12.04.2022 Views

Buiten kerk en moskee

Religie in een pluriforme samenleving. Diversiteit en verandering in beeld.

Religie in een pluriforme samenleving. Diversiteit en verandering in beeld.

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

Religie in e<strong>en</strong> pluriforme<br />

sam<strong>en</strong>leving<br />

Diversiteit <strong>en</strong> verandering in beeld<br />

Deel 3: <strong>Buit<strong>en</strong></strong> <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> <strong>moskee</strong>


Religie in e<strong>en</strong> pluriforme sam<strong>en</strong>leving<br />

Diversiteit <strong>en</strong> verandering in beeld<br />

Deel 3: <strong>Buit<strong>en</strong></strong> <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> <strong>moskee</strong><br />

Joep de Hart<br />

Pepijn van Houweling<strong>en</strong><br />

Willem Huijnk<br />

Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau<br />

D<strong>en</strong> Haag, maart 2022


Het Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau is e<strong>en</strong> interdepartem<strong>en</strong>taal, wet<strong>en</strong>schappelijk instituut, dat – gevraagd<br />

<strong>en</strong> ongevraagd – sociaal-wet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek verricht. Het scp rapporteert aan de regering, de Eerste<br />

<strong>en</strong> Tweede Kamer, de ministeries <strong>en</strong> maatschappelijke <strong>en</strong> overheidsorganisaties. Het scp valt formeel<br />

onder de verantwoordelijkheid van de minister van Volksgezondheid, Welzijn <strong>en</strong> Sport.<br />

Het scp is opgericht bij Koninklijk Besluit op 30 maart 1973. Het Koninklijk Besluit is per 1 april 2012 vervang<strong>en</strong><br />

door de ‘Regeling van de minister-presid<strong>en</strong>t, Minister van Algem<strong>en</strong>e Zak<strong>en</strong>, houd<strong>en</strong>de de vaststelling<br />

van de Aanwijzing<strong>en</strong> voor de Planbureaus’.<br />

© Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau, D<strong>en</strong> Haag 2022<br />

scp-publicatie 2022-1<br />

Opmaak binn<strong>en</strong>werk: Textcetera, D<strong>en</strong> Haag<br />

Figur<strong>en</strong>: Staet van Creatie, Tilburg<br />

Vertaling sam<strong>en</strong>vatting: avb-vertaling<strong>en</strong>, Amstelve<strong>en</strong><br />

Omslagontwerp: Textcetera, D<strong>en</strong> Haag<br />

Foto omslag: hh | Jurj<strong>en</strong> Dr<strong>en</strong>th<br />

isbn 978 90 377 978 0958 2<br />

nur 740<br />

Copyright<br />

U mag citer<strong>en</strong> uit scp-rapport<strong>en</strong>, mits u de bron vermeldt.<br />

U mag scp-bestand<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> server plaats<strong>en</strong> mits:<br />

1 het digitale bestand (rapport) intact blijft;<br />

2 u de bron vermeldt;<br />

3 u de meest actuele versie van het bestand beschikbaar stelt, bijvoorbeeld na verwerking van e<strong>en</strong><br />

erratum.<br />

Data<br />

scp-databestand<strong>en</strong>, gebruikt in onze rapport<strong>en</strong>, zijn in principe beschikbaar voor gebruik door derd<strong>en</strong> via<br />

dans www.dans.knaw.nl.<br />

Contact<br />

Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau<br />

Postbus 16164<br />

2500 bd D<strong>en</strong> Haag<br />

www.scp.nl<br />

info@scp.nl<br />

Via onze website kunt u zich kosteloos abonner<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> elektronische att<strong>en</strong>dering bij het verschijn<strong>en</strong> van<br />

nieuwe uitgav<strong>en</strong>.


Inhoud<br />

Voorwoord 5<br />

1 Inleiding 6<br />

Noot 8<br />

2 Ongeloof, spiritualiteit <strong>en</strong> zingeving in internationaal perspectief 9<br />

2.1 Atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> 10<br />

2.2 Hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit 16<br />

2.3 Zingeving 23<br />

2.4 Conclusie 28<br />

Not<strong>en</strong> 28<br />

3 E<strong>en</strong> derde milieu: hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit 29<br />

3.1 Inleiding: achtergrond van dit hoofdstuk 29<br />

3.2 Waar gaat het om? Kernideeën van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit 31<br />

3.3 Vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> data 34<br />

3.4 Uitkomst<strong>en</strong> 35<br />

3.5 Conclusie 63<br />

Not<strong>en</strong> 67<br />

4 Niet-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving 69<br />

4.1 Niet-gelovig<strong>en</strong> 69<br />

4.2 Cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> 75<br />

4.3 Zingeving 77<br />

4.4 Zingeving versus geluk 87<br />

4.5 Conclusie 91<br />

Not<strong>en</strong> 92<br />

5 Zingeving zoals verstaan door atheïst<strong>en</strong>, agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse<br />

spirituel<strong>en</strong> 95<br />

5.1 Zelftypering van respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 96<br />

5.2 Doel, ertoe do<strong>en</strong> <strong>en</strong> coher<strong>en</strong>tie 97<br />

5.3 Spiritualiteit <strong>en</strong> zingeving 99<br />

5.4 Atheïst<strong>en</strong>, agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving 109<br />

5.5 Zingeving <strong>en</strong> (individuele of politieke) maakbaarheid 111<br />

5.6 Zingeving <strong>en</strong> lijd<strong>en</strong> 113<br />

5.7 Zingeving <strong>en</strong> geluk 117<br />

5.8 Jezelf ‘ont-wikkel<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> jezelf ontwikkel<strong>en</strong> 118<br />

3 i n h o u d


5.9 Zingeving <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong> 119<br />

5.10 Zingeving <strong>en</strong> individualisme 120<br />

5.11 Lev<strong>en</strong> zonder zingeving 123<br />

5.12 Is er lev<strong>en</strong> na de dood? 124<br />

5.13 Conclusie 125<br />

Not<strong>en</strong> 128<br />

6 Conclusies 131<br />

6.1 Inleiding: achtergrond <strong>en</strong> hoofdonderwerp<strong>en</strong> 131<br />

6.2 Belangrijkste uitkomst<strong>en</strong> 132<br />

6.3 Tot besluit: e<strong>en</strong> keerpunt in het secularisatieproces? 134<br />

Not<strong>en</strong> 135<br />

7 Nabeschouwing op drie rapport<strong>en</strong> 137<br />

7.1 Drie rapport<strong>en</strong> 137<br />

7.2 Plaatsing binn<strong>en</strong> bredere <strong>en</strong> langere ontwikkeling<strong>en</strong> 137<br />

7.3 Blik op de toekomst 142<br />

7.4 Tot besluit 150<br />

Not<strong>en</strong> 151<br />

8 Concluding remarks on three reports 152<br />

8.1 Three reports 152<br />

8.2 Placing the outcomes of this trilogy in the context of broader and longerterm<br />

developm<strong>en</strong>ts 152<br />

8.3 Towards the future 157<br />

8.4 In conclusion 164<br />

Not<strong>en</strong> 165<br />

Summary 167<br />

Literatuur 172<br />

Bijlag<strong>en</strong> (te vind<strong>en</strong> op www.scp.nl bij dit rapport)<br />

4 i n h o u d


Voorwoord<br />

Het Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau (scp) publiceert regelmatig rapportages over godsdi<strong>en</strong>stige<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> in Nederland. Dit rapport is het afsluit<strong>en</strong>de deel in e<strong>en</strong> drieluik.<br />

Het eerste deel, dat in juni 2018 versche<strong>en</strong>, richtte zich op moslims in Nederland. Het<br />

tweede deel ging over christ<strong>en</strong><strong>en</strong> in Nederland <strong>en</strong> versche<strong>en</strong> eind dat jaar. Dit afsluit<strong>en</strong>de<br />

deel gaat in op de verbreiding <strong>en</strong> impact van vorm<strong>en</strong> van spiritualiteit die niet <strong>kerk</strong>elijkgebond<strong>en</strong><br />

zijn <strong>en</strong> op de lev<strong>en</strong>sbeschouwing van buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong>. Ook<br />

de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> is het aantal agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> in ons land verder gesteg<strong>en</strong>. Op dit<br />

mom<strong>en</strong>t is meer dan de helft van de Nederlandse bevolking niet-(traditioneel-)gelovig, dat<br />

wil zegg<strong>en</strong> agnost of atheïst. Uiteraard word<strong>en</strong> ook zij geconfronteerd met zingevingsvrag<strong>en</strong>.<br />

