeftijd tussen 11 en 15 jaar en bij de slachtoffers is 10% jonger dan 10 jaar. Aan de<br />
verdachtekant is dit slechts 2%.<br />
Conclusie<br />
- De meeste verdachten zijn mannelijk, tussen de 15 en 18 jaar oud hebben een Belgische<br />
nationaliteit en gaan naar school. Ze wonen voornamelijk bij moeder en/of vader.<br />
- De meeste slachtoffers zijn mannelijk, meerderjarig en hebben een Belgische<br />
nationaliteit.<br />
- De meeste ouders zijn vrouwelijk, eveneens van Belgische afkomst en zijn getrouwd of<br />
wonen samen.<br />
3.2 Analyse opgestarte dossiers<br />
3.2.1 Contextuele variabelen<br />
De meeste delicten (n= 146) waren vermogensdelicten (55%). Vervolgens, op de tweede<br />
plaats zien we persoonsdelicten met 34%. 64% van de verdachten pleegde het delict<br />
overigens niet alleen. ¾ daarvan gebeurde in kleine groep (1 tot en met 5 anderen),<br />
slechts 5 delicten gebeurde met meer dan 10 anderen.<br />
De meerderheid van de partijen kende elkaar niet (68%). De partijen die elkaar wel<br />
kenden (n= 46), deden dit vooral van waar men woont (43%) of van op de school (41%).<br />
14 van de ondervraagden waren ook bevriend (30%). De helft van deze vriendschappen<br />
werd niet hersteld door herstelbemiddeling, de rest wel (4/14) of een beetje (3/14).<br />
Aan de slachtoffers en hun ouders (afgeronde en afgebroken dossiers) werd gevraagd van<br />
welke gevolgen ze last hadden na het delict (n= 64). De meest voorkomende gevolgen<br />
waren: voortdurend denken aan het delict (34%), angst (30%) en stress (25%). Slechts 9<br />
gevallen heeft hier nog steeds last van. Verder stelt 41% van de slachtoffers (n= 37) dat<br />
niemand anders last had van de gevolgen van het delict, 8 slachtoffers duidden hier<br />
zijn/haar partner aan en 6 zijn/haar ouders (cfr. leeftijd slachtoffers). Bijna drie kwart van<br />
de ouders van de slachtoffers (n= 27) duiden aan dat hun kind ook last had van de<br />
gevolgen van het delict, daarnaast, 1/3 van deze ouders duidde ook de partner aan en<br />
bijna 1/5 de andere kinderen.<br />
De meeste ouders (n= 119) reageerden boos (70%) en/of verdrietig (41%) toen ze<br />
hoorden dat hun kind betrokken was bij een delict. We zien hier procentueel weinig<br />
verschillen tussen de verdachtenkant en de slachtofferkant. Verder had ¾ van de ouders<br />
van de verdachten (n= 47) negatieve gevoelens door het delict van hun kind, ¼ niet. Het<br />
58
meest voorkomende gevoel was schaamte (69%), gevolgd door onzekerheid over de rol<br />
als ouder/opvoeder (51%) en schuld (37%). 24 ouders beweren dat deze negatieve<br />
gevoelens verminderd zijn door de herstelbemiddeling (ongeveer de helft), tegenover 4<br />
niet en 6 een beetje.<br />
Verder werden de verdachten en hun ouders (n= 82) ook gevraagd naar de reden van het<br />
delict. Bekijken we dit over beide groepen heen dan zien we dat de hoogste percentages<br />
zijn voor volgende verklaringen: “ik (mijn kind) werd uitgedaagd” (29%) en ”om stoer te<br />
doen” (22%). Kijken we apart naar beide groepen dan zien we verschillen. De verdachten<br />
halen zelf vooral aan dat ze het uit verveling deden (8/35) of dat het per ongeluk gebeurde<br />
(7/35). De ouders van de verdachten zeggen vooral dat hun kind werd uitgedaagd (19/47),<br />
dat het stoer wou doen (15/47) en/of omdat iedereen het deed (9/47).<br />
30% van de verdachten had reeds eerder een delict gepleegd 36 . Verder, in 27% van de<br />
gevallen werd de herstelbemiddeling gecombineerd met een andere maatregel 37 . Het gaat<br />
dan vooral om combinatie met leerproject en/of open plaatsing en/of huisarrest. In 56%<br />
van de gevallen was er geen dergelijke combinatie.<br />
Laatste vraag in deze categorie, heeft de verdachte nog een delict gepleegd na de<br />
herstelbemiddeling 38 . In 80% van gevallen (n= 82) was dit negatief, 15 respondenten<br />
gaven hierop een positief antwoord. We zien hier procentueel een kleine meerderheid bij<br />
de afgebroken dossiers (27%) tegenover de afgeronde dossiers (16%).<br />
Conclusie<br />
- De meeste delicten waren vermogensdelicten en werden in groep gepleegd.<br />
- De meerderheid van de partijen kenden elkaar niet.<br />
- De meeste ouders reageerden boos en/of verdrietig toen ze hoorden dat hun kind<br />
betrokken was bij een delict.<br />
- Slachtoffers en hun ouders geven aan na het delict vooral last te hebben van<br />
voortdurend denken aan het delict, angst en stress.<br />
- Drie op vier ouders van verdachten hadden negatieve gevoelens door het delict (vooral<br />
schaamte). 69% geeft aan dat deze gevoelens verminderd zijn door herstelbemiddeling.<br />
- Verdachten halen vooral aan dat ze het delict pleegden uit verveling of per ongeluk. Hun<br />
ouders denken dat hun kind werd uitgedaagd, dat het stoer wou doen en/of omdat<br />
iedereen het deed.<br />
- Voor de meeste verdachten was dit het eerste en het laatste (tot moment van bevraging)<br />
delict.<br />
3.2.2 Start herstelbemiddeling: wat vooraf gaat<br />
Op basis van de analyse van alle vragenlijsten (n= 289) vinden we dat één op twee<br />
respondenten aangeeft geïnformeerd te zijn over herstelbemiddeling via de telefoon. Ook<br />
het huisbezoek (34%) en de brief (30%) werden geregeld aangeduid als informatiemiddel.<br />
Voor het overgrote deel van de respondenten (87%) is het bovendien duidelijk dat<br />
herstelbemiddeling vrijwillig is. Zeven procent wist dit niet.<br />
Wie speelt een overtuigende rol in het al dan niet starten met herstelbemiddeling?<br />
Slachtoffer, hun ouders en de ouders van de verdachten zien zichzelf hier als belangrijkste<br />
rol (respectievelijk 41%, 56% en 62%). Bij de verdachte zien we de ouders als meest<br />
overtuigende partij (43%) en vervolgens zichzelf (37%). Negen slachtoffers (24%) duiden<br />
36 Bevraagd bij verdachten en hun ouders<br />
37 Bevraagd bij verdachten en hun ouders<br />
38 Bevraagd bij verdachten en hun ouders<br />
59
hun ouders aan. De bemiddelaar zien we ook over alle groepen heen terugkomen als een<br />
overtuigende partij, en dan vooral bij de ouders: 49% bij de ouders van de verdachte, 44%<br />
bij de ouders van de slachtoffers. 26% van de verdachten tegenover 35% van de<br />
slachtoffers duiden de bemiddelaar aan als overtuigende partij. 15% van de ouders (zowel<br />
van de verdachten als de slachtoffer) duiden hun kinderen aan. De rol van de advocaat is<br />
over het algemeen als betrokken partij nihil.<br />
Wat wordt er zoal besproken tijdens het eerste gesprek met de bemiddelaar? Volgens de<br />
verdachtenkant gaat het vooral over wat de verdachte heeft gedaan. Dit is het meest<br />
voorkomende antwoord (77%). Slachtoffers en hun ouders duiden vooral aan dat het<br />
eerste gesprek ging over op welke manier herstelbemiddeling kon plaatsvinden (72%). We<br />
zien wel dat de antwoordmogelijkheid “op welke manier herstelbemiddeling kon<br />
plaatsvinden” het tweede meest aangeduide antwoord (61%) is voor de verdachten en dat<br />
“wat de verdachte gedaan heeft” op de tweede plaats komt aan slachtofferkant (59%).<br />
Slechts de helft van de verdachten hebben het over de mogelijkheid om zijn/haar<br />
verantwoordelijkheid te nemen. Aan de slachtofferkant zien we dat slechts in 42% van de<br />
gevallen het gaat over de gevoelens (41% aan verdachtenkant) rond het delict en 41%<br />
duidde aan dat de gevolgen van het delict ter sprake kwamen (tegenover 55% bij de<br />
verdachten en hun ouders).<br />
In alle groepen vinden we dat de meeste respondenten aangeven dat het eerste gesprek<br />
bij hun thuis plaatsvindt, in totaal in 82% van alle opgestarte dossiers. In acht (op 146<br />
dossiers) gevallen gaat het eerste gesprek door op het kantoor van de bemiddelaar. De<br />
categorie ‘ander’ is hier aanzienlijk (n= 17). We zien hier 2 antwoorden meermaals<br />
terugkomen: enerzijds dat het eerste gesprek telefonisch doorging, anderzijds dat het<br />
eerste gesprek doorging op het werk van het slachtoffer. Verder kunnen we besluiten dat<br />
de meeste verdachten een steunfiguur meehebben tijdens het eerste gesprek (95%).<br />
Slachtoffers hebben minder steun tijdens dit gesprek, 43% duidt dat er niemand extra<br />
aanwezig was (cfr. meerderjarigheid slachtoffers).<br />
Doorverwijzingen gebeuren volgens de verdachten en hun ouders voornamelijk via het<br />
parket (33%) of de jeugdrechter (29%). Verder zien we slechts weinig doorverwijzingen via<br />
slachtofferhulp (n= 6) en een psychosociale dienst (n= 3). In 15% van de gevallen is de<br />
consulent van de JRB doorverwijzer.<br />
Wie heeft invloed op je beslissing om al dan niet een rechtstreeks gesprek te doen? We<br />
zien hier een aantal verschillen met de partijen die een rol spelen om al dan niet in<br />
bemiddeling te stappen. Ten eerste is hier voor alle partijen de eigen mening het<br />
belangrijkste. Ten tweede zien we dat de bemiddelaar, voor alle respondenten, op de<br />
tweede plaats komt als het gaat over instappen in directe bemiddeling. De invloed van de<br />
bemiddelaar is dus groter op de beslissing om een rechtstreeks gesprek aan te gaan dan<br />
op de beslissing om in herstelbemiddeling te stappen. De ouders komen bij de verdachte<br />
en het slachtoffer pas op de derde plaats, net als de mening van het kind voor de ouders<br />
ook op de derde plaats komt.<br />
Tot slot werd aan alle respondenten die een indirecte bemiddeling achter de rug hadden<br />
gevraagd of ze bij een nieuwe bemiddeling wel zouden kiezen voor een rechtstreeks<br />
gesprek. 43% van de respondenten zou in geval van een nieuw dossier kiezen voor<br />
directe bemiddeling.<br />
60
Conclusie<br />
- De meeste respondenten werden geïnformeerd over herstelbemiddeling via telefoon, een<br />
huisbezoek en/of een brief.<br />
- Voor bijna alle respondenten was het duidelijk dat bemiddeling vrijwillig is.<br />
- Respondenten geven aan dat zijzelf, hun ouders en de bemiddelaar een belangrijke rol<br />
spelen in de beslissing om al dan niet in bemiddeling te stappen. In de beslissing om al<br />
dan niet een rechtstreeks gesprek te doen wordt vooral zichzelf en de bemiddelaar<br />
aangeduid.<br />
- Tijdens het eerste gesprek wordt er vooral gepraat over wat de verdachte heeft gedaan<br />
en hoe de herstelbemiddeling kan plaatsvinden. Dit gesprek gaat vooral door thuis bij de<br />
respondenten.<br />
- Doorverwijzingen gebeuren voornamelijk via het parket of de jeugdrechter.<br />
- Bijna de helft van de respondenten die een indirecte bemiddeling achter de rug hebben<br />
zouden in geval van een nieuw dossier kiezen voor een rechtstreeks gesprek.<br />
- De advocaat speelt nagenoeg geen rol in bemiddeling.<br />
3.2.3 Procedure: het bemiddelingsgesprek<br />
Hier bespreken we een aantal vragen voorgelegd aan alle respondenten die in een directe<br />
bemiddeling zijn gestapt. Met betrekking tot wie als eerste het woord neemt tijdens het<br />
rechtstreeks gesprek duiden de meeste verdachten zichzelf aan (6/14). De tegenpartij<br />
nam slechts in 2 van de gevallen het eerste woord. Slachtoffers geven in 3 van de 13<br />
dossiers aan dat zij het eerste woord namen tegenover 5 van de 13 dossiers waar de<br />
tegenpartij het eerste woord nam. De ouders geven aan dat hun kind het eerste woord<br />
mocht nemen: 5/17 ouders van verdachten en 3/9 ouders van slachtoffers. Geen enkele<br />
ouder aan slachtofferzijde geeft aan dat de verdachte het eerste woord nam, twee ouders<br />
in dezelfde categorie duiden wel de ouders van de tegenpartij aan. Langs verdachtenzijde<br />
zien we dat vier (op 17) ouders aangeven dat de tegenpartij het eerste woord neemt.<br />
Aan de partijen uit de directe bemiddeling werd vervolgens gevraagd wie rekening hield<br />
met zijn/haar verhalen en opvattingen. 11 van de 27 verdachten geeft aan dat de<br />
bemiddelaar hiermee rekening hield, tegenover slechts vijf van de 17 slachtoffers. Ook,<br />
iets meer dan de helft van de verdachten duiden aan dat de tegenpartij rekening met hen<br />
hield, bij de slachtoffers is dat iets minder dan de helft. Dit beeld trekt zich door naar de<br />
ouders. Procentueel geven ongeveer dubbel zoveel ouders van verdachten aan zich<br />
begrepen te voelen door de bemiddelaar dan de ouders van de slachtoffers. Ongeveer 1<br />
op 3 ouders van verdachten geven aan dat de tegenpartij rekening met hen hield,<br />
tegenover slechts 1 ouder (op 17) van een slachtoffer. Meer ouders van slachtoffers (6/16)<br />
dan van verdachten (7/38) geven aan dat hun kind rekening met hen hield. Verder, slechts<br />
een aantal ouders hebben het gevoel dat er rekening met hen wordt gehouden door de<br />
ouders van de tegenpartij (5 langs verdachtenkant, 1 langs slachtofferkant).<br />
Wat gebeurde er tijdens het rechtstreeks gesprek volgens de verschillende partijen?<br />
Bekeken vanuit het verdachteperspectief (verdachte en ouders) zien we dat volgende<br />
activiteiten procentueel het meeste positief beoordeeld worden (eerder of helemaal mee<br />
eens): “er werden excuses aangeboden” (79%), “ik heb mijn spijt betuigd” (76%), “we<br />
hebben samen een oplossing kunnen zoeken” (76%), ”we hebben duidelijke afspraken<br />
gemaakt” (76%) en “ik heb met het slachtoffer gepraat over wat er gebeurd was”(72%).<br />
Leggen we daarlangs het slachtofferperspectief dan zien we de volgende activiteiten: “de<br />
verdachte heeft zijn excuses aangeboden” (70%), ”de verdachte heeft duidelijk gemaakt<br />
dat hij zijn leven wilde beteren” (65%), “Ik heb met de verdachte gepraat over wat er<br />
gebeurd was” (70%), “we hebben samen een oplossing kunnen vinden” (65%). Verder<br />
61
vindt 3/4 van de verdachten dat het slachtoffer begrip heeft getoond tegenover slechts<br />
30% van de slachtoffers die aangeven begrip te hebben getoond. Beide partijen vonden<br />
het goed te horen wat de andere te vertellen had (75% langs verdachtenkant, 70% langs<br />
slachtofferkant). 69% van de verdachten en hun ouders vonden het confronterend wat het<br />
slachtoffer had te vertellen tegenover slechts 35% langs slachtofferkant. Opmerkelijk,<br />
slechts ¼ van de slachtoffers vonden de verdachte geloofwaardig. Tot slot, de overgrote<br />
meerderheid van alle partijen heeft alles kunnen zeggen wat hij/zij wilde (76% langs<br />
verdachtenkant, 65% slachtofferkant).<br />
Driekwart van de respondenten die een directe bemiddeling hebben gehad, zouden<br />
opnieuw kiezen voor een rechtstreeks gesprek. We zien weinig tot geen procentuele<br />
verschillen tussen de verschillende partijen.<br />
Conclusie<br />
- Meer verdachten dan slachtoffers nemen het eerste woord tijdens een rechtstreeks<br />
gesprek.<br />
- Meer verdachten (en hun ouders) dan slachtoffer (en hun ouders) vinden dat de<br />
bemiddelaar en de tegenpartij rekening hield met zijn/haar verhalen en opvattingen.<br />
- De activiteit die het meeste wordt aangeduid tijdens het rechtstreekse gesprek is het<br />
aanbieden van excuses.<br />
- Drie op vier verdachten vinden dat het slachtoffer begrip heeft getoond tegenover slechts<br />
drie op tien van de slachtoffers die aangeven begrip te hebben getoond.<br />
- De meeste respondenten van beide partijen vonden het goed te horen wat de ander te<br />
vertellen had.<br />
- Meer verdachten dan slachtoffer vonden het confronterend wat de ander te vertellen had.<br />
- Eén op vier slachtoffers vonden de tegenpartij geloofwaardig.<br />
- De meerderheid van alle partijen kreeg tijdens het rechtstreekse gesprek alles te zeggen<br />
wat men wou zeggen.<br />
- Drie kwart van de respondenten die een directe bemiddeling hebben doorlopen, zouden<br />
opnieuw kiezen voor een rechtstreeks gesprek.<br />
3.2.4 Rol/houding van de bemiddelaar<br />
13% van de respondenten (n= 135) zegt dat de bemiddelaar niet duidelijk heeft uitgelegd<br />
wat je kon verwachten van een rechtstreeks gesprek, eenzelfde percentage zegt dat ze dit<br />
niet meer weten. Bijna drie op vier respondenten zegt dat de bemiddelaar dit wel heeft<br />
gedaan.<br />
Neutraliteit is een belangrijk aspect in de houding van de bemiddelaar tijdens<br />
herstelbemiddeling. 78% van de respondenten ervaart de bemiddelaar ook als dusdanig<br />
(eerder of helemaal mee eens), 16% van de respondenten vond de bemiddelaar (eerder of<br />
helemaal) niet neutraal. Bekijken we het principe van vertrouwelijkheid dan zien we dat<br />
70% vond dat de bemiddelaar enkel informatie doorgaf indien daar toestemming voor<br />
werd gegeven, 19% was het hier (eerder of helemaal) niet mee eens. Tot slot, het principe<br />
van vrijwilligheid werd volgens 78% van de respondenten door de bemiddelaar<br />
aangehaald, 15% vond dat de bemiddelaar dit niet deed. Verder vond 81% dat de<br />
bemiddelaar informatie gaf over wat hij deed, 13% vond dat de bemiddelaar dit niet deed.<br />
76% vond dat de bemiddelaar zich kon verplaatsen in de situatie, 18% was het hiermee<br />
(eerder of helemaal) niet eens.<br />
62
Tot slot werden de respondenten bevraagd naar wat de bemiddelaar deed. We maken hier<br />
een onderscheid tussen de respondenten uit de directe en de indirecte bemiddeling. Voor<br />
de directe bemiddelingen concluderen we het volgende:<br />
67% van de respondenten vond dat de bemiddelaar de bedoeling van het gesprek<br />
duidelijk maakte.<br />
67% van de respondenten vond dat de bemiddelaar het verdere verloop van de<br />
herstelbemiddeling met hen besprak.<br />
61% vond dat de bemiddelaar zorgde voor een veilige sfeer.<br />
59% beoordeelde de uitspraak dat de bemiddelaar ervoor zorgde dat men bleef praten<br />
positief.<br />
59% van de respondenten was akkoord met de uitspraak dat de bemiddelaar vroeg om<br />
naar mekaar te luisteren.<br />
57% van de respondenten gaf aan dat de bemiddelaar respect vroeg te hebben voor<br />
alle partijen.<br />
57% was het ermee eens dat de bemiddelaar hem/haar (en de ouders) ondersteunde,<br />
31% vond dat de bemiddelaar de tegenpartij ondersteunde.<br />
41% was akkoord met de uitspraak dat de bemiddelaar vragen stelde zonder in een<br />
bepaalde richting te sturen, 37% vond dat de bemiddelaar sturende vragen stelde.<br />
Voor de indirecte bemiddelingen vinden we de volgende resultaten:<br />
82% geeft aan dat de bemiddelaar het verdere verloop van de herstelbemiddeling met<br />
hen besprak.<br />
81% scoorde de uitspraak dat de bemiddelaar de bedoeling van het gesprek duidelijk<br />
maakte positief.<br />
3 op 4 was akkoord dat de bemiddelaar ondersteuning bood.<br />
3 op 4 vond dat de bemiddelaar zorgde voor een veilige sfeer.<br />
68% geeft aan dat de bemiddelaar vroeg respect te hebben voor alle partijen.<br />
Bijna de helft van deze respondenten was het ermee eens dat de bemiddelaar<br />
sturende vragen stelde.<br />
Met betrekking tot het type vragen: 48% was het ermee eens dat de bemiddelaar<br />
sturende vragen stelde, 52% vond dat de bemiddelaar niet sturende vragen stelde.<br />
Conclusie<br />
- 13% van de respondenten (n= 135) zegt dat de bemiddelaar niet duidelijk heeft uitgelegd<br />
wat je kon verwachten van een rechtstreeks gesprek en eenzelfde percentage zegt dit niet<br />
meer te weten.<br />
- Wat betreft de principes van herstelbemiddeling kunnen we concluderen dat 16% van de<br />
respondenten de bemiddelaar niet neutraal vond, 19% vond dat hij het principe van<br />
vertrouwelijkheid niet naleefde en 15% beweerde dat de bemiddelaar het principe van<br />
vrijwilligheid niet aanhaalde.<br />
- De meeste respondenten vonden dat de bemiddelaar info gaf over wat hij deed en zich<br />
kon verplaatsen in de situatie.<br />
3.2.5 Verhouding kind/ouder<br />
38% van de slachtoffers geven aan de hun ouders aanwezig waren bij de herstelbemiddeling.<br />
Als we hieraan de leeftijd van de slachtoffers koppelen (35% is 18 jaar of<br />
jonger) kunnen we concluderen dat indien het slachtoffer minderjarig is, de ouders ook<br />
meestal aanwezig zijn tijdens de herstelbemiddeling. Bekijken we hoe de slachtoffer (n=<br />
14) de aanwezigheid van hun ouders ervaren, dan zien we het volgende: één slachtoffer<br />
63
ervaarde zijn ouder(s) als last, één voelde zich gedomineerd, één onder druk gezet en één<br />
iemand was het ermee eens dat de ouder(s)/opvoeder(s) zeiden hoe men zich moest<br />
gedragen. Acht slachtoffers ervaarden hun ouders als steun tijdens de herstelbemiddeling.<br />
Tot slot, de helft van de slachtoffers gaf aan weinig zelf te mogen beslissen van de<br />
ouder(s)/opvoeder(s). Ook bij de verdachten (n= 35) zien we dat iets minder dan de helft<br />
zegt weinig zelf te mogen beslissen, vijf verdachten voelde zich gedomineerd en zes van<br />
hen voelde zich veroordeeld. Drie verdachten ervaarden hun ouders als last tegenover 24<br />
als steun. Zes van hen voelden druk om spijt te tonen en 13 verdachten gaven aan de<br />
hun ouder(s)/opvoeder(s) zeiden hoe men zich moest gedragen. Zeven onder hen voelden<br />
zich nog meer beschaamd door de aanwezigheid van hun ouder(s)/opvoeder(s).<br />
Conclusie, bij beide partijen zien we vooral dat ouders eerder een steun dan een last zijn<br />
voor hun kind tijdens de herstelbemiddeling. Verder voelen weinig kinderen zich<br />
gedomineerd door hun ouders maar zegt toch ongeveer de helft van de jongeren dat ze<br />
zelf weinig mochten beslissen.<br />
Ook aan de ouders werd gevraagd hoe ze zich ten opzichte van hun kind hebben<br />
opgesteld tijdens de herstelbemiddeling. De meeste ouders van de verdachten (n= 46)<br />
wilden een steun zijn voor hun kind (81%). Hetzelfde percentage vinden we terug bij de<br />
ouders van de slachtoffers (n= 46). Het lastig maken, veroordelen, domineren, onder druk<br />
zetten en beschaamd doen voelen was voor de meeste ouders geen doelstelling, en dit<br />
zowel aan verdachtenzijde als aan slachtofferzijde. Met betrekking tot de uitspraken “ik liet<br />
mijn kind zelf beslissen” en “ik vertelde mijn kind hoe het zich moest gedragen” zien we<br />
het volgende: met de eerste uitspraak is 50% van de ouders het eens, met de tweede<br />
60%. Dat wijst op een sturende houding die heel wat ouders tijdens de herstelbemiddeling<br />
hebben en die door hun kind ook als dusdanig wordt ervaren (zie supra). Bij de ouders van<br />
de slachtoffers zien we de volgende resultaten met betrekking tot deze uitspraken: 74% is<br />
het eens met de eerste uitspraak, 23% met de tweede. Zij geven met andere woorden<br />
meer vrijheid aan hun kind, wat wederom overeenkomst met de perceptie van hun kind<br />
(zie supra). Opmerkelijk, 14% was geen steun voor zijn kind dat slachtoffer was. Dit is<br />
mogelijks te verklaren door het feit dat er ook dossiers zijn waar de lijn tussen slachtoffer<br />
en verdachte niet duidelijk is. Er is tussen de partijen een hele voorgeschiedenis waar<br />
meermaals van rol werd gewisseld.<br />
Conclusie<br />
- Bij zowel verdachte als slachtoffer zien we dat de ouders eerder een steun dan een last<br />
zijn voor hun kind tijdens de herstelbemiddeling. Verder voelen weinig kinderen zich<br />
gedomineerd door hun ouders maar zegt toch ongeveer de helft van de jongeren dat ze<br />
zelf weinig mochten beslissen.<br />
- De meeste ouders van de verdachten en de slachtoffer wilden een steun zijn voor hun<br />
kind. De ouders van de verdachten geven minder vrijheid aan hun kind en willen meer<br />
sturen dan de ouders van de slachtoffers.<br />
3.2.6 Uitkomsten van herstelbemiddeling: de afspraken<br />
Een volgend onderdeel van de vragenlijst behandelde de gemaakte afspraken tijdens de<br />
herstelbemiddeling. Er werd hier opnieuw een onderscheid gemaakt tussen de directe en<br />
de indirecte bemiddelingen, beide types van bemiddelingen kunnen immers andere<br />
uitkomsten opleveren.<br />
In iets minder dan de helft van de gevallen wordt een schadevergoeding afgesproken bij<br />
de directe bemiddelingen(n= 49), bij de indirecte bemiddelingen is dat 61%(n= 83). Verder<br />
zien we in het geval van de directe bemiddelingen dat de afspraak “positief omgaan met<br />
het slachtoffer” ruim dubbel zoveel keer voorkomen dan bij de indirecte bemiddelingen.<br />
64
Tenslotte, de resultaten specifiek voor de indirecte bemiddelingen komen eerder weinig<br />
voor: in acht dossiers werden er excuses aangeboden via een brief/excuuskaart en in<br />
slechts zeven dossiers werd informatie doorgegeven via de bemiddelaar.<br />
Gaan we dieper in op de schadevergoeding dan zien we de volgende resultaten: in drie<br />
vierde van de gevallen hield de schadevergoeding geld in. In negen van de dossiers<br />
(n= 75) werden er beschadigingen hersteld. 15 van de 40 (38%) verdachten betaalden de<br />
schadevergoeding met hun zakgeld of spaargeld, negen door betaald werk. In zes<br />
gevallen hebben de ouders het betaald zonder dat de verdachte dit heeft terugbetaald,<br />
negen verdachten hebben de ouders terugbetaald. Zes van de betalingen verliep via de<br />
verzekering en geen enkele van de ondervraagde dossiers werd afgehandeld via het<br />
vereffeningsfonds.<br />
Zowel verdachte (24 van de 31) als slachtoffer (29 van de 32) duiden aan dat ze zelf<br />
tevreden zijn met de afspraken, met een lichte meerderheid voor de slachtoffers. 55% van<br />
de verdachten duiden aan dat de bemiddelaar tevreden is met de afspraken, tegenover<br />
63% van de slachtoffers die dit beweren. Voor beide partijen geldt het volgende: in de helft<br />
van de gevallen was de tegenpartij volgens hen tevreden met de gemaakte afspraken.<br />
Drie vierde van de verdachten duiden aan dat hun ouder(s) tevreden waren, tegenover<br />
geen enkel slachtoffer. Die duiden wel in een vierde van de gevallen aan dat de ouder(s)<br />
van de tegenpartij tevreden waren. Geen enkele respondent beweert dat niemand<br />
tevreden is met de afspraken. Veel ouders zeggen zelf tevreden te zijn met de afspraken<br />
die zijn gemaakt, al zien we hier iets meer tevreden ouders langs de kant van de<br />
verdachten (40 van de 44) dan langs de kant van de slachtoffers (18 van de 25). Ook<br />
duiden 60% van de ouders van de slachtoffers aan dat de bemiddelaar tevreden was,<br />
tegenover 45% van de ouders van de verdachten. Verder duiden de ouders van de<br />
verdachten procentueel meer aan dat de ouders van het slachtoffer tevreden waren<br />
(64%), dan dat de ouders van de slachtoffers dit zeggen over de ouders van de verdachte<br />
(40%). Eigenlijk kunnen we over het algemeen zeggen dat de ouders van de verdachten<br />
positiever zijn over de tevredenheid van de verschillende partijen, uitgezonderd als het<br />
gaat over de bemiddelaar en de partner. Daar duiden meer ouders van slachtoffers aan<br />
dan deze tevreden waren.<br />
Wie keek er op toe dat de afspraken werden nageleefd? De meeste verdachten (n= 31)<br />
duiden hier de bemiddelaar (52%) en hun ouders (52%) aan. Vervolgens kwam de<br />
verdachte zelf (42%) en dan het slachtoffer (32%). Het slachtoffer (n= 32) duidt vooral aan<br />
hij hier zelf op toekeek (63%), vervolgens de bemiddelaar (53%), dan zijn ouders (16%) en<br />
de verdachte (13%). Er zijn dus verschillen tussen hoe verdachte en slachtoffer hier naar<br />
kijken. Ook de ouders van verdachte (n= 44) en slachtoffer (n= 25) laten verschillen zien:<br />
70% van de ouders van de verdachten keken toe op het naleven van de afspraken,<br />
tegenover slechts 32% van de ouders van de slachtoffers. De ouders van de slachtoffers<br />
duiden bovendien veel meer (72%) aan dat de bemiddelaar deze taak op zich nam<br />
(ouders verdachte= 23%). 29 ouders van verdachten zegt dat het slachtoffer hierop<br />
toekeek, tegenover slechts vijf ouders van slachtoffers. De ouders langs beide kanten<br />
geven een eerder lage verantwoordelijkheid aan hun kinderen (13 ouders van de<br />
verdachten, vijf ouders van de slachtoffers).<br />
65
Conclusie<br />
- Bij zowel de directe als de indirecte bemiddelingen is de meeste aangeduide afspraak<br />
een schadevergoeding betalen. Deze schadevergoeding hield voornamelijk geld in.<br />
- De schadevergoeding werd voornamelijk betaald door de verdachte en/of ouders en in<br />
mindere mate door een tussenkomst van de verzekering of het vereffeningsfonds.<br />
- Positief omgaan met het slachtoffer is een afspraak die dubbel zoveel wordt gemaakt in<br />
de directe bemiddelingen tegenover de indirecte bemiddelingen.<br />
- Een grote meerderheid van de verdachten en de slachtoffers duiden aan dat ze zelf<br />
tevreden zijn met de afspraken. Deze uitspraak geldt ook voor hun ouders. Geen enkele<br />
respondent beweert dat niemand tevreden is met de afspraken.<br />
- De vraag naar opvolging van de afspraken wordt door de verschillende partijen anders<br />
ingevuld. Verdachten duiden vooral de bemiddelaar en hun ouders aan, terwijl slachtoffers<br />
de grootste verantwoordelijkheid hiervoor leggen bij zichzelf en de bemiddelaar. De<br />
ouders van de verdachten zeggen dat zijzelf vooral toekeken op het nakomen van de<br />
afspraken, de ouders van de slachtoffers duiden vooral de bemiddelaar aan.<br />
3.2.7 Einde herstelbemiddeling<br />
Slechts 46% van alle respondenten zegt op de hoogte te zijn gebracht van de beslissing<br />
van het parket. 34% zegt hiervan niet op de hoogte te zijn gebracht en 18% weet dit niet<br />
meer. Met betrekking tot welke beslissing dan werd genomen (n= 67) is de verdeling<br />
tussen seponering en doorsturen naar de jeugdrechtbank gelijk, elk 45%.<br />
Conclusie<br />
- Iets minder dan de helft van de respondenten is op de hoogte gebracht van de beslissing<br />
van het parket.<br />
- De verdeling seponering en doorsturen naar de jeugdrechtbank is gelijk.<br />
3.2.8 Na herstelbemiddeling<br />
Wat is je van herstelbemiddeling bijgebleven? Deze vraag werd voorgelegd aan alle<br />
opgestarte dossiers, inclusief de afgebroken (n= 146). Ongeveer drie kwart langs<br />
verdachtenzijde (verdachten en hun ouders, n= 82) heeft onthouden dat herhaling moet<br />
vermeden worden en dat er andere oplossingen zijn dan geweld. Verder blijft voor meer<br />
dan 60% van deze partijen bij dat iemand slachtoffer kan zijn van eigen daden, dat<br />
vergeving kan leiden tot herstel, dat beschadigde relaties hersteld kunnen worden, dat de<br />
familie de gevolgen meedraagt van de daden van de verdachte en dat het nodig is dat de<br />
verdachte zich anders gedraagt. Eén op vijf geeft aan dat er hen niets is bijgebleven.<br />
Langs de kant van het slachtoffer (slachtoffer en hun ouders, n= 64) zien we minder<br />
uitgesproken resultaten. Met betrekking tot de meeste uitspraken (“beschadigde relaties<br />
kunnen hersteld worden” en “de verdachte heeft voor mij een inspanning gedaan”) vinden<br />
we ongeveer evenveel respondenten die akkoord dan wel niet akkoord zijn. Enkel met de<br />
uitspraak “vergeving kan leiden tot herstel” zijn beduidend meer mensen het eens (55%)<br />
dan oneens (37%). 29% geeft aan dat hen niets is bijgebleven.<br />
Wat zijn de gevolgen van herstelbemiddeling? Deze vraag werd opnieuw voorgelegd aan<br />
alle opgestarte dossiers, inclusief de afgebroken (n= 146). Meer dan 60% van de<br />
verdachten (n= 35) geven aan dat ze na de herstelbemiddeling minder kans hebben om<br />
opnieuw een delict te plegen. Ongeveer een zelfde percentage ontkent herstelbemiddeling<br />
te beschouwen als een straf. Het meest aangeduide gevolg bij de ouders van de<br />
verdachten (n= 47) is dat men terug vertrouwen heeft in zijn/haar kind (68%). Andere<br />
frequent aangeduide gevolgen zijn dat het kind de materiële schade heeft kunnen<br />
66
herstellen (62%), dat het kind minder kans heeft om opnieuw een delict te plegen (62%)<br />
en dat men heeft kunnen afsluiten wat er gebeurd was (62%). Eén op vijf ouders koppelen<br />
strafvermindering aan herstelbemiddeling. Bijna drie vierde van de slachtoffers (n= 37)<br />
geven aan dat men als gevolg van herstelbemiddeling opnieuw kan functioneren. 60% of<br />
meer van de slachtoffers hebben door herstelbemiddeling kunnen afsluiten wat er gebeurd<br />
was, voelen zich terug veilig, voelen zich geen slachtoffer meer en kregen erkenning voor<br />
wat hen was aangedaan. De meeste ouders van de slachtoffers (n= 27) zien het opnieuw<br />
functioneren van het kind als een gevolg van bemiddeling (18 van de 27). Eenzelfde<br />
percentage geeft aan door bemiddeling het geheel te kunnen afsluiten. Ook zijn iets meer<br />
dan de helft van de ouders het eens met de uitspraken dat het kind zich terug veilig voelt<br />
en dat het kind zich geen slachtoffer meer voelt. In vergelijking met de verdachtenkant,<br />
zien we dat hier slechts 33% het eens is met de uitspraak dat de verdachte minder kans<br />
heeft op recidive.<br />
Bijna de helft van alle respondenten (n= 146) hebben na de bemiddeling nog contact<br />
gehad met de bemiddelaar. We zien hier nagenoeg geen procentuele verschillen tussen<br />
enerzijds de verdachtenkant en slachtofferkant en anderzijds tussen de afgebroken en de<br />
afgeronde dossiers. In de meeste gevallen (n= 67) ging dit contact over hoe de<br />
bemiddeling is verlopen (64%), in bijna de helft van de gevallen over het resultaat van de<br />
herstelbemiddeling en in 37% van de gevallen over de gemaakte afspraken.<br />
Globaal gezien, over alle respondenten heen (n= 146), had 79% het gevoel dat men na de<br />
herstelbemiddeling het hele gebeuren kon afronden. We zien met betrekking tot deze<br />
vraag, procentueel nagenoeg geen verschil tussen het verdachte- en<br />
slachtofferperspectief. Wel zien we dat er procentueel meer dan het dubbele van de<br />
respondenten uit de afgeronde dossiers het gevoel hebben dat ze het hele gebeuren<br />
konden afsluiten (87% tegenover slechts 41% bij de afgebroken dossiers). Wat geven de<br />
partijen aan dan nog nodig te hebben om dit wel te kunnen? Een gesprek met de<br />
bemiddelaar of de tegenpartij behoort eerder niet tot de mogelijkheden. Enkel de helft van<br />
de ouders van slachtoffers (n= 6) geven aan hier nood aan te hebben. Vijf op zes in deze<br />
groep heeft nood aan de beslissing in het dossier te kennen. Slachtoffers zelf (n= 9)<br />
hebben hier ook vooral nood aan (5/9). Voor de verdachten (n= 5) zien we dat het ook<br />
vooral gaat over dit (5/5) maar ook vergeving van de eigen ouder(s) (4/5), vergeving van<br />
het slachtoffer (3/5) en rust (3/5). Ook veel ouders van verdachten (n= 11) hebben de<br />
beslissing in het dossier nodig om het geheel te kunnen afronden (9/11).<br />
67
Conclusie<br />
- Verdachten en hun ouders hebben vooral onthouden dat herhaling moet vermeden<br />
worden en dat er andere oplossingen zijn dan geweld. 20% van hen zegt dat hen niets is<br />
bijgebleven tegenover 29% langs slachtofferkant.<br />
- 63% van de verdachten geven aan na herstelbemiddeling minder kans te hebben om<br />
opnieuw een delict te plegen. Hun ouders zijn het meest akkoord met de uitspraak dat ze<br />
door herstelbemiddeling opnieuw vertrouwen hebben in hun kind. Slachtoffers zijn het<br />
vooral eens met de uitspraak dat ze terug kunnen functioneren na bemiddeling. Bij de<br />
ouders zien we hetzelfde gevolg op de eerste plaats staan.<br />
- Bijna de helft van alle respondenten hebben na de bemiddeling nog contact gehad met<br />
de bemiddelaar, meestal over hoe de bemiddeling is verlopen.<br />
- 79% van de respondenten had het gevoel dat men na de herstelbemiddeling het hele<br />
gebeuren kon afronden. Hier zien we grote procentuele verschillen tussen de<br />
respondenten uit de afgeronde dossiers en de respondenten uit de afgebroken dossiers<br />
(87% tegenover 41%).<br />
- De meeste respondenten die het geheel nog niet kunnen afsluiten hebben nood aan het<br />
kennen van de beslissing in het dossier. Een gesprek met de bemiddelaar is iets wat<br />
vooral aangeduid wordt door de kant van het slachtoffer.<br />
3.3 Analyse afgebroken dossiers<br />
Tien van de 27 afgebroken dossiers werden reeds stopgezet na het eerste gesprek.<br />
Negen van deze respondenten wou eigenlijk dat de herstelbemiddeling toch werd<br />
verdergezet. Dit is een opvallend resultaat. Nog eens 4 van de 17 dossiers werden<br />
afgebroken voor er afspraken werden gemaakt. Tot slot, van de overblijvende 13 dossiers<br />
kwamen 6 verdachten de afspraak niet na.<br />
Conclusie<br />
De meeste dossiers worden afgebroken voor het proces opstart of door het niet naleven<br />
van de afspraken. De meeste respondenten wilden eigenlijk dat de bemiddeling toch werd<br />
verdergezet. Stopzetten tijdens het proces komt in mindere mate voor.<br />
3.4 Analyse niet-opgestarte dossiers<br />
3.4.1 Contextuele variabelen<br />
Meer dan de helft van de delicten (n= 143) in deze groep zijn persoonsdelicten (52%),<br />