Hoe gaan atheïst<strong>en</strong>, agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> de derde categorie die in dit rapport c<strong>en</strong>traal<br />

staat – de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> – met deze lev<strong>en</strong>svrag<strong>en</strong> om? Om deze vraag te kunn<strong>en</strong><br />

beantwoord<strong>en</strong> heeft het scp voor het eerst e<strong>en</strong> (kwantitatief) instrum<strong>en</strong>t ontwikkeld om<br />

zingeving te met<strong>en</strong>. Daarnaast hebb<strong>en</strong> we uitgebreid gesprok<strong>en</strong> met agnost<strong>en</strong>, atheïst<strong>en</strong>,<br />

hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ondernemers <strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigers van organisaties die zich<br />

voor deze lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke groep<strong>en</strong> inzett<strong>en</strong>. Zingeving wordt vooral geassocieerd<br />

met verbinding <strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Traditioneel-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> al met<br />

al iets meer zingeving te ervar<strong>en</strong> dan agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong>. Ook opvall<strong>en</strong>d is dat het aantal<br />

hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> niet (verder) to<strong>en</strong>eemt <strong>en</strong> het er mogelijk op lijkt dat hed<strong>en</strong>daagse<br />

spiritualiteit eerder e<strong>en</strong> voorportaal van secularisering, dan e<strong>en</strong> nieuwe vorm van<br />

religie is.<br />

De auteurs van dit rapport zijn de led<strong>en</strong> van de leescommissie zeer erk<strong>en</strong>telijk voor hun<br />

betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> kritische comm<strong>en</strong>tar<strong>en</strong>.<br />

Prof. dr. Kim Putters<br />

Directeur Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau<br />

5 v o o r w o o r d


1 Inleiding<br />

In lev<strong>en</strong>sbeschouwelijk opzicht vertoont het huidige Nederland e<strong>en</strong> pluriform beeld. Sommige<br />

(str<strong>en</strong>g gereformeerde) <strong>kerk</strong>elijke milieus k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zich door christelijke conc<strong>en</strong>tratie:<br />

zij wijz<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> ongeloof, maar ook alternatieve spiritualiteit af. Bij andere (meer<br />

vrijzinnige) <strong>kerk</strong>elijke milieus is vaak sprake van supplem<strong>en</strong>tering: zij combiner<strong>en</strong> christelijke<br />

tradities <strong>en</strong> geloofsinhoud<strong>en</strong> met alternatieve spirituele noties. E<strong>en</strong> vergelijkbaar<br />

spectrum, van str<strong>en</strong>g-orthodox tot eclectisch vrijzinnig, zi<strong>en</strong> we bij moslims in Nederland.<br />

Naast deze monotheïstische milieus is er in Nederland ook e<strong>en</strong> groep die zich richt op alternatieve<br />

zingeving. Dit zi<strong>en</strong> we relatief veel onder ex-<strong>kerk</strong>led<strong>en</strong>. Weer andere posities zijn<br />

het cultuurchrist<strong>en</strong>dom <strong>en</strong> wat wel wordt aangeduid met de term vicarious religion. Deze<br />

beide overtuiging<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> erop neer dat de waarde van het christ<strong>en</strong>dom wordt onderschrev<strong>en</strong>,<br />

hoewel m<strong>en</strong> zelf niet praktiseert. Nederlanders die noch veel op hebb<strong>en</strong> met de<br />

monotheïstische, noch met de alternatieve spirituele traditie handel<strong>en</strong> in de geest van de<br />

secularisatiethese. Dit zijn de ongelovig<strong>en</strong>, atheïst<strong>en</strong> of agnost<strong>en</strong>.<br />

Het Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau heeft e<strong>en</strong> lange <strong>en</strong> breed gewaardeerde traditie van<br />

rapport<strong>en</strong> over religieuze ontwikkeling<strong>en</strong>. In 2018 is hieraan e<strong>en</strong> vervolg gegev<strong>en</strong> met het<br />

uitkom<strong>en</strong> van de eerste twee del<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> trilogie over lev<strong>en</strong>sbeschouwing in Nederland.<br />

Het eerste deel was De religieuze beleving van moslims in Nederland. Diversiteit <strong>en</strong> verandering in<br />

beeld. Het tweede deel kwam later dat jaar uit <strong>en</strong> was getiteld Christ<strong>en</strong><strong>en</strong> in Nederland. Kerkelijke<br />

deelname <strong>en</strong> christelijke gelovigheid. Dit rapport is het derde <strong>en</strong> afsluit<strong>en</strong>de deel in deze<br />

reeks, waarin alternatieve spiritualiteit, zingeving <strong>en</strong> Nederlanders die aangev<strong>en</strong> niet-<br />

(traditioneel-)gelovig te zijn c<strong>en</strong>traal staan. Wat is zingeving <strong>en</strong> hoe zoud<strong>en</strong> we het kunn<strong>en</strong><br />

met<strong>en</strong>? Wie ervar<strong>en</strong> er veel zingeving <strong>en</strong> wie niet? Hoeveel hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> zijn er in Nederland? Hoe verhoudt zich dit tot de omvang van deze<br />

groep<strong>en</strong> in andere (Europese) land<strong>en</strong> (hoofdstuk 2)? Zijn deze groep<strong>en</strong> duidelijk van elkaar<br />

te onderscheid<strong>en</strong> of zijn er overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>? Hoe verhoud<strong>en</strong> zij zich tot religieuze groep<strong>en</strong><br />

in Nederland? En hoe staan deze groep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over de grote lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke (zingevings)vrag<strong>en</strong><br />

die niet alle<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> van (traditioneel-)gelovig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong><br />

(hoofdstuk 5)? Deze onderzoeksvrag<strong>en</strong> staan c<strong>en</strong>traal in dit rapport, waarbij er uiteraard<br />

steeds extra aandacht zal word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> aan de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> (hoofdstuk 3)<br />

<strong>en</strong> de religious nones (waarmee we atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> bedoel<strong>en</strong>, zie hoofdstuk 4). De<br />

focus ligt in dit afsluit<strong>en</strong>de deel van deze lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke trilogie namelijk op deze<br />

twee groep<strong>en</strong>, nadat er in de eerste twee del<strong>en</strong> stil is gestaan bij moslims <strong>en</strong> christ<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Het gaat hier dus in de eerste plaats om Nederlanders die zich niet tot e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> of geloofsgeme<strong>en</strong>schap<br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> zich uitdrukkelijk als niet-gelovig (agnost, atheïst) beschouw<strong>en</strong>.<br />

In de tweede plaats gaat het om Nederlanders die zich oriënter<strong>en</strong> op de wereld van de<br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit, die – qua inhoud <strong>en</strong> qua achtergrond van de geïnteresseerd<strong>en</strong> –<br />

niet zeld<strong>en</strong> weinig of ge<strong>en</strong> overlap vertoont met het <strong>kerk</strong>elijk georganiseerde christ<strong>en</strong>dom.<br />

Waar moslims <strong>en</strong> christelijke gelovig<strong>en</strong> min of meer duidelijk te omlijn<strong>en</strong> bevolkingsgroep<strong>en</strong><br />

vorm<strong>en</strong> (zowel wat hun geloofsovertuiging<strong>en</strong> betreft als wat betreft de instituties<br />

6 i n l e i d i n g


waarin zij participer<strong>en</strong>), lijkt dit veel minder het geval te zijn bij de twee andere groep<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> doel van dit rapport is om hier meer helderheid over te verkrijg<strong>en</strong>.<br />

Voor niet-traditioneel-gelovig<strong>en</strong> geldt dat zij in de meeste onderzoek<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> soort restcategorie<br />

verschijn<strong>en</strong>: ge<strong>en</strong> lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> of <strong>moskee</strong>, niet gelovig in traditionele religieuze<br />

zin – maar wat dan wel? Wat zijn de basisovertuiging<strong>en</strong> van deze Nederlanders <strong>en</strong><br />

hoe gev<strong>en</strong> zij zin aan hun lev<strong>en</strong>? Hoe manifesteert zich dat bij de activiteit<strong>en</strong> die zij ontplooi<strong>en</strong>,<br />

zoals bij hun opvoedingsideeën, de organisaties waarbij zij zijn aangeslot<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

hoe zij met crisiservaring<strong>en</strong> in hun lev<strong>en</strong> omgaan? Welke stroming<strong>en</strong> of oriëntaties zijn er<br />

onder h<strong>en</strong> te onderscheid<strong>en</strong>? Waardoor laat m<strong>en</strong> zich leid<strong>en</strong> in zijn keuzes?<br />

De te verwacht<strong>en</strong> grote diversiteit die deze groep k<strong>en</strong>merkt, gaat ook op voor de hed<strong>en</strong>daagse<br />

spirituel<strong>en</strong> (die we in e<strong>en</strong> eerdere publicatie hebb<strong>en</strong> aangeduid met de term zwev<strong>en</strong>de<br />

gelovig<strong>en</strong>). De dynamiek is groot in dit alternatieve circuit, de organisatiegraad<br />

veelal diffuus. Vel<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> groot deel van hun lev<strong>en</strong> te switch<strong>en</strong> van de <strong>en</strong>e<br />

interesse of activiteit naar de andere, doorgaans in afwissel<strong>en</strong>de informele verband<strong>en</strong>. En<br />

dan zijn er ook nog de zog<strong>en</strong>oemde cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> of culturele moslims: person<strong>en</strong> die<br />

zelf niet zozeer affiniteit hebb<strong>en</strong> met de inhoud van het (christelijk of islamitisch) geloof of<br />

de praktisering ervan, maar wel de maatschappelijke functies van dat geloof of de – in hun<br />

og<strong>en</strong> – positieve effect<strong>en</strong> ervan op de m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving waarder<strong>en</strong>. 1<br />

Deze groep<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> we in beeld br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong> met gelovige of <strong>kerk</strong>elijk betrokk<strong>en</strong><br />

Nederlanders om zo verschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> h<strong>en</strong> op het spoor te<br />

kom<strong>en</strong>. Hiervoor hebb<strong>en</strong> we allereerst e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d kwalitatief vooronderzoek uitgevoerd<br />

bestaande uit twintig interviews met Nederlanders over geloof, lev<strong>en</strong>sbeschouwing<br />

<strong>en</strong> zingeving. Daarna hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> omvangrijke repres<strong>en</strong>tatieve <strong>en</strong>quête uitgezet<br />

onder meer dan 4000 Nederlanders, waarvan we in hoofdstuk 3 voor de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> in hoofdstuk 4 voor de religious nones verslag do<strong>en</strong>. Voor deze <strong>en</strong>quête hebb<strong>en</strong><br />

we bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> speciaal e<strong>en</strong> nieuw meetinstrum<strong>en</strong>t ontwikkeld <strong>en</strong> getest om zingeving te<br />

met<strong>en</strong> (hierover is meer te vind<strong>en</strong> in de onderzoeksverantwoording bij dit rapport, zie bijlage<br />

A, te vind<strong>en</strong> via www.scp.nl bij dit rapport). In aanvulling daarop zijn er twintig kwalitatieve<br />

diepte-interviews uitgevoerd onder agnost<strong>en</strong>, atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong>,<br />

waarin uitgebreid wordt ingegaan op de lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke situatie waarin deze<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zich bevind<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ontwikkeling (lev<strong>en</strong>sloop) die ze daarin hebb<strong>en</strong> doorgemaakt<br />

(hoofdstuk 5). Maar ook hun m<strong>en</strong>s- <strong>en</strong> wereldbeeld, maatschappijvisie <strong>en</strong> visie op<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwing <strong>en</strong> zingeving kwam<strong>en</strong> in deze gesprekk<strong>en</strong> aan bod. Hoe <strong>en</strong> waarom<br />

zijn ex-gelovig<strong>en</strong> bijvoorbeeld van hun geloof gevall<strong>en</strong>? Hoe zijn in alternatieve spiritualiteit<br />

geïnteresseerd<strong>en</strong> tot hun belangstelling gekom<strong>en</strong>? Is dat plotseling gebeurd of geleidelijk<br />

zo verlop<strong>en</strong>? Wat betek<strong>en</strong>t dit voor hun lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>svisie? Hoe gaan zij om met<br />

gr<strong>en</strong>ssituaties zoals het overlijd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> dierbare, werkloosheid of ziekte? Hoe past dit in<br />

het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sverhaal <strong>en</strong> hoe heeft m<strong>en</strong> er betek<strong>en</strong>is aan gegev<strong>en</strong>? T<strong>en</strong> slotte hebb<strong>en</strong> we<br />

voor dit rapport gesprok<strong>en</strong> met verteg<strong>en</strong>woordigers van ti<strong>en</strong> spirituele of agnostische<br />

organisaties.<br />

Doel van dit rapport is dus het afbak<strong>en</strong><strong>en</strong> (conceptualiser<strong>en</strong>), beschrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> analyser<strong>en</strong><br />

van de g<strong>en</strong>oemde groep<strong>en</strong> waarbij c<strong>en</strong>traal staat hoe ze antwoord gev<strong>en</strong> op de grote (zin-<br />

7 i n l e i d i n g


gevings)vrag<strong>en</strong>. De bevinding<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> we daarnaast in e<strong>en</strong> internationaal vergelijk<strong>en</strong>d<br />

perspectief (hoofdstuk 2) <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de langetermijnontwikkeling<strong>en</strong> aan de hand van<br />

onderzoek<strong>en</strong> als Culturele verandering<strong>en</strong> in Nederland (cv) <strong>en</strong> het onderzoek God in Nederland<br />

(GiN) van 2015 (hoofdstuk 3 <strong>en</strong> hoofdstuk 4). Maar we will<strong>en</strong> ons niet tot kwantitatieve<br />

gegev<strong>en</strong>s beperk<strong>en</strong>. Aan de hand van interviewmateriaal wordt speciaal aandacht<br />

besteed aan de manier waarop verteg<strong>en</strong>woordigers van de twee groep<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘gewone’<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die tot deze groep<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> omgaan met de grote lev<strong>en</strong>svrag<strong>en</strong> waarop ook<br />

religies zoals de islam of het christ<strong>en</strong>dom door de eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong> antwoord hebb<strong>en</strong> prober<strong>en</strong><br />

te gev<strong>en</strong> (hoofdstuk 5).<br />

Onder religious nones wordt het gebrek aan specifieke aandacht voor niet-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

niet-<strong>kerk</strong>elijk of niet-christelijk gebond<strong>en</strong> spiritualiteit ervar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> lacune in het<br />

bestaande onderzoek. Zij bestempel<strong>en</strong> zichzelf als e<strong>en</strong> verget<strong>en</strong> groep. Ze hebb<strong>en</strong> daar<br />

zeker e<strong>en</strong> punt, al was het alle<strong>en</strong> maar omdat het om e<strong>en</strong> bevolkingsgroep gaat die de<br />

afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia voortdur<strong>en</strong>d in omvang is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Vandaag de dag is e<strong>en</strong> ruime<br />

meerderheid van de Nederlanders niet (langer) aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> expliciet-ongelovig<strong>en</strong><br />

of m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die aangev<strong>en</strong> over het bestaan van God ge<strong>en</strong> uitspraak te kunn<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong> ruim de helft van de bevolking.<br />

We eindig<strong>en</strong> dit rapport met e<strong>en</strong> conclusie (hoofdstuk 6) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong>de afsluit<strong>en</strong>de<br />

beschouwing op deze trilogie als geheel (hoofdstuk 7).<br />

Noot<br />

1 E<strong>en</strong> andere, meer cognitieve (in plaats van normer<strong>en</strong>de) opvatting van cultuurchrist<strong>en</strong>dom is dat de<br />

id<strong>en</strong>titeit van wie opgroeide in e<strong>en</strong> cultuur die gedur<strong>en</strong>de zovele eeuw<strong>en</strong> werd beïnvloed door het<br />

christ<strong>en</strong>dom daardoor gevormd is. Het is in die zin dat ook e<strong>en</strong> militante atheïst als de bioloog Richard<br />

Dawkins zich e<strong>en</strong> cultuurchrist<strong>en</strong> noemt.<br />

8 i n l e i d i n g


2 Ongeloof, spiritualiteit <strong>en</strong> zingeving in internationaal<br />

perspectief<br />

Het doel van dit hoofdstuk is tweeledig. T<strong>en</strong> eerste gebruik<strong>en</strong> we internationaal onderzoek<br />

om Nederland te kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> in Europese context zodat we kunn<strong>en</strong> achterhal<strong>en</strong> hoe<br />

bijzonder (of juist niet!) de positie van niet-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> in Nederland<br />

is (zowel wat betreft hun aandeel als wat betreft aspect<strong>en</strong> van hun geloofsbeleving).<br />