36% zijn vermogensdelicten. Verder zien we dat bijna de helft van de niet-opgestarte<br />
dossiers het delict pleegden in groep. We zien dat dit meestal gebeurt in kleine groep<br />
(93% met één tot en met 5 anderen).<br />
40% van de partijen kenden elkaar in deze groep (bij de opgestarte was dit 32%). Ook hier<br />
zien we dat dit vooral is van op school (60%) en van waar men woont (39%). Van de 57<br />
respondenten die elkaar kenden, waren er 15 ook met elkaar bevriend. Vier van deze<br />
vriendschappen werden ondertussen hersteld, zes een beetje.<br />
Kijken we naar de redenen waarom het delict werd gepleegd 39 (gevraagd aan de<br />
verdachten en hun ouders) dan zien we dat boosheid (33%), uitgedaagd worden (29%),<br />
stoer doen (19%) en per ongeluk (16%) het meeste werd aangehaald. Splitsen we de<br />
verdachten en hun ouders hier op dan zien we dat de verdachten verklaren het vooral uit<br />
39 Gevraagd aan de verdachten en hun ouders<br />
68
oosheid te hebben gedaan (39%) terwijl de ouders vooral denken dat het delict is<br />
gebeurd omdat hun kind werd uitgedaagd (33%).<br />
De meeste ouders reageerden boos (78%) en/of verdrietig (45%). Bekijken we de<br />
verschillende partijen die deze vraag hebben gekregen (verdachte, ouders verdachte,<br />
ouders slachtoffer) dan zien we weinig procentuele verschillen.<br />
Slachtoffers en hun ouders hadden na het delict vooral last van stress (37%), angst (27%)<br />
en voortdurend denken aan het delict (22%). 63% van de ondervraagden heeft hier<br />
ondertussen geen last meer van, 20% ondervindt nog een beetje last en 7% heeft nog last<br />
van deze gevolgen. Aan de ouders van de verdachten werd gevraagd of men negatieve<br />
gevoelens had door het delict van zijn/haar kind. 82% bevestigt dit. Het meest<br />
voorkomende gevoel was schaamte (68%), gevolgd door onzekerheid over de rol als<br />
ouder (46%). 21 van de 37 ouders (57%) geven aan nog steeds (een beetje) last te<br />
hebben van deze gevoelens .<br />
Met betrekking tot de vraag of de verdachte al een delict had gepleegd 40 : in 20% van de<br />
gevallen is dit zo. Verder, in 32 van de 83 (39%) gevallen duiden de respondenten aan dat<br />
de verdachte ook een andere maatregel/sanctie heeft gekregen. Het gaat dan vooral om<br />
huisarrest (23/47).<br />
Laatste vraag, heeft de verdachte nog een delict gepleegd na de herstelbemiddeling. Voor<br />
89% van de verdachten was dit negatief, 7% gaf hierop een positief antwoord.<br />
Conclusie<br />
- Hier zijn de meeste delicten van het type slagen en verwondingen.<br />
- Vier op tien respondenten kenden elkaar.<br />
- Van die partijen die met elkaar bevriend waren, is in een aantal gevallen deze<br />
vriendschap (een beetje) hersteld.<br />
- Ouders van verdachten geven aan dat hun kind het delict pleegde omdat het werd<br />
uitgedaagd. De verdachten zelf geven vooral boosheid aan als reden van het delict.<br />
- De meeste ouders reageerden boos en verdrietig toen ze hoorden dat hun kind bij een<br />
delict betrokken was.<br />
- Slachtoffer en hun ouders hadden na het delict vooral last van stress (37%), angst (27%)<br />
en voortdurend denken aan het delict (22%).<br />
- Bij de ouders van de verdachten zien we als gevolgen het gevoel van schaamte( 68%)<br />
en de onzekerheid over zijn/haar rol (46%) opduiken.<br />
- 20% van de verdachten hadden reeds een delict gepleegd.<br />
- 89% van de verdachten heeft geen delict meer gepleegd.<br />
3.4.2 (Start) herstelbemiddeling<br />
Wie speelt een rol in het feit dat een dossier niet wordt opgestart? Deze vraag werd aan<br />
alle partijen gesteld. Bij de slachtoffer zien we dat vooral zijzelf (32/52) en de ouders<br />
(12/52) hierin de grootste rol spelen terwijl de verdachten vooral de tegenpartij aangeven<br />
(19/42) en vervolgens hun ouders (9/42) en zijzelf (8/42). Bij de ouders zien we een<br />
gelijkaardig beeld.<br />
Staan we even stil bij de redenen waarom de herstelbemiddeling niet werd opgestart.<br />
Bekeken langs de verdachtekant zien we dat de meeste het (eerder) niet eens zijn met de<br />
uitspraken dat een confrontatie te pijnlijk (66%) of te eng (71%) zou zijn of omwille van<br />
schaamte (66%). Ongeveer drie vierde (of meer) van de respondenten aan de<br />
40 Gevraagd aan verdachten en hun ouders, van toepassing op de volledige alinea<br />
69
verdachtekant beoordeelt volgende uitspraken ontkennend: herstelbemiddeling kwam er<br />
niet omdat we slachtoffer waren, omdat we niets gedaan hebben, omdat het niet zou<br />
opleveren, omdat het slachtoffer niet bereikbaar was, omdat herstelbemiddeling een straf<br />
was voor ons. Op basis van deze resultaten kunnen we eigenlijk weinig zeggen over de<br />
redenen die voor deze partijen een rol spelen om niet in herstelbemiddeling stappen. We<br />
kunnen wel zeggen dat de redenen die wij hebben bevraagd, er eerder niet toe doen voor<br />
hen. Dezelfde conclusie kunnen we trekken voor de slachtofferkant.<br />
36% van de ondervraagde respondenten zou gewild hebben dat de herstelbemiddeling<br />
toch had plaatsgevonden. Verdachten en hun ouders zijn het over het waarom vooral eens<br />
met volgende redenen: om excuses aan te bieden, om iets te leren, om samen een<br />
oplossing te kunnen vinden (telkens 31 van de 47 respondenten), om spijt te betuigen.<br />
Slachtoffers (en hun ouders) hebben een vergelijkbare top 3, al zijn de procentuele<br />
effecten minder sterk: om excuses te kunnen krijgen, om af te kunnen sluiten wat er<br />
gebeurd is, om samen een oplossing te kunnen vinden. De meerderheid van de<br />
slachtoffers en hun ouders beoordelen de volgende uitspraken ontkennend: om vergeving<br />
te kunnen schenken, om het schuldgevoel en negatieve emoties van de verdachte te<br />
kunnen minderen, om de relatie met de verdachte te kunnen herstellen (telkens 9/15<br />
(eerder) niet mee eens).<br />
Conclusie<br />
- Slachtoffers zeggen vooral dat zijzelf of hun ouders een rol spelen in de beslissing niet in<br />
een bemiddelingsproces mee te stappen. Verdachten geven vooral aan dat de tegenpartij<br />
hier een belangrijke rol in speelt.<br />
- Met betrekking tot de reden(en) waarom men niet in bemiddeling stapt, kan deze<br />
vragenlijst geen verheldering bieden. De redenen die wij hadden vooropgesteld, leken er<br />
voor de respondenten niet toe te doen.<br />
- 36% van de ondervraagde respondenten zou gewild hebben dat de herstelbemiddeling<br />
toch had plaatsgevonden. Slachtoffers en verdachten zijn het eens over wat men dan zou<br />
willen bereiken: excuses kunnen geven of krijgen, iets leren, samen tot een oplossing<br />
komen en het geheel kunnen afsluiten.<br />
3.4.3 Einde herstelbemiddeling<br />
Vier op de tien respondenten uit de niet-opgestarte dossiers werd op de hoogte gebracht<br />
van de beslissing van het parket, 36% beweert dat dit niet zo was en 17% weet het niet<br />
meer. Iets meer dan de helft van deze dossiers (n= 57) werd overgebracht naar de<br />
jeugdrechtbank (53%), iets minder dan de helft werd geseponeerd (46%).<br />
Conclusie<br />
- Vier op tien respondenten werden in deze groep op de hoogte gebracht van de<br />
beslissing van het parket.<br />
- Iets meer dan de helft van de dossiers (53%) werden overgebracht naar de<br />
jeugdrechtbank, iets minder dan de helft werd geseponeerd.<br />
3.5 Samenhangende factoren<br />
Van een aantal variabelen, die voorkwamen over alle respondenten heen, onderzoeken<br />
we mogelijke verbanden aan de hand van een Chi kwadraat toets. De twee onafhankelijke<br />
variabelen die binnen ons bestand in aanmerking komen voor een dergelijke toets zijn het<br />
type dossier (opgestart dan wel niet-opgestart) en het type respondent<br />
(slachtofferperspectief versus verdachteperspectief). De verdeling van beide variabelen<br />
ziet er al volgt uit:<br />
70
Tabel 6 Frequentie opgestarte en niet-opgestarte dossiers<br />
f %<br />
Opgestart 148 50,2<br />
Niet-opgestart 147 49,8<br />
Totaal 295 100,0<br />
Tabel 7 Frequentie verdachten (en ouders) en slachtoffers (en ouders)<br />
f %<br />
Perspectief verdachte 169 57,3<br />
Perspectief slachtoffer 126 42,7<br />
Totaal 295 100,0<br />
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de verbanden die zijn onderzocht en de<br />
gevonden resultaten.<br />
Tabel 8 Samenhangende factoren<br />
Samenhang Resultaat<br />
Was het voor jou duidelijk dat je vrijwillig kon Geen verband<br />
deelnemen aan herstelbemiddeling*type dossier<br />
Was het voor jou duidelijk dat je vrijwillig kon Geen verband<br />
deelnemen aan herstelbemiddeling*type respondent<br />
Werd je na de herstelbemiddeling op de hoogte Geen verband<br />
gebracht van de beslissing van het parket*type<br />
dossier<br />
Werd je na de herstelbemiddeling op de hoogte Geen verband<br />
gebracht van de beslissing van het parket*type<br />
respondent<br />
Type delict*type dossier X 2 = 10,971, df=1, p< 0,05<br />
Onder de opgestarte dossiers vinden we significant<br />
meer vermogensdelicten dan persoonsdelicten. Bij<br />
de niet-opgestarte dossiers vinden we significant<br />
meer persoonsdelicten.<br />
Werd het delict alleen gepleegd* type dossier X 2 = 5,996, df=1, p< 0,05<br />
Onder de opgestarte dossiers significant meer<br />
delicten die werden alleen gepleegd. Bij de nietopgestarte<br />
significant meer dossiers in groep<br />
Was de tegenpartij gekend* type dossier Geen verband (p = .052)<br />
Was de tegenpartij een vriend* type dossier Geen verband<br />
Was de tegenpartij een vriend* type respondent Geen verband<br />
Is de vriendschap hersteld*type dossier Geen verband<br />
71
HOOFDSTUK 4: DE RESULTATEN VAN DE OBSERVATIES<br />
We bespreken in dit hoofdstuk achtereenvolgens de resultaten van de verschillende acties<br />
die we hebben uitgevoerd op het onderzoeksmateriaal bekomen uit de observaties (voor<br />
meer informatie over de verwerking zie ook Hoofdstuk 1, onderzoeksontwerp).<br />
4.1 Nalezen materiaal tijdens observatieperiode<br />
Al het materiaal werd gelezen tijdens de observatieperiode ter voorbereiding van de<br />
wekelijkse intervisiemomenten met de observatoren. Zaken die onduidelijk of afwijkend<br />
waren van de good practice werden onderdeel van het interview. Het gaat over de<br />
volgende topics:<br />
De administratie voor de opstart van het dossier (zie Bijlage 4, Figuur 1).<br />
De toewijzing van een nieuw herstelbemiddelingsdossier.<br />
De verantwoordelijkheid van een herstelbemiddelaarsdossier.<br />
De complexiteit van de neutraliteit. Dit is een algemene vraag geworden naar de<br />
principes van herstelbemiddeling.<br />
De voornaamste oorzaken van niet-opgestarte dossiers en de rol die<br />
herstelbemiddelaars hier eventueel in kunnen spelen.<br />
Het voorstellen van directe gesprekken/aanpak.<br />
Inhoud en tempo van het eerste gesprek.<br />
De terugkoppeling naar de doorverwijzers: het (blind) eindverslag.<br />
Definitie opgestarte dossier.<br />
Het gebruik van reactieformulieren.<br />
4.2 Beschrijving observaties op dienst en vergaderingen<br />
We geven in dit onderdeel eerst een overzicht van alle vergaderingen die de<br />
herstelbemiddelaars, over de diensten heen, gevolgd hebben tijdens de periode van<br />
observeren. Per vergadering bespreken we de samenstelling en de inhoud ervan. We<br />
willen hierbij opnieuw geen vergelijking maken tussen de diensten, wel bespreken we alle<br />
werkwijzen die geobserveerd zijn. Ten tweede bespreken we de taken die<br />
herstelbemiddelaars uitvoeren wanneer ze op dienst zijn (aan de hand van de<br />
observatieverslagen op dienst). Deze beschrijving wordt meegenomen in de ontwikkeling<br />
van een beroepsprofiel voor de herstelbemiddelaar.<br />
4.2.1 Overzicht van de vergaderingen<br />
HCA-vergaderingen<br />
Op deze vergaderingen zijn alle medewerkers van de dienst aanwezig, dat wil zeggen alle<br />
bemiddelaars van de verschillende werkvormen, de administratieve medewerkers, de<br />
teambegeleiders en de coördinator.<br />
Deze vergaderingen verlopen binnen iedere organisatie volgens een vast stramien. De<br />
focus is wel verschillend tussen de organisaties. Op de eerste dienst is er op basis van de<br />
observatieverslagen weinig verschil te merken tussen de HCA-vergaderingen en de<br />
teamvergadering herstelbemiddeling. Er wordt gestart met het overlopen/opvolgen van het<br />
vorige verslag, het bekijken van de dossierlast en de verdeling van nieuwe dossiers,<br />
nieuwigheden op het vlak van werking en organisatie (oa. inzake administratie, mobiliteit,<br />
kwaliteit, …), terugkoppeling vergadering beleidscomité, planning, varia en vragen.<br />
72
In de tweede dienst ligt de nadruk vooral op de verhoudingen tussen de verschillende<br />
maatregelen: overlopen/opvolgen vorig verslag, verdeling van de maatregel (drukte per<br />
maatregel, hoe opvangen, voldoende bemiddelaars per maatregel), aanpak van<br />
combinatiedossiers, overlopen cijfers doorverwijzingen/maatregel, doorverwijzers,<br />
knelpunten/aandachtspunten binnen HCA planning, administratie, varia.<br />
Op de laatste dienst ligt de nadruk op het bespreken van het personeelsbestand:<br />
overlopen/opvolgen vorig verslag, overlopen weekagenda tot volgende vergadering,<br />
personeel, administratie, jaarverslag.<br />
De inhoud van de vergadering en de afspraken worden op alle diensten neergeschreven<br />
in een verslag.<br />
Teamvergaderingen herstelbemiddeling<br />
De samenstelling van deze vergaderingen is de volgende: alle herstelbemiddelaars en de<br />
teambegeleider. Ook deze verloopt binnen iedere dienst volgens een vast stramien.<br />
Tussen de diensten onderling zijn er wat betreft de inhoud van deze vergaderingen de<br />
volgende gemeenschappelijkheden: overlopen/opvolgen vorig verslag, case-load en<br />
eventueel (her)verdeling nieuwe dossiers, planning en administratie, terugkoppeling<br />
gevolgde vergaderingen/vormingen, dossierbespreking/intervisiemoment en tot slot<br />
eventuele variapunten.<br />
Verder is er een deel van de teamvergadering op één dienst driemaandelijks samen met<br />
de collega’s herstelbemiddelaars meerderjarigen. Uitgangspunt is (gezamenlijke) dossiers<br />
te bespreken met als doel nieuwe invalshoeken te ontdekken en verder te exploreren en<br />
eventueel implementeren.<br />
De inhoud van de vergadering en de afspraken worden neergeschreven in een verslag.<br />
Supervisiegesprekken<br />
Op twee van de drie diensten worden individuele supervisiegesprekken tussen de<br />
teambegeleider en herstelbemiddelaars georganiseerd. De doelstelling is nagenoeg gelijk<br />
tussen de diensten: het bespreken van de stand van zaken in de lopende dossiers. Wel<br />
zijn er verschillen te merken op het vlak van:<br />
1. Mate van formaliteit van deze gesprekken. Op de ene dienst dient dit gesprek grondig<br />
voorbereid te worden door de herstelbemiddelaar. Deze voorbereiding wordt op voorhand<br />
aan de teambegeleider bezorgd zodat deze zich ook kan voorbereiden. In deze<br />
voorbereiding geeft hij een overzicht van alle dossiers (korte stand van zaken) en kiest hij<br />
twee dossiers. Eén moeilijk dossier en één dossier waar de herstelbemiddelaar een heel<br />
goed gevoel bij heeft. De eigenlijke vergadering verloopt volgens het volgende stramien:<br />
vorig verslag en eventuele werkpunten opvolgen, kort overlopen van alle dossiers (stand<br />
van zaken en ventileren), uitgebreide bespreking van het moeilijke en het vlotte dossier en<br />
tot slot planning van de nieuwe dossiers. Bij de uitgebreide bespreking van de twee<br />
dossiers gaat men dieper in op waarom de herstelbemiddelaar dit dossier heeft gekozen,<br />
analyseert men het dossier en de situatie, formuleert men mogelijke oplossingen en tracht<br />
men leerpunten te destilleren naar het persoonlijk functioneren van de herstelbemiddelaar.<br />
Deze supervisiegesprekken geven verder voeding aan de jaarlijkse<br />
functioneringsgesprekken met de coördinator. Teambegeleider en herstelbemiddelaar<br />
overlopen samen wat eventueel wordt doorgeven aan de coördinator.<br />
2. Mate waarin de verbinding wordt gemaakt met het persoonlijk functioneren van de<br />
herstelbemiddelaar. Uit punt 1 blijkt dat er op de betreffende dienst een duidelijke<br />
73
verbinding is met het persoonlijke functioneren van de herstelbemiddelaar, zowel tijdens<br />
het gesprek als daarna (e.g. functioneringsgesprekken). Binnen de tweede dienst ligt de<br />
focus meer op het overlopen van de stappen die reeds ondernomen zijn en het uitwisselen<br />
van ideeën wat betreft stappen die in de toekomst binnen een bepaald dossier nog kunnen<br />
ondernomen worden. Onrechtstreeks en sporadisch komt het functioneren van de<br />
herstelbemiddelaar ook aan bod, dit is echter duidelijk minder uitgesproken.<br />
De inhoud van de vergadering en de afspraken worden neergeschreven in een verslag.<br />
Comité V<br />
Dit is de raad van bestuur van het vereffeningsfonds. Het vereffeningsfonds is een fonds<br />
dat kan tussenkomen wanneer een minderjarige, die een strafbaar feit heeft gepleegd,<br />
samen met een bemiddelaar en het slachtoffer tot een overeenkomst is gekomen voor de<br />
vergoeding van de schade. De minderjarige kan dit doen door een bepaald aantal uren te<br />
presteren voor een organisatie met een sociaal of maatschappelijk doel. Het<br />
vereffeningsfonds vergoedt het slachtoffer naargelang het aantal gepresteerde uren. De<br />
raad is gemachtigd om aanvragen voor tussenkomst van het vereffeningsfonds al dan niet<br />
goed te keuren en om de bedragen uit te keren na de geleverde inspanningen. De<br />
samenstelling verschilt tussen de provincies. We verwijzen hiervoor naar de website van<br />
de provincies of de jaarverslagen van de HCA-diensten. Wel merken we op dat in één<br />
provincie uit het observatieverslag blijkt dat de samenstelling in de praktijk veel beperkter<br />
was dan diegene die officieel is vooropgesteld.<br />
De aanpak voor beide provincies was voornamelijk gelijk: overlopen/opvolgen vorig<br />
verslag, evaluatie goedgekeurde dossiers, voorstelling en bespreking nieuwe aanvragen<br />
en tot slot eventuele variapunten.<br />
De inhoud van de vergadering en de afspraken worden neergeschreven in een verslag.<br />
Denkdagen<br />
Deze activiteit werd door één observator twee maal geobserveerd. Alle medewerkers van<br />
de dienst brainstormen in kleine groepjes over (zelf) aangebrachte knelpunten op dienst<br />
en binnen de maatregelen. Doel is verder optimaliseren van het huidig aanbod en nieuwe<br />
ideeën aanbrengen en exploreren wat betreft uitbreidingen op het huidige aanbod.<br />
Interne vorming<br />
Deze activiteit werd door één observator één maal geobserveerd. Wanneer er binnen het<br />
team de behoefte leeft rond het uitspitten van een bepaald thema op het vlak van<br />
herstelgericht werken, worden interne vormingen georganiseerd door een externe<br />
vormingsorganisatie. Samenstelling van de groep is afhankelijk van het thema dat<br />
behandeld wordt.<br />
Vergadering jaarverslag<br />
Deze activiteit werd door één observator één maal geobserveerd. Dit was een bijeenkomst<br />
met alle bemiddelaars van alle maatregelen en de coördinator met als doel de stand van<br />
zaken inzake verslaggeving jaarverslag per maatregel te overlopen en verdere afspraken<br />
te maken ter finalisering van het jaarverslag.<br />
74
BemiddeLINK<br />
Deze activiteit werd door één observator één maal geobserveerd. Dit is een sectoroverstijgend,<br />
transparant en vraaggestuurd samenwerkingsverband voor en door<br />
bemiddelaars dat fungeert als aanspreekpunt, denktank en organisator van<br />
praktijkgerichte vorming voor drie wettelijk erkende bemiddelingssectoren. De<br />
samenstelling is als volgt: Suggnomè Leuven, Suggnomè Brussel, Suggnomè Gent, Alba<br />
Brussel, BAAL, vormingsverantwoordelijke FOD justitie, BAAB Brugge. Op de agenda:<br />
introductiecursus herstelbemiddelaars (organisatie en inhoud), evaluatie voorbije<br />
vormingen, toekomstige vormingen (ideeën, planning, organisatie).<br />
4.2.2 Beschrijving van de observaties op dienst<br />
Op basis van de observaties op dienst maken we een overzicht van de taken die de<br />
herstelbemiddelaars uitvoeren wanneer ze op dienst aanwezig zijn.<br />
Telefoongesprekken<br />
Met partijen: verdachten, slachtoffers en hun ouders. Voornamelijk wat betreft het<br />
maken van afspraken, het doorgeven van beslissingen en of belangrijke<br />
gebeurtenissen, het bevragen van de stand van zaken, het opvolgen van de afspraken<br />
(o.a. de overeenkomst) en praktische zaken (o.a. tekenen van de overeenkomst).<br />
Met doorverwijzers: wat betreft de inhoud van het dossier, aanvraag pro-deo advocaat.<br />
Met netwerk: mogelijke werkplaatsen, verzekeringen, collega’s andere HCA-diensten,<br />
… .<br />
Tussen de diensten merken we een verschil op in de mate waarin inhoudelijke zaken over<br />
de telefoon worden besproken. Zo gaan bepaalde diensten telefoongesprekken<br />
voornamelijk reserveren voor het maken van praktische afspraken en minder voor het<br />
bespreken van de inhoud van het dossier. Andere diensten geven telefonisch ook<br />
informatie door tussen verdachte en slachtoffer (bijvoorbeeld terugkoppeling bezoek<br />
tegenpartij).<br />
Administratieve taken<br />
Binnenkomende en uitgaande telefoons, brieven, mails, faxen ontvangen en<br />
behandelen.<br />
Plannen, organiseren en registreren van eigen werk en de bijhorende uren.<br />
Administratieve taken binnen een dossier (o.a. afspraken maken, formulieren<br />
verzenden, gesprekken plannen, verslaggeving, overeenkomst opstellen).<br />
Klasseerwerk.<br />
Administratie gepresteerde uren.<br />
Afgeronde dossiers in orde brengen, in BINC registreren en archiveren. Op sommige<br />
diensten dient dit ter goedkeuring worden voorgelegd aan de<br />
teambegeleider/coördinator.<br />
De mate van administratie hangt af van de aanwezigheid van een onthaalmedewerker<br />
en/of een administratief medewerker. In HCA-diensten met dit type van medewerkers is de<br />
administratieve last voor de herstelbemiddelaars kleiner. Hun takenpakket bestaat vooral<br />
uit administratie buiten de dossiers (binnenkomende post behandelen en verdelen, nieuwe<br />
dossiers openen en aanmaken, dossierlijst met alle dossiers bijhouden, belangrijke data in<br />
agenda opnemen (bv bondig verslag na 2 maanden, verantwoordelijke bemiddelaar<br />
75
hiervan op de hoogte brengen). De administratie gekoppeld aan een dossier gebeurt wel<br />
door de herstelbemiddelaar zelf.<br />
Alle diensten houden verder alle activiteiten en bijhorende formulieren binnen een dossier<br />
in tweevoud bij, zowel elektronisch als op papier. Op die manier kunnen collega<br />
bemiddelaars ook vragen beantwoorden over andere dossiers of in geval van afwezigheid,<br />
gemakkelijk het dossier overnemen. Verder gebruiken alle diensten sjablonen voor<br />
formulieren die steeds terugkomen (o.a. afspraak voor eerste contact, bondig verslag,<br />
overeenkomst, eindverslag).<br />
Over alle diensten heen zien we een sfeer van collegialiteit, zowel wat betreft het werk als<br />
daarbuiten. Collega’s kunnen bij elkaar terecht voor vragen en bezorgdheden over hun<br />
eigen dossiers. De mate waarin dit formeel dan wel informeel gebeurt is verschillend<br />
tussen de diensten. Op de diensten waar dit meer informeel gebeurt stellen collega’s deze<br />
vragen ongestructureerd, op het moment ze zich voordoen. Dit creëert andere<br />
werkomstandigheden voor de herstelbemiddelaars.<br />
We vertalen bovenstaande beschreven activiteiten in de volgende vaardigheden voor het<br />
beroepsprofiel van een herstelbemiddelaar (zie Hoofdstuk 7):<br />
Beroepsfierheid: uitdragen waar herstelbemiddeling voor staat.<br />
Reflectievaardigheden: het deelnemen aan intervisie.<br />
Administratieve vaardigheden.<br />
Communicatieve vaardigheden: contact maken met mensen (telefoon, face to face,<br />
virtueel, …).<br />
4.3 Analyse herstelbemiddelingsgesprekken<br />
In dit onderdeel bespreken we de analyses die we hebben uitgevoerd op de<br />
herstelbemiddelingsgesprekken. Achtereenvolgens komt aan bod:<br />
1. Een bespreking van de codes per type gesprek (eerste contacten, de directe<br />
bemiddelingen en de indirecte bemiddelingen).<br />
2. Een vergelijking van de codes tussen de 3 types van gesprekken.<br />
3. Een bespreking van mogelijke combinaties van codes per type gesprek (eerste<br />
contacten, de directe bemiddelingen en de indirecte bemiddelingen).<br />
4. Het profiel van een bemiddelaar.<br />
We maken onze bespreking duidelijker en meer concreet door regelmatig ruwe data uit<br />
onze observatieverslagen toe te voegen. Deze ruwe data is cursief afgedrukt.<br />
4.3.1 Bespreking van de codes per type gesprek<br />
Eerste contacten<br />
Vooreerst geven we een tabel waarin alle codes gesorteerd zijn van hoog naar laag. De<br />
eerste code komt het meeste voor, de 39 ste het minste. Voor de definiëring van de<br />
verschillende codes verwijzen we naar Bijlage 5.<br />
76
Tabel 9 Voorkomen codes eerste contacten<br />
1. IV procedure HB 21. afronden, besluiten<br />
2. contact maken 22. non verbaal gedrag<br />
3. structureren 23. IV mogelijkheden herstel<br />
4. IV juridische 24. IV overeenkomst<br />
5. vragen naar feiten 25. IV soorten HB<br />
6. empathie 26. samenvatten<br />
7. neutrale boodschapper 27. advies<br />
8. IV interventie te doen 28. IV interventie gedaan<br />
9. IV rol bemiddelaar 29. luisteren<br />
10. IV dossier 30. vragen naar gevoelens<br />
11. vragen naar ? 31. vragen naar medewerking<br />
12. neutraliteit 32. vragen naar mening<br />
13. vrijwilligheid 33. begrip toetsen<br />
14. toetsen informatie 34. IV VF<br />
15. IV herstel 35. IV reden bemiddeling<br />
16. vertrouwelijkheid 36. toegankelijkheid<br />
17. IV ? 37. vragen naar mogelijkheden herstel<br />
18. vragen naar verwachtingen 38. doorvragen<br />
19. verbinding leggen 39. IV onderscheid meerderjarigen en minderjarigen<br />
20. IV via materiaal<br />
Uit de tabel kunnen we een aantal conclusies trekken.<br />
De drie meest voorkomende codes in een eerste contact zijn “informatie geven over de<br />
procedure van HB” (herstelbemiddeling), “contact maken” en “structureren”. In een eerste<br />
contact staat het geven van informatie over wat bemiddeling is en hoe zo’n proces eruitziet<br />
centraal. Ook het contact maken is belangrijk. Om te kunnen werken met partijen moet er<br />
een veilige sfeer zijn tussen de partijen en de bemiddelaar. Het is dus logisch dat een<br />
bemiddelaar hier in een eerste contact veel aandacht aan besteedt. De code “structureren”<br />
komt op de derde plaats. Gezien de veelheid aan informatie die de herstelbemiddelaar<br />
tijdens een eerste gesprek dient over te brengen is het belangrijk dat hij dit op een<br />
gestructureerde en overzichtelijke manier doet.<br />
Bemiddelaar vertelt dat ze eerst wil uitleggen wat de dienst en de bemiddeling nu<br />
net inhoudt.<br />
Verder valt ons op dat er veel informatie gegeven wordt rond het juridische.<br />
Herstelbemiddeling ligt als proces buiten het juridische kader en de herstelbemiddelaar<br />
staat los van een juridische organisatie. Toch wordt hier tijdens een eerste contact veel<br />
aandacht aan gegeven. Dit is te verklaren omdat de doorverwijzing wel vooral afkomstig is<br />
vanuit dit kader. Verder is de herstelbemiddelaar vaak de eerste persoon die partijen zien<br />
en wordt hij bestookt met allerhande vragen, ook de juridisch getinte. Verder is het<br />
mogelijks zo dat ook de juridische gevolgen van het misdrijf belangrijk zijn voor de partijen.<br />
Bemiddelaar zegt dat ze altijd moeten terugkoppelen naar het parket.<br />
In de top 10 zien we nog 3 codes die te maken hebben met het geven van informatie: het<br />
geven van informatie met betrekking tot activiteiten die de herstelbemiddelaar in de<br />
toekomst wil/zal doen, het geven van informatie over zijn rol als herstelbemiddelaar binnen<br />
77
het proces en het geven van informatie over het dossier. We concluderen dat het geven<br />
van informatie een belangrijke doelstelling is van het eerste contact met de partijen.<br />
De bemiddelaar legt uit dat zij, als bemiddelaar, een neutraal persoon is.<br />
De bemiddelaar zegt dat ze de overeenkomst zal opmaken en opsturen.<br />
Een andere belangrijke doelstelling van het eerste contact blijkt uit de code “vragen naar<br />
feiten”. Het bespreken van de feiten is met andere woorden ook iets wat in het eerste<br />
gesprek een prominente plaats inneemt. Bekijken we de codes in detail dan zien we dat ze<br />
vooral te maken hebben met vragen rond de aanleiding van de feiten, de feiten zelf, de<br />
gevolgen van de feiten, de betrokkenen en de relatie tussen de betrokkenen.<br />
De bemiddelaar vraagt nu aan de verdachte of de politie dadelijk gekomen was.<br />
De bemiddelaar vraagt nu aan de verdachte of er nog contact is geweest met het<br />
slachtoffer.<br />
We zien ook de code “empathie” opduiken in de top 10. We koppelen dit aan de code<br />
“contact maken”. Empathie is een manier voor herstelbemiddelaars om contact te maken<br />
met de partijen en zo een sfeer van vertrouwen te creëren waar samenwerking mogelijk<br />
wordt. De herstelbemiddelaar krijgt op deze manier vertrouwen van de partijen. Bekijken<br />
we de code in detail dan zien we dat de acties te maken hebben met het geven van<br />
empathie. De manier waarop bemiddelaars empathie tonen is onder andere door het<br />
bevestigen van de partijen in hun verhaal en de gevolgen ervan en/of gevoelens errond,<br />
het geven van tijd, het uitspreken van waardering en/of begrip, het respecteren van<br />
gemaakte keuzes, het meedenken naar mogelijke oplossingen, het vragen naar hun<br />
verhaal, het actief luisteren.<br />
Bemiddelaar kijkt naar de moeder en dan naar de vader en vraagt hoe dit voor hen<br />
was.<br />
Ook de code “neutrale boodschapper” komt veel voor. Deze code werd toegekend aan<br />
activiteiten waar de herstelbemiddelaar neutrale boodschappen tussen de partijen<br />
overbrengt, gekoppeld aan het dossier. Het feit dat dit ook in eerste contacten voorkomt is<br />
enigszins verrassend maar strookt met eerdere ervaringen. Tijdens de observatieperiode<br />
merkten we reeds dat het zeer moeilijk was om gesprekken zuiver onder te verdelen in<br />
een bepaalde categorie (eerste contact, terugkoppelgesprek, overeenkomstgesprek, …)<br />
maar dat deze gesprekken vaak met elkaar verweven zijn. Het feit dat deze code hier<br />
veelvuldig voorkomt laat ons toe te besluiten dat er tijdens eerste contacten ook al<br />
informatie van de andere partijen wordt overgebracht. We vermoeden dat het dan vooral<br />
gaat over informatie van het slachtoffer naar de verdachte, aangezien per definitie het<br />
slachtoffer de eerste is die wordt gesproken.<br />
Bemiddelaar zegt tegen het slachtoffer dat de jongeren aangaven dat ze geen<br />
sterke drank hadden gedronken, maar frisdrank.<br />
Zoomen we in op de codes die het minste voorkomen dan komen we tot de volgende<br />
conclusies.<br />
“Vragen naar medewerking” en “vragen naar mogelijkheden van herstel” komen weinig tot<br />
niet aan bod in eerste contacten. Hoogstwaarschijnlijk komt dit in de vervolggesprekken<br />
meer aan bod.<br />
“Vragen naar feiten” was een van de codes die het meeste voorkwam, “vragen naar<br />
gevoelens” komt veel minder voor. Op basis van onze resultaten kunnen we concluderen<br />
dat in de geobserveerde gesprekken vooral het feitelijke werd bevraagd door de<br />
herstelbemiddelaar, eerder dan het emotionele.<br />
78
Verder zien we nog dat de 3 principes van bemiddeling (“neutraliteit”, ”vrijwilligheid” en<br />
“vertrouwelijkheid”) ongeveer onder elkaar worden gesorteerd. “Neutraliteit” betreft hier<br />
voornamelijk neutrale acties (zie definitie van neutraliteit in Bijlage 5) en het verwijzen naar<br />
het principe van neutraliteit (eerder dan de toepassing ervan). We kunnen besluiten dat ze<br />
dus ongeveer een even belangrijke rol innemen tijdens de eerste contacten met partijen.<br />
Valt ons verder op: de vrij laag geordende plaats van “IV soorten bemiddeling”. Er wordt<br />
dus door bemiddelaars tijdens een eerste contact minder aandacht besteed aan de<br />
soorten bemiddeling die er zijn.<br />
Conclusie eerste contacten<br />
Op basis van de codes die we hebben toegekend aan de eerste contacten kunnen we<br />
besluiten dat tijdens deze gesprekken herstelbemiddelaars herstelbemiddeling als proces<br />
uitleggen en kaderen, een veilige sfeer creëren en de feiten bespreken.<br />
Indirecte bemiddelingen<br />
Tabel 10 Voorkomen codes indirecte bemiddelingen<br />
1. structureren 21. afronden, besluiten<br />
2. neutrale boodschapper 22. vragen naar ?<br />
3. contact maken 23. neutraliteit<br />
4. IV procedure HB 24. IV via materiaal<br />
5. IV juridische 25. verbinding leggen<br />
6. IV interventie te doen 26. vrijwilligheid<br />
7. vragen naar mening 27. vertrouwelijkheid<br />
8. advies 28. IV ?<br />
9. IV overeenkomst 29. IV mogelijkheden herstel<br />
10. IV VF 30. luisteren<br />
11. empathie 31. vragen naar gevoelens<br />
12. IV rol bemiddelaar 32. vragen naar medewerking<br />
13. vragen naar verwachtingen 33. vragen naar mogelijkheden herstel<br />
14. toetsen informatie 34. doorvragen<br />
15. IV herstel 35. toegankelijkheid<br />
16. non verbaal gedrag 36. IV onderscheid meerderjarigen en minderjarigen<br />
17. samenvatten 37. confronteren<br />
18. IV dossier 38. IV soorten HB<br />
19. vragen naar feiten 39. begrip toetsen<br />
20. IV interventie gedaan<br />
Bekijken we de tien meest voorkomende codes dan zien we dat “structureren” helemaal<br />
bovenaan staat gecategoriseerd. “Structureren” is met andere woorden ook belangrijk<br />
tijdens vervolggesprekken van indirecte bemiddelingen. Vervolgens zien we de code<br />
“neutrale boodschapper”. Dit is gemakkelijk te verklaren: het overbrengen van<br />
boodschappen tussen slachtoffer en verdachte is een van de meest voorkomende<br />
activiteiten van een herstelbemiddelaar binnen indirecte bemiddelingen.<br />
De bemiddelaar geeft dan de volgende stap weer, namelijk dat ze het dossier dan<br />
afsluit.<br />
De bemiddelaar vertelt aan het slachtoffer dat verdachte 2 aangeeft niets van de<br />
beschadigingen te weten.<br />
79
Opnieuw, net als bij de eerste contacten, zien we in de top tien veel codes die te maken<br />
hebben met het overbrengen van informatie. Er wordt dus hier nog steeds veel informatie<br />
overgebracht van de herstelbemiddelaar naar de partijen. De informatie die overgedragen<br />
wordt is de volgende: informatie met betrekking tot de procedure van herstelbemiddeling,<br />
informatie over activiteiten die de herstelbemiddelaar in de toekomst wil doen, informatie<br />
over het juridische, informatie over het vereffeningsfonds en informatie over de<br />
overeenkomst. Op basis van onze observaties concluderen we dat het vooral gaat over<br />
het overbrengen van praktische informatie. Naast de informatie die we ook zagen tijdens<br />
de eerste contacten zien we hier dus bijkomend een soort informatie die meer te maken<br />
heeft met de uitvoering van het herstel namelijk IV vereffeningsfonds en IV overeenkomst.<br />
De bemiddelaar licht aan de verdachte toe dat als je wil werken via het<br />
vereffingsfonds je dan een motivatie moet schrijven.<br />
Ook nog altijd aanwezig in de top tien is het “contact maken”. Herstelbemiddelaars hebben<br />
dus ook na het eerste contact blijvend aandacht voor het behouden van een sfeer van<br />
veiligheid en vertrouwen.<br />
De bemiddelaar praat informeel over het geplande rijexamen van de verdachte.<br />
Tot slot merken we ook nog in de top tien de codes “advies” en “vragen naar mening”. We<br />
kaderen dit onder andere in het formuleren van herstelmogelijkheden. Tijdens de<br />
vervolggesprekken van indirecte bemiddelingen wordt er stil gestaan bij wat de<br />
bemiddeling zou kunnen inhouden en vraagt de herstelbemiddelaar expliciet de mening<br />
van de betrokken partijen. Voldoen de mogelijkheden aan hun verwachtingen? Bekijken<br />
we de codes advies geven in detail dan zien we dat deze vooral te maken hebben met<br />
advies over verzekeringen, over mogelijk juridisch te ondernemen stappen of het<br />
vereffeningsfonds.<br />
De bemiddelaar vraagt: Waarom vinden jullie het goed dat naam verdachte via het<br />
VF gaat werken?<br />
De bemiddelaar zegt ook dat het slachtoffer voor haar vragen ook contact kan<br />