Daarnaast zull<strong>en</strong> we de ontwikkeling<strong>en</strong> door de tijd he<strong>en</strong> zo goed mogelijk prober<strong>en</strong> te<br />

schet<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> internationaal vergelijk<strong>en</strong>d perspectief. Dit do<strong>en</strong> we om zo secularisering,<br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit <strong>en</strong> zingeving in Nederland niet alle<strong>en</strong> geografisch maar ook<br />

door de tijd he<strong>en</strong> in context te kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong>. In hoeverre voltrekt het proces van secularisering<br />

(<strong>en</strong> dus de aanwas van niet-gelovig<strong>en</strong>) zich in Nederland bijvoorbeeld langzamer of<br />

sneller dan in andere Europese land<strong>en</strong>? Gaat deze secularisering in Nederland (<strong>en</strong> andere<br />

land<strong>en</strong>?) wellicht gepaard met e<strong>en</strong> terugval in de mate van zingeving die m<strong>en</strong> ervaart? En<br />

zi<strong>en</strong> we de laatste dec<strong>en</strong>nia misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (relatief sterke?) to<strong>en</strong>ame van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

in Nederland in vergelijking met andere (Europese) land<strong>en</strong>?<br />

In het tweede deel van deze lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke trilogie getiteld Christ<strong>en</strong><strong>en</strong> in Nederland<br />

(De Hart <strong>en</strong> Van Houweling<strong>en</strong> 2018) hebb<strong>en</strong> we kort stilgestaan bij de positie die Nederland<br />

in religieus opzicht inneemt in vergelijking met andere land<strong>en</strong>. De hoofdconclusie luidde<br />

to<strong>en</strong> dat Nederland e<strong>en</strong> van de meest seculiere land<strong>en</strong> ter wereld is. Dat is nog steeds zo.<br />

In dit hoofdstuk gaan we hier, op basis van <strong>en</strong>kele internationale onderzoek<strong>en</strong>, nader op in.<br />

Daarbij zijn we met name geïnteresseerd in de positie van niet-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse<br />

spirituel<strong>en</strong> in ons land in vergelijking met andere land<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> belangrijke bron die we hiervoor<br />

gebruik<strong>en</strong> is de European Values Study (evs), waarvan het eerste onderzoek in 1981<br />

heeft plaatsgevond<strong>en</strong> <strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> van het laatste onderzoek (grot<strong>en</strong>deels over 2017)<br />

onlangs zijn vrijgegev<strong>en</strong>. Dit onderzoek stelt ons dus in staat om niet alle<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> vrij<br />

lange periode van bijna veertig jaar tr<strong>en</strong>ds te beschrijv<strong>en</strong>, maar ook om ze met andere land<strong>en</strong><br />

te vergelijk<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> ander belangrijk databestand voor dit hoofdstuk is het International Social Survey Programme<br />

(issp). Dit is e<strong>en</strong> groot internationaal onderzoek waar in 1991, 1998, 2008 <strong>en</strong> 2018<br />

onder andere vrag<strong>en</strong> over religie, spiritualiteit <strong>en</strong> zingeving in zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Aan dit<br />

onderzoek do<strong>en</strong> veel land<strong>en</strong> mee (in 2018 in totaal 28 land<strong>en</strong>), waaronder ook niet-Europese<br />

land<strong>en</strong>. Voor dit hoofdstuk hebb<strong>en</strong> we alle<strong>en</strong> de Europese land<strong>en</strong> geselecteerd die<br />

hebb<strong>en</strong> meegedaan aan het onderzoek in 2018 én het eerste (1991) óf tweede (1998)<br />

onderzoek waarin de religievrag<strong>en</strong> zijn gesteld. Dit zijn in totaal veerti<strong>en</strong> (Europese) land<strong>en</strong>,<br />

hoewel het aantal bij e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele optionele vraag (die dus niet in elk land gesteld is)<br />

kleinere is. Naast deze veerti<strong>en</strong> Europese land<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we ervoor gekoz<strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igde<br />

Stat<strong>en</strong> als het <strong>en</strong>ige niet-Europese land op te nem<strong>en</strong>. Waarom? Omdat dit land in religieus<br />

opzicht (tot rec<strong>en</strong>t) als e<strong>en</strong> (grote) uitzondering in de (westerse) wereld werd (<strong>en</strong> wordt)<br />

gepres<strong>en</strong>teerd <strong>en</strong> door sommig<strong>en</strong> zelfs wordt beschouwd als e<strong>en</strong> weerlegging van de<br />

hypothese dat modernisering <strong>en</strong> secularisering hand in hand gaan (Berger et al. 2008).<br />

9 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


2.1 Atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong><br />

Hoe seculier is Nederland <strong>en</strong> hoe voltrekt het secularisatieproces zich? In veel opzicht<strong>en</strong><br />

volgt Nederland het algem<strong>en</strong>e Europese seculariseringspatroon. Dat wil zegg<strong>en</strong> dat het<br />

deel van de bevolking dat zichzelf typeert als overtuigd atheïst (figuur 2.1) of niet-gelovig<br />

(figuur 2.2) de afgelop<strong>en</strong> 40 jaar duidelijk is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (ongeveer verdubbeld), net zoals<br />

in veel andere (West-)Europese land<strong>en</strong>.<br />

Figuur 2.1<br />

Ontwikkeling van het aandeel atheïst<strong>en</strong> in ti<strong>en</strong> Europese land<strong>en</strong>, 1981-2017 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

Frankrijk<br />

Zwed<strong>en</strong><br />

Spanje<br />

IJsland<br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

Duitsland<br />

Nederland<br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong><br />

Italië<br />

0<br />

1981<br />

1990<br />

1999<br />

2008<br />

2017<br />

scp.nl<br />

a<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Ev<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong> of u wel of niet naar de <strong>kerk</strong> gaat, zou u<br />

zegg<strong>en</strong> dat u 1. e<strong>en</strong> gelovig m<strong>en</strong>s b<strong>en</strong>t; 2. niet gelovig b<strong>en</strong>t (‘agnost’); 3. e<strong>en</strong> overtuigd atheïst b<strong>en</strong>t?’<br />

Bron: evs (evs’81-17)<br />

Wel is het zo dat het perc<strong>en</strong>tage m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dat aangeeft overtuigd atheïst te zijn, zeker in e<strong>en</strong><br />

land dat zo seculier is als Nederland, relatief klein is in vergelijking met bijvoorbeeld Frankrijk<br />

<strong>en</strong> Zwed<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> mogelijke verklaring hiervoor is dat het begrip atheïst – <strong>en</strong> we zag<strong>en</strong><br />

dit ook in onze interviews terug (hoofdstuk 5) – in Nederland e<strong>en</strong> nogal negatieve connotatie<br />

heeft omdat m<strong>en</strong> het begrip associeert met iemand die niet alle<strong>en</strong> niet-gelovig, maar<br />

ook teg<strong>en</strong> geloof is. Niet-gelovig in de zin van agnost – ik geloof niet omdat ik niet kan<br />

wet<strong>en</strong> of er e<strong>en</strong> god of hogere macht is – is daarom de (zelf)omschrijving die verreweg de<br />

meeste niet-gelovig<strong>en</strong> in Nederland preferer<strong>en</strong>. Agnost<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> categorie die in ons<br />

land sinds 1981 behoorlijk in omvang is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (figuur 2.2).<br />

10 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.2<br />

Ontwikkeling van het aandeel agnost<strong>en</strong> in ti<strong>en</strong> Europese land<strong>en</strong>, 1981-2017 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

70<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

Zwed<strong>en</strong><br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

Nederland<br />

Spanje<br />

Duitsland<br />

Frankrijk<br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong><br />

IJsland<br />

Italië<br />

10<br />

0<br />

1981<br />

1990<br />

1999<br />

2008<br />

2017<br />

scp.nl<br />

a<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Ev<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong> of u wel of niet naar de <strong>kerk</strong> gaat, zou u<br />

zegg<strong>en</strong> dat u 1. e<strong>en</strong> gelovig m<strong>en</strong>s b<strong>en</strong>t; 2. niet gelovig b<strong>en</strong>t (‘agnost’); 3. e<strong>en</strong> overtuigd atheïst b<strong>en</strong>t?’<br />

Bron: evs (evs’81-’17)<br />

Bij elkaar opgeteld geeft dus ongeveer de helft van de Nederlandse bevolking in 2017 te<br />

k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> niet-gelovig te zijn. Ons eig<strong>en</strong> onderzoek (zie hoofdstuk 4) <strong>en</strong> de rec<strong>en</strong>t vrijgegev<strong>en</strong><br />

issp-data bevestig<strong>en</strong> dit (figuur 2.3). Hieruit blijkt niet alle<strong>en</strong> dat in de laatste meting (verricht<br />

in 2018) in Nederland (voor het eerst) e<strong>en</strong> meerderheid atheïst of agnost is, maar ook,<br />

best opvall<strong>en</strong>d, dat Nederland, van de veerti<strong>en</strong> Europese land<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in figuur 2.3,<br />

in 2018 het meest seculier is. 1<br />

In ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel ander (Europees) land is meer dan de helft van de bevolking atheïst of<br />

agnost. Nederland is, kortom, e<strong>en</strong> van de meest seculiere land<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> contin<strong>en</strong>t dat op<br />

zichzelf al heel seculier is, zeker in vergelijking met de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> waar slechts ongeveer<br />

één op de ti<strong>en</strong> Amerikan<strong>en</strong> zichzelf typeert als atheïst of agnost. Sam<strong>en</strong> met Tsjechië<br />

<strong>en</strong> de Scandinavische land<strong>en</strong> vormt Nederland e<strong>en</strong> seculiere voorhoede in Europa. Het perc<strong>en</strong>tage<br />

atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> stijgt in ons land bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> het snelst met 17 proc<strong>en</strong>tpunt<br />

groei tuss<strong>en</strong> 2008 (33%) <strong>en</strong> 2018 (50%). Opvall<strong>en</strong>d is overig<strong>en</strong>s dat in zowel Duitsland als<br />

Frankrijk het perc<strong>en</strong>tage agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> in vergelijking met de eerste meting (respectievelijk<br />

1991 <strong>en</strong> 1998) grot<strong>en</strong>deels stabiel is geblev<strong>en</strong>. In de overige (Europese) land<strong>en</strong><br />

(met uitzondering van Slov<strong>en</strong>ië) is er echter duidelijk sprake van e<strong>en</strong> (behoorlijke) stijging<br />

van het perc<strong>en</strong>tage niet-gelovig<strong>en</strong>.<br />

11 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.3<br />

Ontwikkeling van het aandeel agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong>, 1991-2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

60<br />

Nederland<br />

Zwed<strong>en</strong><br />

50<br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

Tsjechië<br />

Frankrijk<br />

40<br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong><br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

30<br />

Hongarije<br />

Duitsland<br />

Slowakije<br />

20<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Spanje<br />

10<br />

Zwitserland<br />

Slov<strong>en</strong>ië<br />

0<br />

1991<br />

1998<br />

2008<br />

2018<br />

scp.nl<br />

Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />

a<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Welke van de hieronder staande uitsprak<strong>en</strong> komt het meest overe<strong>en</strong> met uw<br />

opvatting over God?’ Er volg<strong>en</strong> dan zes stelling<strong>en</strong> in (grofweg) oplop<strong>en</strong>d niveau van (traditionele) gelovigheid.<br />

In de figuur hierbov<strong>en</strong> zijn dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> voor de eerste stelling (‘Ik geloof niet<br />

in God’, i.c. atheïst<strong>en</strong>) of de tweede stelling (‘Ik weet niet of er e<strong>en</strong> God is <strong>en</strong> ik geloof niet dat er e<strong>en</strong><br />

manier is om dat te wet<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>’, i.c. agnost<strong>en</strong>) sam<strong>en</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Bron: issp (issp’91-’18)<br />

Het traditionele (christelijke) geloof lijkt hiermee in Nederland de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia veel<br />

aan belang <strong>en</strong> invloed te hebb<strong>en</strong> ingeboet, vooral onder invloed van het scepticisme <strong>en</strong><br />

wellicht ook de onverschilligheid van de relatief grote groep agnost<strong>en</strong> in Nederland. De<br />

<strong>kerk</strong><strong>en</strong> lop<strong>en</strong> niet leeg omdat er veel overtuigde atheïst<strong>en</strong> zijn die kritisch teg<strong>en</strong>over het<br />

geloof staan (in de laatste meting ziet slechts één op de ti<strong>en</strong> Nederlanders zichzelf als overtuigd<br />

atheïst, figuur 2.1), maar omdat steeds minder m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> nog (kunn<strong>en</strong>) gelov<strong>en</strong>. Dit<br />

blijkt ook uit de antwoord<strong>en</strong> die word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> op de relatief simpele vraag of m<strong>en</strong> wel<br />

of niet in God gelooft. Tuss<strong>en</strong> 1981 <strong>en</strong> 2017 is dit perc<strong>en</strong>tage sterk gedaald, niet alle<strong>en</strong> in<br />

Nederland maar ook in de ons omring<strong>en</strong>de land<strong>en</strong>.<br />

12 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.4<br />

Geloof in God in zev<strong>en</strong> Europese land<strong>en</strong>, 1981 <strong>en</strong> 2017 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a, b<br />

100<br />

90<br />

80<br />

IT<br />

70<br />

60<br />

IC<br />

2017<br />

50<br />

40<br />

SE<br />

DK<br />

NO<br />

NL<br />

VK<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100<br />

scp.nl<br />

1981<br />

a<br />

b<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Gelooft u wel of niet in God?’<br />

dk = D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>; ic = IJsland; it = Italië; nl = Nederland; no = Noorweg<strong>en</strong>; se = Zwed<strong>en</strong>; vk = Ver<strong>en</strong>igd<br />

Koninkrijk.<br />

Bron: evs (evs’81 <strong>en</strong> ’17)<br />

In Nederland is het perc<strong>en</strong>tage dat zegt in God te gelov<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> relatief laag, maar de<br />

daling van dit perc<strong>en</strong>tage is de afgelop<strong>en</strong> 40 jaar ook relatief sterk. Het mag dus ge<strong>en</strong> verrassing<br />

zijn dat het belang van God (<strong>en</strong> geloof) in het (dagelijks) lev<strong>en</strong> (e<strong>en</strong> ander aspect<br />

van secularisering) over dezelfde periode is afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (figuur 2.5). Daarnaast valt op dat<br />

deze terugloop tuss<strong>en</strong> ongeveer 1990 <strong>en</strong> 2008 tijdelijk lijkt te stabiliser<strong>en</strong>. We zi<strong>en</strong> de stabilisatie<br />

over deze periode ook in twee van onze eig<strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong> (zie figuur 4.1) terug, dus<br />

dit lijkt meer dan e<strong>en</strong> toevallige (onderzoeksafhankelijke) uitkomst te zijn. T<strong>en</strong> slotte merk<strong>en</strong><br />

we op dat Italië grot<strong>en</strong>deels e<strong>en</strong> categorie apart is. Niet alle<strong>en</strong> is het perc<strong>en</strong>tage nietgelovige<br />

Italian<strong>en</strong> veel kleiner, ook lijkt secularisering de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia weinig grip te<br />

hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> op dit land. E<strong>en</strong> mogelijke verklaring hiervoor zou kunn<strong>en</strong> zijn dat Italië,<br />

sam<strong>en</strong> met Spanje (na Italië het meest gelovige land in het evs-bestand van 2018, niet<br />

weergegev<strong>en</strong> in figuur 2.4), e<strong>en</strong> katholieke land is <strong>en</strong> dat sommige godsdi<strong>en</strong>stsociolog<strong>en</strong><br />

de reformatie <strong>en</strong> het (meer individualistische <strong>en</strong> rationele, kortom ‘moderne’) protestantisme<br />

als e<strong>en</strong> eerste opstapje naar e<strong>en</strong> proces van modernisering <strong>en</strong> secularisering<br />

beschouw<strong>en</strong> (Bruce 2019).<br />

13 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.5<br />

Belang van God in lev<strong>en</strong> in ti<strong>en</strong> Europese land<strong>en</strong>, 1981-2017 (in gemiddelde scores) a<br />