opnemen met het justitiehuis.<br />
Opmerkelijk lijkt de eerder laag gesorteerde code van “vertrouwelijkheid”. In eerste<br />
instantie veronderstelden we dat deze code vaak zou voorkomen. Tijdens indirecte<br />
bemiddelingen is het aspect van vertrouwelijkheid immers belangrijk: welke informatie mag<br />
worden overgebracht van de ene partij naar de andere. We willen hier echter wijzen op de<br />
precieze definitie van de codes. Vertrouwelijkheid wordt als code enkel toegekend<br />
wanneer de herstelbemiddelaar expliciet verwees naar het principe van vertrouwelijkheid.<br />
De activiteiten die wij beschrijven (het overbrengen van informatie van de ene naar de<br />
andere partij) zijn vaak gekoppeld aan een specifiek dossier en kregen dus de code<br />
neutrale boodschapper. Met andere woorden, we veronderstellen dat de<br />
herstelbemiddelaar niet steeds opnieuw het principe van vertrouwelijkheid herhaalt maar<br />
wel de nadruk legt op de specifieke informatie die wel dan niet mag worden overgebracht.<br />
Neutraliteit en vrijwilligheid, de twee andere principes van herstelbemiddeling staan hoger<br />
gesorteerd. Deze principes komen wel meer expliciet ter sprake, waarschijnlijk omwille van<br />
het feit dat ze eerder los staan van de specifieke gebeurtenissen in een dossier.<br />
Conclusie indirecte bemiddelingen<br />
In de vervolggesprekken in het kader van indirecte bemiddelingen zien we dat het<br />
structureren, het behouden van een veilige sfeer, het overbrengen van neutrale<br />
boodschappen en het overbrengen van informatie centraal staat.<br />
80
Directe bemiddelingen<br />
Tabel 11 Voorkomen codes directe bemiddelingen<br />
1. contact maken 20. afronden, besluiten<br />
2. structureren 21. vragen naar gevoelens<br />
3. empathie 22. toetsen informatie<br />
4. verbinding leggen 23. vragen naar ?<br />
5. vragen naar mening 24. vertrouwelijkheid<br />
6. IV procedure HB 25. doorvragen<br />
7. non verbaal gedrag 26. IV mogelijkheden herstel<br />
8. IV overeenkomst 27. toegankelijkheid<br />
9. neutraliteit 28. IV ?<br />
10. IV herstel 29. neutrale boodschapper<br />
11. IV rol bemiddelaar 30. advies<br />
12. vragen naar feiten 31. IV dossier<br />
13. vragen naar verwachtingen 32. luisteren<br />
14. confronteren 33. begrip toetsen<br />
15. IV interventie te doen 34. IV soorten HB<br />
16. IV juridische 35. IV via materiaal<br />
17. samenvatten 36. vragen naar mogelijkheden herstel<br />
18. vragen naar medewerking 37. vrijwilligheid<br />
19. IV interventie gedaan<br />
Bekijken we de tien meest voorkomende codes dan zien we opnieuw bovenaan<br />
“structureren” en “contact maken” opduiken. Contact maken staat bij de directe<br />
bemiddelingen zelf op de eerste plaats. Dit gebeurt onder andere door te glimlachen,<br />
oogcontact te maken, een luisterhouding aan te nemen, een informele babbel,<br />
aanmoedigen, beschikbaar te zijn. Het werken aan een veilige sfeer met de partijen is iets<br />
waar de herstelbemiddelaars blijkbaar veel rond werken in directe bemiddelingen. Dit lijkt<br />
ons, gezien de aard van het gesprek, positief. “Structureren” zien we op de tweede plaats.<br />
Het is inderdaad zo dat de literatuur een vast stramien voorschrijft voor directe<br />
herstelbemiddelingsgesprekken. Deze resultaten tonen aan dat herstelbemiddelaars<br />
belang hechten aan het structureren van een dergelijk gesprek.<br />
De bemiddelaar begint het gesprek en zegt: ik wil graag uitleg geven over het<br />
verloop van het gesprek.<br />
“Empathie” staat bij de directe gesprekken ook bovenaan. Herstelbemiddelaars doen dit<br />
door partijen aan te moedigen, te bevestigen, te waarderen, te begrijpen, te vragen naar<br />
hun mening, verhalen van de ene partij naar de andere trachten toe te lichten, op zoek te<br />
gaan naar oplossingen die voor iedereen werken. Ook het (proberen) “leggen van<br />
verbinding” tussen de partijen is een vaak voorkomende code. Neutraliteit komt hier voor<br />
in de top tien. Gezien het feit dat de code neutraliteit werd toegekend wanneer de<br />
herstelbemiddelaar neutraal was of dat net niet, vraagt dit een meer gedetailleerd kijk in de<br />
specifieke activiteiten. We bekeken dit voor de directe en de indirecte bemiddelingen<br />
samen. De conclusie is dat de verdeling de volgende is: 70% neutraal tegenover 30% niet<br />
neutraal. Meer, wanneer een herstelbemiddelaar neutraal is doet hij dit vooral door<br />
waarom vragen te stellen of door doorvragen. Niet neutraal zijn komt tot uiting door het<br />
confronteren, het geven van een eigen mening of ongenuanceerd advies.<br />
81
De bemiddelaar reageert hierop door te zeggen dat ze er kan inkomen dat het<br />
moeilijk was voor haar.<br />
De bemiddelaar vraagt nu aan de vertegenwoordiger van het stadsbestuur: Wat<br />
doen de reacties van de verdachte en zijn ouders met u?<br />
De bemiddelaar zegt dan tegen de verdachte dat hij het op die manier wel moeilijk<br />
maakt voor hem zelf en zijn slachtoffer?<br />
De code “vragen naar mening” is vooral te kaderen in de richting van vragen over de<br />
herstelmogelijkheden en hoe de betrokken partijen hierover denken. Vandaar ook IV<br />
herstel. Herstelbemiddelaars geven in directe gesprekken vooral informatie over hoe het<br />
herstel en de concrete uitwerking er kan en/of zal uitzien volgens de formaliteiten, maar<br />
ook volgens de partijen of hemzelf. Daarnaast zien we ook de codes IV procedure HB en<br />
IV overeenkomst. Informatie geven over de procedure blijft dus gedurende het gehele<br />
proces een vaak voorkomende activiteit.<br />
De bemiddelaar vraagt aan het slachtoffer wie er tijdens dat gesprek aanwezig<br />
moet zijn?<br />
Tot slot zien we hier de code “non verbaal gedrag” bij de eerste tien opduiken. Wanneer<br />
we deze code in detail bekijken zien we dat we deze kunnen koppelen aan contact maken<br />
(o.a. glimlachen, oogcontact maken, zich richten naar). Herstelbemiddelaars proberen dus<br />
in directe gesprekken onder andere contact te maken door wat ze doen te ondersteunen<br />
met de juiste non verbale gedragingen.<br />
Bekijken we de laagst gesorteerde codes dan zien we dat er nagenoeg geen aandacht<br />
meer gegeven wordt aan vrijwilligheid. Gezien de fase van herstelbemiddeling waar men<br />
zich situeert, is dit logisch. Het afhaken van één van de partijen zou op dat moment in het<br />
proces een grote ontgoocheling zijn voor de andere partij. Vandaar dat op dat moment de<br />
vraag niet meer expliciet wordt gesteld. Ook de beperkte aanwezigheid van de code<br />
vragen naar mogelijkheden herstel is gezien de fase van herstelbemiddeling, logisch. Het<br />
aangaan van het directe gesprek is immers de keuze van de partijen tussen de<br />
verschillende mogelijkheden die er voorhanden zijn. Dezelfde redenering kunnen we<br />
toepassen op de IV via materiaal en IV soorten HB.<br />
Conclusies directe bemiddelingen<br />
Bij de directe bemiddelingen zien we vooral de mensgerichte en interpersoonlijke codes<br />
naar voren komen (contact maken, empathie, verbinding leggen, non verbaal gedrag,<br />
neutraliteit). Daarnaast vindt de herstelbemiddelaar het belangrijk te structureren en<br />
informatie te geven over de procedure van herstelbemiddeling en de overeenkomst.<br />
82
4.3.2 Vergelijking tussen de types van gesprekken<br />
In onderstaande tabel geven we een overzicht van de top tien van de meest voorkomende<br />
codes per type gesprek. Gemeenschappelijke codes zijn gemarkeerd in dezelfde kleur.<br />
Tabel 12 Vergelijking voorkomende codes per type gesprek<br />
Eerste contacten Indirecte bemiddelingen Directe bemiddelingen<br />
IV procedure HB structureren contact maken<br />
contact maken neutrale boodschapper structureren<br />
structureren contact maken empathie<br />
IV juridische IV procedure HB verbinding leggen<br />
vragen naar feiten IV juridische vragen naar mening<br />
empathie IV interventie te doen IV procedure HB<br />
neutrale boodschapper vragen naar mening non verbaal gedrag<br />
IV interventie te doen advies IV overeenkomst<br />
IV rol bemiddelaar IV overeenkomst neutraliteit<br />
IV dossier IV VF IV herstel<br />
Ten eerste halen we aan dat sommige codes niet in alle types van gesprekken<br />
voorkomen.<br />
Zo zien we dat confronteren enkel voorkomt bij de indirecte en de directe bemiddelingen<br />
en niet bij de eerste contacten. Gezien de doelstelling van een eerste gesprek lijkt het ons<br />
inderdaad niet aangewezen dat een herstelbemiddelaar dan zou confronteren. Bekijken<br />
we de code ‘confronteren’ in detail dan zien we dat ze vaak voorkomt in combinatie met<br />
neutraliteit. Neutraliteit is een code die werd toegekend wanneer de herstelbemiddelaar<br />
een neutrale actie deed, maar ook wanneer hij dit net niet deed. We concludeerden eerder<br />
al dat neutraliteit bij de eerste contacten vooral gaat over het theoretisch verwijzen naar<br />
het principe van neutraliteit en minder over de toepassing ervan. Voor de directe en de<br />
indirecte bemiddelingen samen kwamen we tot de volgende conclusie: 70% neutraal<br />
tegenover 30% niet neutraal. Meer, wanneer een herstelbemiddelaar neutraal is doet hij<br />
dit vooral door waarom vragen te stellen of door doorvragen. Niet neutraal zijn komt tot<br />
uiting door het confronteren, het geven van een eigen mening of ongenuanceerd advies.<br />
Ook zien we dat de code informatie geven over herstelbemiddeling bij meerderjarigen en<br />
minderjarigen enkel voorkomt bij eerste contacten en indirecte bemiddelingen en niet bij<br />
de directe bemiddelingen. Dit is opnieuw eenvoudig te verklaren: het onderscheid tussen<br />
meerderjarigen en minderjarigen komt vooral aan bod bij de bespreking van het dossier en<br />
de onduidelijkheid hierover (namelijk wanneer er een meerderjarige betrokken was, die<br />
niet is aangemeld voor herstelbemiddeling). Tijdens een direct gesprek komt dit niet meer<br />
aan bod.<br />
Verder, de code reden tot bemiddeling, waar de herstelbemiddelaar expliciet de reden van<br />
de bemiddeling kadert komt enkel aan bod tijdens de eerste contacten. Wederom, dit is in<br />
overeenstemming met de good practice. Tijdens de vervolggesprekken (zowel in het kader<br />
van directe als indirecte bemiddelingen) staan vooral het uitwerken van het herstel<br />
centraal.<br />
Tenslotte, de code informatie geven over het vereffeningsfonds zien we enkel bij de eerste<br />
contacten en de indirecte bemiddelingen, en niet bij de directe bemiddelingen. Hebben<br />
83
partijen er dan in een directe bemiddeling eerder voor gekozen om met elkaar in contact te<br />
komen en samen een vorm van herstel uit te denken? Gaat hun interesse minder uit naar<br />
het materiële en eerder naar het (inter)persoonlijke herstel?<br />
Een volgende vergelijking willen we maken over de verschillende soorten codes die er<br />
bestaan met betrekking tot het geven van informatie. Er bestaan 15 verschillende soorten:<br />
IV algemeen, IV over het dossier, IV over het herstel, IV over activiteiten die de<br />
herstelbemiddelaar heeft gedaan, IV over activiteiten die de herstelbemiddelaar wil doen,<br />
IV over het juridische, IV over de mogelijkheden van herstel, IV over het onderscheid<br />
tussen meerderjarigen en minderjarigen, IV over de overeenkomst, IV over de procedure<br />
van herstelbemiddeling, IV over de reden tot bemiddeling, IV over de rol van de<br />
herstelbemiddelaar, IV over de soorten van bemiddeling, IV over het vereffeningsfonds en<br />
IV via materiaal. We zien dat alle soorten in alle types van gesprekken voorkomen. We<br />
zien wel verschillen tussen de soorten van IV’s die voorkomen per type gesprek. In de<br />
eerste contacten zien we vooral IV procedure HB, IV juridische, IV rol bemiddelaar en IV<br />
dossier. Bij de indirecte bemiddelingen zien we opnieuw IV procedure HB en IV juridische.<br />
IV rol bemiddelaar en IV dossier zien we hier niet meer in de top tien. Wel zien we IV<br />
interventie te doen, IV VF en IV overeenkomst. We concluderen dat vervolggesprekken in<br />
het kader van indirecte bemiddelingen inhoudelijk meer concreet worden in kader van het<br />
herstel en gaan over wat de herstelbemiddelaar zal/kan doen en de overeenkomst. Bij de<br />
directe bemiddelingen zien we dat er minder codes in de top tien staan die te maken<br />
hebben met het geven van informatie. Vanuit de theorie onthouden we dat het<br />
voorbereiden van de partijen prioritair is in het geval van een directe bemiddeling. Dit kan<br />
verklaren waarom informatieoverdracht minder aanwezig is tijdens het rechtstreekse<br />
gesprek zelf. Ook zien we een nieuwe soort IV optreden, namelijk IV herstel. Een direct<br />
gesprek heeft theoretisch ook de bedoeling om partijen samen te brengen om te praten<br />
over het gebeurde en samen te bepalen wat er kan gedaan worden in het kader van het<br />
herstel. De bemiddelaar geeft, om dit in goede banen te leiden, informatie rond het herstel.<br />
Tot slot bespreken we nog een aantal uitgesproken verschillen (meer dan 10 plaatsen<br />
verschil) die nog niet aan bod zijn gekomen:<br />
IV juridische staat veel lager gerangschikt bij de directe bemiddelingen (17 de plaats) dan bij<br />
de eerste contacten (5 de plaats) en de indirecte bemiddelingen (6 de plaats). Dit sluit aan bij<br />
de theoretische invulling van het doel van de respectievelijke gesprekken.<br />
Neutrale boodschapper komt bij de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen in de<br />
top tien voor, bij de directe bemiddelingen pas naar het einde (op plaats 30). Logisch, in<br />
het geval van een directe bemiddeling zitten alle partijen rond eenzelfde tafel en<br />
communiceren de partijen rechtstreeks met elkaar. Daar hebben de partijen immers voor<br />
gekozen. De herstelbemiddelaar is dan moderator ter plekke.<br />
IV dossier vinden we bij de eerste contacten (11 de plaats) en de indirecte bemiddelingen<br />
(19 de plaats) in het eerste deel van de rangschikking, bij de directe bemiddelingen is dat<br />
pas op de 32 ste plaats. We veronderstellen dat het uitwisselen van informatie over het<br />
specifieke dossier vooral iets is wat aan het begin van een bemiddeling een belangrijke<br />
plaats inneemt. Naarmate men evolueert in het proces komt het gewicht meer te liggen bij<br />
het herstel en de herstelmogelijkheden.<br />
Vrijwilligheid komt bij de directe bemiddelingen voor naar het einde toe (39 ste plaats), bij de<br />
eerste contacten (14 de ) en de indirecte bemiddelingen (27 ste ) eerder in de rangschikking.<br />
Dit is bij de bespreking hierboven reeds verklaard vanuit de theorie. Vertrouwelijkheid zien<br />
we het laagst gerangschikt bij de indirecte bemiddelingen (32 ste ) en het hoogste bij de<br />
eerste contacten (16 de ). Neutraliteit staat het hoogste (10 de ) gerangschikt bij de directe<br />
84
emiddelingen, het laagste bij de indirecte bemiddelingen (23 ste ). Wat betreft<br />
vertrouwelijkheid en vrijwilligheid zien we dat deze principes vooral aandacht krijgen<br />
tijdens de eerste gesprekken. De aandacht voor deze principes vermindert ietwat in de<br />
vervolggesprekken. Het is ook in de eerste contacten dat deze principes vaak expliciet aan<br />
bod komen en worden toegelicht. Het principe neutraliteit vormt hierop een uitzondering.<br />
Daar zien we de meeste aandacht in de directe gesprekken. In het kader van een goed<br />
verloop en afloop van een rechtstreeks gesprek is het een voorwaarde dat beide partijen<br />
het gevoel hebben dat de herstelbemiddelaar er voor hen allebei is en geen partij trekt.<br />
Gezien de resultaten veronderstellen we dat herstelbemiddelaars hiermee instemmen en<br />
dit effectief ook trachten neer te zetten in de praktijk.<br />
“Toetsen informatie” vinden we bij de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen in de<br />
eerste helft van de rangschikking terug, bij de directe bemiddelingen eerder naar het einde<br />
toe (33 ste plaats). In een eerste contact zien we dat deze code vooral opduikt doordat de<br />
herstelbemiddelaar het verhaal en de verwachtingen van de partijen zeer duidelijk wil<br />
hebben. In een indirecte bemiddeling is het vooral een extra controle zodat de<br />
herstelbemiddelaar zeker is dat hij de juiste informatie doorgeeft aan de andere partij. Bij<br />
de directe bemiddelingen veronderstellen we dat de herstelbemiddelaar de partijen in de<br />
eerste plaats rechtstreeks met elkaar laat praten en zich afzijdig houdt, waardoor deze<br />
code minder toegewezen is aan de herstelbemiddelaar. Hij is, zoals eerder vermeld,<br />
moderator ter plekke en grijpt enkel in als het gesprek bijvoorbeeld vastloopt of de emoties<br />
(hoog) oplaaien.<br />
“Verbinding leggen” zien we bij de directe bemiddelingen terug in de top 5, bij de eerste<br />
contacten in het midden en de indirecte bemiddelingen pas na de helft (26 ste plaats). Dit is<br />
in lijn met eerdere bespreking van de doelstelling van ieder type gesprek en daaraan<br />
gekoppeld de rol van de herstelbemiddelaar. Bij een directe bemiddeling is het nodig dat<br />
er een verbinding is/komt tussen de partijen. Afhankelijk van de partijen en de context<br />
bereikt men dit met veel dan wel weinig interventies door de herstelbemiddelaar. Tijdens<br />
een eerste contact probeert de herstelbemiddelaar verbinding te leggen tussen de partijen,<br />
met als doel partijen te laten nadenken over het al dan niet instappen in het proces van<br />
herstelbemiddeling. Tijdens een indirect contact hebben partijen de keuze gemaakt tot<br />
geen direct contact en een indirecte vorm van herstel. Het leggen van verbinding komt hier<br />
expliciet minder aan bod waardoor het in dit type van gesprekken ook minder werd<br />
toegewezen.<br />
“Informatie geven via materiaal” (gebruik van folder, schema, brief, …) vinden we bij de<br />
eerste contacten en de indirecte bemiddelingen terug in ongeveer het midden van de<br />
rangschikking, bij de directe bemiddelingen pas naar het einde toe (37 ste plaats). Wanneer<br />
we dit langs de theoretische invulling leggen van de gesprekken dan zien we dat beide<br />
congruent zijn.<br />
“IV overeenkomst” komt bij de indirecte bemiddelingen en de directe bemiddelingen<br />
vooraan in de rij, bij de eerste contacten is dat pas in de tweede helft van de rangschikking<br />
(25ste). Opnieuw, leggen we dit langs de theoretische doelstellingen van de types van<br />
gesprekken dan kunnen we besluiten dat theorie en praktijk congruent zijn.<br />
“Advies geven” zien we bij de indirecte bemiddelingen in de top 10, bij de andere types<br />
van gesprekken pas naar het einde van de rangschikking toe. Bij een eerste gesprek komt<br />
dit niet vaak aan bod omdat de herstelbemiddelaar vooral herstelbemiddeling komt<br />
toelichten en het verhaal en de verwachtingen van de partij aanhoort. Bij een indirecte<br />
bemiddeling verklaren we dit omdat er geen andere partij aanwezig is en er dus meer<br />
vragen worden gesteld richting bemiddelaar, waardoor hij op zijn beurt meer adviezen<br />
formuleert. Bij een directe bemiddeling nemen partijen samen meer beslissingen en wordt<br />
85
de mening van de herstelbemiddelaar minder gevraagd en dus adviezen minder<br />
geformuleerd.<br />
“Vragen naar mening” staat in de directe en indirecte bemiddelingen in de top 10, bij de<br />
eerste contacten pas naar het einde toe. Dit sluit aan bij de vaststelling dat een eerste<br />
gesprek vooral draait over het geven van informatie en het helder krijgen van de<br />
verwachtingen. Bovendien gaven we reeds mee dat het vragen naar mening vooral ging<br />
over meningsvragen over het herstel.<br />
4.3.3 Bespreking van combinaties van codes<br />
Per type gesprek werd van de zes meest voorkomende codes een kruistabel gemaakt.<br />
Deze tabellen gaven een overzicht van combinaties van codes. Uit deze bewerking<br />
trekken we een aantal conclusies.<br />
Eerste contacten<br />
De zes meest voorkomende codes zijn de volgende:<br />
1. IV procedure HB. We zien dat deze code vooral samen voorkomt met de codes IV<br />
juridische, structureren en neutraliteit.<br />
2. Contact maken. Hier zien we vooral een combinatie met empathie en non-verbaal<br />
gedrag.<br />
3. Structureren, komt het vaakst voor samen met de codes IV juridische en IV procedure<br />
HB.<br />
4. IV juridische, in combinatie met IV procedure HB en structureren.<br />
5. Vragen naar feiten, in combinatie met contact maken en structureren<br />
6. Empathie, samen met contact maken en neutraliteit.<br />
Indirecte bemiddelingen<br />
De zes meest voorkomende codes zijn de volgende:<br />
1. Structureren. We zien dat deze code vooral samen voorkomt met de codes IV<br />
interventie te doen, samenvatten, IV interventie gedaan en neutrale boodschapper.<br />
2. Neutrale boodschapper. Hier zien we vooral een combinatie met verbinding leggen,<br />
structureren en IV interventie te doen.<br />
3. Contact maken, komt het vaakst voor samen met de codes non-verbaal gedrag en<br />
structureren.<br />
4. IV procedure HB met IV juridische.<br />
5. IV juridische in combinatie met IV procedure HB en advies geven.<br />
6. IV interventie te doen, samen met structureren en neutrale boodschapper.<br />
Directe bemiddelingen<br />
De zes meest voorkomende codes zijn de volgende:<br />
1. Contact maken. We zien dat deze code vooral samen voorkomt met de code non<br />
verbaal gedrag.<br />
2. Structureren. Hier zien we vooral een combinatie met non verbaal gedrag en contact<br />
maken.<br />
3. Empathie, komt het vaakst voor samen met de codes contact maken en structureren.<br />
4. Verbinding leggen, samen met empathie en vragen naar mening.<br />
5. Vragen naar mening, samen met structuren en verbinding leggen.<br />
6. IV procedure HB en IV juridische.<br />
We zien over de gesprekken heen dat IV procedure HB vooral samen voorkomt met IV<br />
juridische. Dit staaft het feit dat herstelbemiddeling een maatregel is tegen een juridische<br />
achtergrond.<br />
86
Contact maken zien we over de gesprekken heen voorkomen met non-verbaal gedrag.<br />
Herstelbemiddelaars vinden het belangrijk om een veilige sfeer te creëren (zie supra). Uit<br />
de observaties blijkt dat non-verbaal gedrag voor hen een belangrijk instrument is om deze<br />
doelstelling waar te maken.<br />
Structureren komt vaak samen voor met verschillende codes van informatie geven.<br />
Herstelbemiddelaars letten er dus bij het geven van informatie op dat ze deze op een<br />
gestructureerde manier presenteren aan de partijen en zijn zich dus bewust van de<br />
complexiteit van de aangeboden informatie . Ook met IV interventies en samenvatten zien<br />
we dit samen voorkomen. Structureren en samenvatten omwille van de inhoudelijke<br />
overlap. Samenvatten is een vorm van structureren. IV interventies om dezelfde reden,<br />
meedelen aan de partijen wat je gaat doen of gedaan hebt om structuur te geven aan het<br />
gesprek.<br />
Empathie zien we in de eerste contacten en de directe bemiddelingen samen voorkomen<br />
met contact maken. Empathisch zijn is dus een manier voor herstelbemiddelaars om<br />
contact te leggen met de partijen.<br />
4.4 Profiel van de herstelbemiddelaar<br />
Op basis van bovenstaande bevindingen en conclusies groeperen we de verschillende<br />
codes om zo tot een overzichtelijk profiel te komen van de herstelbemiddelaar. We komen<br />
tot 7 gegroepeerde vaardigheden:<br />
1. Informatie geven/Inhoudelijk expert.<br />
2. Interpersoonlijke vaardigheden.<br />
3. Gesprekstechnieken.<br />
4. Het stellen van vragen.<br />
5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en –technieken.<br />
6. Administratieve vaardigheden.<br />
7. Beroepsfierheid: uitdragen waar herstelbemiddeling voor staat.<br />
Voor een overzicht van de codes per groep verwijzen we naar onderstaande tabel.<br />
Tabel 13 Koppeling vaardigheden en codes/taken<br />
1. Informatie geven/ Inhoudelijk expert IV ?<br />
IV dossier<br />
IV herstel<br />
IV interventie gedaan<br />
IV interventie te doen<br />
IV juridische<br />
IV mogelijkheden herstel<br />
IV onderscheid meerderjarigen en minderjarigen<br />
IV overeenkomst<br />
IV procedure HB<br />
IV reden bemiddeling<br />
IV rol bemiddelaar<br />
IV soorten HB<br />
IV VF<br />
IV via materiaal<br />
87
2. Interpersoonlijke vaardigheden Communicatieve vaardigheden<br />
Empathie<br />
Non verbaal gedrag<br />
Verbinding leggen<br />
Reflectievaardigheden<br />
3. Gesprekstechnieken Afronden, besluiten<br />
Begrip toetsen<br />
Doorvragen<br />
Luisteren<br />
Structureren<br />
Samenvatten<br />
Toetsen informatie<br />
4. Stellen van vragen vragen naar ?<br />
5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en -<br />
technieken<br />
vragen naar feiten<br />
vragen naar gevoelens<br />
vragen naar medewerking<br />
vragen naar mening<br />
vragen naar mogelijkheden herstel<br />
vragen naar verwachtingen<br />
Advies geven<br />
Begeleiden van het proces<br />
Confronteren<br />
Neutrale boodschapper<br />
Neutraliteit<br />
Op maat werken van partijen<br />
Toegankelijkheid<br />
Vertrouwelijkheid<br />
Vrijwilligheid<br />
6. Administratieve vaardigheden Binnenkomende en uitgaande post behandelen<br />
Plannen, organiseren en registreren van de taken<br />
Administratie binnen de eigen<br />
herstelbemiddelingsdossiers uitvoeren, opvolgen<br />
en klasseren<br />
Administratie gepresteerde uren<br />
7. Beroepsfierheid De finaliteit van bemiddeling kennen en deze duidelijk<br />
en te allen tijde uitdragen.<br />
Op deze manier komen we tot de volgende definitie voor de vijf onderscheiden groepen<br />
van vaardigheden:<br />
1. Informatie geven /Inhoudelijk expert<br />
De herstelbemiddelaar geeft duidelijke en juiste informatie over het proces van<br />
herstelbemiddeling, over de rol van de verschillende partijen en over het netwerk rond<br />
herstelbemiddeling. Hij verwijst indien nodig door naar de juiste instantie (sociale kaart).<br />
88
2. Interpersoonlijke vaardigheden<br />
De herstelbemiddelaar creëert een veilige sfeer die samenwerking mogelijk maakt tussen<br />
de verschillende betrokken partijen. Hij doet dit zowel door middel van verbaal als nonverbaal<br />
gedrag. Hij past deze vaardigheden ook intern toe binnen het team van<br />
herstelbemiddelaars (e.g. intervisiegesprekken en teamvergaderingen).<br />
3. Gesprekstechnieken<br />
De herstelbemiddelaar is in staat om een gesprek te voeren, in overeenstemming met de<br />
verwachtingen van de betrokken partij(en). Hij zet daartoe, afhankelijk van de situatie,<br />
verschillende technieken in en is zich bewust van de impact van zijn acties.<br />
4. Het stellen van vragen<br />
De herstelbemiddelaar stel de juiste vragen, op het juiste tijdstip en in de juiste formulering<br />
en vraagt door indien nodig.<br />
5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en –technieken<br />
De herstelbemiddelaar handelt conform de doelstelling en de unieke principes (neutraliteit,<br />
vrijwilligheid, vertrouwelijkheid) van herstelbemiddeling.<br />
6. Administratieve vaardigheden<br />
De herstelbemiddelaar beschikt over zowel mondelinge als schriftelijke administratieve<br />
vaardigheden ter continuering van het eigen werk en de dienst.<br />
7. Beroepsfierheid<br />
De herstelbemiddelaar kent de finaliteit van herstelbemiddeling en kan deze duidelijk en<br />
ten alle tijden uitdragen.<br />
89
HOOFDSTUK 5: DE RESULTATEN VAN DE INTERVIEWS<br />
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van de interviews (n= 14). Voor meer<br />
informatie over de afname verwijzen we naar Hoofdstuk 1 (Onderzoeksontwerp). Het<br />
vragenprotocol is te vinden in Bijlage 4 (Vragenprotocol interviews). In cursief kan je ook<br />
regelmatig anonieme citaten vinden uit de interviews.<br />
5.1 Thema 1: de job als herstelbemiddelaar<br />
In Thema 1 wilden we graag een beeld krijgen van hoe de herstelbemiddelaars zelf naar<br />
hun job kijken. We vroegen hen daarom hoe ze hun job zouden uitleggen aan iemand die<br />
hiernaar vraagt. We onderscheiden na analyse vijf codes. In volgorde van belangrijkheid<br />
gaat het over de volgende codes:<br />
Antwoorden die gelinkt zijn aan de doelstelling van herstelbemiddeling: iets goed<br />
maken, beter maken of herstellen, nagaan of partijen iets nodig hebben, bespreken wat<br />
er is gebeurd en wat de gevolgen zijn, noden en verwachtingen in kaart brengen met<br />
als doel iets op te lossen, proberen om partijen bij elkaar te krijgen, communicatie op<br />
gang brengen, conflicten constructief oplossen, rechtsreeks of onrechtreeks het<br />
hebben over de feiten.<br />
Antwoorden die de partijen centraal stellen: werken met minderjarigen, verdachte en<br />
slachtoffer, bijzondere jeugdzorg, ouders, jongeren.<br />
Antwoorden die de aanleiding naar voor schuiven: het misdrijf, (strafbare) feiten, de<br />
politie, het parket en de jeugdrechtbank.<br />
Antwoorden die te maken hebben met de rol als bemiddelaar: tussenpersoon,<br />
begeleider, onafhankelijk, neutraal, boodschappen overbrengen, partijen tot elkaar<br />
brengen (direct dan wel indirect), communicatie op gang brengen,<br />
vertrouwenspersonen, tussen de partijen in.<br />
Antwoorden die de overeenkomst centraal stellen: samen zoeken naar een<br />
overeenkomst.<br />
‘Mijn job als bemiddelaar is dan dat ik ga bemiddeling tussen de minderjarige dader en<br />
het slachtoffer dat hij gemaakt heeft. Vooral met als bedoeling om te gaan kijken of er<br />
nog vragen of verwachtingen leven, of mensen elkaar nog iets willen zeggen of<br />
uitleggen. Om te kijken of we daar samen met mij of via mij iets in kunnen betekenen.’<br />
Een analyse van wat de herstelbemiddelaars het meest boeiende vinden aan hun job<br />
resulteert in vier groepen van kenmerken:<br />
Het werken met mensen, partijen<br />
o Het werken met mensen en hun eigen specifieke verhaal, in hun specifieke<br />
setting (eg. huisbezoeken).<br />
o Iets kunnen betekenen voor mensen.<br />
o Dankbaarheid van de partijen.<br />
o Mensen tot elkaar brengen, zelfs in geval van weerstand.<br />
Het werken met de methodiek<br />
o De eindverantwoordelijkheid ligt bij de partijen: Wat willen ze zelf van dit verhaal<br />
maken?<br />
o Het samen met de jongeren terug kijken op wat er is geweest en wat er kan<br />
komen.<br />
o Jongeren die de kans krijgen om iets terug goed te maken.<br />
90
o Moeilijke en emotionele zaken worden bespreekbaar gemaakt door deze<br />
methodiek.<br />
o Het verplaatst het gewicht van iets destructief naar iets constructief.<br />
o Voor een aantal herstelbemiddelaars zijn de directe gesprekken het meest<br />
boeiende, omwille van de kracht en het effect op de betrokken partijen.<br />
De rol van bemiddelaar<br />
o Motivator zijn om partijen met ieder een eigen, soms tegenstrijdig verhaal, tot<br />
elkaar te brengen.<br />
o Het breed kijken (cfr. meerzijdige partijdigheid en neutraliteit).<br />
o Het motiveren van partijen naar een directe bemiddeling, zonder dit te veel te<br />
sturen. Volledigheidshalve vermelden we hierbij dat dit een aspect is van<br />
herstelbemiddeling waar tussen de herstelbemiddelaars en de diensten<br />
verschillende meningen over bestaan (zie infra).<br />
o Flexibel zijn om in ieder dossier en ieder bezoek de juiste rol/houding aan te<br />
nemen.<br />
De afwisseling: afwisseling in afhandelvormen, in feiten, in type van mensen, in type<br />
van bemiddelingen.<br />
‘Het meest boeiende vind ik dat je met mensen bezig bent en dat je iets kan<br />
betekenen voor die mensen, ingaan op eventuele verwachtingen of gewoon info<br />
geven. Ik heb de indruk dat dat vrij dankbaar is. Dat mensen daar wel iets aan<br />
hebben.’<br />
Ook het minst boeiende werd bevraagd bij de herstelbemiddelaars. We zien hier minder<br />
verschillen tussen de antwoorden van de herstelbemiddelaars. De meeste<br />
herstelbemiddelaars halen hier de dossiers aan waar verzekeringen bij betrokken zijn. Ten<br />
eerste, omdat deze dossiers vaak lang aanslepen. Ten tweede, omdat de partijen binnen<br />
deze dossiers minder betrokken zijn. Ten derde, omdat herstelbemiddelaars vaak zelf niet<br />
op de hoogte zijn van de juiste informatie en dit frustrerend vinden. Ten vierde, omdat het<br />
vaak de dossiers zijn waar herstelbemiddelaars het gevoel bij hebben dat ze weinig<br />
kunnen in betekenen. Vervolgens halen veel herstelbemiddelaars de administratie aan, die<br />
steeds meer een meer tijd vergt. Verder vermelden een aantal herstelbemiddelaars het feit<br />
dat men meermaals partijen moet achterna lopen/bellen om bepaalde zaken in orde de<br />
krijgen. Tot slot werden volgende zaken eenmalig aangehaald als moeilijk:<br />
radicale/extreme partijen, rechtstreekse gesprekken, periodes met weinig<br />
doorverwijzingen, dossiers met een rechtspersoon als slachtoffer, dossiers waar het<br />
slachtoffer enkel interesse heeft in financieel herstel terwijl er meer had kunnen in zitten en<br />
tot slot de eigenlijke finaliteit van herstelbemiddeling.<br />
‘Het minst boeiende? De administratie die erbij komt kijken. Maar het hoort erbij.’<br />
Terugkijkend naar hun beste gesprek, halen herstelbemiddelaars heel vaak een (specifiek)<br />
rechtstreeks gesprek aan. Tien van de 12 herstelbemiddelaars haalt hier (onder andere)<br />
een direct gesprek aan. De kracht van dergelijke gesprekken ligt volgens<br />
herstelbemiddelaars vaak in het feit dat partijen zelf met elkaar in communicatie treden<br />
(zowel verbaal als non-verbaal) en verantwoordelijk zijn/worden over het herstelproces en<br />
de uitkomst. Verdachten beseffen vaak beter wat ze veroorzaakt hebben door de<br />
rechtstreekse confrontatie met het slachtoffer. Vervolgens halen herstelbemiddelaars ook<br />
91
gesprekken aan waar de partijen tevreden en erkentelijk zijn. Herstelbemiddelingen waar<br />
herstelbemiddelaars het gevoel hebben dat ze iets hebben kunnen betekenen voor de<br />
partijen. Ook aangehaald zijn de gesprekken waar herstelbemiddelaars zelf tevreden zijn<br />
over hun eigen rol. Dit kan te maken hebben met de principes van neutraliteit maar ook<br />
met de rol die bemiddelaars hebben gespeeld in het ingaan op het aanbod van<br />
herstelbemiddeling en de keuze tot een rechtstreeks gesprek. Tot slot halen sommige<br />
herstelbemiddelaars gesprekken aan die te maken hebben met kenmerken eigen aan het<br />
dossier (bv. dossiers die verder gaan dan het financiële, waar het pedagogische een<br />
belangrijke plaats innam).<br />
‘Het beste gesprek: 4 jongeren die een buurthuis hadden beschadigd. Ik ben zover<br />
geraakt dat ik met alle betrokken partijen rond de tafel heb gezeten voor een direct<br />
gesprek. In eerste instantie was er een grote schadevraag die de jongeren zouden<br />
moeten betalen en dat is uiteindelijk gedraaid naar vrijwilligerswerk voor die<br />
jongeren. Zij hebben heel wat uren gewerkt in dat buurthuis om iets terug te doen.’<br />
Waar ventileren herstelbemiddelaars vaak over?<br />
Over kenmerken eigen aan de partijen. Algemeen kunnen we stellen dat dit kenmerken<br />
zijn die een bemiddeling moeilijk maken (bv. radicale partijen) of kenmerken die te<br />
maken hebben met het opvolgen van afspraken (nalatige partijen).<br />
Over verhalen die herstelbemiddelaars emotioneel raken.<br />
Over verzekeringen en administratie.<br />
Over hun rol als bemiddelaar. Heb ik in dit dossier de juiste richting gekozen, de juiste<br />
dingen gezegd, … ?<br />
Tot slot, laatste vraag onder dit thema: “Moest je iets kunnen veranderen aan je job, wat<br />
zou dat dan zijn?” Opnieuw kunnen we de verschillende antwoorden groeperen, in<br />
volgorde van belangrijkheid:<br />
Kenmerken die te maken hebben met de instroom van herstelbemiddeling<br />
(doorverwijzingen).<br />
Lineair aanbod, iedereen krijgt het aanbod tot herstelbemiddeling, combinatie van<br />
maatregelen.<br />
Meer constante doorstroom.<br />
Juiste administratieve afhandeling door de doorverwijzers.<br />
Samenwerking met de doorverwijzers: meer communicatie en meer in dezelfde richting<br />
kijken naar de finaliteit/visie van herstelbemiddeling.<br />
Praktische en organisatorische jobkenmerken: administratie vereenvoudigen, gebruik<br />
eigen wagen voor huisbezoeken en bijhorende vergoeding, de grootte van het<br />
werkgebied, teamsamenstelling, scheiding tussen HCA-dienst en de rest van de<br />
bijzondere jeugdzorg.<br />
Meer begeleiding en feedback wat betreft het eigen functioneren e.g. functionerings-<br />
en evaluatiegesprekken.<br />
Rol/Link met hulpverlening.<br />