8<br />

7<br />

6<br />

5<br />

4<br />

Italië<br />

Spanje<br />

IJsland<br />

Duitsland<br />

Frankrijk<br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

Nederland<br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong><br />

Zwed<strong>en</strong><br />

3<br />

1981<br />

1990<br />

1999<br />

2008<br />

2017<br />

scp.nl<br />

a<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘En hoe belangrijk is God in uw lev<strong>en</strong>?’ 10 betek<strong>en</strong>t zeer belangrijk, 1 betek<strong>en</strong>t<br />

helemaal niet belangrijk.<br />

Bron: evs (evs’81-’17)<br />

Ook op basis van de issp-gegev<strong>en</strong>s is het perc<strong>en</strong>tage Nederlanders dat aangeeft niet<br />

(<strong>en</strong>igszins, erg of buit<strong>en</strong>gewoon) gelovig te zijn tuss<strong>en</strong> 2008 <strong>en</strong> 2018 sterk gesteg<strong>en</strong> (zie<br />

figuur 2.6). Sam<strong>en</strong> met Zwed<strong>en</strong> is Nederland het <strong>en</strong>ige land in onze selectie van veerti<strong>en</strong><br />

Europese land<strong>en</strong> waar meer dan de helft van de bevolking te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> geeft niet-gelovig te<br />

zijn. Daarmee is Nederland het <strong>en</strong>ige land waar iets meer dan de helft van de bevolking<br />

zichzelf in 2018 als atheïst óf agnost beschrijft (figuur 2.3). Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zegt e<strong>en</strong> meerderheid<br />

van de Nederlandse bevolking nooit te bidd<strong>en</strong> (niet weergegev<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> figuur) <strong>en</strong> is<br />

Nederland, sam<strong>en</strong> met Zwed<strong>en</strong>, het <strong>en</strong>ige land waar e<strong>en</strong> meerderheid zichzelf als (buit<strong>en</strong>gewoon,<br />

erg of <strong>en</strong>igszins) ongelovig karakteriseert (figuur 2.6). Nederland staat ook als<br />

<strong>en</strong>ige bij al deze drie indicator<strong>en</strong> van (traditioneel) ongeloof 2 steeds in de top drie van de<br />

meest seculiere land<strong>en</strong>.<br />

14 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.6<br />

<strong>Buit<strong>en</strong></strong>gewoon, erg of <strong>en</strong>igszins ongelovig, 1991-2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

60<br />

Zwed<strong>en</strong><br />

Nederland<br />

50<br />

Duitsland<br />

Frankrijk<br />

40<br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong><br />

Zwitserland<br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

30<br />

Hongarije<br />

Spanje<br />

Tsjechië<br />

20<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

10<br />

Slowakije<br />

Slov<strong>en</strong>ië<br />

0<br />

1991<br />

1998<br />

2008<br />

2018<br />

scp.nl<br />

Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />

a<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Hoe zou u zichzelf beschrijv<strong>en</strong>?’ Weergegev<strong>en</strong> zijn dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die zichzelf als<br />

‘buit<strong>en</strong>gewoon’, ‘erg’ of ‘<strong>en</strong>igszins’ ongelovig zi<strong>en</strong>.<br />

Bron: issp (issp’91-’18)<br />

Nederland is, ook in Europees verband, dus e<strong>en</strong> (bijzonder) seculier land. Op basis van e<strong>en</strong><br />

ander rec<strong>en</strong>t onderzoek (European Social Study, ess) dat ons in staat stelt te kijk<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong><br />

groot aantal andere Europese land<strong>en</strong>, kan gesteld word<strong>en</strong> dat Nederland inmiddels tot e<strong>en</strong><br />

kleine voorhoede van Europese land<strong>en</strong> behoort waar het traditionele geloof nog maar e<strong>en</strong><br />

(erg) kleine rol speelt (figuur 2.7). Dit is gemet<strong>en</strong> aan de hand van vier indicator<strong>en</strong>: religiositeit,<br />

<strong>kerk</strong>lidmaatschap, <strong>kerk</strong>gang <strong>en</strong> bidd<strong>en</strong>. Ook Tsjechië, Estland <strong>en</strong> Noorweg<strong>en</strong> behor<strong>en</strong><br />

tot deze voorhoede. We hebb<strong>en</strong> dit eerder geconstateerd in deel 2 van deze lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke<br />

trilogie (De Hart <strong>en</strong> Van Houweling<strong>en</strong> 2018), maar waar we to<strong>en</strong> Tsjechië<br />

nog k<strong>en</strong>schetst<strong>en</strong> als (mogelijk) het meest seculiere land in Europa is dit stokje inmiddels<br />

wellicht door Nederland zelf overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (figuur 2.3). Hoe dan ook, Nederland is niet<br />

alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijzonder seculier land op e<strong>en</strong> sowieso al erg seculier contin<strong>en</strong>t, de secularisering<br />

schrijdt, zeker het laatste dec<strong>en</strong>nium, ook erg snel voort. Atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> zijn<br />

niet alle<strong>en</strong> volledig geaccepteerd (Derkx 2015) maar vorm<strong>en</strong> in Nederland inmiddels zelfs<br />

de (dominante) meerderheid.<br />

15 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.7<br />

Diverse k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van traditionele religiositeit, 2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> gemiddelde score per land) a<br />

100<br />

80<br />

60<br />

a<br />

40<br />

20<br />

0<br />

Tsjechië<br />

Estland<br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

Nederland<br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

religiositeit<br />

België<br />

Hongarije<br />

Frankrijk<br />

Finland<br />

<strong>kerk</strong>ganger bidd<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid<br />

scp.nl<br />

Duitsland<br />

Slov<strong>en</strong>ië<br />

Zwitserland<br />

Bulgarije<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Servië<br />

Ierland<br />

Italië<br />

Pol<strong>en</strong><br />

Cyprus<br />

‘Religiositeit’ is de gemiddelde score per land (maal 10) op de volg<strong>en</strong>de vraag: ‘Ongeacht of u zichzelf<br />

nu wel of niet als lid van e<strong>en</strong> bepaald geloof of <strong>kerk</strong>g<strong>en</strong>ootschap beschouwt, hoe gelovig vindt u dat u<br />

b<strong>en</strong>t? 0 betek<strong>en</strong>t helemaal niet gelovig, 10 betek<strong>en</strong>t heel erg gelovig.’ Kerklid = beschouwt zichzelf als<br />

lid van e<strong>en</strong> bepaald geloof of <strong>kerk</strong>g<strong>en</strong>ootschap (dit kunn<strong>en</strong> dus behalve christ<strong>en</strong><strong>en</strong> bijvoorbeeld ook<br />

moslims of jod<strong>en</strong> zijn). Bidd<strong>en</strong> = bidt minst<strong>en</strong>s één keer per maand. Kerkganger = gaat minst<strong>en</strong>s één<br />

keer per maand naar e<strong>en</strong> religieuze di<strong>en</strong>st (dit kunn<strong>en</strong> dus behalve christ<strong>en</strong><strong>en</strong> bijvoorbeeld ook moslims<br />

of jod<strong>en</strong> zijn).<br />

Bron: ess (ess’18)<br />

2.2 Hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

Wellicht is het echter zo dat het gat dat is ontstaan door deze verregaande secularisering in<br />

Nederland (<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> ook in andere Europese land<strong>en</strong> die de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia verregaand<br />

geseculariseerd zijn) is opgevuld door hed<strong>en</strong>daagse spirtualiteit? Met die term<br />

bedoel<strong>en</strong> we het geloof in e<strong>en</strong> algehele, niet nader te bepal<strong>en</strong> geest of lev<strong>en</strong>skracht (zie<br />

hoofdstuk 3). Dat lijkt niet het geval te zijn. We zi<strong>en</strong> rond de eeuwwisseling weliswaar e<strong>en</strong><br />

16 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


interessante opleving in deze vorm van spiritualiteit in Nederland <strong>en</strong> de Scandinavische<br />

land<strong>en</strong>, die mogelijk inderdaad e<strong>en</strong> (late) reactie is op het eerder (vrij massaal) verlat<strong>en</strong> van<br />

het traditionele geloof door de babyboomg<strong>en</strong>eratie (Houweling<strong>en</strong> <strong>en</strong> De Hart 2019), maar<br />

deze opleving (zo zi<strong>en</strong> we in de laatste twee meting<strong>en</strong>) was tijdelijk <strong>en</strong> beklijft niet<br />

(figuur 2.8). De afgelop<strong>en</strong> 40 jaar is het geloof in e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>skracht of geest, ondanks de<br />

terugval van het traditionele geloof, niet toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Daarmee blijft secularisering, <strong>en</strong><br />

dus de to<strong>en</strong>ame van het aantal niet-gelovig<strong>en</strong>, niet alle<strong>en</strong> in Nederland maar ook in andere<br />