‘Ik zou willen dat iedereen het aanbod tot herstelbemiddeling krijgt en dan zelf<br />
kiest.‘<br />
92
5.2 Thema 2: voor bemiddeling<br />
Ter inleiding van dit thema werd een figuur getoond (zie Bijlage 4, Figuur 1), ontwikkeld op<br />
basis van de literatuur. De figuur bevat de verschillende (mogelijke) stappen die<br />
voorafgaan aan herstelbemiddeling. De herstelbemiddelaars werden gevraagd dit<br />
aandachtig te bekijken en langs hun eigen praktijk/werking te leggen. Komen alle stappen<br />
voor in de praktijk en omgekeerd? Dekt de figuur de volledige lading? Waar is verbetering<br />
mogelijk?<br />
De herstelbemiddelaars gaven de volgende bemerkingen/aanvullingen:<br />
Het proces van herstelbemiddeling is moeilijk weer te geven in een figuur. Enerzijds<br />
omdat ieder dossier anders is, anderzijds omdat het een dynamisch proces is (terwijl<br />
een figuur eerder een statische indruk geeft).<br />
Mogelijkheid van seponeren toevoegen.<br />
Toevoegen voldaan aan formele en informele voorwaarden tot herstelbemiddeling.<br />
Enige wettelijke voorwaarde is dat er een verdachte en slachtoffer dient te zijn.<br />
Sommige herstelbemiddelaars halen ook de voorwaarde van bekennende dader aan.<br />
Pijl tussen jeugdrechter en aanbod tot herstelbemiddeling klopt theoretisch wel maar in<br />
de praktijk komen er weinig tot geen dossiers van de jeugdrechter.<br />
Jeugdrechter/parket sturen enkel een brief naar de betrokken partijen en een kopie van<br />
deze brief naar de HCA-dienst en geen folder.<br />
8-dagenregel: hier is soms onduidelijkheid over. Met name in die diensten die een<br />
administratieve kracht hebben, weten herstelbemiddelaars niet altijd wat deze regel<br />
inhoudt en of er aan wordt voldaan. Verder wordt deze regel in de praktijk flexibel<br />
gehanteerd, als er wachtlijsten zijn wordt deze niet altijd strikt opgevolgd. Ten tijde van<br />
de interviews waren er geen wachtlijsten meer, en werd dus wel voldaan aan deze<br />
regel.<br />
Eventueel wachtlijst invoegen.<br />
Eindverslag (in geval van geen bemiddeling) of bondig verslag (in geval van interesse<br />
partijen in bemiddeling).<br />
Beslissing tot al dan niet ingaan op proces van herstelbemiddeling is te vroeg als<br />
laatste stap in deze figuur. Er is wel een beslissing tot het al dan niet ingaan op een<br />
afspraak om bemiddeling toe te lichten.<br />
Wat houdt de verantwoordelijkheid van een dossier in en hoe ervaar je deze werkwijze?<br />
Alle herstelbemiddelaars geven aan dat diegene die de verantwoordelijkheid over een<br />
dossier draagt, dit ook volledig draagt van eerste contactname tot eventueel overeenkomst<br />
Dit wordt verder door iedereen als logisch en positief ervaren, dit zowel bekeken vanuit het<br />
perspectief van de herstelbemiddelaar als de partijen.<br />
Voor de herstelbemiddelaar schept het duidelijkheid en is men in staat om, op basis van<br />
de volledige informatie, op maat te bemiddelen. Veel herstelbemiddelaars halen bij deze<br />
vraag ook hun team aan. De volledige verantwoordelijkheid wordt ervaren als een<br />
aangename manier van werken, omdat het team er tijdens vaste momenten<br />
(teambespreking en intervisies) is om terug te koppelen, te reflecteren en te adviseren. Op<br />
die manier ontstaat het gevoel dat moeilijke dossiers en zware beslissingen gedragen zijn<br />
door het gehele team. Een enkele bemiddelaar haalt aan dat een extra collega tijdens<br />
moeilijke directe gesprekken wel wenselijk kan zijn. Op die manier kan je oog hebben voor<br />
alle partijen, en goed het overzicht bewaken.<br />
Bekeken vanuit het perspectief van de partijen vinden herstelbemiddelaars deze manier<br />
van werken eveneens positief. Het creëert duidelijkheid en toegankelijkheid voor de<br />
93
partijen. Tot slot, het draagt volgens de herstelbemiddelaars actief bij tot het principe van<br />
vertrouwelijkheid.<br />
‘Ik denk dat het voor de mensen veel duidelijker is dat één persoon zich met een<br />
dossier bezighoudt. Zodat ze niet aan verschillende mensen moeten vragen die dan<br />
maar van stukken op de hoogte zouden zijn.’<br />
Wat betreft de communicatie met de verwijzers zijn er uiteenlopende meningen. Sommige<br />
herstelbemiddelaars zijn tevreden, andere herstelbemiddelaars zijn eerder negatief over<br />
deze communicatie. Over het algemeen kunnen we concluderen dat de contacten met het<br />
parket positiever ervaren worden dan de contacten met de jeugdrechtbank. Nog een<br />
algemene conclusie over de herstelbemiddelaars heen: het meeste contact met de<br />
verwijzers is schriftelijk.<br />
Herstelbemiddelaars die positief zijn over de communicatie doelen hier vooral op de<br />
schriftelijke en administratieve samenwerking/opvolging en het respect voor ieders<br />
standpunt. Toch wijst dit kamp ook op een blijvende aandacht voor een goede<br />
samenwerking. Zo kunnen veranderingen in het personeel bij de doorverwijzers een direct<br />
effect hebben om het aantal doorgestuurde dossiers. De kwetsbare instroom is een feit.<br />
Herstelbemiddelaars die negatief zijn over de communicatie zijn dit vooral over het type<br />
communicatie en de frequentie. Sommige herstelbemiddelaars spreken van een drempel<br />
die ze ervaren om contact op te nemen met hun verwijzers.<br />
Ideeën voor de toekomst zijn het verder uitbouwen van de samenwerkingsverbanden die<br />
er nu reeds bestaan, maar ontoereikend zijn. Op die manier kunnen bepaalde algemene<br />
thema’s besproken worden (e.g. het blind rapporteren, het bondig verslag, de finaliteit van<br />
bemiddeling, het combineren van herstelbemiddeling en vordering). Zo leert men elkaars<br />
standpunten beter kennen, ontstaat er wederzijds respect met een drempelverlagend<br />
effect voor beide partijen als gevolg.<br />
Het bondig verslag (stand van zaken na twee maanden, verstuurd vanuit de HCA-diensten<br />
naar de verwijzers) wordt door de meerderheid van de ondervraagden als zinloos ervaren.<br />
Het komt te vlug, vaak is het nog niet duidelijk of partijen wensen in te gaan op<br />
herstelbemiddeling of niet. Ook werd aangegeven dat de verwijzers zelf, in de meeste<br />
dossiers, niet veel hebben aan het bondig verslag.<br />
Wat betreft het blind eindverslag zijn de meningen unaniem. Deze manier van werken blijft<br />
voor de meeste herstelbemiddelaars de enige juiste, rekening houdend met de finaliteit<br />
van herstelbemiddeling en de bijhorende werkingsprincipes. Herstelbemiddelaars worden<br />
regelmatig geconfronteerd met verwijzers die direct dan wel indirect meer informatie<br />
trachten te achterhalen over het verloop van een bepaald dossier (in het geval van nietopgestarte<br />
en afgebroken dossiers). Hier zijn de meeste herstelbemiddelaars, ondanks het<br />
begrip van sommige herstelbemiddelaars voor de nood aan meer informatie, het niet mee<br />
eens. Hiermee verweven is het gebruik van de reactieformulieren. Sommige herstelbemiddelaars<br />
gebruiken dit standaard, onder de vorm van het aanbieden van een sjabloon<br />
aan partijen in het geval van niet-opgestarte en afgebroken dossiers. Andere<br />
herstelbemiddelaars zien dit als een toegeving van de HCA-diensten naar de verwijzers in<br />
hun nood aan meer gedetailleerde informatie. Zij halen de mogelijkheid aan, indien zij de<br />
behoefte bij de partijen voelen maar bieden geen standaard sjabloon aan.<br />
‘Qua communicatie denk ik wel dat alles goed loopt.’<br />
‘Mijn persoonlijke mening is dat de communicatie beter kan: dat het frequenter zou<br />
moeten.’<br />
94
Uit de analyse van de vragenlijsten bleek dat zowel in de groep van de niet-opgestarte<br />
dossiers als in de groep van de afgebroken dossier de meerderheid van de respondenten<br />
eigenlijk wilde dat de bemiddeling toch werd opgestart/verder gezet. Aan de<br />
herstelbemiddelaars vroegen we tijdens de interviews hoe we deze cijfers kunnen<br />
verklaren en welke rol hier eventueel is weggelegd voor hen zelf.<br />
De verklaring die het meest werd aangehaald was dat de andere partij niet wilde<br />
deelnemen en er daardoor altijd een kant in de kou blijft staan. Volgens de<br />
herstelbemiddelaars is het vooral het slachtoffer dat het meeste weigert, omdat ze geen<br />
vraag of verwachting (meer) hebben en/of omdat ze het niet willen. Een andere verklaring<br />
die werd gegeven is de energie en tijd die je in een herstelbemiddelingsproces moet<br />
steken, bovenop de drukte van het gewone leven. Tot slot, wordt de onwetendheid ook<br />
aangehaald als mogelijke reden. Herstelbemiddeling is niet gekend bij mensen en dus<br />
worden er keuzes gemaakt op basis van onvolledige of foute informatie.<br />
Wat betreft de rol die herstelbemiddelaars hier in kunnen spelen zijn de meesten het<br />
erover eens dat informeren het belangrijkste is, proberen om de partijen uit te leggen wat<br />
herstelbemiddeling kan inhouden zodat partijen een gefundeerde keuze (kunnen) maken.<br />
De mate van aanklampen verschilt tussen herstelbemiddelaars. Sommige<br />
herstelbemiddelaars werken zeer laagdrempelig, bij geen reactie op de brief van de<br />
doorverwijzer of de HCA-dienst gaan ze over tot een huisbezoek. Ook proberen ze tijd en<br />
ruimte te creëren door de definitieve beslissing te laten afhangen van de reactie van de<br />
andere partij. Andere herstelbemiddelaars vallen sneller terug op het principe van<br />
vrijwilligheid. Volledigheidshalve, het aanklampend werken heeft niets te maken met het<br />
overtuigen van mensen om in herstelbemiddeling te stappen, wel met het grondig<br />
informatie verschaffen. Tot slot, een aanbod op maat kan ook helpen om partijen te<br />
overtuigen.<br />
‘Ik denk dat het al helpt dat je een brief schrijft en zegt: ik kom volgende week<br />
dinsdagavond om 18.00u langs. En u een beetje aanpassen aan wanneer die<br />
mensen zelf kunnen.’<br />
Tijdens het onderzoek werden we meermaals geconfronteerd met de begrippen (loutere)<br />
contactnames en niet-opgestarte dossiers en de verschillende definiëringen ervan. Tijdens<br />
de interviews gingen we dieper in op deze begrippen. Niet-opgestarte dossiers zijn<br />
dossiers die op een wachtlijst staan, waarvan men de partijen niet kan bereiken of waarbij<br />
één of beide partijen duidelijk hebben te kennen geven dat ze geen herstelbemiddeling<br />
wensen. Het criterium wat maakt dat herstelbemiddelaars een dossier als opgestart zien is<br />
als er informatie (verhaal, vragen, verwachtingen, …) van de ene partij naar de andere<br />
wordt teruggekoppeld en als men aan de slag gaat met het eigen verhaal/dossier van de<br />
partijen. Het geven van informatie over herstelbemiddeling is voor de meeste<br />
herstelbemiddelaars geen criterium om te spreken van een opgestart dossier. In dat geval<br />
spreekt men van een contactname. Sommige herstelbemiddelaars hebben uitdrukkelijk<br />
aandacht voor het punt van het officieel opstarten van de herstelbemiddeling door de<br />
rechtstreekse vraag aan de partijen te stellen, voornamelijk in onduidelijke dossiers.<br />
‘Een niet-opgestart dossier betekent eigenlijk dat er geen terugkoppeling geweest is<br />
tussen de partijen voor mij.’<br />
Op de vraag wat een geslaagde bemiddeling is, wordt door sommigen een onderscheid<br />
gemaakt tussen een geslaagde herstelbemiddeling voor de partijen en/of een geslaagde<br />
herstelbemiddeling voor de herstelbemiddelaar zelf.<br />
95
Een bemiddeling is geslaagd voor de partijen als ze zelf tevreden zijn, als ze het gevoel<br />
hebben dat het proces van herstelbemiddeling voor hen iets heeft betekent, op eender<br />
welk vlak, los van een eventuele overeenkomst. Verschillende herstelbemiddelaars halen<br />
hier het aspect van communicatie aan als onderdeel van een geslaagde bemiddeling,<br />
opnieuw los van het resultaat. Een herstelbemiddeling is geslaagd als er enige vorm van<br />
communicatie is opgezet tussen de partijen en zij hierover zelf tevreden zijn. Alle<br />
herstelbemiddelaars vereenzelvigen een geslaagde bemiddeling niet uitsluitend met een<br />
overeenkomst, al is het natuurlijk wel een mooie extra wanneer een geslaagde<br />
bemiddeling ook zijn vertaling kan vinden op papier. Een aantal herstelbemiddelaars halen<br />
verder als geslaagde bemiddeling aan dat er een aanbod is geweest en dat men<br />
informatie heeft kunnen geven zodat partijen tot een gefundeerde beslissing kunnen<br />
komen. Tot slot, één herstelbemiddelaar stelt het herstel voorop als belangrijk ingrediënt<br />
van een geslaagde herstelbemiddeling. Dezelfde herstelbemiddelaar schuift ook het<br />
slachtoffer naar voren, een herstelbemiddeling is geslaagd als tegemoet is gekomen aan<br />
het slachtoffer.<br />
Sommige herstelbemiddelaars vermelden bij deze vraag, aanvullend op wat het voor de<br />
partijen betekent, ook aan wat een geslaagde herstelbemiddeling voor hen persoonlijk<br />
betekent (zie supra). Twee centrale factoren komen naar voren: (1) als partijen hun<br />
verhaal hebben kunnen brengen en (2) een directe bemiddeling waar partijen samen het<br />
verhaal opbouwen.<br />
‘Er hoeft geen overeenkomst te zijn om een geslaagde bemiddeling te hebben.‘<br />
‘Vanaf het moment dat je – ook al komt het niet tot een akkoord – het gevoel hebt<br />
dat er toch betekenisvolle communicatie is geweest en dat dat voor beide partijen<br />
wel goed was.’<br />
Tot slot, onder dit thema werd aan de teambegeleiders gevraagd hoe de verdeling van de<br />
dossiers intern gebeurt. In de eerste plaats wordt gekeken naar de case load van iedere<br />
herstelbemiddelaar. Hoeveel dossiers zijn er actief en wat is de zwaarte van die dossiers?<br />
Is er ruimte om bijkomende dossiers op te nemen? Ook de stand van zaken wat betreft de<br />
andere maatregelen speelt mee in het bepalen van de case load. Verder wordt op<br />
sommige diensten ook rekening gehouden met de woonplaats van een herstelbemiddelaar.<br />
Herstelbemiddelaars krijgen, in de mate van het mogelijke, vooral dossiers<br />
toegewezen dicht bij hun eigen woonplaats omwille van praktische redenen. Soms wordt<br />
ook gekeken naar voldoende variatie in de dossier (type delict) van de<br />
herstelbemiddelaars en is weigering altijd mogelijk. Herstelbemiddelaars die partijen<br />
bijvoorbeeld kennen vanuit vorige dossiers of vanuit hun privé, kunnen weigeren om in dat<br />
dossier te bemiddelen.<br />
5.3 Thema 3: tijdens bemiddeling<br />
Vooreerst werd, opnieuw onder de vorm van een figuur (zie Bijlage 4, Figuur 2) een good<br />
practice van een herstelbemiddelingsproces getoond aan de herstelbemiddelaars.<br />
Gevraagd werd om de figuur af te toetsen aan de praktijk. Volgende opmerkingen werden<br />
aangebracht:<br />
Het proces van herstelbemiddeling is moeilijk weer te geven in een figuur. Enerzijds<br />
omdat ieder dossier anders is, anderzijds omdat het een dynamisch proces is (terwijl<br />
een figuur eerder een statische indruk geeft).<br />
Tijdens het eerste gesprek stel je in de eerste plaats jezelf en je HCA-dienst duidelijk<br />
voor.<br />
De meeste herstelbemiddelaars overlopen de brief van de doorverwijzer niet.<br />
96
De nadruk ligt op het bespreken van de gevolgen van de feiten (in kader van herstel).<br />
Indien er een doorverwijzing gebeurt naar verzekeringen/advocaat/vereffeningsfonds<br />
valt deze vaak vroeger in het proces.<br />
Veel herstelbemiddelaars maken gebruik van een schema (al dan niet ter plekke<br />
gemaakt).<br />
De inhoud van het eerste gesprek (eerste accolade in de figuur) klopt over het<br />
algemeen volgens alle herstelbemiddelaars, al hangt het sterk af van de partijen en de<br />
feiten of alles in dit eerste gesprek besproken kan worden.<br />
Verder staat de volgorde van de topics uit het eerste gesprek niet vast. Sommige<br />
partijen willen zo graag hun verhaal kwijt dat hier eerst aandacht aan wordt gegeven in<br />
plaats van het geven van informatie. De volgorde is dus op maat van de partijen en<br />
wordt met de nodige flexibiliteit gehanteerd.<br />
Sommige herstelbemiddelaars proberen eerst langs te gaan bij het slachtoffer/de<br />
verdachte zodat in het eerste gesprek met de verdachte/het slachtoffer hierover al een<br />
terugkoppeling kan gemaakt worden.<br />
De beslissing om al dan niet in herstelbemiddeling te stappen wordt niet altijd genomen<br />
na het eerste gesprek, soms ook na de terugkoppeling van de andere partij, indien dit<br />
niet gebeurt tijdens het eerste gesprek. Het is iets wat je als herstelbemiddelaar vanaf<br />
het eerste contact continu (direct dan wel indirect) aftoetst bij de partijen. Vaak spreken<br />
herstelbemiddelaars ook over het expliciet geven/nemen van tijd, indien ze deze nood<br />
bij de partijen ervaren.<br />
Wat betreft type bemiddeling: het is niet altijd een directe of indirecte bemiddeling.<br />
Soms kan het eerst een indirecte bemiddeling zijn die dan overgaat in een directe<br />
bemiddeling.<br />
Het voorstel tot rechtstreeks gesprek wordt vooral mee opgenomen in de opsomming<br />
van de mogelijkheden, maar niet altijd even hard benadrukt (op aanvoelen van de<br />
herstelbemiddelaar of dat voor die partij, in die situatie wel al niet aangewezen is).<br />
Soms wordt dit zelfs veel later in het proces voorgesteld (zie boven).<br />
De overeenkomst wordt niet (altijd) ter goedkeuring opgestuurd.<br />
Het wachten op de goedkeuring van de overeenkomst (vooraleer over te gaan tot de<br />
uitvoering ervan) gebeurt niet (altijd).<br />
De plaats van het bondig verslag kan ook variëren in de figuur, het wordt opgestuurd<br />
na 2 maanden vanaf het ontvangen van de doorverwijsbrief.<br />
Naast informatie geven is het eerste gesprek ook vooral belangrijk om elkaar te leren<br />
kennen en vertrouwen te creëren.<br />
Wat vinden herstelbemiddelaars van het eerste gesprek in een herstelbemiddelingsproces?<br />
We stelden zowel de inhoud van de informatie als de hoeveelheid informatie van<br />
het gesprek centraal bij deze vraag en bekeken dit zowel vanuit het perspectief van de<br />
herstelbemiddelaars als vanuit het perspectief van de partijen. De meeste<br />
herstelbemiddelaars erkennen dat er veel informatie wordt gegeven tijdens een eerste<br />
contact maar ervaren dit niet als problematisch, niet voor zichzelf en niet voor de partijen.<br />
Uit de analyse van de antwoorden blijkt dat herstelbemiddelaars hun verhaal brengen aan<br />
de hand van een aantal methodieken die maken dat partijen de hoeveelheid en de inhoud<br />
toch opnemen en verwerken. De volgende methodieken werden vermeld:<br />
Stap voor stap je verhaal brengen.<br />
Werken aan de hand van een schema. Sommige herstelbemiddelaars maken op<br />
voorhand dit schema en overlopen het met de partijen, anderen maken het schema ter<br />
plekke.<br />
Mensen betrekken in je verhaal, interactief werken, geen saaie monoloog brengen.<br />
97
Ook hier zeggen nagenoeg alle herstelbemiddelaars dat dit gesprek op maat van de<br />
partijen en het specifieke dossier verloopt. Als herstelbemiddelaar is het belangrijk om in<br />
te schatten wat partijen kunnen vatten in één gesprek en op basis daarvan keuzes te<br />
maken naar wat je zal brengen in het eerste gesprek en wat je eventueel zal brengen in<br />
een volgende gesprek. Waar heeft de persoon op dit moment echt nood aan? Welke<br />
informatie moet hij op dit moment echt weten? Verder zien we dat herstelbemiddelaars<br />
tijdens dit eerste gesprek vooral de nadruk leggen op het geven van informatie en het<br />
luisteren naar het verhaal (in willekeurige volgorde). Het bepalen van verwachtingen en<br />
intenties en het bepalen van de mogelijkheden tot herstel zijn topics die, indien partijen<br />
aangeven dat het te snel gaat, verschuiven naar een volgend gesprek. Langs de andere<br />
kant geeft één herstelbemiddelaar ook aan dat tijdens het eerste gesprek ook vaak de<br />
terugkoppeling zit van de andere partij, het gaat dan vooral over de terugkoppeling van het<br />
slachtoffer naar de verdachte.<br />
Herstelbemiddelaars vermelden dat dit ‘op maat werken in het eerste gesprek’ iets is waar<br />
je in groeit. Als beginnende herstelbemiddelaar heb je dikwijls de nood om strikt de figuur<br />
te volgen en af te werken in zijn volledigheid en in de juiste volgorde. Verder stel je de<br />
overeenkomst sneller en vaker centraal. Als ervaren herstelbemiddelaar vertrek je vooral<br />
van het verhaal van de partijen, werk je gemakkelijker op maat en ga je flexibel om met de<br />
procedure. Herstelbemiddelaars geven aan dat deze evolutie zowel comfortabel is voor de<br />
partijen als voor henzelf. Geen enkele herstelbemiddelaar geeft aan de druk te ervaren<br />
tijdens het eerste gesprek om te komen tot een overeenkomst.<br />
‘Het eerste gesprek maak je op maat van de mensen hé. Je geeft altijd standaard<br />
de informatie over bemiddeling en de procedure, maar bij sommige mensen gaat<br />
het veel meer de nadruk komen te liggen over de feiten zelf of over hun gevoel<br />
daarbij. En je hebt mensen die vooral veel informatie willen over het gerechtelijke…<br />
Dat is echt op maat. Soms gaat dat snel, omdat mensen niet veel de behoefte<br />
hebben om bij bepaalde dingen diep en lang stil te staan. Soms kan het zijn dat je<br />
daar meerdere gesprekken voor nodig hebt.’<br />
Wat betreft de principes van herstelbemiddeling bevroegen we bij de herstelbemiddelaars<br />
of deze een belangrijke rol spelen voor hen binnen herstelbemiddeling en hoe ze deze<br />
principes binnenbrengen in hun bemiddelingen.<br />
Voor alle herstelbemiddelaars waren de principes belangrijk. Het zijn de uitgangspunten<br />
van een herstelbemiddeling die gedurende het volledige proces een prominente plaats<br />
innemen, op maat van de situatie en de partijen. Veel herstelbemiddelaars zien ze<br />
bovendien als een rode draad doorheen het volledig proces die fungeren als een kapstok<br />
waar je het gedrag van jezelf en de partijen kan aan aftoetsen/bijsturen.<br />
De vraag hoe ze dan kleur krijgen in een bemiddeling levert het volgende op:<br />
De meeste herstelbemiddelaars benoemen de principes bij aanvang van een<br />
herstelproces.<br />
De principes worden uitgelegd aan de hand van een voorbeeld of toegepast op de<br />
eigen situatie van de partijen indien mogelijk.<br />
De principes zitten volgens de meerderheid van de herstelbemiddelaars vervat in hun<br />
houding. Het wordt in een aantal gevallen zelfs benoemd als datgene wat een<br />
onderscheid maakt tussen een goede dan wel slechte bemiddelaar.<br />
Zoomen we dieper in op de verschillende principes dan zien we dat de meeste herstelbemiddelaars<br />
spreken over drie principes namelijk neutraliteit of meerzijdige partijdigheid,<br />
vrijwilligheid en vertrouwelijkheid. Drie herstelbemiddelaars schuiven ook het vierde<br />
principe van transparantie expliciet naar voren.<br />
98
Het principe met de meeste codes is dat van vertrouwelijkheid. Dit principe kent meerdere<br />
invullingen. Ten eerste gaat het over de vertrouwelijkheid wat betreft de procedure. Een<br />
herstelbemiddeling speelt zich af tussen partijen en wordt achteraf niet op de straat<br />
gegooid. Ten tweede spreekt men in dit kader ook over het zijn van een<br />
vertrouwenspersoon voor de partijen, iemand waar ze alles aan kunnen vertellen. Ten<br />
derde speelt het principe ook een belangrijke rol in het kader van indirecte bemiddelingen<br />
waarbij de herstelbemiddelaar boodschappen overbrengt tussen de partijen. Wat mag ik<br />
als herstelbemiddelaar overbrengen naar de andere partij? Tot slot gaat het over het open<br />
zijn rond communicatie naar de doorverwijzer (inhoud overeenkomst en eindverslag).<br />
Begrippen die naar voren komen bij de bespreking van dit principe zijn onder andere<br />
respect en echtheid.<br />
Het volgende principe is dat van neutraliteit. Het is een principe waar je als bemiddelaar<br />
moet over blijven waken. Voor de ene verloopt dit heel gemakkelijk, zelfs automatisch, een<br />
aantal herstelbemiddelaars stellen dat het niet altijd even evident is en getuigen van een<br />
vage grens tussen neutraal en niet neutraal zijn. Centrale begrippen die naar voren<br />
worden geschoven bij de bespreking van dit principe zijn open staan voor ieders verhaal,<br />
begrip hebben voor alle standpunten, geen oordeel vellen, eerlijk en open zijn, empathisch<br />
zijn, erkenning geven.<br />
Vervolgens hebben we het principe van vrijwilligheid. Dit principe blijft doorheen het<br />
volledige proces een prominente rol spelen. Bij aanvang door de bemiddeling voor te<br />
stellen als een aanbod maar ook gedurende de verdere procedure. Wanneer partijen<br />
bepalen wat ze wensen te doen binnen de herstelbemiddeling bijvoorbeeld. Eén<br />
herstelbemiddelaar geeft aan dit principe na te streven door het proces zoveel mogelijk bij<br />
de partijen te leggen en het geven van voorbeelden of mogelijkheden zoveel mogelijk te<br />
beperken. Verder is het een principe waar herstelbemiddelaars naar terug grijpen wanneer<br />
ze aanvoelen dat partijen zich niet meer comfortabel voelen. Eén bemiddelaar spreekt<br />
over het feit dat verdachten het niet altijd als dusdanig aanvoelen en een druk voelen om<br />
in te stappen in herstelbemiddeling. Dit omdat het aanbod komt vanuit een juridische<br />
context en de verdachten en hun ouders vaak denken dat niet instappen in<br />
herstelbemiddeling een nefaste invloed zal hebben op het verdere verloop van hun<br />
dossier.<br />
Transparantie tenslotte gaat over duidelijkheid, openheid en eerlijkheid over de procedure<br />
en de zaken die je als herstelbemiddelaar doet of gedaan hebt. Verder gaat het niet enkel<br />
over openheid wat betreft feiten maar ook wat betreft gevoelens. Het is ‘zeggen wat je<br />
doet en doen wat je zegt’. Op die manier kan je als herstelbemiddelaar ook verwachten<br />
van de partijen dat ze hetzelfde doen in het contact naar de bemiddelaar en de andere<br />
partij.<br />
Een volgende vraag betrof de (in)directe bemiddelingen. Het aantal directe bemiddelingen<br />
is aanzienlijk lager dan het aantal indirecte bemiddelingen. Gevraagd werd te reageren op<br />
deze vaststelling en mogelijke oorzaken over deze verhouding te formuleren. Vervolgens<br />
vroegen we ook in welke mate herstelbemiddelaars een invloed hebben in/op de keuze<br />
van partijen tussen een directe en indirecte bemiddeling.<br />
Ten eerste geven veel herstelbemiddelaars aan dat deze verhouding voor hen ok is, het<br />
zijn immers de partijen zelf die dit cijfer bepalen. De meerderheid van de<br />
herstelbemiddelaars halen wel de kracht aan van een directe bemiddeling en vinden het<br />
daarom persoonlijk jammer dat er minder directe bemiddelingen zijn. Maar dat het<br />
belangrijk is om je eigen mening los te laten en de keuze bij de partijen te laten en dit te<br />
respecteren.<br />
99
Wat betreft de oorzaken vermelden een aantal herstelbemiddelaars dat het lager aantal<br />
directe herstelbemiddelingen deels te verklaren is door de ernst van de feiten mee in<br />
rekening te brengen. Wat betreft ‘de minder ernstige’ feiten vinden partijen een direct<br />
gesprek te beladen; wat betreft ‘de ernstige feiten’ willen partijen vaak niet met elkaar in<br />
rechtstreeks contact treden. Verder spelen ook mee: de voornamelijk financiële<br />
verwachtingen van het slachtoffer, persoonlijke kenmerken eigen aan de partijen (open<br />
staan tot dialoog), de leeftijd van de verdachte, motieven langs de kant van het slachtoffer<br />
die te maken hebben met privacy, cultuurgebonden factoren, schaamte en schrik bij de<br />
verdachte, de houding van slachtoffer/verdachte tegenover de tegenpartij en tot slot de<br />
energie die je in een directe bemiddeling steekt.<br />
Wat betreft de invloed van de herstelbemiddelaar is er unanimiteit. Iedereen is van mening<br />
dat de herstelbemiddelaar hier van invloed is/kan zijn. Wat betreft de aanpak zijn er wel<br />
verschillen tussen de herstelbemiddelaars onderling. Alle herstelbemiddelaars bevinden<br />
zich als het ware op een continuüm waar aan de ene kant herstelbemiddelaars in iedere<br />
bemiddeling naar een rechtstreeks gesprek proberen toe te werken en aan de andere kant<br />
herstelbemiddelaars dit helemaal niet doen. Wel belangrijk is dat dit altijd gebeurt met<br />
respect voor de uiteindelijke keuze van de partijen. Als we een overzicht geven van de<br />
methodieken die herstelbemiddelaars in dit kader gebruiken zien we over het algemeen<br />
veel gelijkenissen. Alleen verschilt de mate waarin men inzet op deze methodieken.<br />
Volgende methodieken kwamen tijdens de interviews naar boven:<br />
Informeren: in de eerste plaats vermelden nagenoeg alle herstelbemiddelaars de<br />
mogelijkheid tot een directe bemiddeling.<br />
Aanvoelen en sturen/stimuleren. Als herstelbemiddelaar schat je in wat de gevoelens<br />
en verwachtingen zijn van de partijen en of een direct gesprek daartoe aangewezen is.<br />
Sommige herstelbemiddelaars bespreken dit aanvoelen openlijk met hun partijen.<br />
Vervolgens, vooral bij partijen die twijfelen, gaan herstelbemiddelaars samen met de<br />
partijen op zoek naar de voor- en nadelen van een directe bemiddeling voor hen.<br />
Ondersteuning bieden en vertrouwen uitstralen. Vertrouwen uitstralen als moderator in<br />
het rechtstreekse gesprek maar ook aan partijen meegeven dat ze samen in dit proces<br />
stappen en dat ze grondig worden voorbereid op een dergelijk gesprek.<br />
Vragen/aftoetsen. Dit is een techniek met als doel te sturen in de richting van een<br />
directe bemiddeling en die vooral gebruikt wordt door herstelbemiddelaars die de<br />
keuze nog eens extra in de verf willen zetten.<br />
Ook hier geven meerdere herstelbemiddelaars aan dat ervaring een rol speelt in het al dan<br />
niet voorstellen van een directe bemiddeling. Als beginnende herstelbemiddelaar schrikt<br />
een rechtsreeks gesprek af en wordt het dan ook minder expliciet gemaakt in de<br />
gesprekken met de partijen. Naarmate men meer ervaring opdoet met herstelbemiddeling<br />
en rechtstreekse gesprekken en de kracht ervan ondervindt, krijgt men meer vertrouwen in<br />
dit type van bemiddeling en je eigen rol hierin. Dat zorgt ervoor dat er meer nadruk op<br />
wordt gelegd in het contact met de partijen en dat je meer vertrouwen uitstraalt naar de<br />
partijen als moderator, wat van essentieel belang is.<br />
‘Ik denk dat dat wij als bemiddelaar soms wel sturend kunnen overkomen in de<br />
keuze tot een direct gesprek. Sommige willen onmiddellijk een direct gesprek,<br />
anderen willen dit onmiddellijk niet. Ik vraag dan wel waarom, maar respecteer hun<br />
keuze. En dan zijn er mensen die twijfelen, dan ga ik toch wel proberen om een<br />
beetje te sturen omdat ik weet wat dat de waarde daarvan is van zo’n direct<br />
gesprek. Ik geef dat eerlijk toe.’<br />
100
Wat betreft het vereffeningsfonds kunnen we op basis van onze data concluderen dat er<br />
provinciale verschillen zijn tussen de manier waarop het fonds de eigen doelstelling en<br />
werking interpreteert. Sommige provincies hanteren een duidelijk financieel criterium in het<br />
al dan niet goedkeuren van dossiers: als de ouders financiële mogelijkheden hebben om<br />
de schadevraag zelf te vergoeden worden ze, op gronde van hun pedagogische<br />
verantwoordelijkheid, veronderstelt dit te doen. Het vereffeningsfonds is de mogelijkheid<br />
die overblijft wanneer alle andere mogelijke alternatieven zijn afgetoetst en ontoereikend<br />
blijken. Andere provincies baseren zich niet op dit principe en keuren ook dossiers goed<br />
waar ouders wel financiële mogelijkheden hebben maar waar bijvoorbeeld de jongere zelf<br />
zijn verantwoordelijkheid wil nemen. De hamvraag is of gemeenschapsgeld hiertoe mag<br />
dienen? Gezien deze verschillen naar criteria brengen herstelbemiddelaars het ook anders<br />
binnen in hun gesprekken. Herstelbemiddelaars uit de provincie die niet enkel op basis<br />
van het financiële oordelen, stellen het standaard voor in dossiers met een schadevraag,<br />
naast de andere mogelijkheden die voorhanden zijn. De andere herstelbemiddelaars doen<br />
dit niet en zullen afhankelijk van de financiële situatie van het gezin de mogelijkheid van<br />
het vereffeningsfonds aanbrengen. Desalniettemin geven alle herstelbemiddelaars aan dat<br />
er weinig schadevragen via het vereffeningsfonds worden afgehandeld. Volgende<br />
oorzaken worden hiervoor aangehaald:<br />
Enkel die feiten met een financiële herstelvraag komen in aanmerking voor het<br />
vereffeningsfonds.<br />
Ouders en/of verdachte bieden vaak zelf een oplossing voor de schadevraag.<br />
Ouders kunnen en willen vaak zelf de schade betalen (eventueel inclusief terugbetaling<br />
van het kind naar de ouder).<br />
Ouders die verzekerd zijn, beroepen zich vaak hierop.<br />
Dossiers die niet voldoen aan de voorwaarden die het vereffeningsfonds vooropstelt<br />
(zie supra).<br />
Complexe en tijdrovende aanvraagprocedure.<br />
De terugbetaling duurt langer, slachtoffers moeten bereid zijn hierop te wachten.<br />
Uit schaamte, door ergens te gaan werken via het vereffeningsfonds zijn meer mensen<br />
op de hoogte van de situatie.<br />
‘Nu komt het fonds in onze dossiers pas naar boven als mama en papa zeggen dat ze<br />
het niet betaald krijgen.’<br />
Wat betreft de opvolging van de overeenkomst concluderen we dat alle herstelbemiddelaars<br />
gesproken hebben over hun eigen verantwoordelijkheid, en de helft van de<br />
herstelbemiddelaars benoemen ook de verantwoordelijkheid van de partijen. Er kan een<br />
onderscheid gemaakt worden tussen de verantwoordelijkheid over de eigenlijke uitvoering<br />
en de opvolging van de uitvoering van de overeenkomst. Wat betreft het eerste speelt<br />
voornamelijk de verantwoordelijkheid van de partijen. Men voert uit waartoe men zich<br />
engageert. Enkele herstelbemiddelaars geven wel aan dat zij vanuit hun positie als<br />
herstelbemiddelaar ook mee de verantwoordelijkheid dragen over de eigenlijke uitvoering.<br />
Dit om eventueel te anticiperen op problemen tijdens de uitvoering en om deze problemen<br />
vervolgens een plaats te (kunnen) geven binnen het bemiddelingsproces. Wat betreft het<br />
tweede, de opvolging van de uitvoering van de overeenkomst, moet de herstelbemiddelaar<br />
op de hoogte gebracht worden van de eigenlijke uitvoering. Hij moet immers een<br />
uitvoeringsverslag bezorgen aan de doorverwijzer. De helft van de herstelbemiddelaars<br />
haalt aan hierover afspraken te maken met de partijen. Bijkomende opmerking is dat<br />
herstelbemiddelaars aangeven dat de verantwoordelijkheid over de opvolging afhankelijk<br />
is van het type overeenkomst en de partijen die betrokken zijn. Een overeenkomst waarin<br />
101
men bijvoorbeeld belooft elkaar in de toekomst met rust te laten kan niet blijvend worden<br />
opgevolgd door de herstelbemiddelaar.<br />
5.4 Thema 4: nazorg<br />
Op de vraag of nazorg nuttig kan zijn antwoord slechts één herstelbemiddelaar negatief.<br />
Toch wil dat niet zeggen dat alle andere herstelbemiddelaars onverwijld positief staan<br />
tegenover het inbouwen van nazorg in herstelbemiddeling. We onthouden een aantal<br />
belangrijke kanttekeningen.<br />
De nood aan nazorg, als die er al is, is volgens de meeste herstelbemiddelaars<br />
dossiergebonden. In dossiers waar de emoties hoog zijn opgelopen kunnen de partijen<br />
mogelijks nood hebben aan nazorg. In andere dossiers, waar partijen het gevoel hebben<br />
dat het proces en het feit is afgesloten, is er hoogstwaarschijnlijk geen nood aan nazorg<br />
en kan het zelfs vervelend zijn voor partijen als de herstelbemiddelaar na enkele maanden<br />
opnieuw contact opneemt naar aanleiding van gedane zaken.<br />
In bovenvermelde ‘emotionele’ dossiers, waar herstelbemiddelaars aanvoelen dat het<br />
geheel voor een (de) partij(en) nog niet is afgerond, bouwen een aantal herstelbemiddelaars<br />
vandaag al een vorm van nazorg in. Men verlengt de duur van het dossier<br />
zodat men na een aantal maanden nog eens contact kan opnemen met de partijen, om<br />
daarna het eindverslag te bezorgen aan de doorverwijzer.<br />
Bekijken we de nood aan nazorg vanuit het perspectief van de herstelbemiddelaar dan<br />
geven ongeveer de helft van de herstelbemiddelaars aan dat dit wel interessant zou zijn.<br />
Gaan we dieper in op de achterliggende redenen dan kunnen we dit plaatsen onder<br />
nieuwsgierigheid (hoe gaat het met deze mensen?) en de feedback die je krijgt over je rol<br />
als herstelbemiddelaar en het herstelbemiddelingsproces.<br />