Europese land<strong>en</strong> dé dominante ontwikkeling gedur<strong>en</strong>de de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia. Overig<strong>en</strong>s<br />

is er, zoals we in ons vorig rapport hebb<strong>en</strong> vermeld, ge<strong>en</strong> sprake van secularisering op<br />

wereldschaal (De Hart <strong>en</strong> Van Houweling<strong>en</strong> 2018).<br />

Figuur 2.8<br />

Geloof in lev<strong>en</strong>sgeest of lev<strong>en</strong>skracht in acht Europese land<strong>en</strong>, 1981-2017 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a, b<br />

60<br />

50<br />

Zwed<strong>en</strong><br />

Duitsland<br />

Nederland<br />

40<br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong><br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

30<br />

Frankrijk<br />

Spanje<br />

20<br />

1981<br />

1990<br />

1999<br />

2008<br />

2017<br />

scp.nl<br />

a<br />

b<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Welke van de volg<strong>en</strong>de bewering<strong>en</strong> komt het dichtst bij uw eig<strong>en</strong> overtuiging?’<br />

1. Er bestaat e<strong>en</strong> persoonlijke God; 2. Er bestaat e<strong>en</strong> soort lev<strong>en</strong>sgeest of -kracht; 3. Ik weet<br />

eig<strong>en</strong>lijk niet wat ik ervan d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> moet; 4. Ik d<strong>en</strong>k eig<strong>en</strong>lijk niet dat er e<strong>en</strong> of andere geest of God of<br />

lev<strong>en</strong>skracht bestaat.<br />

Italië <strong>en</strong> IJsland ontbrek<strong>en</strong> omdat bij deze land<strong>en</strong> vermoedelijk e<strong>en</strong> fout is opgetred<strong>en</strong> bij de codering<br />

van de databestand<strong>en</strong>.<br />

Bron: evs (evs’81-’17)<br />

Hoewel Nederland, in vergelijking met andere Europese land<strong>en</strong>, ondanks het geringe perc<strong>en</strong>tage<br />

dat (traditioneel-)gelovig is niet veel meer hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> huist <strong>en</strong> het<br />

17 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


perc<strong>en</strong>tage hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> sinds het begin van deze eeuw bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> in Nederland<br />

relatief sterk is afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> bepaald soort spiritueel in ons land wel oververteg<strong>en</strong>woordigd:<br />

de ongebond<strong>en</strong> spiritueel. Deze vorm van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit wordt<br />

door het individu zelf vormgegev<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (traditionele) geloofsgeme<strong>en</strong>schap om <strong>en</strong><br />

kan dus word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> voorbeeld van ‘believing without belonging’ (Davie 1994).<br />

Figuur 2.9<br />

Seculier of ongebond<strong>en</strong> spiritueel, 2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a, b<br />

50<br />

seculier<br />

45<br />

40<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

HU<br />

DE<br />

SK<br />

SE<br />

NO<br />

DK<br />

AT ES<br />

GB<br />

FR<br />

CZ<br />

CH<br />

NL<br />

SI<br />

15<br />

10<br />

US<br />

5<br />

0<br />

0 5 10 15 20 25<br />

ongebond<strong>en</strong> spiritueel<br />

scp.nl<br />

a<br />

b<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Welke beschrijving past het beste bij u?’ Antwoordcategorie 3 is ‘ongebond<strong>en</strong><br />

spiritueel’ <strong>en</strong> antwoordcategorie 4 is ‘seculier’. De antwoordcategorieën zijn:<br />

1. Ik behoor tot e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> beschouw mezelf als e<strong>en</strong> spiritueel persoon met<br />

belangstelling voor het heilige of het bov<strong>en</strong>natuurlijke.<br />

2. Ik behoor tot e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap maar beschouw mezelf niet als e<strong>en</strong> spiritueel persoon met<br />

belangstelling voor het heilige of het bov<strong>en</strong>natuurlijke.<br />

3. Ik behoor niet tot e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap maar beschouw mezelf wel als e<strong>en</strong> spiritueel persoon<br />

met belangstelling voor het heilige of het bov<strong>en</strong>natuurlijke.<br />

4. Ik behoor niet tot e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> beschouw mezelf ook niet als e<strong>en</strong> spiritueel persoon<br />

met belangstelling voor het heilige of het bov<strong>en</strong>natuurlijke.<br />

at = Oost<strong>en</strong>rijk; ch = Zwitserland; cz = Tsjechië; dk = D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>; de = Duitsland; es = Spanje;<br />

fr = Frankrijk; gb = Groot-Brittannië; hu = Hongarije; nl = Nederland; no = Noorweg<strong>en</strong>; se = Zwed<strong>en</strong>;<br />

sk = Slowakije; si = Slov<strong>en</strong>ië; us = Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong>.<br />

Bron: issp (issp’18)<br />

18 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


In de issp wordt aan respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gevraagd e<strong>en</strong> keuze te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> vier beschrijving<strong>en</strong><br />

op basis van twee tweedeling<strong>en</strong>: wel of niet lid van e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> wel of<br />

niet spiritueel. Wat blijkt? Zoals verwacht gev<strong>en</strong> veel Nederlanders (wederom) te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />

niet lid van e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap én niet spiritueel te zijn. Daarnaast zijn echter ook<br />

relatief veel Nederlanders ongebond<strong>en</strong> spiritueel: ze zijn niet lid van e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap,<br />

maar wel spiritueel. Het aantal gebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is in Nederland<br />

sam<strong>en</strong> met Zwed<strong>en</strong> het kleinst van de veerti<strong>en</strong> onderzochte land<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong>:<br />

de positie van Nederland rechtsbov<strong>en</strong> in figuur 2.9 laat zi<strong>en</strong> dat Nederlanders in vergelijking<br />

met alle overige land<strong>en</strong> het snelst g<strong>en</strong>eigd zijn e<strong>en</strong> van de twee omschrijving<strong>en</strong> te kiez<strong>en</strong><br />

waarbij m<strong>en</strong> aangeeft niet bij e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap te hor<strong>en</strong>. Dat geldt (uiteraard)<br />

niet alle<strong>en</strong> voor de atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong>, maar ook voor veel hed<strong>en</strong>daagse ongebond<strong>en</strong><br />

spirituel<strong>en</strong>. Zij gelov<strong>en</strong> (believing) dus wel maar hor<strong>en</strong> nerg<strong>en</strong>s bij (without belonging).<br />

De rec<strong>en</strong>te teruggang van het aantal hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> in Nederland (figuur 2.8) lijkt<br />

de stelling van sommige godsdi<strong>en</strong>stsociolog<strong>en</strong> (Voas <strong>en</strong> Crockett 2005) te bevestig<strong>en</strong> dat<br />

met de ‘belonging’ (dat wil zegg<strong>en</strong> het actief lid zijn van e<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap) uiteindelijk<br />

ook het geloof (‘believing’) zal vervag<strong>en</strong>. En inderdaad: niet alle<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> Nederlanders,<br />

in vergelijking met e<strong>en</strong> aantal andere Europese land<strong>en</strong>, relatief weinig in vier aspect<strong>en</strong><br />

van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit (amulet, waarzeggers, gebedsg<strong>en</strong>ezers, sterr<strong>en</strong>beeld),<br />

het geloof in al deze vier aspect<strong>en</strong> is sinds 1998 ook geleidelijk (verder) afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

(figuur 2.10). Hetzelfde geldt voor geloof in reïncarnatie <strong>en</strong> nirwana (niet weergegev<strong>en</strong> in<br />

figuur 2.10). In 2018 was respectievelijk 17% <strong>en</strong> 11% van m<strong>en</strong>ing dat dit absoluut of waarschijnlijk<br />

bestaat. Dat betek<strong>en</strong>t dat gemiddeld slechts ongeveer één op de zev<strong>en</strong> Nederlanders<br />

in allerlei diverse aspect<strong>en</strong> (amulet, waarzeggers, gebedsg<strong>en</strong>ezers, sterr<strong>en</strong>beeld, reïncarnatie,<br />

nirwana) gelooft die doorgaans met hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit word<strong>en</strong> geassocieerd.<br />

Het niveau van spiritualiteit is in Nederland wat dat betreft dus niet bijster hoog,<br />

ook niet in vergelijking met andere Europese land<strong>en</strong>. Het lijkt bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> eerder (verder) af<br />

dan toe te nem<strong>en</strong>.<br />

19 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.10<br />

Geloof in vier aspect<strong>en</strong> van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit, 1998, 2008 <strong>en</strong> 2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