De grens tussen dienstverlening en hulpverlening komt op het vlak van nazorg onder druk<br />
te staan. Wanneer men na een aantal maanden contact neemt met de partijen gaat het<br />
niet (altijd) meer over het delict, de gevolgen ervan en het herstel. Het dossier is reeds<br />
afgesloten. Wat is de eigenlijke doelstelling van nazorg en in welke mate is deze te<br />
vereenzelvigen met de doelstelling van herstelbemiddeling?<br />
‘Ik heb nooit ervaren dat mensen er behoefte aan hebben. Bemiddeling is ook zo<br />
afgebakend. Je werkt rond een feit en rond de gevolgen van het feit. Je probeert<br />
verwachtingen in te lossen, maar als het is afgerond, dan is het afgerond. Ik zie<br />
daar ook het nut niet van in. Het gaat hier niet over dossiers die begeleiding nodig<br />
hebben. Je zit in een bemiddeling en niet in een begeleiding van.’<br />
Binnen het huidige juridisch kader bekijken overwegend alle herstelbemiddelaars het<br />
concept van nazorg sceptisch. Herstelbemiddelaars kunnen immers weinig bieden aan<br />
partijen die het bijvoorbeeld blijven moeilijk hebben met hetgene wat gebeurd is.<br />
Bovendien halen meerdere herstelbemiddelaars ook de extra administratieve last aan die<br />
dergelijke activiteiten met zich mee brengt.<br />
‘Ik weet niet of er echt nood aan is. Het is altijd wel leuk om te horen hoe het een<br />
paar maanden later met de mensen zelf gaat. Maar eens als het dossier bij ons is<br />
afgesloten, dan gaat dat terug zijn gerechtelijke gang.’<br />
Op welke manier wordt het herstelproces geëvalueerd. De huidige manier van evalueren<br />
gebeurt niet structureel binnen ieder herstelbemiddelingsproces. Desalniettemin bevragen<br />
sommige herstelbemiddelaars het wel informeel bij hun partijen: hoe is het proces van<br />
herstelbemiddeling geweest en zijn de verwachtingen ingevuld? Dit gebeurt niet door<br />
iedereen en niet standaard in alle dossiers. Sommige herstelbemiddelaars geven aan dat<br />
102
ze dit vooral doen in de directe herstelbemiddelingen en/of in emotioneel zware<br />
herstelbemiddelingen. Meerdere herstelbemiddelaars geven aan hier wel nood aan te<br />
hebben, om de dienstverlening en je rol als herstelbemiddelaar blijvend te optimaliseren.<br />
Eén herstelbemiddelaar gaf de suggestie een face-to-face evaluatiemoment in te bouwen<br />
bij een laatste bezoek aan de partijen, samen met het ondertekenen van het eindverslag.<br />
Nu gebeurt dit vaak per post, waardoor evalueren niet mogelijk is.<br />
‘Formeel wordt er niet geëvalueerd. Ik doe dat soms wel informeel, maar het is niet<br />
standaard. ‘<br />
‘Nee, we doen dat niet, maar ik mis dat soms wel. Je krijgt heel weinig feedback.’<br />
In welke mate is er aandacht voor re-integratie binnen je huidige herstelbemiddelingen?<br />
Binnen herstelbemiddeling draait het volgens de meerderheid van de herstelbemiddelaars<br />
vooral rond herstel en de partijen zelf. Daar ligt ook de nood van de meeste partijen. Dat<br />
wil niet zeggen dat re-integratie helemaal geen plaats krijgt, alleen leggen de meeste<br />
herstelbemiddelaars er standaard niet de focus op. Het is eerder een indirect gevolg van<br />
herstelbemiddeling. Iets wat aan bod kan komen op vraag van de partijen. De meeste<br />
herstelbemiddelaars zijn geen vragende partij om dergelijke activiteiten meer aandacht te<br />
geven binnen herstelbemiddeling. De grens tussen dienstverlening en hulpverlening wordt<br />
opnieuw aangehaald, het zou niet te vereenzelvigen zijn met de neutrale rol van de<br />
herstelbemiddelaar binnen herstelbemiddeling.<br />
‘Bij bemiddeling draait het voornamelijk rond het slachtoffer. Dat er ook schade is<br />
aan de samenleving doordat er feiten worden gepleegd. Nee, dat breng ik helemaal<br />
niet aan. Het gaat vooral over het slachtofferschap.’<br />
Om herstelbemiddeling meer te laten werken rond re-integratie is het nodig om dit op een<br />
hoger niveau te tillen. Vandaag gaat herstelbemiddeling vooral over de specifieke situatie<br />
tussen die concrete partijen. Om het breder op de maatschappij te betrekken, zou die<br />
maatschappij ook meer betrokken moeten zijn. In de eerste plaats gaat het dan over<br />
sensibilisering van de publieke opinie. Herstelbemiddeling moet dan gezien worden als<br />
een logische reactie op delicten, eventueel aanvullend op andere maatregelen. Een<br />
andere mogelijkheid die re-integratie meer voorop kan stellen binnen herstelbemiddeling is<br />
het betrekken van vrijwilligers binnen herstelbemiddeling (zie ook lopende onderzoek aan<br />
de HUB door Erik Claes en Emilie van Daele).<br />
103
HOOFDSTUK 6: INTEGRATIE VAN DE RESULTATEN TOT BEST PRACTICE<br />
In dit hoofdstuk beschrijven we de best practice van herstelbemiddeling. We integreren<br />
daartoe enerzijds de resultaten van de verschillende onderzoeksactiviteiten (de<br />
vragenlijsten, de observaties en de interviews). Anderzijds toetsen we deze resultaten aan<br />
de good practice (zie Hoofdstuk 2). We maken, indien mogelijk, de vergelijking met het<br />
onderzoek van de Vlaamse overheid, uitgevoerd door Bureau Beke (Ferwerda en van<br />
Leiden, 2012).<br />
In Hoofdstuk 2, beschrijving van de good practice, concludeerden we na ieder onderdeel<br />
(zie kadertjes) welke aspecten van herstelbemiddeling we meenamen in ons onderzoek.<br />
Deze aspecten worden terug opgenomen in deze best practice: we bepreken telkens<br />
welke bevindingen we hieromtrent hebben gevonden. We vermelden bij aanvang van<br />
ieder onderdeel welke aspecten besproken zullen komen. Sommige onderdelen komen<br />
meermaals voor.<br />
We bespreken achtereenvolgens:<br />
Voor bemiddeling: de oriëntatie<br />
o Niet-opgestarte dossiers<br />
Het voortraject<br />
o Informatie geven.<br />
o Overlopen van de brief doorverwijzer.<br />
o Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling.<br />
o Doelstelling bemiddeling toelichten.<br />
o Drie principes van bemiddeling.<br />
o Bespreken van de feiten en de gevolgen.<br />
o Aftoetsen van de verwachtingen en intenties tav bemiddeling en de andere<br />
partij.<br />
o Bepalen mogelijkheden herstel.<br />
De uitvoering<br />
o Voorstel tot rechtstreeks gesprek<br />
o Indirecte herstelbemiddelingen<br />
o Afgebroken dossiers<br />
Afsluiting met afspraken<br />
De nazorg<br />
104
6.1 Voor bemiddeling: de oriëntatie<br />
- Voorwaarden tot herstelbemiddeling.<br />
- Type delicten in herstelbemiddeling.<br />
- Profiel van de betrokkenen.<br />
- Afkomst van de herstelbemiddelingen.<br />
- Doorverwijzers.<br />
- Wijze van doorverwijzen.<br />
- 8-dagenregel.<br />
- (geen) Opstart herstelbemiddeling.<br />
- Rol van de advocaat in herstelbemiddeling.<br />
- Communicatie met de doorverwijzer.<br />
- Niet-opgestarte dossiers.<br />
- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />
Met betrekking tot de gehanteerde voorwaarden tot herstelbemiddeling bij minderjarigen<br />
waren er in de jeugdwet aanvankelijk drie voorwaarden voorzien: er bestaan ernstige<br />
aanwijzingen van schuld ten aanzien van de verdachte, de betrokkene verklaart het als<br />
misdrijf omschreven feit niet te ontkennen en er is een slachtoffer geïdentificeerd. Door het<br />
arrest van het Grondwettelijk Hof (13 maart 2008) bleef enkel de voorwaarde van het<br />
geïdentificeerd slachtoffer overeind, de andere twee voorwaarden werden vernietigd.<br />
Ferwerda en van Leiden (2012) concludeerden dat door het merendeel van de parketten<br />
meestal geen bemiddeling voorgesteld wordt als de minderjarige verdachte zijn<br />
aanwezigheid of enige betrokkenheid ontkent en HCA-diensten sturen in dergelijke<br />
gevallen het dossier vaak terug. In de praktijk is dit niet altijd zo rechtlijnig. Sommige<br />
herstelbemiddelaars gaan ook aan de slag met ontkennende verdachten. Tijdens de<br />
afsluitende studiedag van het onderzoek uitgevoerd door Bureau Beke (‘Mag het een<br />
Beke meer zijn?’, Brussel, 8 maart 2013) werd duidelijk dat hier verschillende<br />
standpunten over zijn. Sommige herstelbemiddelaars getuigden hier van goede resultaten<br />
met ontkennende dader, anderen waren hier eerder negatief over.<br />
Wat betreft de leeftijdsgrens van 12 jaar concludeerden Ferwerda en van Leiden (2012)<br />
dat, vooral in het geval van groepsfeiten, soms ook minderjarigen jonger dan twaalf een<br />
aanbod tot herstelbemiddeling krijgen. HCA-diensten sluiten dergelijke jongeren meestal<br />
niet uit, mits er communicatie mogelijk is. De jongere moet minstens de verstandelijke<br />
capaciteit hebben om begrijpend te communiceren.<br />
Bij zwaardere misdrijven is volgens de gerechtelijke actoren herstelbemiddeling vaak niet<br />
aangewezen omdat er dan andere belangen voorgaan zoals maatschappijbeveiliging of<br />
hulpverlening. Bij ernstige seksuele delicten is het niet altijd opportuun om verdachte en<br />
slachtoffer met mekaar in contact te brengen (Viaene, 2006). Uit onze vragenlijsten blijkt<br />
dat de meeste delicten vermogensdelicten (55%) zijn. Vervolgens, op de tweede plaats<br />
zien we persoonsdelicten (34%). Dit zegt echter niets over de mate waarin<br />
herstelbemiddeling al dan niet een geschikte methodiek is voor zwaardere feiten.<br />
Bovendien kan eenzelfde feit door bepaalde slachtoffers als zeer zwaar aanvoelen terwijl<br />
andere slachtoffers dit als een futiliteit percipiëren. Tijdens onze interviews kwam de ernst<br />
van de feiten wel meermaals aan bod. Ten eerste spreken sommige herstelbemiddelaars<br />
er inderdaad over dat de doorverwijzers de ernst van de feiten als criterium gebruiken.<br />
Niet iedereen is het hiermee eens. Herstelbemiddeling kan voor hen ook in zware feiten,<br />
eventueel naast andere maatregelen, zijn nut bewijzen. Verder zien we dat de aard van de<br />
feiten soms een criterium is in het toewijzen van dossiers aan herstelbemiddelaars.<br />
Sommige herstelbemiddelaars voelen zich minder aangetrokken tot het opnemen van<br />
verantwoordelijkheid in bepaalde dossiers (bijvoorbeeld dossier van verkrachting).<br />
105
Anderen vinden dergelijke dossiers net een uitdaging maar erkennen wel dat ze extra<br />
waakzaam moeten zijn voor het principe van neutraliteit. Zij geven ook aan dat de ernst<br />
van de feiten en hoe de partijen dit aanvoelen het ritme en de inhoud van de<br />
herstelbemiddeling bepaalt (bijvoorbeeld inhoud eerste gesprek, voorstellen directe<br />
bemiddeling). In dit kader halen herstelbemiddelaars ook de nodige flexibiliteit aan ten<br />
aanzien van het begrip herstel. Bij ernstige feiten is herstel soms te hoog gegrepen, maar<br />
kan een herstelbemiddeling wel soelaas bieden onder de vorm van het op gang brengen<br />
van communicatie. Tot slot vullen we deze vaststellingen aan met de conclusies van<br />
Bureau Beke (Ferwerda en van Leiden, 2012): herstelbemiddeling kent vaker een volledig<br />
uitgevoerde overeenkomst bij diefstal met en zonder geweld en bij beschadiging.<br />
Zedenfeiten lijken, kijkend naar het bemiddelingsresultaat, het minst geschikt voor<br />
herstelbemiddeling.<br />
Uit onderzoek in Nederland blijkt dat de verdachten vooral jongens zijn tussen 13 en 18<br />
jaar (Wolthuis, 2008). Meer dan de helft van de jongeren is in Nederland geboren, evenals<br />
hun ouders. De meeste van de bevraagde verdachten uit ons onderzoek zijn ook<br />
mannelijk, tussen de 15 en 18 jaar oud, hebben een Belgische nationaliteit en gaan naar<br />
school. Ze wonen voornamelijk bij moeder en/of vader. Ook Bureau Beke (Ferwerda en<br />
van leiden, 2012) vond gelijkaardige tendensen: 90% van de minderjarige verdachten die<br />
herstelbemiddeling krijgen aangeboden, is van het mannelijke geslacht en de gemiddelde<br />
leeftijd is 15,5 jaar, 78% is Belg.<br />
Bekijken we het principe van het lineair aanbod 41 : Ferwerda en van Leiden (2012)<br />
concluderen dat sommige arrondissementen een lineair aanbod toepassen terwijl andere<br />
inhoudelijke criteria hanteren zoals de ernst van de feiten, de complexiteit van het dossier<br />
en de leeftijd van de verdachte. Verder zijn het aantal doorverwijzingen sterk afhankelijk<br />
van toevallige veranderingen op lokaal niveau (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010;<br />
Ferwerda & van Leiden, 2012). Ook uit onze interviews met de herstelbemiddelaars komt<br />
de kwetsbaarheid van de doorstroom meermaals aan bod. HCA-diensten dienen hier<br />
blijvend aandacht aan te schenken om hun continuïteit te garanderen.<br />
Het voorstel voor bemiddeling van het parket of de jeugdrechtbank verloopt via een brief<br />
(en folder) aan beide partijen en een kopie van de brieven naar de HCA-dienst. Dit werd<br />
bevestigd tijdens onze interviews. Ook Ferwerda en van Leiden (2012) concludeerden dat<br />
de uitnodigingsbrieven aan de deelnemers, op één HCA-dienst na, door de parketten<br />
worden verstuurd.<br />
Doorverwijzingen gebeuren, in de perceptie van onze verdachten en hun ouders, vooral<br />
via het parket (33%) of de jeugdrechter (29%). Via de consulente van de jeugdrechtbank<br />
(12%), slachtofferhulp (4%) en een psychosociale dienst (3%) zijn er veel minder<br />
doorverwijzingen. In onze bevindingen zijn er weinig verschillen tussen het parket en de<br />
jeugdrechtbank. Deze resultaten worden weerlegd tijdens onze interviews: meerdere<br />
herstelbemiddelaars geven hier aan dat er weinig doorverwijzingen komen van de<br />
jeugdrechters. De resultaten van Bureau Beke sluiten hierbij aan: de meeste jeugdrechters<br />
zullen zelden tot nooit een bemiddelingstraject voorstellen. In 2008 werd slechts drie<br />
procent van de bemiddelingen voorgesteld door de jeugdrechter. Mogelijke verklaringen<br />
voor deze tegenstrijdige resultaten zijn dat onze respondenten hun verwijzer niet meer<br />
kenden ten tijde van de bevraging en/of dat onze steekproef vertekend was wat betreft dit<br />
aspect. Mogelijks is er ook vertekening omwille van het feit dat binnen eenzelfde dossier<br />
41 De doorverwijzer is niet verplicht om bemiddeling voor te stellen maar zijn beslissing om een aanbod voor bemiddeling<br />
te doen of niet, dient hij altijd te motiveren. Men dient de mogelijkheid dus altijd in overweging te nemen.<br />
106
meerdere partijen werden bevraagd (zie Hoofdstuk 3). Het laag aantal doorverwijzingen<br />
door slachtofferhulp vinden we ook terug bij Wolthuis (2008).<br />
In de good practice lezen we dat de partijen worden gevraagd om binnen de 8 dagen<br />
contact op te nemen met de HCA-dienst. Indien één van de partijen geen contact heeft<br />
genomen met de HCA-dienst na 8 dagen, neemt de bemiddelaar zelf contact op, per brief<br />
of telefonisch, waarbij er een huisbezoek wordt voorgesteld om herstelbemiddeling uit te<br />
leggen. Uit ons onderzoek (observaties en interviews) komt meermaals naar voor dat de<br />
partijen zelf meestal geen contact nemen met de HCA-dienst. De herstelbemiddelaars<br />
nemen dan zelf contact op met de partijen om een afspraak te maken. Dit gebeurt of<br />
telefonisch (in overleg met de partijen wordt dan een afspraak gemaakt) of aan de hand<br />
van een brief (de dag en het uur van het bezoek wordt dan meegedeeld). Uit onze<br />
vragenlijsten komt de volgende verhouding: respondenten geïnformeerd via telefoon<br />
(51%), een huisbezoek (34%) en/of een brief (30%). Partijen worden in geval van een brief<br />
gevraagd te verwittigen indien ze belet zijn. Tijdens de interviews was er onduidelijkheid<br />
over de 8-dagenregel. Met name in die diensten met een administratieve kracht weten<br />
herstelbemiddelaars niet altijd wat deze regel inhoudt en of er aan wordt voldaan. Verder<br />
wordt deze regel in de praktijk niet steeds strikt opgevolgd, in geval van wachtlijsten<br />
bijvoorbeeld. Ten tijde van de interviews waren er geen wachtlijsten, en werd dus wel<br />
voldaan aan deze regel. Het onderzoek van Bureau Beke trok gelijkaardige conclusies: de<br />
meeste deelnemers reageren niet binnen acht dagen (ongeveer de helft van de<br />
deelnemers). Gezien het feit dat het contacteren veel tijd in beslag neemt, zijn er steeds<br />
meer HCA-diensten die een administratieve kracht aantrekken om contact te leggen met<br />
de partijen en om de tijdlijn in de gaten te houden. Uit hetzelfde onderzoek blijkt verder dat<br />
het voor de bemiddelingsuitkomst niet uitmaakt op welke wijze het eerste contact door de<br />
bemiddelaar met de partijen is gelegd (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />
Slachtoffer, hun ouders en de ouders van de verdachten zeggen dat vooral hun eigen<br />
mening speelt in de beslissing om al dan niet in bemiddeling te stappen. Enkel de<br />
verdachten zelf zien hun ouders als meest overtuigende partij in deze beslissing en<br />
vervolgens zichzelf . De bemiddelaar zien we ook over alle groepen heen terugkomen als<br />
een overtuigende partij, en dan vooral bij de ouders. De rol van de advocaat is over het<br />
algemeen nihil. Wat betreft verschillen tussen herstelbemiddelaars in de mate van<br />
‘vastklampendheid’ in deze fase (Ferwerda en van Leiden, 2012), kunnen we concluderen<br />
dat de bevindingen uit onze observaties en interviews hierbij aansluiten. De mate van<br />
aanklampen verschilt tussen herstelbemiddelaars. Sommige herstelbemiddelaars werken<br />
zeer laagdrempelig, bij geen reactie op de brief van de doorverwijzer of de HCA-dienst<br />
gaan ze standaard over tot een huisbezoek. Ook proberen sommigen steeds opnieuw tijd<br />
en ruimte te creëren voor de definitieve beslissing (bijvoorbeeld door de definitieve<br />
beslissing te laten afhangen van de reactie van de andere partij, ook in geval van eerder<br />
geen interesse). Andere herstelbemiddelaars vallen sneller terug op het principe van<br />
vrijwilligheid. Volledigheidshalve, het aanklampend werken heeft eerder te maken met de<br />
wens tot het verschaffen van grondige informatie dan wel met het willen overtuigen van<br />
mensen om in herstelbemiddeling te stappen.<br />
Door het lezen van de observatieverslagen wensten we tijdens de interviews dieper in te<br />
gaan op de begrippen opgestart dossier en loutere contactname. Het criterium wat maakt<br />
dat herstelbemiddelaars een dossier als opgestart zien is wanneer er informatie (verhaal,<br />
vragen, verwachtingen, …) van de ene partij naar de andere wordt teruggekoppeld en als<br />
men aan de slag gaat met het eigen verhaal/dossier van de partijen. Het geven van<br />
informatie over herstelbemiddeling is voor de meeste herstelbemiddelaars geen criterium<br />
om te spreken van een opgestart dossier. In dat geval spreekt men van een contactname.<br />
Sommige herstelbemiddelaars hebben uitdrukkelijk aandacht voor het punt van het<br />
107
officieel opstarten van de herstelbemiddeling door de rechtstreekse vraag aan de partijen<br />
te stellen, voornamelijk in onduidelijke dossiers.<br />
Wanneer beslist wordt om niet in te gaan op het aanbod tot een huisbezoek van een<br />
herstelbemiddelaar wordt een (blind) eindverslag geschreven en bezorgd aan de<br />
doorverwijzer. In het andere geval wordt twee maanden na de doorverwijzing een bondig<br />
verslag gestuurd met de stand van zaken. Uit de observaties blijkt dat voor deze<br />
verslagen door de HCA-diensten vaste sjablonen worden gebruikt.<br />
Wat betreft het blind eindverslag kunnen we uit de interviews concluderen dan deze<br />
manier van werken voor de meeste herstelbemiddelaars de enige juiste is, rekening<br />
houdend met de finaliteit van herstelbemiddeling en de bijhorende werkingsprincipes.<br />
Herstelbemiddelaars worden desondanks regelmatig geconfronteerd met verwijzers die<br />
direct dan wel indirect meer informatie trachten te achterhalen over het verloop van een<br />
bepaald dossier. Een duurzaam samenwerkingsverband tussen HCA-diensten en<br />
verwijzers kan hier mogelijks een oplossing bieden. Het is belangrijk dat de finaliteit van<br />
herstelbemiddeling zuiver blijft en dat HCA-diensten dit in hun praktijk ook zo kunnen<br />
toepassen.<br />
Hiermee verweven is het gebruik van de reactieformulieren. Sommige<br />
herstelbemiddelaars gebruiken dit standaard. Ze bieden partijen een sjabloon in geval van<br />
niet-opgestarte en afgebroken dossiers. Andere herstelbemiddelaars zien dit als een<br />
toegeving naar de verwijzers in hun nood aan meer gedetailleerde informatie. Zij halen de<br />
mogelijkheid aan, indien zij de behoefte bij de partijen voelen maar bieden geen standaard<br />
sjabloon aan. De conclusies uit het onderzoek van Bureau Beke (Ferwerda en van Leiden,<br />
2012) sluiten hier gedeeltelijk bij aan. Enerzijds bevestigen zij de discussie tussen<br />
doorverwijzers en HCA-diensten wat betreft het blind terugkoppelen. Anderzijds vermelden<br />
zij het ontbreken van een draagvlak bij de HCA-diensten om tegemoet te komen aan de<br />
wensen van de doorverwijzers wat betreft meer gedetailleerde informatie over een<br />
specifiek dossier. Het gebruik van reactieformulieren ontkracht deze vaststelling want op<br />
deze manier komt men deels tegemoet aan deze wens van de doorverwijzers.<br />
Het bondig verslag 42 wordt door de meerderheid van de herstelbemiddelaars als zinloos<br />
ervaren. Ook gaven de herstelbemiddelaar aan dat de verwijzers zelf, in de meeste<br />
dossiers, niet veel hebben aan het bondig verslag. Uit het onderzoek van Bureau Beke<br />
blijkt dat de meeste respondenten dit bondig verslag overbodig vinden en dat er geen<br />
duidelijkheid is over de inhoud van het verslag (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />
Niet-opgestarte dossiers<br />
Ferwerda en van Leiden (2012, p 17) halen het volgende aan: “Het blijkt dat relatief veel<br />
bemiddelingstrajecten uiteindelijk niet worden opgestart. Dit lijkt negatief, maar gezien het<br />
feit dat met name slachtoffers afhaken en HCA-diensten ook in dergelijke trajecten acties<br />
ondernemen en informatie verstrekken, dient dit in onze optiek anders c.q. positiever<br />
beschouwd te worden.” Hieraan koppelen wij onze bevinden uit de interviews, met name<br />
de vraag naar de rol van herstelbemiddelaars in niet-opgestarte dossiers. Uit onze<br />
vragenlijsten bleek immers dat zowel in de groep van de niet-opgestarte dossiers (51/132,<br />
39%) als in de groep van de afgebroken dossier (9/10, 90%) de meerderheid van de<br />
respondenten eigenlijk wilde dat de bemiddeling toch werd opgestart/verder gezet. We<br />
vroegen herstelbemiddelaars naar de rol die ze hier eventueel in kunnen spelen. De<br />
meesten zijn het erover eens dat informeren het belangrijkste is: proberen om de partijen<br />
42 HCA-diensten lichten binnen de twee maanden het parket of de jeugdrechtbank in over de opstart en het verloop van<br />
de bemiddeling.<br />
108
uit te leggen wat herstelbemiddeling is en kan inhouden zodat partijen een gefundeerde<br />
keuze (kunnen) maken. Het aspect ‘informatie geven’ wordt ook aangehaald door<br />
herstelbemiddelaars in het kader van een geslaagde bemiddeling. Een geslaagde<br />
bemiddeling betekent ten eerste dat er een aanbod tot herstelbemiddeling is geweest en<br />
ten tweede dat men informatie heeft kunnen geven aan de partijen.<br />
Slachtoffers zeggen vooral dat zijzelf of hun ouders een rol spelen in de beslissing niet in<br />
een bemiddelingsproces mee te stappen. Verdachten geven vooral aan dat de tegenpartij<br />
hier een belangrijke rol in speelt. We bevestigen hiermee dat het inderdaad vooral<br />
slachtoffers zijn die afhaken (Ferwerda en van Leiden, 2012). Met betrekking tot de<br />
reden(en) waarom men niet in bemiddeling stapt, kan onze vragenlijst geen verheldering<br />
bieden. De redenen die wij hadden vooropgesteld 43 , leken er voor de respondenten niet<br />
toe te doen. Zoals eerder vermeld, 36% van de ondervraagde respondenten zou gewild<br />
hebben dat de herstelbemiddeling toch had plaatsgevonden. Slachtoffers en verdachten<br />
zijn het eens over wat men dan zou willen bereiken: excuses kunnen geven of krijgen, iets<br />
leren, samen tot een oplossing komen en het geheel kunnen afsluiten. Deze bevindingen<br />
bevestigen het belang van het zich excuseren in herstelbemiddeling (Choi et al., 2012).<br />
Mogelijks kan het aanbod van herstelbemiddeling hier uitbreiden: welke mogelijkheden zijn<br />
er in dossiers waar een van de partijen gemotiveerd is om deel te nemen maar de<br />
tegenpartij het aanbod weigert?<br />
De meeste delicten zijn in het geval van de niet-opgestarte dossiers van het type slagen<br />
en verwondingen. Bij de opgestarte dossiers waren dit vooral delicten van het type<br />
diefstal, inbraak, vandalisme en brand. Dit verschil is significant. Verder zien we dat er<br />
significant meer groepsdelicten zijn onder de opgestarte dossiers dan onder de nietopgestarte<br />
dossiers. We zien dat, net zoals bij de opgestarte dossiers, dit dan meestal<br />
gebeurt in kleine groep (93% met één tot en met 5 anderen).Vier op tien respondenten uit<br />
de niet-opgestarte dossiers kenden elkaar (bij de opgestarte was dit 32%). Van die partijen<br />
die met elkaar bevriend waren, is in een aantal gevallen deze vriendschap (een beetje)<br />
hersteld. Er is geen procentueel verschil met het aantal vriendschappen dat (een beetje)<br />
hersteld werd in de opgestarte dossiers. Herstelbemiddeling lijkt met andere woorden<br />
geen extra voordeel op te leveren in het herstellen van vriendschappen.<br />
Ouders van verdachten geven aan dat hun kind het delict pleegde omdat het werd<br />
uitgedaagd. Dit is vergelijkbaar met de resultaten uit de opgestarte dossiers. De<br />
verdachten zelf geven vooral boosheid aan als reden van het delict. Dit is niet in<br />
overeenstemming met de opgestarte dossiers, daar zagen we vooral verveling als<br />
aangehaalde reden. Speelt de (aanhoudende) boosheid mede een rol om niet in<br />
herstelbemiddeling te stappen? Ferwerda en van Leiden (2012) concluderen in hun<br />
onderzoek reeds dat het resultaat van de herstelbemiddeling beïnvloed wordt door de<br />
reden die de verdachte had voor het plegen van het feit. Bij minderjarige verdachten die<br />
het feit hebben gepleegd vanuit woede of boosheid of omdat ze door anderen daartoe zijn<br />
43 Verdachteperspectief= de confrontatie was te pijnlijk, de confrontatie was te eng, ik (mijn kind) was eigenlijk het<br />
slachtoffer, ik (mijn kind) had niets gedaan, ik was te beschaamd, ik dacht dat de bemiddeling niets zou opleveren, de<br />
relatie met het slachtoffer was al hersteld, het slachtoffer wou geen contact, het slachtoffer was niet bereikbaar, het delict<br />
was te lang geleden, herstelbemiddeling was een straf voor mij (mijn kind), Ik vond dit te zwaar voor mijn kind (n= 45)<br />
Slachtofferperspectief= ik wou met de hele zaak niets meer te maken hebben, mijn advocaat (die van mijn kind) ging<br />
alles wel afhandelen, ik wilde dat de verdachte gestraft werd, ik wou hier geen tijd meer aan besteden, ik wou gewoon<br />
vergeten wat er gebeurd was, ik vond de confrontatie te pijnlijk, ik vond de confrontatie te eng, ik had schrik dat ik mijn<br />
emoties niet onder controle zou kunnen houden, ik dacht dat de bemiddeling niets zou opleveren, de relatie met de<br />
verdachte was al hersteld, de verdachte wou geen contact, de verdachte was niet bereikbaar, het delict was te lang<br />
geleden, ik vond dit te zwaar voor mijn kind<br />
109
uitgedaagd, is vaker sprake van een voortijdig afgebroken bemiddelingsproces dan bij<br />
verdachten die het feit om andere redenen hebben gepleegd.<br />
De gevolgen die partijen en hun ouders voelen na een delict zijn gelijkaardig voor de<br />
opgestarte en de niet-opgestarte dossiers. Het percentage van respondenten die hier op<br />
het moment van de bevraging nog last van heeft, is ongeveer gelijk voor de opgestarte en<br />
de niet-opgestarte dossiers. Zoomen we in op de ouders van de verdachte dan duikt het<br />
gevoel van schaamte en onzekerheid op, zowel bij de opgestarte als de niet-opgestarte<br />
dossiers. 57% van de ouders uit de niet-opgestarte dossiers heeft hier nog steeds last<br />
van, tegenover 29% bij de opgestarte dossiers. Ouders van verdachten die in<br />
herstelbemiddeling zijn gestapt geven procentueel meer aan dat ze geen last meer<br />
hebben van de gevolgen die ze ervaren na het delict. Voor de slachtoffers en hun ouders<br />
geldt dit niet.<br />
Procentueel worden er iets meer niet-opgestarte dossier dan opgestarte dossiers<br />
doorverwezen naar de jeugdrechtbank (53% tegenover 45%).<br />
6.2 Opstarten van een herstelbemiddeling: het voortraject<br />
- Inhoud eerste gesprek.<br />
- (Strikte) procedure herstelbemiddeling.<br />
- Training van (beginnende) herstelbemiddelaars.<br />
- Finaliteit van herstelbemiddeling.<br />
- Tevredenheid van de partijen.<br />
- Positie van de ouders binnen herstelbemiddeling.<br />
- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />
- Samenleving als derde partij binnen herstelbemiddeling.<br />
- Werkingsprincipes van herstelbemiddeling.<br />
- Verantwoordelijkheid over dossier herstelbemiddeling.<br />
We bespreken achtereenvolgens de verschillende onderdelen van het voortraject.<br />
Informatie geven.<br />
Overlopen van de brief doorverwijzer.<br />
Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling.<br />
Doelstelling bemiddeling toelichten.<br />
Drie principes van bemiddeling.<br />
Bespreken van de feiten en de gevolgen.<br />
Aftoetsen van de verwachtingen en intenties tav bemiddeling en de andere partij.<br />
Bepalen mogelijkheden herstel.<br />
6.2.1 Informatie geven<br />
81% van onze ondervraagden vond dat de bemiddelaar informatie gaf over wat hij deed,<br />
13% vond dat de bemiddelaar dit niet deed. Tijdens het eerste gesprek wordt er vooral<br />
gepraat over wat de verdachte heeft gedaan en hoe de herstelbemiddeling kan<br />
plaatsvinden. Dit gesprek gaat vooral door thuis bij de respondenten. Leggen we<br />
daarlangs de observaties dan zien we dat ‘vragen naar feiten’ inderdaad iets is wat een<br />
herstelbemiddelaar vaak doet tijdens een eerste gesprek (5 de gesorteerde actie).<br />
Aanvullend zien we dat het geven van informatie een zeer belangrijke rol inneemt in de<br />
eerste en volgende gesprekken. Tijdens de eerste contacten wordt vooral algemene<br />
informatie gegeven door de herstelbemiddelaar terwijl tijdens de vervolggesprekken in het<br />
110
kader van indirecte bemiddelingen de informatie meer concreet wordt in kader van het<br />
herstel en gaat over wat de herstelbemiddelaar zal ondernemen en de overeenkomst. Bij<br />
de directe bemiddelingen zien we dat er minder codes staan die te maken hebben met het<br />
geven van informatie. Vanuit de good practice onthouden we dat het voorbereiden van de<br />
partijen prioritair is in het geval van een directe bemiddeling. Dit kan verklaren waarom<br />
informatieoverdracht minder aanwezig is tijdens het rechtstreekse gesprek zelf. Ook zien<br />
we een nieuwe soort informatie, namelijk informatie over het herstel. Een direct gesprek<br />
heeft theoretisch ook de bedoeling om partijen samen te brengen om te praten over het<br />
gebeurde en samen te bepalen wat er kan gedaan worden in het kader van het herstel. De<br />
bemiddelaar geeft, om dit in goede banen te leiden, informatie rond het herstel.<br />
Verder stelden we op basis van een aantal observatieverslagen de soepelheid van<br />
sommige situaties in vraag: herstelbemiddelaars hielden soms strikt vast aan het patroon<br />
van eerst geven van informatie en vervolgens het bevragen van het verhaal van de<br />
partijen en hun verwachtingen. Tijdens de interviews met de herstelbemiddelaars werd dit<br />
aspect van informatie geven verder bevraagd, vooral dan tijdens de eerste contacten. Hoe<br />
voelt dit voor hen zelf aan? Hoe komt het volgens hen over bij de partijen? Hoe pakken ze<br />
het proces aan? De meeste herstelbemiddelaars erkennen dat er veel informatie wordt<br />
gegeven tijdens een eerste contact maar ervaren dit niet als problematisch, niet voor<br />
zichzelf en niet voor de partijen. Ze zetten, indien nodig, methodieken in om hun verhaal<br />
meer toegankelijk te maken (zie Hoofdstuk 5). Verder werken ze op maat van de partijen.<br />
Op basis van wat de partijen nodig hebben vullen ze dit eerste gesprek in.<br />
Herstelbemiddelaars vermelden dat dit ‘op maat werken in het eerste gesprek’ iets is waar<br />
je in groeit. Als beginnende herstelbemiddelaar heb je dikwijls de nood om strikt de figuur<br />
te volgen en af te werken in zijn volledigheid én in de juiste volgorde. Verder stel je de<br />
overeenkomst sneller en vaker centraal. Als ervaren herstelbemiddelaar vertrek je vooral<br />
van het verhaal van de partijen, werk je gemakkelijker op maat en ga je flexibel om met de<br />
procedure. Herstelbemiddelaars geven aan dat deze evolutie zowel comfortabel is voor de<br />
partijen als voor henzelf. Dit kan een aandachtspunt worden in trainingen voor beginnende<br />
herstelbemiddelaars: leren werken op maat van partijen en hun verhalen bijvoorbeeld aan<br />
de hand van rollenspelen. Een andere plausibele verklaring voor de drang van sommige<br />
herstelbemiddelaars om eerst informatie te geven en vervolgens aan de slag te gaan met<br />
de verhalen van de partijen werd ons gegeven tijdens de kenniskring. Herstelbemiddelaars<br />
verkiezen deze volgorde omdat op deze manier voor de partijen duidelijk is wat een<br />
herstelbemiddelaar wel kan betekenen en wat hij niet kan betekenen (een<br />
herstelbemiddelaar is geen hulpverlener en gaat dus niet aan de slag met het individuele<br />
verhaal van mensen binnen een typische begeleidingsrelatie).<br />
Naast het geven van informatie blijkt uit de analyse van de observaties dat “contact<br />
maken” en “structureren” ook belangrijk is tijdens de eerste contacten. Om te kunnen<br />
werken met partijen moet er een veilige sfeer zijn tussen de partijen en met de<br />
bemiddelaar. Het is dus logisch dat een bemiddelaar hier in een eerste contact veel<br />
aandacht aan besteedt. 61% van de respondenten uit de directe bemiddelingen en 75%<br />
van de respondenten uit de indirecte bemiddelingen vond dat de herstelbemiddelaar<br />
zorgde voor een veilige sfeer. Het structureren koppelen we aan de veelheid van<br />
informatie die de herstelbemiddelaar tijdens een eerste gesprek dient over te brengen.<br />
Daarom is het belangrijk dat hij dit op een gestructureerde en overzichtelijke manier doet.<br />
Herstelbemiddeling is gebaseerd op dialoog en het proces, niet op de uitkomst. Als<br />
herstelbemiddelaars deze focus verliezen en zich vooral richten op de dader en op<br />
mogelijke uitkomsten, is de weg vrij naar minder herstelgerichte en transparante<br />
ervaringen voor alle partijen (Choi et al., 2011). Na het lezen van de observatieverslagen<br />
concludeerden we dat er over het algemeen geen vast stramien is voor het verloop en de<br />
111
inhoud van een eerste gesprek. In het ene gesprek wordt enkel over de feiten gepraat, in<br />
het andere gesprek komt de overeenkomst al ter sprake. Daarom bevroegen we de<br />
herstelbemiddelaars tijdens de interviews in welke mate ze tijdens het eerste gesprek de<br />
druk voelden tot het bereiken van een overeenkomst. Geen enkele herstelbemiddelaar<br />
geeft aan de druk te ervaren om tijdens het eerste gesprek te komen tot een<br />
overeenkomst. Ook de analyses van de observatieverslagen bevestigen dit:<br />
“IV overeenkomst” komt bij de indirecte bemiddelingen en de directe bemiddelingen<br />
vooraan in de rij, bij de eerste contacten is dat pas in de tweede helft van de<br />
rangschikking. De herstelbemiddelaar stelt met andere woorden het proces in plaats van<br />
het product centraal en laat zich in zijn dagelijks handelen niet ‘opjagen’ door de wijze van<br />
subsidiering.<br />
6.2.2 Overlopen van de brief doorverwijzer<br />
Het overlopen van de brief is iets wat we tijdens de observaties zagen gebeuren op<br />
diensten die telefonisch contact namen met de partijen om een eerste afspraak te maken.<br />
Daar werd als inleiding vaak gevraagd naar de ontvangst van de brief van de<br />
doorverwijzer. Tijdens het eerste gesprek wordt hier niet op terug gekomen, ook niet door<br />
de diensten die geen telefonisch contact hadden gehad met de partijen voor het eerste<br />
gesprek. Ook tijdens de interviews gaven de meeste herstelbemiddelaars aan dat ze dit<br />
niet deden tijdens het eerste gesprek met de partijen.<br />
6.2.3 Informatie over gerechtelijke procedure en bemiddeling.<br />
Herstelbemiddeling ligt als proces buiten het juridische kader en de herstelbemiddelaar<br />
staat los van een juridische organisatie. Toch wordt hier tijdens eerste (en verdere)<br />
gesprekken veel aandacht aan gegeven. Dit is te verklaren doordat de doorverwijzing wel<br />
vooral afkomstig is vanuit dit kader. Verder is de herstelbemiddelaar vaak de eerste<br />
persoon die partijen zien en wordt hij daarom bestookt met allerhande vragen, ook de<br />
juridisch getinte. Mogelijks zijn de juridische gevolgen van het misdrijf vooral belangrijk<br />
voor de partijen. Aansluitend hierbij vermelden we dat uit onze vragenlijsten is gebleken<br />
dat er zelden een advocaat betrokken is binnen het proces van herstelbemiddeling. Dat<br />
kan mede verklaren waarom herstelbemiddelaars veel juridische vragen krijgen en<br />
hierover uitleg geven.<br />
6.2.4 Doelstelling bemiddeling<br />
In het onderzoeksrapport van Bureau Beke kunnen we wat betreft de finaliteit van<br />
herstelbemiddeling het volgende lezen (Ferwerda en van Leiden, 2012, p 110):”alhoewel<br />
de wet er duidelijk over is, lijken niet alle partijen het eens te zijn over de finaliteit van<br />
herstelbemiddeling. In de optiek van de wet en de HCA-diensten kan een bemiddeling ook<br />
als geslaagd worden gezien als er geen overeenkomst is getekend. Het gaat om het<br />
proces, de communicatie en de informatieoverdracht en niet alleen om het bereiken van<br />
een schriftelijke overeenkomst.” We formuleren hierover vanuit ons onderzoek<br />
verschillende aanvullingen.<br />
Ten eerste bevestigen we dat iedere herstelbemiddelaar een gedeeltelijk unieke invulling<br />
geeft aan de finaliteit van herstelbemiddeling. Dit hoeft niet per se een probleem te zijn, de<br />
unieke stijl van iedere herstelbemiddelaar is onoverkomelijk en maakt ook dat mensen met<br />
passie in hun job kunnen staan. Echter, wat betreft een aantal concepten stimuleren we<br />
112
een uniforme visie over de herstelbemiddelaars en diensten heen. We denken onder<br />
andere aan:<br />
- De doelstelling van herstelbemiddeling.<br />
- De directe bemiddelingen.<br />
- Het blind eindverslag en het gebruik van reactieformulieren (zie supra).<br />
Wat betreft de doelstelling van herstelbemiddeling sommen de herstelbemiddelaars tijdens<br />
de interviews het volgende op: iets goed maken, beter maken of herstellen, nagaan of<br />
partijen iets nodig hebben, bespreken wat er is gebeurd en wat de gevolgen zijn, noden en<br />
verwachtingen in kaart brengen met als doel iets op te lossen, proberen om partijen bij<br />
elkaar te krijgen, communicatie op gang brengen, conflicten constructief oplossen,<br />
rechtsreeks of onrechtreeks het hebben over de feiten. We bevestigen hiermee onder<br />
andere Bradt & Bouverne-De Bie, 2009: het doel van een bemiddelingsproces is komen<br />
tot een zo goed mogelijke oplossing voor of herstel van de gevolgen van het delict. De<br />
focus hierbij moet liggen op het communicatieproces tussen de partijen in plaats van op<br />
het resultaat van de bemiddeling. Ook hier sluiten de resultaten van onze interviews bij<br />
aan. Op de vraag een geslaagde herstelbemiddeling te definiëren, halen meerdere<br />
herstelbemiddelaars het aspect van communicatie aan, los van het resultaat. Een<br />
herstelbemiddeling is geslaagd als er enige vorm van communicatie is opgezet tussen de<br />
partijen en zij hierover zelf tevreden zijn. Alle herstelbemiddelaars vereenzelvigen een<br />
geslaagde bemiddeling niet uitsluitend met een overeenkomst, al is het natuurlijk wel een<br />
mooie extra wanneer een geslaagde bemiddeling ook zijn vertaling kan vinden op papier.<br />
Ook van Dijk stelde dit reeds (Van Dijk in Vanfraechem et al., 2010): “geen overeenkomst<br />
bereiken staat voor bemiddelaars niet gelijk aan een negatief resultaat. Andere, meer<br />
verregaande criteria dienen mee in rekening te worden gebracht, zoals de tevredenheid<br />
van de partijen”.<br />
Eerdere onderzoeken vinden een grote tevredenheid bij de betrokken partijen van<br />
herstelbemiddeling (Ferwerda en van Leiden, 2012; Stassart, 1999). Dit wordt bevestigd<br />
door onze resultaten: een grote meerderheid van de verdachten en de slachtoffers geven<br />
aan dat ze zelf tevreden zijn met de afspraken. Dit geldt ook voor de ouders. Geen enkele<br />
respondent beweert dat niemand tevreden is met de afspraken. Verdachten en hun ouders<br />
hebben vooral onthouden dat herhaling moet vermeden worden en dat er andere<br />
oplossingen zijn dan geweld. Dit is gelijkaardig met vorige onderzoeken (Steketee et al.,<br />
2006). 20% van de verdachtekant zegt dat hen niets is bijgebleven tegenover 29% langs<br />
slachtofferkant. 63% van de verdachten geven aan na herstelbemiddeling minder kans te<br />
hebben om opnieuw een delict te plegen. Hoewel herstelbemiddeling in de eerste plaats<br />
schadegericht is (Deklerck & Depuydt, 2005; Walgrave, 2006), draagt het volgens de<br />
ondervraagden toch bij tot een lagere kans op recidive. Uiteraard is dit de enige<br />
aanvaardbare consequentie, een omgekeerd resultaat zou de continuïteit van de<br />
methodiek in gevaar brengen. Dit resultaat pleit dus voor een verdere financiering van de<br />
overheid in dergelijke vormen van aanpakken van jeugdige delinquenten. Ouders van<br />
verdachten zijn verder vooral akkoord met de uitspraak dat ze door herstelbemiddeling<br />
opnieuw vertrouwen hebben in hun kind. Herstelbemiddeling legt niet enkel verbinding<br />
tussen verdachten en slachtoffers maar ook tussen hun respectievelijke ouders.<br />
Slachtoffers zijn het vooral eens met de uitspraak dat ze terug kunnen functioneren na<br />
bemiddeling. Bij de ouders zien we hetzelfde gevolg op de eerste plaats staan. 79% van<br />
de respondenten had het gevoel dat men na de herstelbemiddeling het hele gebeuren kon<br />
afronden. De partijen krijgen tijdens de bemiddeling de kans om alles een plaats te geven.<br />
Op deze manier wordt het niet alleen een leerproces voor de verdachte maar ook voor het<br />
slachtoffer en eigenlijk voor iedereen die betrokken is bij het zoeken naar antwoorden op<br />
het delict (Bradt & Bouverne-De Bie, 2009; Jaarverslag BAAL, 2009). We merken, wat<br />
113
etreft dit afsluiten, grote procentuele verschillen tussen de respondenten uit de afgeronde<br />
dossiers en de respondenten uit de afgebroken dossiers (87% tegenover 41%). De<br />
meeste respondenten die het geheel nog niet kunnen afsluiten hebben nood aan het<br />
kennen van de beslissing in het dossier. Een gesprek met de bemiddelaar is iets wat<br />
vooral aangeduid wordt door de kant van het slachtoffer.<br />
Van Garsse (2008) plaatst herstelbemiddeling in een breder maatschappelijk kader en<br />
stelt dat het de betrokken burger respectvol aanspreekt tot participatie. Het probeert ook<br />
de schade aan de samenleving te herstellen. Op basis van de observatieverslagen<br />
kwamen we tot de conclusie dat herstelbemiddelaars tijdens herstelbemiddeling vooral de<br />
concrete feiten, de gevolgen van die concrete feiten en de mogelijkheden tot herstel<br />
centraal stelden. Het breder maatschappelijk kader kreeg minder aandacht. De<br />
pedagogische invalshoek (jaarverslag BAAL, 2009) vonden we ook nauwelijks terug in de<br />
observatieverslagen. We toetsen dit verder af tijdens de interviews met de<br />
herstelbemiddelaars (herstelbemiddeling binnen een ruimer maatschappelijk kader,<br />
pedagogische functie van herstelbemiddeling, werken aan re-integratie). Zij bevestigen dat<br />
de focus ligt op herstel en de partijen zelf, omdat daar ook de nood van de meeste partijen<br />
ligt. Het bredere maatschappelijke kader en de pedagogische invalshoek kan volgens<br />
sommige herstelbemiddelaars wel een plaats krijgen indien partijen dit zelf aangeven.<br />
Toch blijft dit eerder oppervlakkig en algemeen. Herstelbemiddelaars zijn geen vragende<br />
partij om hier meer rond te werken. Met name de grens met hulpverlening wordt vager en<br />
men geeft aan dat de neutrale rol moeilijker is neer te zetten. Om herstelbemiddeling<br />
hoger te tillen op de maatschappelijke ladder, zo stellen een aantal herstelbemiddelaars,<br />
moet die maatschappij in de eerste plaats ook meer betrokken zijn. Herstelbemiddeling<br />
moet in de eerste plaats gekender worden onder de mensen, als een normale reactie op<br />
delicten, naast andere vormen van afhandeling.<br />
6.2.5 Drie principes van bemiddeling.<br />
Om de bemiddeling goed te doen verlopen, worden er een aantal werkingsprincipes<br />
vooropgesteld (Vanfraechem et al., 2010). Deze spelen voor alle herstelbemiddelaars naar<br />
eigen zeggen een belangrijke rol: het zijn de uitgangspunten van een herstelbemiddeling<br />
die gedurende het volledige proces een prominente plaats innemen, op maat van de<br />
situatie en de partijen. Veel herstelbemiddelaars zien ze bovendien als een rode draad<br />
doorheen het volledig proces die fungeren als een kapstok waar je het gedrag van jezelf<br />
en de partijen kan aan aftoetsen/bijsturen. We bespreken onze bevindingen per principe.<br />
Het principe van neutraliteit houdt in dat beide partijen gelijkwaardig worden ondersteund<br />
op weg naar herstel. Tijdens het proces van bemiddeling dient de bemiddelaar onpartijdig<br />
te zijn en er te zijn voor zowel het slachtoffer als voor de verdachte. 78% van de<br />
respondenten ervaart de bemiddelaar ook als dusdanig tegenover 16% van de<br />
respondenten die de bemiddelaar (eerder) niet neutraal vond. Herstelbemiddelaars<br />
erkennen dat ze hier blijvend over waken. Voor de ene verloopt dit heel gemakkelijk, zelfs<br />
automatisch, een aantal herstelbemiddelaars stellen dat het niet altijd even evident is en<br />
getuigen van een vage grens tussen neutraal en niet neutraal zijn. Ook aan de hand van<br />
de observaties merken we dat dit principe in de praktijk tijdens alle types van gesprekken<br />
veel aandacht krijgt. Al merken we wel verschillen tussen de types van gesprekken: tijdens<br />
de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen zien we dit principe opduiken onder de<br />
vorm van de code ‘neutrale boodschapper’ 44 , tijdens de directe bemiddelingen onder de<br />
44 De bemiddelaar geeft informatie door van de ene partij naar de andere (gekoppeld aan een concreet dossier)<br />
114
vorm van ‘neutraliteit’ 45 . Verder kunnen we bevestigen dat herstelbemiddelaars<br />
overwegend neutraal zijn, maar dat ook minder neutrale uitspraken en houdingen,<br />
weliswaar in mindere mate, voorkomen. Centrale begrippen die naar voren worden<br />
geschoven bij de bespreking van dit principe zijn open staan voor ieders verhaal, begrip<br />
hebben voor alle standpunten, geen oordeel vellen, eerlijk en open zijn, empathisch zijn en<br />
erkenning geven. Uit de observaties blijkt dat herstelbemiddelaars dit ook doen door het<br />
stellen van waarom vragen of door te vragen. Niet neutraal zijn komt tot uiting door het<br />
confronteren, het geven van een eigen mening of ongenuanceerd advies.<br />
Het principe van vrijwilligheid wil zeggen dat elke partij vrij is om deel te nemen en men op<br />
elk moment kan beslissen om de bemiddeling stop te zetten (Jaarverslag BAAL, 2009;<br />
Jaarverslag CAFT, 2009). In de good practice konden we reeds lezen dat uit onderzoek<br />
blijkt dat men op niveau van het parket niet echt kan spreken over vrijwilligheid maar<br />
eerder over een belaste vrijwilligheid. Immers, de jongere is zich er van bewust dat<br />
wanneer hij niet ingaat op dit vrijwillig aanbod er consequenties zullen volgen. Dit wordt<br />
volgens Viaene (2006) ook zo geduid naar de jongere toe in de praktijk. Ten eerste was<br />
het voor de meerderheid van onze ondervraagde respondenten duidelijk dat het aanbod<br />
tot herstelbemiddeling vrijwillig is (87%). Het principe van vrijwilligheid werd volgens 78%<br />
van de respondenten door de bemiddelaar aangehaald, 15% vond dat de bemiddelaar dit<br />
niet deed. Verder kunnen we op basis van het nalezen van de observatieverslagen Viaene<br />
eerder niet bijtreden. De meeste herstelbemiddelaars duiden de vrijwilligheid niet als een<br />
belaste vrijwilligheid. Ook tijdens de interviews benoemde slechts één herstelbemiddelaar<br />
deze druk te voelen bij de partijen. Verder kunnen we concluderen dat dit principe vooral<br />
expliciet aandacht krijgt tijdens de eerste gesprekken, tijdens directe bemiddelingen komt<br />
dit zelfs bijna niet meer aan bod. Het afhaken van één van de partijen zou op dat moment<br />
in het proces immers een grote ontgoocheling zijn voor de andere partij. Vandaar dat in<br />
deze situatie de vraag niet meer expliciet wordt gesteld. Het principe blijft volgens de<br />
herstelbemiddelaars zelf wel een aandachtpunt en wordt gedurende het verloop van de<br />
bemiddeling terug onder de aandacht gebracht indien de herstelbemiddelaars bij partijen<br />
merken dat deze zich niet zich niet meer comfortabel voelen bij het aanbod en/of het<br />
proces.<br />
Het principe van vertrouwelijkheid houdt enerzijds in dat er transparantie en toestemming<br />
dient te zijn over de inhoud die overgebracht wordt tijdens het bemiddelingsproces tussen<br />
de betrokken partijen. Anderzijds betekent het dat de opgemaakte documenten en gedane<br />
mededelingen binnen dit communicatieproces blijven, met uitzondering van datgene<br />
waarmee de partijen instemmen om het ter kennis te brengen van de gerechtelijke<br />
instanties (Jaarverslag BAAL, 2009; Jaarverslag CAFT, 2009). 70% van onze<br />
ondervraagde respondenten vond dat de bemiddelaar enkel informatie doorgaf indien daar<br />
toestemming voor werd gegeven, 19% was het hier (eerder of helemaal) niet mee eens.<br />
Tijdens de interviews met de herstelbemiddelaars kwamen verschillende invullingen van<br />
dit principe naar voor. Ten eerste gaat het over de vertrouwelijkheid wat betreft de<br />
procedure. Een herstelbemiddeling speelt zich af tussen partijen en wordt achteraf niet op<br />
de straat gegooid. Ten tweede spreekt men in dit kader ook over het zijn van een<br />
vertrouwenspersoon voor de partijen, iemand waar ze alles aan kunnen vertellen. Ten<br />
derde speelt het principe ook een belangrijke rol in het kader van indirecte bemiddelingen<br />
waarbij de herstelbemiddelaar boodschappen overbrengt tussen de partijen. Wat mag ik<br />
als herstelbemiddelaar overbrengen naar de andere partij? Tot slot gaat het over het open<br />
zijn rond communicatie naar de doorverwijzer (inhoud overeenkomst en eindverslag).<br />
45 De bemiddelaar verwijst naar het principe van neutraliteit en/of de bemiddelaar toont zijn neutraliteit of net niet.<br />
115
Begrippen die naar voren komen bij de bespreking van dit principe zijn onder andere<br />
respect en echtheid. Ook hier kunnen we besluiten op basis van de observaties dat dit<br />
principe vooral expliciet aandacht krijgt tijdens eerste gesprekken. Tijdens indirecte<br />
bemiddelingen speelt het ook een belangrijke rol (dit zien we door de hoog gerangschikte<br />
code van ‘neutrale boodschapper’). Vertrouwelijkheid wordt tenslotte ook gelinkt aan de<br />
volledige verantwoordelijkheid van een herstelbemiddelaar over een dossier (e.g. van<br />
eerste contactname tot eindverslag). Door deze manier van werken kan je een<br />
vertrouwenspersoon worden voor de partijen, dit is een noodzakelijke maar geen<br />
voldoende voorwaarde daartoe.<br />
Tijdens de interviews schuiven drie herstelbemiddelaars een vierde principe naar voren<br />
namelijk dat van transparantie. In de good practice zien we dit vermeld onder het principe<br />
van vertrouwelijkheid (zie supra), in de praktijk benoemen sommigen dit dus als apart<br />
principe. Het gaat volgens hen over duidelijkheid, openheid en eerlijkheid over de<br />
procedure en de zaken die je als herstelbemiddelaar doet of gedaan hebt. Verder gaat het<br />
niet enkel over openheid wat betreft feiten maar ook wat betreft gevoelens. Het is ‘zeggen<br />
wat je doet en doen wat je zegt’. Op die manier kan je als herstelbemiddelaar ook<br />
verwachten van de partijen dat ze hetzelfde doen in het contact naar de bemiddelaar en<br />
de andere partij.<br />
6.2.6 Bespreken van de feiten en de gevolgen.<br />
De bespreking van de feiten houdt volgende aspecten in: de oorzaak van de feiten, het<br />
eigen aandeel van de verdachte in de feiten en eventuele medeverdachten. Bij het<br />
slachtoffer praat men over de feiten en de gevolgen ervan. Ook de beleving wordt zowel<br />
bij slachtoffer en dader besproken.<br />
Zoals eerder vermeld kijkt de herstelbemiddelaar per dossier waar de partijen nood aan<br />
hebben. De mate waarin de feiten een indruk hebben achtergelaten bij de partijen zal<br />
bepalen hoeveel tijd hier aan besteed wordt. In de vragenlijst bevestigt de verdachtenkant<br />
dat het eerste gesprek vooral gaat over wat de verdachte heeft gedaan. Slachtoffers en<br />
hun ouders duiden vooral aan dat het eerste gesprek ging over op welke manier<br />
herstelbemiddeling kan plaatsvinden. Het bespreken van “wat de verdachte gedaan heeft”<br />
komt hier op de tweede plaats.<br />
Zowel onder de verdachten als de slachtoffers geven ongeveer vier op tien van de<br />
respondenten aan dat het eerste gesprek gaat over de gevoelens rond het delict. 41% van<br />
de slachtofferkant duidde aan dat de gevolgen van het delict ter sprake kwamen<br />
(tegenover 55% bij de verdachten en hun ouders). Ook op basis van de observaties<br />
kunnen we concluderen dat het bespreken van de feiten een prominente plaats inneemt<br />
tijdens eerste gesprekken. Dit gaat vooral over de aanleiding van de feiten, de feiten zelf,<br />
de gevolgen van de feiten, de betrokkenen en de relatie tussen de betrokkenen. Terwijl<br />
de herstelbemiddelaar in de geobserveerde gesprekken veelvuldig de feiten bevroeg,<br />
werden de gevoelens minder ter sprake gebracht. Integreren we al deze resultaten dan<br />
concluderen we dat het feitelijke meer aandacht krijgt tijdens herstelbemiddelingsgesprekken<br />
dan het emotionele en gevoelsmatige, zowel bij verdachte als slachtoffer. Wij<br />
interpreteren deze gegevens niet alsof herstelbemiddelaars het emotionele (bewust)<br />
minder aandacht geven. Wel als een bevestiging dat ‘op maat’ gewerkt wordt van partijen.<br />
Veel dossiers zijn voor partijen eerder niet emotioneel geladen en gaan eenzijdig over het<br />
afhandelen van een schadevraag. Mogelijks waren dit type van dossiers zelfs<br />
oververtegenwoordigd tijdens onze observatieperiode.<br />
116
6.2.7 Aftoetsen van de verwachtingen en intenties ten aanzien van bemiddeling en de<br />
andere partij.<br />
Opnieuw hangt het van het concrete dossier en de partijen af of dit tijdens een eerste<br />
gesprek aan bod komt.<br />
Uit het onderzoek van Bureau Beke blijkt dat wanneer slachtoffers deelnemen vanuit de<br />
motivatie om de verdachte een kans te geven het goed te maken er vaker sprake is van<br />
een volledig doorlopen proces met overeenkomst. De aard van de motivatie van de<br />
verdachten bij aanvang van het traject (intrinsiek of extrinsiek) of hun visie op<br />
herstelbemiddeling bij aanvang van het proces (of ze het als een straf zien, het terecht<br />
vinden en het een goede oplossing vinden) beïnvloeden de uitkomst van het<br />
bemiddelingsproces niet (Ferwerda en van Leiden, 2012).<br />
In de good practice wordt meermaals de link gelegd tussen herstelbemiddeling en het<br />
nemen van verantwoordelijkheid van de verdachte over de feiten en naar het slachtoffer<br />
toe. Uit onze bevraging geeft minder dan één op twee aan dat tijdens het eerste gesprek<br />
de mogelijkheid om zijn/haar verantwoordelijkheid te nemen aan bod komt.<br />
Herstelbemiddelaars geven aan dat de verantwoordelijkheid over de inhoud en het verloop<br />
van een herstelbemiddeling bij de partijen ligt. Het hangt dus van hen af of<br />
verantwoordelijkheid opnemen door de verdachte een belangrijk ingrediënt vormt. Tijdens<br />
de interviews geven meerdere herstelbemiddelaars verder aan dat vooral in directe<br />
herstelbemiddelingen partijen meer verantwoordelijkheid dragen over het herstelproces en<br />
de uitkomst.<br />
6.2.8 Bepalen mogelijkheden herstel<br />
We vermeldden reeds dat slachtoffers en hun ouders aangeven dat het eerste gesprek<br />
ging over op welke manier herstelbemiddeling kon plaatsvinden. Het bespreken van “wat<br />
de verdachte gedaan heeft” komt hier op de tweede plaats. De verdachtekant geeft<br />
dezelfde inhoud aan het gesprek maar dan in omgekeerde volgorde: op de eerste plaats<br />
komen de feiten, vervolgens op welke manier herstelbemiddeling kan plaatsvinden. De<br />
belangrijke plaats van het bespreken van het herstel in eerste gesprekken kunnen we niet<br />
verder bevestigen aan de hand van de resultaten uit de interviews en de observaties. Uit<br />
de interviews met de herstelbemiddelaars bleek reeds dat dit afhangt van het specifiek<br />
dossier en de betrokken partijen. Mogelijks zijn hiervoor meerdere gesprekken nodig en<br />
hebben partijen tijd nodig om hierover na de denken. Herstelbemiddelaars geven deze tijd,<br />
indien ze deze nood ervaren. Uit de analyse van de observatieverslagen van de eerste<br />
gesprekken kwam naar voren dat “vragen naar mogelijkheden van herstel” weinig tot niet<br />
aan bod komt.<br />
117
6.3 De uitvoering<br />
- Directe en indirecte bemiddelingen.<br />
- Inhoud en organisatie van het rechtstreeks gesprek.<br />
- Training van (beginnende) herstelbemiddelaars.<br />
- Positie slachtoffer en dader in herstelbemiddeling.<br />
- Tevredenheid van de partijen.<br />
- Gevoel na herstelbemiddeling bij de partijen.<br />
- Afgebroken dossiers.<br />
6.3.1 Voorstel tot een rechtstreeks gesprek en de directe herstelbemiddelingen<br />
Het lage aantal directe bemiddelingen, zo stellen Ferwerda en van Leiden (2012), blijkt in<br />
de praktijk veroorzaakt te worden door kenmerken van de bemiddelaar (wijze van aanpak,<br />
ervaring en aanklampendheid) en de partijen zelf. Heel vaak willen partijen geen onderling<br />
contact en dat heeft onder andere te maken met de aard van de feiten. We bevestigen<br />
deze stelling. De meeste herstelbemiddelaars geven aan dat een direct gesprek niet<br />
standaard wordt voorgesteld, de mogelijkheid wordt eerst door de herstelbemiddelaar zelf<br />
afgewogen. Is een rechtstreeks gesprek in deze situatie en met deze partijen<br />
aangewezen? Enkele herstelbemiddelaars maken deze oefening samen met hun partijen.<br />
Hieraan kunnen we volgende resultaten uit onze vragenlijsten koppelen: 13% van de<br />
respondenten (n= 135) zegt dat de bemiddelaar niet duidelijk heeft uitgelegd wat je kon<br />
verwachten van een rechtstreeks gesprek, eenzelfde percentage zegt dat ze dit niet meer<br />
weten. Uit de analyse van de observaties onthouden de dat de code ‘informatie geven<br />
over soorten bemiddeling’ niet bovenaan voorkomt in de rangorde (zie Hoofdstuk 4).<br />
De interviews maken verder duidelijk dat ervaring een rol speelt in het al dan niet<br />
voorstellen van een directe bemiddeling. Als beginnende herstelbemiddelaar schrikt een<br />
rechtstreeks gesprek af en wordt het vaak minder expliciet gemaakt. Naarmate men meer<br />
ervaring opdoet met herstelbemiddeling en rechtstreekse gesprekken en de kracht ervan<br />
ondervindt, krijgt men meer vertrouwen in dit type van bemiddeling en de eigen rol hierin.<br />
Dat zorgt ervoor dat er meer nadruk op wordt gelegd in het contact met de partijen en dat<br />
je meer vertrouwen uitstraalt naar de partijen als moderator, wat van essentieel belang is.<br />
Ook hier kan binnen training aandacht aan besteed worden. Tenslotte vermelden een<br />
aantal herstelbemiddelaars dat het lager aantal directe herstelbemiddelingen ook deels te<br />
verklaren valt door de ernst van de feiten. Wat betreft ‘de minder ernstige’ feiten is de<br />
impact van de feiten vaak te klein om er een gesprek over te hebben met elkaar; wat<br />
betreft ‘de ernstige feiten’ willen partijen vaak niet met elkaar in rechtstreeks contact<br />
treden. Verder spelen ook mee: de voornamelijk financiële verwachtingen van het<br />
slachtoffer, persoonlijke kenmerken eigen aan de partijen (open staan tot dialoog), de<br />
leeftijd van de verdachte, motieven langs de kant van het slachtoffer die te maken hebben<br />
met privacy, schaamte en schrik bij de verdachte, cultuurgebonden factoren, de houding<br />
van slachtoffer/verdachte tegenover de tegenpartij en tot slot de energie die je in een<br />
directe bemiddeling steekt.<br />
Wat betreft de kijk op directe bemiddelingen kunnen we concluderen dat de meeste<br />
herstelbemiddelaars de kracht hiervan erkennen. De kracht van dergelijke gesprekken ligt<br />
vaak in het feit dat partijen zelf met elkaar in communicatie treden (zowel verbaal als nonverbaal)<br />
en verantwoordelijk zijn/worden over het herstelproces en de uitkomst. Wanneer<br />
we de herstelbemiddelaars vragen naar het beste gesprek in hun carrière geven tien van<br />
de twaalf een direct gesprek aan. Ook is iedereen van mening dat de herstelbemiddelaar<br />
een belangrijke rol speelt in de keuze van de partijen om al dan niet te opteren voor een<br />
rechtstreeks gesprek. Ook de partijen delen deze mening (resultaat uit de vragenlijsten).<br />
118
Wat betreft de aanpak is er minder eensgezindheid. Dit bleek al snel tijdens het lezen van<br />
de observatieverslagen en daarom werd ook beslist dit verder te bevragen tijdens de<br />
interviews. Op basis hiervan besluiten we dat herstelbemiddelaars zich als het ware op<br />
een continuüm bevinden waar aan de ene kant herstelbemiddelaars in iedere bemiddeling<br />
naar een rechtstreeks gesprek proberen toe te werken en aan de andere kant<br />
herstelbemiddelaars die dit helemaal niet doen, dit steeds met respect voor de uiteindelijke<br />
keuze van de partijen. Ook combineren sommige herstelbemiddelaars beide types van<br />
herstelbemiddelingen en laten de optie tot een rechtstreeks gesprek open tot het afsluiten<br />
van het dossier.<br />
In de good practice staan de verschillende fasen van een directe herstelbemiddeling<br />
beschreven. Uit de observaties blijkt dat herstelbemiddelaars een vast stramien belangrijk<br />
vinden: ze besteden veel aandacht aan het structureren van een rechtstreeks gesprek en<br />
aan informatie geven over de procedure en de overeenkomst. 67% van onze<br />
ondervraagden bevestigen dat de herstelbemiddelaar de bedoeling van het gesprek<br />
duidelijk maakte, 18% ontkende dit.<br />
Een eerste stap die in de good practice wordt beschreven wat betreft directe<br />
herstelbemiddelingen is de grondige voorbereiding. Dit wordt door de herstelbemiddelaars<br />
ook zo benoemt. Herstelbemiddelaars vinden het belangrijk ondersteuning te bieden en<br />
vertrouwen uit te stralen wanneer het gaat over de optie tot een rechtstreeks gesprek te<br />
komen. Ze willen verder aan de partijen meegeven dat ze samen in dit proces stappen en<br />
dat ze grondig worden voorbereid.<br />
Graag hadden we aan de hand van onze vragenlijsten een beter zicht gekregen op de<br />
redenen waarom iemand kiest voor een rechtstreeks gesprek. Onze respons was echter te<br />
beperkt om hierover uitspraken te doen. We kunnen wel iets zeggen over wat er gebeurde<br />
tijdens het directe gesprek: er worden excuses aangeboden, er wordt spijt betuigd, er<br />
wordt gepraat over wat er is gebeurd en er wordt samen naar een oplossing gezocht. Dit is<br />
een goede zaak: uit eerdere onderzoeken blijkt dat het tonen van oprechte spijt een<br />
kritische succesfactor is tot een succesvolle herstelbemiddeling (Choi et al., 2012). Op<br />
basis van de good practice kwamen we tot de hypothese dat dergelijke gesprekken vooral<br />
doorgaan op de HCA-dienst zelf. Op basis van onze observaties kunnen we zeggen dat dit<br />
klopt in geval van een natuurlijke persoon als slachtoffer. In geval van een rechtspersoon<br />
als slachtoffer wijkt men hier meestal van af en gaat het direct gesprek door op de<br />
werkplaats van de vertegenwoordiger van het slachtoffer.<br />
Verder lezen we in de theorie dat het slachtoffer standaard het eerste woord krijgt. Dit<br />
kunnen we over het algemeen niet bevestigen aan de hand van de vragenlijsten. Daar<br />
zien we dat vooral de verdachten het eerste woord krijgen. Belangrijke kanttekening is<br />
natuurlijk dat er mogelijks een verschil is tussen de beleving van de partijen en de realiteit.<br />
Het zou kunnen dat in de praktijk vaak de keuze gelaten wordt aan het slachtoffer. Hij<br />
beslist met andere woorden wie het eerste woord krijgt in een direct gesprek. Aan de hand<br />
van de observatieverslagen kunnen we dit bevestigen.<br />
Meer verdachten (en hun ouders) dan slachtoffer (en hun ouders) vinden dat de<br />
bemiddelaar en de tegenpartij rekening hield met zijn/haar verhalen en opvattingen.<br />
Mogelijks heeft het te maken met het feit dat de verdachten en niet het slachtoffer ‘in de<br />
hoek’ staat. Het feit dat de bemiddelaar en de ander hem niet veroordeelt, valt voor hem<br />
mogelijks meer op en blijft hem meer bij dan voor het slachtoffer. Verder vraagt het voor<br />
de bemiddelaar misschien (onbewust) extra moeite om rekening te houden met de<br />
verdachte dan met het slachtoffer (dit is eerder natuurlijk, hij is slachtoffer). Door hier<br />
meer waakzaam voor te zijn (het principe van neutraliteit is immers belangrijk), resulteert<br />
het mogelijks in effectief meer rekening houden met de verhalen en opvattingen van de<br />
verdachte. In Choi et al. (2012) lezen we dat verschillende studies aantonen dat<br />
herstelgerichte maatregelen, bewust dan wel onbewust, geëvolueerd zijn naar het<br />
119
verdachteperspectief. Verschillende voorbeelden illustreren dat de nadruk ligt op het<br />
voorkomen van herval, en dit vaak ten koste van de slachtoffers. Praktijkwerkers verliezen<br />
zo immers de noden van het slachtoffer uit het oog en creëren op die manier<br />
omstandigheden die leiden tot negatieve gevolgen voor dit slachtoffer.<br />
Uit de analyse van de observatieverslagen van de directe gesprekken zien we dat<br />
herstelbemiddelaars veel aandacht besteden aan de mensgerichte en interpersoonlijke<br />
processen (contact maken, empathie, verbinding leggen, non verbaal gedrag, neutraliteit).<br />
Onze ondervraagden sluiten zich hier grotendeels bij aan: 61% vond dat de<br />
herstelbemiddelaar zorgde voor een veilige sfeer, 22% vond dit niet. De meerderheid van<br />
de ondervraagden was het ermee eens dat de herstelbemiddelaar respect vroeg voor<br />
elkaar en om naar elkaar te luisteren. Drie op vier verdachten vinden dat het slachtoffer<br />
begrip heeft getoond tegenover slechts drie op tien van de slachtoffers die aangeven<br />
begrip te hebben getoond. Een discrepantie tussen begrip tonen en begrip aanvoelen.<br />
Mogelijks spelen fouten in de communicatie (storingen tussen zender en ontvanger) en/of<br />
de verschillende percepties van mensen mee. Ook Ferwerda en van Leiden (2012)<br />
vonden gelijkaardige cijfers: de meeste minderjarige verdachten geven na het proces aan<br />
begrip voor het slachtoffer te hebben gekregen. Een minderheid van de slachtoffers heeft<br />
begrip gekregen voor de tegenpartij. Beide partijen blijken meer tevreden over het proces<br />
wanneer ze begrip voor de ander hebben gekregen.<br />
De meeste respondenten van beide partijen vonden het goed te horen wat de ander te<br />
vertellen had, vooral verdachten vonden het confronterend. Slechts één op vier<br />
slachtoffers vonden de tegenpartij geloofwaardig. Driekwart van de respondenten die een<br />
directe bemiddeling hebben doorlopen, zouden opnieuw kiezen voor een rechtstreeks<br />
gesprek. Bijna de helft van de respondenten die een indirecte bemiddeling achter de rug<br />
hebben zouden in geval van een nieuw dossier kiezen voor een rechtstreeks gesprek.<br />
Vooral wat betreft de ervaringen en de perceptie van de verdachten sluiten onze<br />
bevindingen aan bij eerdere onderzoeken. Wat betreft de slachtoffers zijn onze<br />
bevindingen niet onverdeeld positief maar gezien het beperkte aantal respondenten<br />
kunnen we deze uitspraken niet veralgemenen (Ferwerda en van Leiden, 2012; Steketee<br />
et al., 2006; Wolthuis, 2008; Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009).<br />
Na het bepalen van het herstel, eindigt het rechtsreeks gesprek met een evaluatie. De<br />
bemiddelaar rond het gesprek af, vraagt naar de mening en gevoelens van iedereen<br />
omtrent het gesprek en bedankt iedereen. Er wordt ook een afspraak gemaakt voor het<br />
opmaken van de overeenkomst (Jaarverslag BAAL, 2009; Steketee et al., 2006). Zowel op<br />
basis van de observaties als de interviews kunnen we besluiten dat het evalueren van<br />
gesprekken (zowel direct als indirect) niet standaard plaats vindt. Het gebeurt eerder<br />
sporadisch en steeds informeel (e.g. niet aan de hand van een vast evaluatieschema,<br />
vooral peilend naar ervaringen en de invulling van de verwachtingen). Sommige<br />
herstelbemiddelaars geven aan dat ze meer aandacht hebben voor evaluatie in directe<br />
herstelbemiddelingen en/of in emotioneel zware herstelbemiddelingen.<br />
6.3.2 Indirecte herstelbemiddelingen<br />
Bij indirecte bemiddeling wordt informatie uitgewisseld tussen het slachtoffer en de<br />
verdachte via de bemiddelaar. Dit is de meest gebruikelijke vorm van bemiddeling in<br />
Vlaanderen, 81% van de gevallen (Bradt, & Bouverne-De Bie, 2009; Ferwerda en van<br />
Leiden, 2012; Vanfraechem et al., 2010). Het kan hierbij gaan om pendelbemiddeling,<br />
waarbij de bemiddelaar mondeling boodschappen over en weer brengt, briefwisseling<br />
tussen verdachte en slachtoffer of het maken van een excuuskaart door de verdachte<br />
(Wolthuis, & Vandenbroucke, 2009). Uit onze vragenlijsten kunnen we het volgende<br />
concluderen als resultaat van de indirecte bemiddeling: 8% heeft informatie doorgegeven<br />
120
via de bemiddelaar en 10% bood excuses aan via een brief/kaart. Wat betreft de redenen<br />
waarom men kiest voor een indirecte bemiddeling, kan dit onderzoek geen duidelijkheid<br />
scheppen (omwille van de beperkte respons en veel missings op deze vraag). Wel weten<br />
we op basis van de vragenlijsten wat de bemiddelaar deed tijdens de gesprekken: 82% is<br />
akkoord dat de bemiddelaar het verdere verloop van de herstelbemiddeling bespreekt,<br />
81% zegt dat de bemiddelaar de bedoeling van het gesprek duidelijk maakt, 75% zegt dat<br />
de bemiddelaar hen ondersteunt, en 77% zegt dat hij zorgt voor een veilige sfeer.<br />
Koppelen we hieraan de analyses van de observatieverslagen van de indirecte<br />
herstembemiddelingen dan zien we dat structureren, het behouden van een veilige sfeer,<br />
het overbrengen van neutrale boodschappen en het overbrengen van informatie centraal<br />
staat.<br />
6.3.3 Afgebroken dossiers<br />
De meeste dossiers worden afgebroken voor het proces opstart of door het niet naleven<br />
van de afspraken. De meeste respondenten wilden eigenlijk dat de bemiddeling toch werd<br />
verdergezet. Stopzetten tijdens het proces komt in mindere mate voor. In Ferwerda en van<br />
Leiden (2012) lezen we gelijkaardige conclusies: de ervaring van de HCA-diensten is dat<br />
de partijen die het proces aangaan het vaak ook afmaken. Een klein deel haakt volgens<br />
hen voortijdig af. De verdachte of het slachtoffer reageert dan niet meer of is niet meer<br />
bereikbaar. Twee op de tien bemiddelingsprocessen (20%) zijn voortijdig afgebroken. De<br />
bemiddelingsprocessen die voortijdig geëindigd zijn, zijn voornamelijk door het slachtoffer<br />
afgebroken, in de overige situaties door de minderjarige verdachte of door beide partijen.<br />
Bij rechtspersonen is (significant) vaker sprake van een bemiddeling met overeenkomst en<br />
minder vaak van een voortijdig afgebroken proces dan bij natuurlijke personen. In dossiers<br />
met geweldsfeiten worden de trajecten even vaak afgebroken of doorlopen (met of zonder<br />
overeenkomst) als in dossiers waar het om vermogensfeiten of vernielingsfeiten gaat.<br />
6.4 Afsluiting met afspraken<br />
- Rol bemiddelaar in herstelbemiddeling en ten aanzien van de afspraken.<br />
- Type van gemaakte afspraken en de tevredenheid van de partijen hierover.<br />
- Inhoud, procedure en opvolging van de overeenkomst.<br />
- Het vereffeningsfonds.<br />
- Evaluatie.<br />
- Na herstelbemiddeling: beslissing van de doorverwijzer.<br />
De bemiddelaar heeft of neemt geen verantwoordelijkheid voor de uitkomst van een<br />
bemiddeling. Toch zien we respondenten die de uitspraak ‘de bemiddelaar stelde vragen<br />
en stuurde ons daardoor in een bepaalde richting’ bevestigen: 48% van de respondenten<br />
uit de indirecte bemiddelingen en 37% uit de directe bemiddelingen.<br />
Bij zowel de directe (49%) als de indirecte bemiddelingen (61%) is de meeste aangeduide<br />
afspraak een schadevergoeding betalen. Deze schadevergoeding hield voornamelijk geld<br />
in. Dit werd betaald via betaald werk (23%), door de ouders (15%) of door het te lenen van<br />
de ouders (23%). In gelijkaardig onderzoek is het resultaat van een schadevergoeding<br />
minder uitgesproken: in ruim een op de drie gevallen is er sprake van financieel herstel en<br />
wordt het slachtoffer financieel gecompenseerd voor de geleden schade. Verdachten<br />
staan meestal zelf in voor de vergoeding aan het slachtoffer die gemiddeld bijna 200 euro<br />
bedraagt (Ferwerda en van Leiden, 2012). Positief omgaan met het slachtoffer is een<br />
afspraak die dubbel zoveel wordt gemaakt in de directe bemiddelingen ten opzichte van<br />
de indirecte bemiddelingen. Zijn respondenten die in een directe bemiddeling stappen<br />
121
meer geïnteresseerd in het herstellen van emoties en relaties, terwijl mensen die in een<br />
indirecte bemiddeling stappen vooral de materiële schade willen vergoed zien (en daarom<br />
ook eerder geneigd zijn te opteren voor het minder tijdsintensief traject van een in directe<br />
bemiddeling)? De resultaten specifiek voor de indirecte bemiddelingen komen eerder<br />
weinig voor: in acht dossiers werden er excuses aangeboden via een brief/excuuskaart<br />
(10%) en in slechts zeven dossiers werd informatie doorgegeven via de bemiddelaar (8%).<br />
Het vereffeningsfonds is een fonds dat kan tussenkomen wanneer een minderjarige, die<br />
een strafbaar feit heeft gepleegd, samen met een bemiddelaar en het slachtoffer tot een<br />
overeenkomst is gekomen voor de vergoeding van de schade. De jongere schrijft een<br />
handgeschreven brief waarin hij uitlegt waarom hij de schade zelf wil vergoeden en<br />
waarom hij dat via het fonds wil doen. Aan de ouders wordt gevraagd via een brief te<br />
melden waarom zij achter deze keuze staan en waarom ze voor deze optie hebben<br />
gekozen. Deze brieven worden toegevoegd aan een aanvraagformulier dat de<br />
bemiddelaar anoniem opstelt. Hierin wordt een korte omschrijving van de feiten gegeven,<br />
het verloop van de bemiddeling en het overeengekomen schadebedrag. Ook het<br />
standpunt van het slachtoffer en van de familiale verzekering worden hierin opgenomen.<br />
De bemiddelaar dient persoonlijk aanwezig te zijn op het comité V, de raad van beheer<br />
van het vereffeningsfonds. Alle afspraken worden vastgelegd in een overeenkomst en het<br />
geld wordt na de prestaties van de minderjarige verdachte overgemaakt aan de HCAdienst<br />
die de schadevergoeding overmaakt aan het slachtoffer. Van de respondenten uit<br />
de vragenlijsten had niemand ervaring met het vereffeningsfonds. In Ferwerda en van<br />
Leiden (2012) lezen we dat in Vlaanderen 12,5% van het financieel herstel loopt via het<br />
vereffeningsfonds. Uit de observaties leren we dat herstelbemiddelaars het inderdaad ter<br />
sprake brengen. De code ‘informatie geven over het vereffeningsfonds’ duikt bij de<br />
vervolggesprekken van de indirecte bemiddelingen zelfs op in de top 10. Ook tijdens de<br />
interviews kwam het vereffeningsfonds ter sprake. Wel stellen we vast dat er provinciale<br />
verschillen zijn tussen de manier waarop het fonds de eigen doelstelling en werking<br />
interpreteert. Sommige provincies hanteren een duidelijk financieel criterium in het al dan<br />
niet goedkeuren van dossiers: als de ouders financiële mogelijkheden hebben om de<br />
schadevraag zelf te vergoeden worden ze, op gronde van hun pedagogische<br />
verantwoordelijkheid, veronderstelt dit te doen. Het vereffeningsfonds is de mogelijkheid<br />
die overblijft wanneer alle andere mogelijke alternatieven zijn afgetoetst en ontoereikend<br />
blijken. Andere provincies baseren zich niet op dit principe en keuren ook dossiers goed<br />
waar ouders wel financiële mogelijkheden hebben maar waar bijvoorbeeld de jongere zelf<br />
zijn verantwoordelijkheid wil nemen. De hamvraag is of gemeenschapsgeld hiertoe mag<br />
dienen? Gezien deze verschillen brengen herstelbemiddelaars het ook anders binnen in<br />
hun gesprekken. Herstelbemiddelaars uit provincies die niet enkel op basis van het<br />
financiële oordelen, stellen het standaard voor in dossiers met een schadevraag, naast de<br />
andere mogelijkheden die voorhanden zijn. De andere herstelbemiddelaars doen dit niet<br />
en zullen afhankelijk van de financiële situatie van het gezin de mogelijkheid van het<br />
vereffeningsfonds aanbrengen.<br />
In geval van een overeenkomst tussen de partijen dient deze ter goedkeuring te worden<br />
voorgelegd aan de doorverwijzer. In de praktijk zien we dat dit niet door alle diensten<br />
gebeurt (in afspraak met de doorverwijzer) en dat de diensten die het wel doen niet<br />
wachten op groen licht om over te gaan tot de uitvoering. Ferwerda en van Leiden (2012)<br />
geven aan dat het volgens de respondenten nog nooit is gebeurd dat een overeenkomst<br />
wordt afgekeurd. Er worden geen onredelijke afspraken in de overeenkomsten vastgelegd.<br />
De verwijzende instantie wacht in de meeste gevallen de daadwerkelijke uitvoering van de<br />
overeenkomst af en gaat daarna bekijken of er nog verdere stappen dienen te<br />
ondernomen worden. Is er sprake van een geslaagde overeenkomst, dan volgt er volgens<br />
122
de respondenten in bijna alle gevallen een seponering. Uit onze analyse van de<br />
vragenlijsten blijkt dat het percentage van dossiers dat na afloop werd geseponeerd<br />
nagenoeg gelijk is voor de opgestarte en de niet-opgestarte dossiers.<br />
Wat betreft de opvolging van de overeenkomst laat de vragenlijst zien dat er verschillen<br />
zijn in de wijze waarop verdachte en slachtoffer hiernaar kijken. De meeste verdachten<br />
(n= 31) duiden hier de bemiddelaar (52%) en hun ouders (52%) aan. Het slachtoffer<br />
(n= 32) duidt vooral aan dat hij hier zelf op toekeek (63%) en vervolgens de bemiddelaar<br />
(53%). Ook de ouders van verdachte (n= 44) en slachtoffer (n= 25) laten verschillen zien:<br />
70% van de ouders van de verdachten keken toe op het naleven van de afspraken,<br />
tegenover slechts 32% van de ouders van de slachtoffers. De ouders van de slachtoffers<br />
duiden bovendien veel meer (72%) aan dat de bemiddelaar deze taak op zich nam<br />
(ouders verdachte= 23%). In de good practice konden we lezen dat de bemiddelaar<br />
toekijkt op de uitvoering van de afspraken en het parket en de jeugdrechtbank op de<br />
hoogte houdt. In het onderzoek van Bureau Beke (Ferwerda en van Leiden, 2012) werd<br />
geconcludeerd dat de overeenkomsten doorgaans goed opgevolgd worden onder toeziend<br />
oog van de bemiddelaar. We beslisten dit item op te nemen met de herstelbemiddelaars<br />
tijdens de interviews. Alle herstelbemiddelaars benoemen in dit kader hun eigen<br />
verantwoordelijkheid, de helft van de herstelbemiddelaars benoemt ook de<br />
verantwoordelijkheid van de partijen. Er kan verder een onderscheid gemaakt worden<br />
tussen de verantwoordelijkheid over de eigenlijke uitvoering en de opvolging van de<br />
uitvoering van de overeenkomst. Wat betreft het eerste speelt voornamelijk de<br />
verantwoordelijkheid van de partijen. Men voert uit waartoe men zich engageert. Enkele<br />
herstelbemiddelaars geven wel aan dat zij vanuit hun positie als herstelbemiddelaar ook<br />
mee de verantwoordelijkheid dragen over de eigenlijke uitvoering. Dit om eventueel te<br />
anticiperen op problemen tijdens de uitvoering en om deze problemen vervolgens een<br />
plaats te (kunnen) geven binnen het bemiddelingsproces. Wat betreft het tweede, de<br />
opvolging van de uitvoering van de overeenkomst, moet de herstelbemiddelaar op de<br />
hoogte gebracht worden van de eigenlijke uitvoering. Hij moet immers een<br />
uitvoeringsverslag bezorgen aan de doorverwijzer. De helft van de herstelbemiddelaars<br />
haalt aan hierover concrete afspraken te maken met de partijen. Bijkomende opmerking is<br />
dat herstelbemiddelaars aangeven dat de verantwoordelijkheid over de opvolging<br />
afhankelijk is van het type overeenkomst en de partijen die betrokken zijn. Een<br />
overeenkomst waarin men bijvoorbeeld belooft elkaar in de toekomst met rust te laten kan<br />
niet blijvend worden opgevolgd door de herstelbemiddelaar. We stellen voor om dit<br />
standaard, na het bereiken van een overeenkomst, ter sprake te brengen aan de hand van<br />
een uitvoeringsplan. Door wie, wanneer en hoe zal de uitvoering van de overeenkomst<br />
worden opgevolgd? Tot slot, aan het einde van de bemiddeling, rapporteren de<br />
bemiddelingsdiensten aan de doorverwijzer.<br />
6.5 De nazorg<br />
- Gevolgen van herstelbemiddeling op de verschillende partijen.<br />
- Nazorgtraject.<br />
Wat zijn de gevolgen van herstelbemiddeling? Deze vraag werd voorgelegd aan alle<br />
opgestarte dossiers, inclusief de afgebroken dossiers (n= 146).<br />
Meer dan 60% van de verdachten (n= 35) geven aan dat ze na de herstelbemiddeling<br />
minder kans hebben om opnieuw een delict te plegen. Ongeveer een zelfde percentage<br />
ontkent herstelbemiddeling te beschouwen als een straf. Ook de meerderheid van de<br />
minderjarige verdachten uit het onderzoek van Bureau Beke vinden het terecht dat ze zijn<br />
doorverwezen voor herstelbemiddeling en zien het niet als een straf, ook niet achteraf. Zij<br />
123
vinden het een juiste reactie op wat ze hebben gedaan (Ferwerda en van Leiden 2012).<br />
Het meest aangeduide gevolg bij de ouders van de verdachten (n= 47) is dat men terug<br />
vertrouwen heeft in zijn/haar kind (68%). Andere frequent aangeduide gevolgen zijn dat<br />
het kind de materiële schade heeft kunnen herstellen (62%), dat het kind minder kans<br />
heeft om opnieuw een delict te plegen (62%) en dat men heeft kunnen afsluiten wat er<br />
gebeurd was (62%). Eén op vijf ouders koppelen strafvermindering aan<br />
herstelbemiddeling. Deze resultaten bevestigen eerdere bevindingen en pleiten voor het<br />
blijven betrekken van ouders in herstelbemiddeling bij minderjarigen.<br />
Bijna drie vierde van de slachtoffers (n= 37) geven aan dat men als gevolg van<br />
herstelbemiddeling opnieuw kan functioneren. Meer dan 60% van de slachtoffers hebben<br />
door herstelbemiddeling kunnen afsluiten wat er gebeurd was, voelen zich terug veilig,<br />
voelen zich geen slachtoffer meer en kregen erkenning voor wat hen was aangedaan. De<br />
meeste ouders van de slachtoffers zien het opnieuw functioneren van het kind als een<br />
gevolg van bemiddeling (67%, 18 van de 27 respondenten). Eenzelfde percentage geeft<br />
aan door bemiddeling het geheel te kunnen afsluiten. Ook zijn iets meer dan de helft van<br />
de ouders het eens met de uitspraken dat het kind zich terug veilig voelt en dat het kind<br />
zich geen slachtoffer meer voelt. In vergelijking met de verdachtenkant, zien we dat hier<br />
slechts 33% het eens is met de uitspraak dat de verdachte minder kans heeft op recidive.<br />
In Nederland schrijft men een nazorgtraject voor. Na een aantal maanden neemt de<br />
herstelbemiddelaar contact op met de verdachte en het slachtoffer om te informeren hoe<br />
het sinds het gesprek met hen gaat. Dit om na te gaan of herstelbemiddeling effect heeft<br />
gehad en zijn doel heeft bereikt (Steketee et al., 2006). In Vlaanderen is er geen nazorg<br />
voorzien binnen de procedure van herstelbemiddeling. Tijdens de interviews met de<br />
herstelbemiddelaars peilden we naar eventuele noden op dit vlak. Hoewel de meeste<br />
herstelbemiddelaars niet weigerachtig staan ten opzichte van nazorg kunnen we ook niet<br />
spreken van een (eenzijdige) positieve houding hiertegenover. De nood aan nazorg, als<br />
die er al is, is volgens de meeste herstelbemiddelaars dossiergebonden. In dossiers waar<br />
de emoties hoog zijn opgelopen kunnen de partijen mogelijks nood hebben aan nazorg. In<br />
andere dossiers, waar partijen het gevoel hebben dat het proces en het feit is afgesloten,<br />
is er hoogstwaarschijnlijk geen nood aan nazorg en kan het zelfs vervelend zijn voor<br />
partijen als de herstelbemiddelaar na enkele maanden opnieuw contact opneemt naar<br />
aanleiding van gedane zaken. Leggen we hierlangs de resultaten van de vragenlijsten dan<br />
zien we dat 4 op 5 respondenten van alle opgestarte dossiers het gevoel hadden dat ze na<br />
de herstelbemiddeling het hele gebeuren konden afronden. Nemen we enkel de afgeronde<br />
dossiers dan zien we dat dit percentage zelfs oploopt tot 88% van de respondenten<br />
(tegenover 41% van de respondenten in de afgebroken dossiers). Er zijn weinig<br />
verschillen tussen verdachten en slachtoffers. Deze cijfers ondersteunen het idee van de<br />
herstelbemiddelaars dat nazorg gereserveerd is voor partijen uit zwaardere ‘emotionele’<br />
dossiers. In dergelijke dossiers, waar herstelbemiddelaars aanvoelen dat het geheel voor<br />
een (de) partij(en) nog niet is afgerond, bouwen een aantal herstelbemiddelaars vandaag<br />
al een vorm van nazorg in. Men verlengt de duur van het dossier (administratief) zodat<br />
men na een aantal maanden nog eens contact kan opnemen met de partijen, om daarna<br />
het eindverslag te bezorgen aan de doorverwijzer.<br />
Bekijken we de nood aan nazorg vanuit het perspectief van de herstelbemiddelaar dan<br />
geeft ongeveer de helft van de herstelbemiddelaars aan dat dit wel interessant zou zijn.<br />
Gaan we dieper in op de achterliggende redenen dan kunnen we dit plaatsen onder<br />
nieuwsgierigheid (hoe gaat het met deze mensen?) en de feedback die je krijgt over je rol<br />
als herstelbemiddelaar en het herstelbemiddelingsproces. Het is ons inzien dan ook<br />
eerder te benoemen als een nood aan evaluatie dan als een nood aan nazorg.<br />
Tijdens het interview kwam ook de grens tussen dienstverlening en hulpverlening op het<br />
vlak van nazorg ter sprake. Deze grens kan door nazorg in te bouwen onder druk komen<br />
124
te staan. Wanneer men na een aantal maanden contact neemt met de partijen gaat het<br />
niet (altijd) meer over het delict, de gevolgen ervan en/of het herstel. Het dossier is reeds<br />
afgesloten. Wat is de eigenlijke doelstelling van nazorg en in welke mate is deze te<br />
vereenzelvigen met de doelstelling van herstelbemiddeling? Binnen het huidige juridisch<br />
kader zijn nagenoeg alle herstelbemiddelaars sceptisch over het concept van nazorg.<br />
Herstelbemiddelaars kunnen immers weinig bieden aan partijen die het bijvoorbeeld<br />
blijven moeilijk hebben met hetgene wat gebeurd is. Bovendien halen meerdere herstelbemiddelaars<br />
ook de extra administratieve last aan die dergelijke activiteiten met zich mee<br />
brengen.<br />
Tot slot vermelden we dat er in de deelnemende diensten geen standaard evaluatie is<br />
voorzien binnen de herstelbemiddelingsprocessen (zowel de directe als de indirecte). Net<br />
zoals besproken bij de directe bemiddelingen gebeurt het eerder sporadisch en steeds<br />
informeel (e.g. niet aan de hand van een vast evaluatieschema, vooral peilend naar hun<br />
ervaringen en de invulling van de verwachtingen). Herstelbemiddelaars geven wel aan hier<br />
meer aandacht aan te besteden in voor partijen zware dossiers en directe bemiddelingen.<br />
Door een vorm van evaluatie standaard in te bouwen na ieder herstelbemiddelingsproces,<br />
kan tegemoet gekomen worden aan de nood van de bemiddelaars om terugkoppeling te<br />
krijgen over het proces en hun rol. Het zorgt ook voor een spiegel, zodat herstelbemiddelaars<br />
steeds waakzaam blijven in het uitoefenen van hun job.<br />
125
HOOFDSTUK 7: HET PROFIEL VAN DE HERSTELBEMIDDELAAR<br />
In Hoofdstuk 7 geven we het profiel weer van de herstelbemiddelaar. Dit is voornamelijk<br />
opgesteld op basis van de observaties (zie ook Hoofdstuk 4). Ook vergelijken we dit profiel<br />
met bestaande (praktijk)theorie wat betreft vaardigheden van (herstel)bemiddelaars.<br />
7.1 Profiel van de herstelbemiddelaar<br />
De volgende vaardigheden zet de herstelbemiddelaars dagdagelijks inzet.<br />
1. Informatie geven /Inhoudelijk expert<br />
De herstelbemiddelaar geeft duidelijke en juiste informatie over het proces van<br />
herstelbemiddeling, over de rol van de verschillende partijen en over het netwerk rond<br />
herstelbemiddeling. Hij verwijst indien nodig door naar de juiste instantie (sociale kaart).<br />
2. Interpersoonlijke vaardigheden<br />
De herstelbemiddelaar creëert een veilige sfeer die samenwerking mogelijk maakt tussen<br />
de verschillende betrokken partijen. Hij doet dit zowel door middel van verbaal als nonverbaal<br />
gedrag. Hij past deze vaardigheden ook intern toe binnen het team van<br />
herstelbemiddelaars (e.g. intervisiegesprekken en teamvergaderingen).<br />
3. Gesprekstechnieken<br />
De herstelbemiddelaar is in staat om een gesprek te voeren, in overeenstemming met de<br />
verwachtingen van de betrokken partij(en). Hij zet daartoe, afhankelijk van de situatie,<br />
verschillende technieken in en is zich bewust van de impact van zijn acties.<br />
4. Het stellen van vragen<br />
De herstelbemiddelaar stelt de juiste vragen, op het juiste tijdstip en in de juiste<br />
formulering en vraagt door indien nodig.<br />
5. Specifieke bemiddelingsvaardigheden en –technieken<br />
De herstelbemiddelaar handelt conform de doelstelling en de unieke principes (neutraliteit,<br />
vrijwilligheid, vertrouwelijkheid) van herstelbemiddeling.<br />
6. Administratieve vaardigheden<br />
De herstelbemiddelaar beschikt over zowel mondelinge als schriftelijke administratieve<br />
vaardigheden ter continuering van het eigen werk en de dienst.<br />
7. Beroepsfierheid<br />
De herstelbemiddelaar kent de finaliteit van herstelbemiddeling en kan deze duidelijk en<br />
ten alle tijden uitdragen.<br />
7.2 Vergelijking met bestaande praktijktheorie<br />
We toetsten dit profiel af aan bestaande documenten die een profiel van (herstel)bemiddelaars<br />
bevatten. We gebruikten daartoe vacatureberichten van herstelbemiddelaars die<br />
gepubliceerd werden in het verleden door onze drie deelnemende diensten, bestaande<br />
competentieprofielen van twee deelnemende diensten en een profiel van een<br />
bemiddelaar, zoals verschenen in het boek van Apol, G., Kalff, S., Reijerkerk, L., & Uitslag,<br />
M. (2010), Conflicthantering en mediation. We merken de volgende zaken op.<br />
126
Uit onze bevindingen blijkt dat herstelbemiddelaars veel informatie geven over<br />
herstelbemiddeling maar daarnaast ook over onder andere justitie, verzekeringen,<br />
vereffeningsfonds. De herstelbemiddelaar moet dus in de eerste plaats een inhoudelijke<br />
expert zijn.<br />
Eerste vaststelling is dat de vaardigheden beschreven in ons profiel vooral overeenkomen<br />
met de beroepsspecifieke competenties die we vinden in de geraadpleegde competentieprofielen.<br />
Dit is logisch, aangezien ons profiel is opgesteld aan de hand van het<br />
observeren van de herstelbemiddelaar in zijn dagdagelijkse praktijk.<br />
Volgende vaststelling is dat ons profiel heel concreet de vaardigheden vertaalt waarover<br />
een herstelbemiddelaar op basis van de praktijk dient te beschikken. Veel vaardigheden<br />
spitsen toe op het methodische aspect van/binnen herstelbemiddeling, namelijk op de<br />
verschillende methodieken die de herstelbemiddelaars inzetten in hun praktijk.<br />
We merken ook op dat een aantal eerder algemene vaardigheden niet in ons profiel<br />
voorkomen. Het gaat bijvoorbeeld om zelfstandigheid, besluitvaardigheid, stressbestendigheid.<br />
Ten eerste heeft dit te maken met de techniek van het observeren en de<br />
wijze van verwerking van onze verslagen. Observeren vertrekt van wat je ziet, zonder te<br />
interpreteren. Een aantal van de bovenstaande voorbeelden zijn niet direct te zien in<br />
gedrag en komen daarom niet in ons profiel naar voor. Vervolgens merken we op dat de<br />
bestaande competentieprofielen die we hebben bekeken vooral vertrekken vanuit de<br />
finaliteit van bemiddeling en deze hebben vertaald naar het profiel. De profielen zijn<br />
daarom ook eerder abstract. In dit onderzoek ontwikkelden we het profiel niet op basis van<br />
een finaliteit, maar wel op basis van de concrete gedragingen die een herstelbemiddelaar<br />
doet. Het profiel op basis van de observaties kan dus gezien worden als een verdere<br />
concretisering van de bestaande competentieprofielen. Het is op deze manier een krachtig<br />
middel om in te zetten tijdens selectieprocedures en het begeleiden en ontwikkelen van<br />
medewerkers in het kader van deskundigheidsbevordering.<br />
Wanneer we de vaardigheden bekijken van mediator/bemiddelaar uit de literatuur zien we<br />
dat die vooral betrekking hebben op de vaardigheden die in ons profiel zijn gegroepeerd<br />
onder ‘gesprekstechnieken’ en ‘vragen stellen’.<br />
Toetsen we tenslotte ons profiel aan de theorie uit de good practice dan merken we heel<br />
wat gelijkenissen op. De meeste van de daar vermelde vaardigheden, komen ook voor in<br />
ons profiel. Het gaat dan onder andere over de volgende vaardigheden: empathie,<br />
innoverend verbinden, zelfreflectie, open houding, het aankijken van de personen tijdens<br />
een gesprek, een hand geven bij binnenkomst, respect van de bemiddelaar naar beide<br />
partijen, non-verbale communicatie, beloftes nakomen en het vertrouwen van de<br />
slachtoffers en minderjarigen hebben, luisteren en de tijd nemen. In de good practice<br />
lezen we ook dat het op maat werken van partijen en het begeleiden van het proces<br />
belangrijke taken zijn een bemiddelaar. Ook uit ons onderzoek komt dit naar voor. We<br />
beslissen daarom deze beide taken te vermelden als verdere concretisering van de<br />
specifieke bemiddelingstechnieken en -vaardigheden.<br />
127
HOOFDSTUK 8: DISCUSSIE<br />
In dit laatste hoofdstuk willen we afsluiten met enkele kritische kanttekeningen bij het<br />
onderzoek en daaraan gekoppeld ook suggesties voor toekomstig onderzoek. Verder<br />
formuleren we ook een aantal suggesties voor de HCA-diensten in Vlaanderen.<br />
8.1 Kritische kanttekeningen PWO Herstelbemiddeling bij minderjarigen<br />
In dit onderzoek zijn verschillende, zowel kwantitatieve als kwalitatieve onderzoeksmethoden<br />
en -technieken gebruikt. Deze combinatie werkt erg aanvullend en maakte het<br />
mogelijk om een diepgaand beeld te schetsen van de methodiek van herstelbemiddeling.<br />
Door de complementariteit van de gebruikte methoden en technieken konden de<br />
verschillende resultaten worden geïntegreerd en gekoppeld aan de good practice.<br />
Het is voor de onderzoeker altijd, en in het bijzonder voor de kwalitatieve onderzoeker,<br />
een uitdaging om transparant weer te geven wat hij doet en waarom. We hebben hieraan<br />
voldaan door de gedetailleerde uiteenzetting van de gevolgde procedures in Hoofdstuk 1<br />
weer te geven. We hopen dat dit een voorbeeld mag zijn voor toekomstig onderzoek.<br />
Kanttekening hierbij is dat er gedurende het project veel tijd is besteed aan<br />
dataverzameling. Dat maakt dat we op het einde van het PWO nog kansen zien tot<br />
verdere en diepere verwerking van onze data, voornamelijk wat betreft de<br />
observatieverslagen. De mogelijkheden worden geëxploreerd om hier verder mee aan de<br />
slag te gaan (zie supra).<br />
We bespreken nu de verschillende onderzoeksmethodes afzonderlijk en formuleren hierbij<br />
bemerkingen.<br />
Met betrekking tot de vragenlijsten kunnen we besluiten dat we heel wat informatie hebben<br />
verzameld bij verschillende respondenten (slachtoffers, dader en hun ouders) en bij<br />
verschillende types van herstelbemiddelingen (opgestarte directe bemiddelingen,<br />
opgestarte indirecte bemiddelingen, afgebroken directe bemiddelingen, afgebroken<br />
indirecte bemiddelingen, niet-opgestarte dossiers). Met deze gedetailleerde opsplitsing<br />
hoopten we voor iedere respondent en ieder type dossier een duidelijk beeld te krijgen van<br />
een aantal aspecten van herstelbemiddeling. Echter, omwille van de beperkte respons<br />
werden de deelgroepen te klein zodat we geen vergelijking konden maken tussen<br />
bijvoorbeeld de directe en indirecte bemiddelingen en tussen de afgebroken en afgeronde<br />
dossiers. We vermoeden verder dat voor een aantal groepen (bijvoorbeeld de afgebroken<br />
dossiers) een kwalitatieve aanpak (interview, focusgroep) meer informatie oplevert dan<br />
een vragenlijst. Verder raden we aan om, in het geval van een gelijkaardige opsplitsing,<br />
toch zoveel mogelijk te kiezen voor gemeenschappelijke vragen. Op die manier kunnen<br />
groepen gemakkelijker vergeleken worden. Tenslotte de mening-vragen met een 5 puntige<br />
Likert schaal bleken ook niet allemaal analyseerbaar. Bij een reeds beperkte respons is de<br />
verdeling te versnipperd om zinvolle conclusies te kunnen trekken. Hier kan een open<br />
vraag mogelijks meer inzicht scheppen.<br />
Wat betreft de observaties kunnen we ook aan aantal kritische bemerkingen formuleren.<br />
Gezien de beperkte tijd die er beschikbaar was om deze gegevens te analyseren, hebben<br />
we gekozen voor bewerkingen die binnen dit tijdsbestek ook haalbaar waren. Met name<br />
het profiel is opgesteld aan de hand van de functie automatisch codering (zie ook<br />
hoofdstuk onderzoeksmethodologie). Het ontwikkelen van de best practice is verlopen<br />
door de bevindingen uit onze verschillende onderzoeksactiviteiten te integreren en deze te<br />
toetsen aan de good practice. Echter, de observatiegegevens kunnen hier nog meer<br />
informatie opleveren. Door axiaal te coderen, waarbij de verschillende stappen uit de<br />
good practice de toe te wijzen codes vormen. De conclusies uit dit rapport zouden op die<br />
128
manier kunnen verder bekrachtigd dan wel ontkracht worden en winnen aan<br />
betrouwbaarheid en validiteit.<br />
8.2 Suggesties voor verder onderzoek<br />
Verder onderzoek is nodig in verband met de aandacht van de herstelbemiddelaar rond<br />
het feitelijke versus het gevoelsmatige. Uit onze analyses blijkt dat tijdens eerste contacten<br />
vooral over de feiten wordt gepraat. Hieruit kunnen we echter niet concluderen dat<br />
herstelbemiddelaars geen aandacht schenken aan de gevoelens van partijen. Want, ze<br />
werken naar eigen zeggen vooral op maat van de partijen. Wanneer partijen geen nood<br />
hebben om over gevoelens te praten dan gebeurt dit ook niet. Aangezien we geen zicht<br />
hebben op hoe de dossiers voor de partijen aanvoelden, kunnen we hier geen verdere<br />
conclusies uit trekken. Verder onderzoek zou zich hier kunnen focussen en ook de<br />
achterliggende redenen ervan verder exploreren. Mogelijks leggen herstelbemiddelaars de<br />
nadruk op het feitelijke om zo de finaliteit van herstelbemiddeling en de neutrale rol van de<br />
herstelbemiddelaar zuiver te houden.<br />
Uit onze vragenlijsten bleek het volgende: onder onze opgestarte dossiers vinden we<br />
significant meer vermogensdelicten dan persoonsdelicten. Bij de niet-opgestarte dossier<br />
vinden we significant meer persoonsdelicten. Zijn mensen eerder geneigd in<br />
herstelbemiddeling te stappen als het gaat over materiële schade dan wel over de<br />
schending van hun fysieke integriteit? Dit zou een interessante hypothese kunnen zijn<br />
voor toekomstig onderzoek. Toekomstig onderzoek zou meer inzicht kunnen geven in de<br />
redenen om al dan niet in bemiddeling te stappen. Antwoorden hierop zou de<br />
herstelbemiddelaar informatie geven om beter op maat in te spelen op de noden en<br />
verwachtingen van de betrokken partijen. Ook de redenen om te kiezen voor een directe<br />
dan wel indirecte bemiddeling kunnen verder geëxploreerd worden. In onze observaties<br />
zagen we bijvoorbeeld dat de code ‘informatie geven over het vereffeningsfonds’ enkel<br />
voorkwam bij de eerste contacten en de indirecte bemiddelingen, en niet bij de directe<br />
bemiddelingen. Kiezen partijen in een directe bemiddeling eerder voor het met elkaar in<br />
contact treden en samen een vorm van herstel uit te denken? Gaat hun interesse vooral<br />
uit naar (inter)persoonlijke herstel en minder naar het materiële? Ook dit zou een<br />
mogelijke hypothese kunnen zijn. We schrijven hier ook voor om een onderscheid te<br />
maken tussen delicten waar wel dan niet een natuurlijk slachtoffer is. Delicten zonder<br />
natuurlijk slachtoffer zijn bijvoorbeeld vandalisme van publieke plaatsen, scholen… . Het<br />
slachtoffer is dan eerder een instituut (een school, gemeente, vervoersmaatschappij, …)<br />
dan een natuurlijk persoon, wat een totaal andere situatie en dynamiek is dan bij een delict<br />
met een natuurlijk slachtoffer.<br />
Een andere suggestie is onderzoek naar het verband tussen groepsdelicten en het ingaan<br />
op het aanbod tot herstelbemiddeling. Uit ons onderzoek blijkt dat er significant meer<br />
delicten zijn onder de opgestarte dossiers die in groep werden gepleegd. Op basis van<br />
onze resultaten lijkt dat het groepsgevoel eerder stimulerend werkt om in te stappen in het<br />
proces van herstelbemiddeling.<br />
Vanuit de literatuur onthouden we dat de voorbereiding van de partijen op rechtstreekse<br />
gesprekken heel belangrijk is voor het verdere verloop van het herstelbemiddelingsproces.<br />
Ook de herstelbemiddelaars bevestigen dit tijdens de interviews. Dit is iets wat we niet<br />
verder hebben onderzocht in onze (observatie)data. Mogelijks liggen hier nog antwoorden:<br />
wat houdt een dergelijke goede voorbereiding concreet in?<br />
Tot slot bevelen we verder onderzoek aan naar het profiel van de verdachte. Bestaand<br />
Vlaams onderzoek beperkt zich tot een aantal demografische variabele van de verdachte.<br />
129
Uit onze resultaten blijkt bijvoorbeeld dat onder de opgestarte dossiers procentueel meer<br />
verdachten reeds een delict hadden gepleegd. Ook op de vraag of men nog een delict<br />
heeft gepleegd na de herstelbemiddeling zijn er procentueel meer verdachten onder de<br />
opgestarte dossiers die dit bevestigen. Zolang de wijze van subsidiering dezelfde blijft<br />
willen HCA-diensten het aantal niet-opgestarte dossiers beperken. Dergelijk onderzoek<br />
zou hierop kunnen inspelen. Door meer zicht te krijgen op het profiel van de verdachten en<br />
zijn motivatie om al dan niet in te stappen kunnen herstelbemiddelaars nog meer op maat<br />
toenadering zoeken tot partijen.<br />
8.3 Aanbevelingen voor de HCA-diensten<br />
Uit dit onderzoek hopen we aan de HCA-diensten twee zinvolle instrumenten terug te<br />
geven. Enerzijds formuleren we een best practice die de diensten kunnen vertalen naar<br />
hun eigen werking in de verder optimalisatie ervan. We geloven ook dat het verder<br />
verwerken van deze best practice een trainingseffect heeft. Herstelbemiddelaars worden<br />
op zo’n manier terug geconfronteerd met de uitgangspunten van herstelbemiddeling en<br />
het stappenplan. Desondanks slapende honden niet bijten, houden we ze toch liever<br />
wakker en alert. Anderzijds stelden we een profiel op. Deze tool kunnen HCA-diensten<br />
gebruiken in het kader van rekrutering en selectie, coaching (intervisie, supervisie) en de<br />
ontwikkeling van medewerkers in het kader van deskundigheidsbevordering.<br />
Daarnaast verwoorden we graag een aantal suggesties die HCA-diensten afzonderlijk dan<br />
wel samen eventueel verder kunnen opnemen.<br />
Belangrijke eerste opmerking is, zoals reeds vermeld, dat subsidiëring vanuit de overheid<br />
vooral opgestarte dossiers honoreert. We gaan er dus vanuit dat, ter continuering van hun<br />
werking, HCA-diensten het aantal niet-opgestarte dossiers zo laag mogelijk willen houden,<br />
weliswaar rekening houdend met het principe van vrijwilligheid. Ook gaan we er vanuit dat<br />
iedereen die gelooft in de kracht van herstelbemiddeling, zo veel mogelijk partijen wil<br />
helpen in de verwerking van het delict. De hiernavolgende suggesties moeten tegen dit<br />
licht ook bekeken worden.<br />
Als eerste suggestie raden we aan het aanbod onder de loep te nemen met als doel dit,<br />
waar zinvol, uit te breiden. We denken zelf aan de volgende mogelijkheden:<br />
Het exploreren van de piste om aan de slag te gaan met ontkennende daders.<br />
Sommige HCA-diensten hebben hier ervaring mee en zijn hier positief over (afsluitende<br />
studiedag onderzoek Vlaamse overheid door Bureau Beke, 7 maart 2013). Mogelijks<br />
kan het uitwisselen van goede praktijken hier kansen creëren.<br />
Het exploreren van de mogelijkheid tot herstelbemiddeling in geval van zware feiten.<br />
Opnieuw getuigen herstelbemiddelaars over goede praktijken hierover, en dit zowel bij<br />
minderjarigen als meerderjarigen.<br />
We weten dat in geval van niet-opgestarte dossiers het vooral de slachtoffers zijn die<br />
weigeren. Gemotiveerde verdachten blijven dan in de kou staan. Zijn er mogelijkheden<br />
om aan de slag te gaan met de verdachten alleen, binnen het discours van<br />
herstelrecht.<br />
De meeste doorverwijzingen zijn afkomstig van de parketten. Heel wat instanties<br />
komen in contact met slachtoffers (slachtofferhulp, psychosociale diensten, diensten<br />
geestelijke gezondheidszorg, zelfstandige therapeuten, …) die nog vast zitten met het<br />
delict wat hen is overkomen. Sensibilisering naar en samenwerking met dergelijke<br />
instanties kan zich vertalen in meer dossiers en meer partijen die geholpen worden<br />
door het proces van herstelbemiddeling. Ook sensibilisering naar de jeugdrechters kan<br />
hiertoe bijdragen. Wat is herstelbemiddeling? Wat kan het betekenen voor partijen?<br />
130
Het sensibiliseren van het ruimere publiek wat betreft het begrip bemiddelingen en de<br />
toepassingen die het kent in Vlaanderen. Wat gekender is schrikt minder af.<br />
Gedurende het onderzoek hebben we gemerkt dat er verschillen zijn tussen de diensten<br />
en tussen de herstelbemiddelaars wat betreft diverse aspecten van herstelbemiddeling,<br />
zowel in theorie als in de praktijk. We willen hier graag twee zaken bij opmerken: ten<br />
eerste is het nooit onze bedoeling geweest om diensten en herstelbemiddelaars te<br />
vergelijken, ten tweede is het ons inzien logisch dat iedere dienst en iedere<br />
herstelbemiddelaar zijn eigenheid inbrengt in het concept van herstelbemiddeling en het<br />
dynamische proces, telkens op maat van de partijen. Desondanks stimuleren we meer<br />
uniformiteit wat betreft volgende vragen. Dit zijn zowel interne als externe zaken:<br />
Wat is de doelstelling van herstelbemiddeling? Is de methodiek gebed in het breder<br />
maatschappelijk kader en op welke manier?<br />
Hoe wordt het type van directe bemiddelingen binnengebracht? Wat is de verhouding<br />
met het concept herstelbemiddeling?<br />
Hoe staan we tegenover het blind eindverslag en het gebruik van reactieformulieren?<br />
Wat is de doelstelling van het vereffeningsfonds en wanneer kunnen partijen er beroep<br />
op doen?<br />
Wat betreft het gebruik van trainingen lijsten we een aantal bemerkingen op. We starten<br />
met een conclusie uit de metastudie van Choi et al. (2012): trainen van bemiddelaars was<br />
volgens hen een van de manieren om te komen tot een goede praktijk van herstelrecht.<br />
Wij hopen vooreerst dat de best practice een goede basis is voor opleidingen voor<br />
herstelbemiddelaars. We pleiten voor het gebruik van trainingen voor beginnende<br />
herstelbemiddelaars, maar ook trainingen voor ervaren herstelbemiddelaars kunnen ons<br />
inzien hun nut bewijzen. Op die manier blijven herstelbemiddelaars waakzaam en vermijdt<br />
men te vallen in een routineus afhandelen van de dossiers. We menen ook uit de<br />
interviews te onthouden dat hier onder de herstelbemiddelaars een draagvlak is voor te<br />
vinden. Naast het eigen maken van het idee van herstelrecht en herstelbemiddeling en het<br />
overlopen van de stappen in een herstelbemiddelingsproces, schuiven we een aantal<br />
punten naar voor die extra aandacht dienen te krijgen:<br />
Het oefenen van eerste gesprekken met cliënten, met name het hanteren van de<br />
nodige flexibiliteit inzake de ‘vaste ingrediënten en volgorde’ van dit type gesprek.<br />
Het op maat werken van partijen, het proces in hun handen leggen.<br />
Het focussen op het proces en de dialoog, eerder dan het resultaat.<br />
Het praktiseren van de drie werkingsprincipes van herstelbemiddeling.<br />
Het opnemen van de rol als moderator in rechtstreekse gesprekken en het<br />
voorbereiden van partijen op dit type gesprek.<br />
Het gevoelig zijn/blijven voor de noden en behoeften van slachtoffers en tegelijkertijd<br />
een juiste sfeer creëren voor de verdachte waar hij verantwoordelijkheid opneemt en<br />
eventueel spijt betuigt.<br />
Het verbinden van partijen.<br />
Een duurzaam samenwerkingsverband tussen HCA-diensten en verwijzers rond de<br />
finaliteit van herstelbemiddeling is aangewezen. We treden hier Domenicus (2010) bij die<br />
in zijn artikel de een samenwerking met justitie als een van de voorwaarden benoemt om<br />
tot een blijvende succesvolle implementatie van bemiddeling te komen. Wat kan<br />
herstelbemiddeling wel betekenen en wat niet? Wanneer alle partijen elkaar en elkaars<br />
werking beter kennen, kan dit de onderlinge samenwerking ten goede komen. Bovendien<br />
kan door zo’n structurele samenwerking de werking steeds verder geoptimaliseerd<br />
worden. Op die manier kunnen onder andere overbodige acties snel gedetecteerd en<br />
eventueel aangepast worden. Ook kan nagedacht worden over het aanbod op zich. We<br />
131
denken onder andere op dit moment aan volgende punten om samen onder de loep te<br />
nemen:<br />
Het bondig verslag.<br />
Het neerleggen van de overeenkomst ter goedkeuring.<br />
Het blind terugkoppelen en het gebruik van reactieformulieren.<br />
Het aanbieden van herstelbemiddeling in alle dossiers, eventueel naast andere<br />
maatregelen.<br />
Wat betreft het herstelbemiddelingsproces gaven we reeds een aantal suggesties ter<br />
vereenvoudiging van de procedure. Ook hebben we een aantal suggesties ter verbetering<br />
van de procedure onder de vorm van een uitbreiding. We stellen een standaard evaluatie<br />
voor aan het einde van iedere opgestarte en/of afgebroken herstelbemiddelingsdossier.<br />
Op die manier krijgen bemiddelaars telkens onmiddellijk feedback over het gevoerde<br />
herstelbemiddelingsproces, de tevredenheid van de partijen, hun motieven en<br />
verwachtingen. Verder krijgen ze ook een terugkoppeling over hun eigen activiteiten en rol<br />
binnen ieder dossier. Ons inzien heeft dergelijke evaluatie het effect van training:<br />
herstelbemiddelaars blijven alert voor de uitgangspunten van herstelbemiddeling en<br />
voorkomt men dat bepaalde zaken verdwijnen die soms een automatisme worden. Verder<br />
kunnen ze door de feedback over hun eigen handelen dit continu bijsturen. Uit de<br />
interviews onthouden we immers dat een meerderheid van de herstelbemiddelaars hier<br />
nood aan heeft. Het artikel van Stinckens, Verdru en Leijssen (2010) kan voor de concrete<br />
uitwerking inspirerend werken. Zij zetten een exploratieve studie op om te achterhalen<br />
welke processen binnen therapie door een uitgebreide vorm van monitoring worden<br />
geactiveerd. Bleek dat het systematisch opvolgen van het therapietraject zowel relationele<br />
als meer taakgerichte processen initieert die het therapiegebeuren bevorderen. Door nood<br />
te hebben voor de noden en verwachtingen van de diverse betrokkenen kan er een<br />
synergie gecreëerd worden waarvan iedereen beter wordt. Ook stellen ze een uitbreiding<br />
voor van dergelijke uitgebreide monitoring 46 naar andere sectoren, op maat van die<br />
sectoren.<br />
Door het inbouwen van een standaard evaluatie krijgen herstelbemiddelaars ook meer<br />
zicht op de motieven van partijen om bijvoorbeeld te kiezen voor een direct gesprek, of<br />
hier uitgesproken niet voor te kiezen, om te kiezen om niet in te stappen in<br />
herstelbemiddeling of net wel. Uit onze vragenlijsten bleek dat onder de niet-opgestarte<br />
dossiers de verdachten zelf vooral boosheid aanhaalden aan als reden van het delict. Dit<br />
is niet in overeenstemming met de opgestarte dossiers, daar zagen we vooral verveling<br />
als aangehaalde reden. Speelt de (aanhoudende) boosheid mede een rol om niet in<br />
herstelbemiddeling te stappen? Ferwerda en van Leiden (2012) concluderen in hun<br />
onderzoek reeds dat het resultaat van de herstelbemiddeling beïnvloed wordt door de<br />
reden die de verdachte had voor het plegen van het feit. Bij minderjarige verdachten die<br />
het feit hebben gepleegd vanuit woede of boosheid of omdat ze door anderen daartoe zijn<br />
uitgedaagd, is vaker sprake van een voortijdig afgebroken bemiddelingsproces dan bij<br />
verdachten die het feit om andere redenen hebben gepleegd. Dergelijke inzichten kunnen<br />
vertaald worden in aangepaste methodieken voor de herstelbemiddelaar om partijen nog<br />
meer op maat te benaderen.<br />
Wat betreft andere activiteiten op het vlak van nazorg kunnen we kort zijn: we besluiten<br />
dat de meeste partijen hier geen nood aan hebben. Voor partijen die eventueel wel nood<br />
hebben aan contact met de herstelbemiddelaar na een aantal maanden kan de<br />
46 In hun studie werd het LSCP (Leuvens Systematisch Case-study Protocol) gebruikt welke diverse proces- en<br />
outcomeaspecten in kaart brengt.<br />
132
herstelbemiddelaar binnen zijn werkterrein weinig betekenen. Doorverwijzen naar andere<br />
diensten die hierin gespecialiseerd zijn is dan een mogelijke oplossing.<br />
Ook ligt hier een mogelijkheid voor de overheid: Systematische benaderingen zijn nodig<br />
op het vlak van evalueren van de kwaliteit, trainen en (her)trainen van bemiddelaars,<br />
afnemen van structurele druk (tot een overeenkomst, van buitenaf) die ervoor zorgen dat<br />
herstelrecht zou ombuigen van slachtoffergevoelig en proces georiënteerd naar<br />
resultaatgericht en dadergericht.<br />
In dit kader kan eventueel ook worden nagedacht over de vrijwilligheid van herstelbemiddeling.<br />
We bedoelen hiermee dat de keuze om in te gaan op herstelbemiddeling<br />
weliswaar aan de partijen blijft maar dat er als het ware wel in ieder dossier een<br />
informatieplicht is. Met de partijen wordt dan standaard in ieder dossier een afspraak<br />
gemaakt met de herstelbemiddelaar waar herstelbemiddeling wordt uitgelegd en wat het<br />
kan betekenen. Na dit eerste gesprek volgt dan de keuze om al dan niet verder in te gaan<br />
op het aanbod. Gezien de extra inspanningen per dossier is een wijziging in het toekennen<br />
van subsidies mogelijks aangewezen.<br />
We hopen dat deze aanbevelingen een plaats krijgen in het vervolgtraject naar aanleiding<br />
van het onderzoek van Bureau Beke. In dit vervolgtraject werken verschillende personen<br />
uit de sector van herstelrecht samen ter verdere optimalisering van het aanbod. Met dit<br />
onderzoek, de best practice, het profiel en de aanbevelingen hopen we nieuwe input te<br />
geven aan dit samenwerkingsverband.<br />
133
L I T E R A T U U R L I J S T<br />
American Psychological Association (2009). Publication manual of the American<br />
Psychological Association (6de ed.). Washington, DC: APA.<br />
Apol, G., Kalff, S., Reijerkerk, L., & Uitslag M. (2010). Conflicthantering en Mediation.<br />
Bussum: Uitgeverij Coutinho.<br />
Aerts, F. (2009). Alles kan beter. Slachtoffer-daderbemiddeling in de praktijk. Scriptie<br />
Bachelor Toegepaste Psychologie, Departement Toegepaste psychologie, Lessius<br />
Hogeschool, Antwerpen.<br />
Aertsen, L. (2004). Slachtoffer-daderbemiddeling: een onderzoek naar de ontwikkeling van<br />
een herstelgerichte strafrechtsbedeling. Leuven: Universitaire Pers.<br />
Aertsen, L., van Garsse, L., & Peters, T. (1993). Herstelbemiddeling. Onderzoeksrapport<br />
periode 1/1/1993-31/10/1994. Leuven: KU Leuven, Onderzoeksgroep Penologie en<br />
Victimologie, 93.<br />
Aertsen, L., van Garsse, L.(1996). Tussen dader en slachtoffer: bemiddeling in de praktijk.<br />
Onderzoeksrapport herstelbemiddeling periode 1/11/1994-31/12/1995 (niet uitgegeven).<br />
Leuven: KULeuven.<br />
Andrews, D. & Bonta, J. (2003). The Psychology of Criminal Conduct. Cincinnati:<br />
Anderson.<br />
Baarda, D.B., & de Goede, M.P.M. (2001). Basisboek methoden en technieken:<br />
Handleiding voor het opzetten en uitvoeren van onderzoek. Groningen: Stenfert Kroese.<br />
bMediation Smart resolution (2012). Raadgevers Opleidingen bemiddeling. In bMediation<br />
Smart Resolution (Raadgevers). Geraadpleegd 29 november 2012,<br />
http://www.bmediation.eu/<br />
Bradshaw, W., Roseborough, D. & Umbreit, M.S. (2006). The effect of victim offender<br />
mediation on juvenile offender recidivism: A meta-analysis. Conflict Resolution Quarterly,<br />
24, 87-98.<br />
Bouverne-De Bie, & Roose, R. (2005). Over ouderstages, of: de maatschappelijke logica<br />
van een jeugdbeschermingssysteem. Panopticon, 26, 35-44.<br />
Bradt, L., & Bouverne-De Bie, M. (2009). Victim-offender mediation as a social work<br />
practice. International Social Work, 52, 181-193.<br />
Bradt, L., Vettenburg, N., & Roose, R. (2007). Relevante derden binnen<br />
herstelbemiddeling en herstelgericht groepsoverleg: Ondersteuning of instrumentalisering.<br />
Panopticon, 1, 11-29.<br />
Bradt, L., Vettenburg, N., & Roose, R. (2007). Relevant others in restorative practices for<br />
minors: For what purposes? The Australian and New Zealand Journal of Criminology, 40,<br />
291-312.<br />
Cajot, G., & Schuyten, V. (2011). Stijlgids. Hasselt: <strong>KHLim</strong>.<br />
Choi, J.J., Green, D.L., & Gilbert, M.J. (2011). Putting a Human Face on Crimes: A<br />
Qualitative Study on Restorative Justice Processes for Youths. Child Adolescent Social<br />
Work Journal, 2011(28), 335-355.<br />
Choi, J.J., Bazemore, G., & Gilbert, M.J. (2012). Review of research on<br />
victims’experiences in restorative justice: Implications for youth justice. Children and Youth<br />
Services Review, 2012(34), 35-42.<br />
134
Claes, E., & Mullens, K. (2009). In het teken van actief burgerschap: Herstelbemiddeling<br />
en vrijwilligerswerking. Nieuwsbrief Suggnomé, 10, 14-19.<br />
Daly, K. (2008). Girls, Peer Violence, and Restorative Justice. The Australian and New<br />
Zealand Journal of Criminology, 41(1), 109-137.<br />
Deklerck, J., & Depuydt, A. (2005). ‘Re-ligare’ als antwoord op ‘delinquentie’. Aanzet tot<br />
een ethische, contextuele en ecologische criminologie. Ongepubliceerd doctoraat,<br />
Katholieke Universiteit Leuven.<br />
Denissen, W. & Theuwen, S. (2009). Onderzoek naar succesfactoren bij<br />
herstelbemiddeling [niet gepubliceerd rapport]. Hasselt: Katholieke Hogeschool Limburg –<br />
departement Sociaal-Agogisch Werk.<br />
Deprez, S. (2012). Vormingsaanbod herstellend handelen. In Ligand (Vormingsaanbod).<br />
Geraadpleegd 29 november 2012, http://www.ligand.be/.<br />
Dominicus, H. (2010). De implementatie van dader-slachtofferbemiddeling in België:<br />
zoektocht naar functionele en structurele randvoorwaarden. Tijdschrift voor Herstelrecht,<br />
4, 90-104.<br />
Dumortier, E. (2007). Herstelrecht voor jongeren: Beloftevol maar niet zonder gevaren.<br />
UVV-Info, 5, 9-11.<br />
Federaal Wetenschapsbeleid (2013) Belspo. Geraadpleegd 30 april 2013,<br />
http://www.belspo.be/belspo/organisation/publ/pub_ostc/Eth_code/ethcode_nl.pdf.<br />
Ferwerda, H.,& van Leiden, I. (2012). De schade hersteld? Een onderzoek naar<br />
herstelbemiddeling bij jeugdige delinquenten in Vlaanderen. Ede: GVO Drukkers &<br />
Vormgevers B.V.<br />
Gilbert, E., Mahieu V., Ravier, I.,& Goedseels, E. (2012). Onderzoek naar de beslissingen<br />
van jeugdrechters/jeugdrechtbanken in MOF-zaken. Brussel: NICC.<br />
Goossens, F (2008). Gedrag onder de loep: methodisch observeren in theorie en praktijk.<br />
Bussum: uitgeverij Coutinho.<br />
Goedseels, E. (2008). Jeugddelinquentie: Wallonië helpt, Vlaanderen straft? Alert, 34, 29-<br />
38.<br />
Harris, N. (2001). Evaluating the Practice of Restorative Justice: the Case of Family Group<br />
Conferencing. In L. Walgrave (ed.), Repositioning Restorative Justice. Cullompton (UK):<br />
Willan Publishing: 121-135.<br />
Henckens, F. (2002). BAS! en de praktijk inzake herstelbemiddeling. In: C. Eliaerts (ed.),<br />
Constructief sanctioneren van jeugddelinquenten. Brussel: VUBPRESS.<br />
Interactie-academie. (2012). Cursusaanbod Basisopleiding bemiddeling en Mediation. In<br />
Interactie-academie (cursusaanbod). Geraadpleegd 29 november 2012,<br />
http://www.interactie-academie.be/<br />
Jaarverslag Bureau Alternatieve Afhandeling Limburg(BAAL), (2009).<br />
Jaarverslag Bemiddeling en Begeleiding Ivo Cornelis (BIC), (2009).<br />
Lindfield, S., & Cusick, J. (2001). Working with parents in the youth justice context. In J.<br />
Coleman & D. Roker (Eds.), Supporting parents of teenagers. A handbook for<br />
professionals (pp. 77-106). London: Jessica Kingsley Publishers.<br />
Mediv. (2012). Aanbod voor Professionals. In Mediv (aanbod). Geraadpleegd op 29<br />
november 2012, http://www.mediv.be/<br />
135
Marshall, T. (1996). The evolution of restorative justice in Britain. European Journal on<br />
Criminal Policy and Research, 4, 21-43.<br />
Mooren, J. H. (2007). Herstelbemiddeling op zoek naar zichzelf. Tijdschrift voor<br />
Herstelrecht, 7, 46-49.<br />
Morris, A. (2002). Critiquing the critics. A brief response to critics of restorative justice.<br />
British Journal of Criminology, 42, 596-615.<br />
Mortelmans, D. (2007). Handboek kwalitatieve onderzoeksmethoden. Leuven: Acco.<br />
Nelen, J. M. (2008). Evidence maze; het doolhof van het evaluatieonderzoek. Rede in<br />
verkorte vorm uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Criminilogie<br />
aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Maastricht op vrijdag 8 januari<br />
2008.<br />
Nouwen, E. (2012). De instroom in de bijzondere jeugdzorg: een mixed-methods analyse<br />
van besluitvormingspraktijken in de comités voor bijzondere jeugdzorg. Leuven …<br />
Nuytiens, A., Van Grunderbeeck, S., Spiesschaert, F., & Vanthuyne, T. (2002).<br />
Herstelgerichte afhandeling van delicten gepleegd door minderjarigen: Leerprojecten-<br />
Gemeenschapsdiensten-Herstelbemiddeling. Eindrapport (niet uitgegeven<br />
onderzoeksrapport). KULeuven, VUB, UGent.<br />
Pawson, R. (2006). Evidence-based policy: a realist perspective. London: Sage<br />
Publications.<br />
Pleysier, S. (2010). Tussen evaluatiedrift en cijferfobie. Over pseudo-wetenschap en<br />
deugdelijke veiligheidsdiagnostiek. Panopticon, 3, 58-71.<br />
Renders, M. (1999). Scheidingsbemiddeling, een theoretisch en praktisch model. Gent:<br />
Scoop.<br />
Roche, D. (2003). Accountability in restorative justice. Oxford: Oxford University Press.<br />
Rovers, B. (2007). What works. Kanttekeningen bij een populair programma. Tijdschrift<br />
voor Veiligheid, 6, 7-22.<br />
Sherman, S.J. (1980). On the self-erasing nature of errors of prediction. Journal of<br />
Personality and social Psychology, 39(2), 211-221.<br />
Stassart, E. (1999). <strong>Wetenschappelijk</strong>e ondersteuning bij de implementatie en<br />
ontwikkeling van het provinciaal Vereffeningsfonds- Onderzoek naar de optimale werking<br />
ervan en grondige evaluatie (niet uitgegeven onderzoeksrapport). Leuven:<br />
Onderzoeksgroep Penologie en Victimologie, KULeuven.<br />
Steketee, M., ter Woerds, S., Moll, M., & Boutellier, H. (2006). Herstelbemiddeling voor<br />
jeugdigen in Nederland. Een evalutatieonderzoek naar zes pilootprojecten. Assen:<br />
Verwey-Jonker Instituut en Van Gorcum.<br />
Steunpunt Jeugdhulp vzw. (2012). Steunpunt Jeugdhulp. Geraadpleegd 12 september<br />
2012, http://www.steunpuntjeugdhulp.be/.<br />
Stinckens, N., Verdru, H., Leijssen, M. (2010). Monitoring als therapeutisch instrument:<br />
bruggen slaan tussen klinische praktijk en onderzoek. Tijdschrift Klinische Psychologie, 40<br />
(1), 11-24.<br />
Strang, H., Sherman, L., Angel C.M., Woods, D.J., Bennett, S., Newbury-Birch, D., Inkpen,<br />
N.(2006). Victim Evaluations of Face-to-Face Restorative Justice Conferences: A Quasi-<br />
Experimental Analysis. Journal of Social Issues, 62(2), 281-306.<br />
136
Toor S. (2009). Asian Girls, Crime and Youth Justice. Youth Justice, 9 (3), 239-253.<br />
Vandebroek, M. & Vanfraechem, I. (2007). Bemiddeling en hergo. In: J. Put & M. Rom<br />
(eds.), Het Nieuwe Jeugdrecht. Gent: Larcier.<br />
Vandam, L. (2008). De strafrechtsbedeling: een historisch samenspel tussen dader,<br />
slachtoffer en maatschappij? Antenne, 26, 8-13.<br />
Vandeurzen, J. (2011). Jeugdcriminaliteit in een grootstad: noden en uitdagingen voor het<br />
volgende decennium. Toespraak naar aanleiding van tien jaar ADAM. ACW<br />
vergaderruimte, Antwerpen.<br />
Vanfraechem, I. (2007). Herstel en de Belgische jeugdwet. Tijdschrift voor Herstelrecht, 7,<br />
7-18.<br />
Vanfraechem, I. (2011). Herstelrecht in België: een stand van zaken. Tijdschrift voor<br />
Herstelrecht, 11, 54-62.<br />
Vanfraechem, I., Aertsen, I., & Willemsens, J. (2010). Restorative Justice Realities:<br />
Empirical Research in a European Context. The Hague: Eleven International publishing.<br />
Van Garsse, L. (2008). De implementatie van de herstelbemiddeling:<br />
veranderingsmanagement in samenspraak. Panopticon, 5, p. 14-31.<br />
Verhellen, E. (1998).Jeugdbeschermingsrecht. Gent: Mys & Breesch.<br />
Viaene, S. (2006). Effectiviteit van herstelrecht in Vlaanderen. Tijdschrift voor Herstelrecht,<br />
2006, 6, 22-31.<br />
Vynckier, G. (2010). Toegang tot minderjarige onderzoekssubjecten en het effect van<br />
ouderlijke toestemming: Een explorerende analyse. Panopticon, 5, 95-99.<br />
Walgrave, L. (2006). Herstelrecht: Internationaal evaluatieonderzoek: Methodologie en<br />
tendensen. Tijdschrift voor Herstelrecht, 6, 9-21.<br />
Weijers, I. (2002). Restoration and the family: a pedagogical point of view. In L. Walgrave<br />
(Ed.), Restorative justice and the law (pp. 68-81). Cullompton: Willian Publishing.<br />
Werkingsverslag Constructieve Afhandeling Feiten Turnhout (CAFT), (2009).<br />
Wolthuis, A. (2008). Studiedag Herstelbemiddeling: Hoe nu verder? Tijdschrift voor<br />
Herstelrecht, 8, 66-69.<br />
Wolthuis, A. (2010). Naar een rights based jeugdherstelrecht. Tijdschrift voor herstelrecht,<br />
2010(2), 24-37.<br />
Wolthuis, A., & Vandenbroucke, M. (2009). Schade herstellen tijdens jeugddetentie. Een<br />
evaluatieonderzoek naar herstelgericht werken in Forensisch Centrum Teylingereind.<br />
Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.<br />
Wright, M. (2000). Restorative justice: for whose benefit? In The European Forum for<br />
Victim-Offender Mediation and Restorative Justice (Ed.), Victim-offender Mediationin<br />
Europe. Making Restorative Justice Work (pp. 19-38). Leuven: University Press.<br />
Yperen, T. van & Veerman, J. W. (2008). Zicht op effectiviteit: Handboek voor<br />
praktijkgestuurd effectonderzoek in de jeugdzorg. Delft: Eburon.<br />
Zehr, H. (1990). Changing lenses: A new focus for crime and justice. Scottsdale, PA:<br />
Herald Press.<br />
137
O V E R Z I C H T V A N D E B I J L A G E N<br />
Bijlage 1: Contactformulier herstelbemiddelaar (vragenlijsten)<br />
Bijlage 2: Dagboek herstelbemiddelaar<br />
Bijlage 3: Sjabloon observatieverslag eerste contact<br />
Bijlage 4: Vragenprotocol interviews<br />
Bijlage 5: Definitie codes observaties<br />
138
BIJLAGE 1: CONTACTFORMULIER HERSTELBEMIDDELAAR (VRAGENLIJSTEN)<br />
Naam:……………………………………………………………………………………………<br />
Nummer:……………………………………………………………………………………………<br />
Code:<br />
- Nummer bemiddelaar:…………………………………<br />
- Eigen dossier: ja/nee<br />
- Afgerond met overeenkomst / Opgestart en afgebroken / Doorverwezen en niet opgestart<br />
- Direct/Indirect<br />
- Verdachte / Slachtoffer / Ouder verdachte / Ouder slachtoffer<br />
Overzicht contactnames (maximum 5 keer contact nemen)<br />
1. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />
Resultaat:………………………………………………………………………………<br />
Afspraak…………………………………………………………………………………<br />
2. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />
Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />
Afspraak…………………………………………………………………………………<br />
3. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />
Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />
Afspraak…………………………………………………………………………………<br />
4. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />
Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />
Afspraak…………………………………………………………………………………<br />
5. Datum:…………………….Uur:…………………………..<br />
Resultaat:…………………………………………………………………………………<br />
Afspraak…………………………………………………………………………………<br />
Reden nonrespons:……………………………………………………………………………………………<br />
Afname vragenlijst<br />
Online-><br />
mailadres:……………………………………………………………………………………………<br />
Telefonisch<br />
telefoonnummer:……………………………………………………………………………………<br />
voorkeur dag/uur……………………………………………………………………………………<br />
Post-> adres…………………………………………………………………………………………<br />
Voor minderjarige:<br />
Adres<br />
ouders/opvoeders:……………………………………………………………………………<br />
139
BIJLAGE 2: DAGBOEK HERSTELBEMIDDELAAR<br />
VOORMIDDAG<br />
NAMIDDAG<br />
Toevoeging herstelbemiddelaar:<br />
MAANDAG 24-1 DINSDAG 25-1 WOENSDAG 26-1 DONDERDAG 27-1 VRIJDAG 28-1<br />
9u15 begin<br />
mails gecheckt, kort<br />
overleg, dossiers<br />
bemiddeling. nagekeken<br />
+ opmaak to do lijst, tel<br />
ontvangen nieuw dossier<br />
bemiddeling, overleg<br />
dossier bemiddeling,<br />
administratie (aanpassen,registratiebestand<br />
updaten), tel<br />
ontvangen vr bemidd,<br />
tabel cijfers VF in orde<br />
gemaakt, gemaild nr<br />
provincie<br />
Telefoons in dossiers<br />
bemiddeling, 2 dossiers<br />
afgesloten(eindverslagen<br />
opmaken + registratie<br />
OSBJ + administratie:<br />
aanpassen, reg. bestand<br />
updaten), mails gecheckt<br />
kort overleg SIB-M,<br />
archivering,<br />
administratie:<br />
Einde 16u45-<br />
Begin 08u45<br />
Mails gecheckt<br />
Nieuwe dossiers:<br />
administratie<br />
(registratiebestand)<br />
Overleg groepsdynamica<br />
SIB-M<br />
Telefoon in nieuw<br />
dossier<br />
Registratie nieuw<br />
dossier<br />
Team van 13u – 15u<br />
Verdeling nieuwe<br />
dossiers + administratie<br />
hiervan<br />
Einde 16u30<br />
Begin 8u30<br />
Mails gecheckt<br />
Dossiers bemiddeling<br />
nagekeken + updaten to<br />
do lijst + dossier vr hb<br />
nagekeken ifv<br />
huisbezoek<br />
SIB-M<br />
Huisbezoeken<br />
bemiddeling. 13u30 en<br />
om 16u.<br />
Einde 17u<br />
Begin: 08u30<br />
Team HB van 9u30 –<br />
12u30<br />
Cijfers VF in orde +<br />
gemaild naar provincie<br />
Verslag gemaakt team<br />
HB<br />
Mails gecheckt<br />
Einde: 16u30<br />
Hele dag vergadering<br />
team SIB-M Vlaanderen<br />
Deze week is misschien niet zo representatief aangezien we meestal met gecombineerde mandaten zitten (combinatie bemiddeling en leerproject of bemiddeling en<br />
hergo). In de periode dat ik bezig ben met het draaien van een leerproject is er weinig ruimte om bezig te zijn met bemiddeling. De week waarin ik het dagboek heb<br />
bijgehouden is een week waar ik geen leerproject aan het draaien was.<br />
In januari hebben we veel dossiers voor bemiddeling doorgekregen.<br />
140
BIJLAGE 3: SJABLOON OBSERVATIEVERSLAG EERSTE CONTACT<br />
Observatieverslag: eerste contact<br />
Naam<br />
observator<br />
Datum<br />
observatie<br />
HCA-dienst<br />
Bemiddelaar<br />
Soort gesprek<br />
Situatieschets<br />
Geslacht<br />
verdachte<br />
Leeftijd<br />
verdachte<br />
Etnische<br />
achtergrond<br />
verdachte<br />
Informatie<br />
ouders<br />
Informatie<br />
andere<br />
betrokkenen<br />
Informatie<br />
dossier<br />
M / V Geslacht<br />
slachtoffer<br />
Leeftijd<br />
slachtoffer<br />
Etnische<br />
achtergrond<br />
slachtoffer<br />
M / V<br />
141
Eerste contact<br />
Omgeving en actoren<br />
1. Beschrijving omgeving<br />
2. Hoe zitten bemiddelaar, verdachte/slachtoffer, ouders en anderen ten opzichte<br />
van elkaar?<br />
Inhoud: waarover wordt gesproken<br />
Verloop: hoe verloopt het eerste contact<br />
Telefonisch of brief<br />
1. Vraagt de bemiddelaar of de brief van parket/jeugdrechtbank duidelijk was?<br />
2. Overloopt de bemiddelaar de belangrijkste elementen in de brief? Welke<br />
elementen komen aan bod?<br />
3. Stelt de bemiddelaar voor terug contact om te nemen bij nieuws van de<br />
tegenpartij?<br />
4. Maakt de bemiddelaar afspraken met slachtoffer en verdachte? Welke?<br />
142
Huisbezoek<br />
1. Ontvangst en voorstelling bemiddelaar<br />
Hoe is de ontvangst?<br />
Hoe verloopt de voorstelling?<br />
Wat zegt de bemiddelaar over zichzelf en over wat hij gaat doen?<br />
2. Geeft de bemiddelaar de volgende informatie? Welke informatie komt aan bod?<br />
Toelichting bij gerechtsprocedure (enkel voor verdachte)?<br />
Toelichting bij procedure herstelbemiddeling (wat, verloop etc.)?<br />
Toelichting bij verschillende soorten bemiddeling (direct/indirect)?<br />
3. Geeft de bemiddelaar uitleg waarom voor bemiddeling te kiezen?<br />
Voordelen van bemiddeling voor beide partijen?<br />
Wordt het duidelijk dat dit een vrijwillige keuze is?<br />
Keuze voor soort bemiddeling?<br />
4. Geeft de bemiddelaar aan dat bemiddeling een vrije keuze is?<br />
Is er bereidheid tot bemiddeling?<br />
Overtuigt de bemiddelaar om bemiddeling minstens te overwegen?<br />
Overtuigt de bemiddelaar om tot bemiddeling over te gaan? Op welke manier doet<br />
hij dit?<br />
5. Staat de bemiddelaar stil bij de feiten en de gevolgen?<br />
Welke zijn de feiten?<br />
Oorzaak feiten?<br />
Gevolg feiten?<br />
143
6. Kunnen de verdachte, het slachtoffer, de ouders en andere betrokken:<br />
vragen stellen?<br />
praten over de feiten, de reden achter de feiten?<br />
hun verhaal doen?<br />
praten over de verwachtingen over de bemiddeling?<br />
praten over hun gevoel bij de feiten?<br />
praten over gebeurtenissen na de feiten (vb. bij politie,…)?<br />
7. Worden opvolgafspraken gemaakt?<br />
8. Verloopt het gesprek gemakkelijk? Moeizaam? Veel interventies bemiddelaar<br />
nodig?<br />
Gevoelens/verwachting/houding<br />
1. Bemiddelaar:<br />
Heeft hij een neutrale houding tegenover verdachte of slachtoffer?<br />
Behandelt hij verdachte of slachtoffer respectvol?<br />
Welke gevoelens heeft hij ten opzichte van verdachte of slachtoffer?<br />
Welke communicatietechnieken gebruikt hij?<br />
2. Verdachte<br />
Welke gevoelens bij feiten? Tegenover het slachtoffer?<br />
Welke verwachting van bemiddeling? Van slachtoffer?<br />
Geeft de verdachte aandacht aan wat de bemiddelaar zegt?<br />
Heeft de verdachte een respectvolle houding?<br />
144
3. Slachtoffer<br />
Welke gevoelens bij feiten? Tegenover de verdachte?<br />
Welke verwachting van bemiddeling? Van verdachte?<br />
Geeft het slachtoffer aandacht aan wat de bemiddelaar zegt?<br />
Heeft het slachtoffer een respectvolle houding?<br />
4. Ouders<br />
Gevoelens bij feiten, tegenpartij, bemiddeling, bemiddelaar?<br />
Verwachtingen van bemiddeling, van tegenpartij?<br />
Houding tegenover tegenpartij, bemiddelaar?<br />
Krijgt hun kind ruimte tijdens gesprek?<br />
5. Andere betrokkenen<br />
Gevoelens bij feiten, tegenpartij, bemiddeling, bemiddelaar?<br />
Verwachtingen van bemiddeling, van tegenpartij?<br />
Houding tegenover tegenpartij, bemiddelaar?<br />
Persoonlijke bedenkingen observator 47<br />
47 ZOWEL eigen intenties, mogelijke reacties, gevoelens, indrukken, oordelen, eigen vragen, onderdrukte reacties,…<br />
ALS items die niet in de checklist aan bod kwamen maar wel geobserveerd werden.<br />
145
BIJLAGE 4: VRAGENPROTOCOL INTERVIEWS<br />
Algemeen (30 minuten)<br />
We zitten samen op de trein en raken aan de praat. Ik vraag aan jou wat je doet voor de kost. Wat vertel je?<br />
Wat vind jij het meest boeiende aan je job? Wat loop voor jou heel goed? Wat vind je het minst boeiende?<br />
Wat was het beste gesprek uit jouw carriere? Waarom was dit voor jou zo?<br />
Waarover heb je laatst geventileerd bij je partner, moeder, vrienden en/of collega’s? Vind je dit dan ook het moeilijkste aan je job?<br />
Moest je iets kunnen veranderen aan je job, wat zou dat dan zijn?<br />
146
Figuur 1 Voor bemiddeling (15 minuten)<br />
Voorwaarden tot<br />
bemiddeling<br />
Geen contact: Brief/Telefoon van HCA<br />
dienst met datum huisbezoek<br />
MOF<br />
Politie<br />
Parket<br />
Aanbod tot<br />
herstelbemiddeling<br />
8 dagen regel<br />
Beslissing tot wel dan niet ingaan op<br />
proces van herstelbemiddeling<br />
Jeugdrechter<br />
Wel contact: eventueel afspraak maken<br />
met partij<br />
Brief en folder naar alle<br />
betrokken partijen en<br />
HCA- dienst<br />
Dossier aanmaken<br />
Toewijzing à bemiddelaar<br />
Verantwoordelijkheid<br />
dossier<br />
Eindverslag /Bondig verslag<br />
binnen 2 maanden<br />
147
Bekijk Figuur 1 aandachtig. Het is een good practice aangaande herstelbemiddeling. Zijn er zaken die je opvallen? Zijn er stappen<br />
die in de praktijk niet/anders voorkomen? Zijn er stappen die stroef verlopen en waar verbetering is aangewezen? Heb jij hiervoor<br />
suggesties?<br />
Wat houdt de verantwoordelijkheid van een dossier in (de bemiddeling, de opvolging, de registratie en de rapportering)? Hoe<br />
ervaar je deze werkwijze?<br />
Wat is je mening over de communicatie met de doorverwijzers (brief, blind eindverslag, bondig verslag en reactieformulier)?<br />
Zowel in de groep van de niet opgestarte dossiers als in de groep van de afgebroken dossier zien we dat er heel wat<br />
respondenten zijn die eigenlijk wilden dat de bemiddeling toch werd verder gezet? Welke rol kan de bemiddelaar hierin eventueel<br />
spelen.<br />
o Wanneer spreken we volgens jou van een niet opgestart dossier?<br />
Wanneer is voor jou een bemiddeling geslaagd?<br />
Hoe verloopt de verdeling van de dossiers in huis? (enkel igv coördinator/ teambegeleider)<br />
148
Figuur 2 Tijdens bemiddeling (30 minuten)<br />
Overlopen van de brief<br />
Bepalen mogelijkheden tot herstel<br />
Niet ingaan op aanbod<br />
van bemiddeling<br />
Afsluitbrief doorverwijzer<br />
vereffenningsfonds<br />
verzekeringen<br />
Principes van<br />
bemiddeling<br />
Informatie geven (gerechtelijke<br />
procedure en bemiddeling)<br />
Verwachtingen en intenties tav<br />
herstelbemiddeling en de ander<br />
Ingaan op aanbod tot bemiddeling<br />
Directe bemiddeling Indirecte bemiddeling<br />
Doelstelling herstelbemiddeling<br />
toelichten<br />
Bespreking van de feiten en de<br />
gevolgen<br />
Voorstellen rechtstreeks gesprek<br />
Bondig verslag<br />
Overeenkomst Goedkeuring<br />
Uitvoering en opvolging<br />
Uitvoeringsverslag/Eindverslag<br />
Verantwoordelijkheid laten nemen<br />
Feit<br />
Gevoel<br />
149
Bekijk de figuur aandachtig. Het is een good practice aangaande herstelbemiddeling. Zijn er zaken die je opvallen? Zijn er stappen<br />
die in de praktijk niet/anders voorkomen? Zijn er stappen die stroef verlopen en waar verbetering is aangewezen? Heb jij hiervoor<br />
suggesties?<br />
Wat vind je van de hoeveelheid en het tempo van een eerste gesprek? Hoe vallen deze ingrediënten bij de partijen zelf, volgens<br />
jou? In welke mate voel jij de druk tot het afsluiten van een overeenkomst? Welk effect heeft dit op jouw handelen als<br />
herstelbemiddelaar?<br />
Welke rol speelt de bemiddelaar volgens jou in de keuze directe/indirecte bemiddeling?<br />
Wat betekenen voor jou de principes van bemiddeling? Welke plaats nemen ze in jouw bemiddelingen? Hoe geef je ze in de<br />
praktijk kleur?<br />
Het aantal directe bemiddelingen is over het algemeen in de minderheid? Wat is je mening hierover? Was is volgens jou hiervan<br />
de reden?<br />
In het algemeen zien we een lage betrokkenheid van het VF in de dossiers verklaren? Wat is je mening hierover? Was is volgens<br />
jou hiervan de reden?<br />
Wie speelt een rol in de opvolging van een overeenkomst? Wordt hiervoor expliciet de verantwoordelijkheid genomen tijdens een<br />
bemiddeling?<br />
150
Na bemiddeling (15 minuten)<br />
In Nederland neemt de herstelbemiddelaar (waar nodig) contact op met de verdachte en het slachtoffer om te informeren hoe het<br />
sinds het gesprek met hen gaat. Dit om na te gaan of de herstelbemiddeling effect heeft gehad en zijn doel heeft bereikt. Uit<br />
Nederlands onderzoek blijkt dat de bemiddelaars hier eerder negatief tegenover staan, terwijl de partijen dit net wel wenselijk<br />
vinden? Is de nood aan een vorm van nazorg er ook in Vlaanderen? Waarom wel/niet?<br />
Wordt het proces van bemiddeling geëvalueerd bij de betrokken partijen? Zo ja, op welke manier?<br />
Zijn er activiteiten in het kader van re-integratie wenselijk en/of haalbaar binnen het kader van bemiddeling?<br />
151
BIJLAGE 5: DEFINITIE CODES OBSERVATIES<br />
Code Definitie<br />
advies De bemiddelaar geeft advies<br />
afronden, besluiten<br />
begrip toetsen<br />
confronteren<br />
contact maken<br />
De bemiddelaar rondt (een onderdeel van) het gesprek<br />
af<br />
Bemiddelaar controleert of de ontvanger zijn 48<br />
boodschap heeft begrepen<br />
De bemiddelaar houdt de ontvanger zijn daden of de<br />
gevolgen van zijn daden voor<br />
De bemiddelaar probeert een veilige sfeer neer te zetten<br />
(begroeten, lachen, informele babbel, …)<br />
doorvragen De bemiddelaar vraagt door<br />
empathie De bemiddelaar leeft mee met de situatie van de ander<br />
IV ? De bemiddelaar geeft informatie<br />
IV dossier<br />
IV herstel<br />
IV interventie gedaan<br />
IV interventie te doen<br />
IV juridische<br />
IV mogelijkheden<br />
herstel<br />
IV onderscheid<br />
meerderjarigen en<br />
minderjarigen<br />
De bemiddelaar geeft informatie met betrekking tot het<br />
dossier<br />
De bemiddelaar geeft informatie over de concrete<br />
uitwerking van het herstel<br />
De bemiddelaar geeft informatie over activiteiten die hij<br />
heeft gedaan<br />
De bemiddelaar geeft informatie over activiteiten die hij<br />
wil/zal ondernemen<br />
De bemiddelaar geeft informatie over de juridische<br />
aspecten en/of verloop<br />
De bemiddelaar geeft informatie over de verschillende<br />
mogelijkheden van herstel die er zijn<br />
De bemiddelaar geeft informatie over het verschil in<br />
herstelbemiddeling tussen minderjarigen en<br />
meerderjarigen<br />
IV overeenkomst De bemiddelaar geeft informatie over de overeenkomst<br />
IV procedure HB<br />
IV reden bemiddeling<br />
IV rol bemiddelaar<br />
48 M/V<br />
De bemiddelaar geeft informatie over de procedure van<br />
herstelbemiddeling<br />
De bemiddelaar geeft informatie over de reden die<br />
aanleiding gaf tot het starten van een herstelbemiddeling<br />
De bemiddelaar geeft informatie over de rol van de<br />
herstelbemiddelaar binnen herstelbemiddeling<br />
152
IV soorten HB<br />
IV VF<br />
IV via materiaal<br />
De bemiddelaar geeft informatie over de verschillende<br />
soorten herstelbemiddelingen<br />
De bemiddelaar geeft informatie over het<br />
vereffeningsfonds<br />
luisteren De bemiddelaar luistert<br />
neutrale<br />
boodschapper<br />
neutraliteit<br />
De bemiddelaar geeft informatie aan de hand van<br />
concreet materiaal (folder, schema, …)<br />
De bemiddelaar geeft informatie door van de ene partij<br />
naar de andere (gekoppeld aan een concreet dossier)<br />
De bemiddelaar verwijst naar het principe van neutraliteit<br />
en/of de bemiddelaar toont zijn neutraliteit of net niet.<br />
non verbaal gedrag De bemiddelaar vertoont non verbaal gedrag<br />
samenvatten De bemiddelaar vat samen<br />
structureren<br />
toegankelijkheid<br />
toetsen informatie<br />
verbinding leggen<br />
vertrouwelijkheid<br />
De bemiddelaar structureert het gesprek (licht het doel<br />
toe, vat samen, somt op, …)<br />
De bemiddelaar verwijst naar gegevens waarop men<br />
hem kan bereiken<br />
De bemiddelaar gaat de info van de ander samenvatten<br />
en zo toetsen of hijzelf het goed heeft begrepen<br />
De bemiddelaar tracht verbinding te maken tussen de<br />
partijen<br />
De bemiddelaar verwijst naar het principe van<br />
vertrouwelijkheid<br />
vragen naar ? De bemiddelaar stelt een vraag<br />
vragen naar feiten De bemiddelaar stelt een vraag naar feiten<br />
vragen naar<br />
gevoelens<br />
vragen naar<br />
medewerking<br />
De bemiddelaar stelt een vraag naar gevoelens<br />
De bemiddelaar stelt een vraag tot medewerking<br />
vragen naar mening De bemiddelaar stelt een meningsvraag<br />
vragen naar<br />
mogelijkheden herstel<br />
vragen naar<br />
verwachtingen<br />
vrijwilligheid<br />
De bemiddelaar stelt een vraag naar de mogelijkheden<br />
tot herstel<br />
De bemiddelaar stelt een vraag naar verwachtingen<br />
De bemiddelaar verwijst naar het principe van<br />
vrijwilligheid<br />
153