70<br />

E<strong>en</strong> amulet, e<strong>en</strong> geluksmunt of religieuze medaillon<br />

br<strong>en</strong>gt soms echt geluk<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Tsjechië<br />

Frankrijk<br />

Duitsland<br />

Nederland<br />

Slowakije<br />

Zwitserland<br />

1998 2008 2018<br />

20 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.10<br />

(Vervolg)<br />

Sommige gebedsg<strong>en</strong>ezers hebb<strong>en</strong> van God het vermog<strong>en</strong><br />

gekreg<strong>en</strong> om de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> echt beter te mak<strong>en</strong><br />

70<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Tsjechië<br />

Frankrijk<br />

Duitsland<br />

Nederland<br />

Slowakije<br />

Zwitserland<br />

1998 2008 2018<br />

21 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.10<br />

(Vervolg)<br />

Iemands sterr<strong>en</strong>beeld kan di<strong>en</strong>s lev<strong>en</strong>sloop bepal<strong>en</strong><br />

70<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Tsjechië<br />

Frankrijk<br />

Duitsland<br />

Nederland<br />

Slowakije<br />

Zwitserland<br />

1998 2008 2018<br />

22 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


Figuur 2.10<br />

(Vervolg)<br />

Sommige waarzeggers kunn<strong>en</strong> echt de toekomst voorspell<strong>en</strong><br />

70<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Tsjechië<br />

Frankrijk<br />

Duitsland<br />

Nederland<br />

Slowakije<br />

Zwitserland<br />

1998 2008 2018<br />

a<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Wilt u voor elk van de volg<strong>en</strong>de uitsprak<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> in hoeverre u d<strong>en</strong>kt dat<br />

ze waar of niet waar zijn?’ Weergev<strong>en</strong> zijn dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die de uitspraak beoordel<strong>en</strong> als ‘absoluut’ of ‘waarschijnlijk<br />

waar’.<br />

Bron: issp (issp’98, ’08, ’18)<br />

Met de belonging sterft, ook wat de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit betreft, dus ook believing,<br />

naar het lijkt, langzaam maar zeker uit. Wat betek<strong>en</strong>t dit voor zingeving?<br />

2.3 Zingeving<br />

We zull<strong>en</strong> in hoofdstuk 4 uitgebreid ingaan op het concept ‘zingeving’ <strong>en</strong> hoe dit het best<br />

gemet<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. In dit internationaal vergelijk<strong>en</strong>d hoofdstuk beperk<strong>en</strong> we ons tot<br />

<strong>en</strong>kele stelling<strong>en</strong> over zingeving die rec<strong>en</strong>t (dat wil zegg<strong>en</strong> in 2018) gesteld zijn in de issp.<br />

Eén van deze stelling<strong>en</strong> luidt als volgt: ‘Volg<strong>en</strong>s mij di<strong>en</strong>t het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel.’ Deze<br />

vraag meet, zoals we in hoofdstuk 4 zull<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, één van de drie subdim<strong>en</strong>sies van<br />

zingeving (namelijk het hebb<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sdoel) <strong>en</strong> stelt ons dus in staat in dit hoofd-<br />

23 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


stuk iets over (de ontwikkeling in) zingeving te zegg<strong>en</strong> in zowel internationaal als historisch<br />

vergelijk<strong>en</strong>d perspectief. In figuur 2.11 staat per land vanaf 1991 óf 1998 weergegev<strong>en</strong> hoeveel<br />

proc<strong>en</strong>t het (sterk) one<strong>en</strong>s is met de stelling dat het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel di<strong>en</strong>t.<br />

Figuur 2.11<br />

‘Het lev<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel’, ((sterk) one<strong>en</strong>s), 1991-2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

100<br />

Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />

Slov<strong>en</strong>ië<br />

90<br />

Tsjechië<br />

Hongarije<br />

Spanje<br />

80<br />

Oost<strong>en</strong>rijk<br />

Frankrijk<br />

70<br />

Noorweg<strong>en</strong><br />

Duitsland<br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />

60<br />

Zwitserland<br />

Nederland<br />

50<br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong><br />

Zwed<strong>en</strong><br />

40<br />

1991<br />

1998<br />

2008<br />

2018<br />

scp.nl<br />

Slowakije<br />

a<br />

De letterlijke vraag luidt: ‘Volg<strong>en</strong>s mij di<strong>en</strong>t het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel.’<br />

Bron: issp (issp’91-’18)<br />

Wat valt op? Allereerst de toch best aanzi<strong>en</strong>lijke verschill<strong>en</strong> op landelijk niveau. Terwijl<br />

neg<strong>en</strong> van de ti<strong>en</strong> Amerikan<strong>en</strong> het one<strong>en</strong>s zijn met deze stelling kunn<strong>en</strong> slechts vier op de<br />

ti<strong>en</strong> Slowak<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeveer de helft van de Zwed<strong>en</strong> zich hier niet in vind<strong>en</strong>. Nederland<br />

bevindt zich, sam<strong>en</strong> met de Scandinavische land<strong>en</strong>, wat onderin de midd<strong>en</strong>moot. T<strong>en</strong><br />

tweede valt op het eerste gezicht op dat m<strong>en</strong> het in het verreweg meest gelovige land in<br />

onze selectie (de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong>) het vaakst one<strong>en</strong>s is met de bewering dat het lev<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel di<strong>en</strong>t. In hoofdstuk 4 zull<strong>en</strong> we zi<strong>en</strong> dat er ook op individueel niveau e<strong>en</strong><br />

positief verband is tuss<strong>en</strong> (traditioneel) geloof <strong>en</strong> zingeving. T<strong>en</strong> derde lijkt het erop dat het<br />

deel van de bevolking dat niet van m<strong>en</strong>ing is dat het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel di<strong>en</strong>t in de<br />

meeste land<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 2008 <strong>en</strong> 2018 (wat) is gedaald. Dit perc<strong>en</strong>tage is inderdaad alle<strong>en</strong> in<br />

Hongarije <strong>en</strong> Spanje niet afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Zoals we al zag<strong>en</strong> in figuur 2.3 <strong>en</strong> 2.6 is het perc<strong>en</strong>tage agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> (of ongelovig<strong>en</strong><br />

in het algeme<strong>en</strong>) tuss<strong>en</strong> 2008 <strong>en</strong> 2018 tegelijkertijd in de meeste van deze land<strong>en</strong><br />

behoorlijk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Zo op het eerste gezicht lijkt het er bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> op dat het perc<strong>en</strong>-<br />

24 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


tage van de bevolking dat afwijz<strong>en</strong>d staat teg<strong>en</strong>over de stelling dat het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />

doel di<strong>en</strong>t ook relatief sterk is afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in land<strong>en</strong> zoals Nederland <strong>en</strong> Slowakije, waar<br />

het ongeloof tuss<strong>en</strong> 2008 <strong>en</strong> 2018 relatief sterk is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. En inderdaad: op landelijk<br />

niveau blijkt er e<strong>en</strong> behoorlijk sterke negatieve correlatie (-0,46) te zijn tuss<strong>en</strong> de verandering<br />

in het perc<strong>en</strong>tage agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> (figuur 2.3) <strong>en</strong> het perc<strong>en</strong>tage dat afwijz<strong>en</strong>d<br />

staat teg<strong>en</strong>over de stelling dat het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel di<strong>en</strong>t (figuur 2.11) tuss<strong>en</strong> 2008 <strong>en</strong><br />

2018. In 2018 is de correlatie (-0,43) <strong>en</strong> tr<strong>en</strong>dlijn op landelijk niveau tuss<strong>en</strong> deze twee variabel<strong>en</strong>,<br />

zoals verwacht, negatief (figuur 2.12). Hoe religieuzer e<strong>en</strong> land, hoe meer zingeving<br />

de inwoners in het algeme<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Die constatering is in overe<strong>en</strong>stemming met (ander)<br />

internationaal onderzoek (Oishi <strong>en</strong> Di<strong>en</strong>er 2014).<br />

Figuur 2.12<br />

Zingeving <strong>en</strong> ongeloof, 2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

100<br />

het lev<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel ((sterk) one<strong>en</strong>s)<br />

90<br />

80<br />

70<br />

60<br />

50<br />

40<br />

US<br />

SI<br />

ES<br />

AT<br />

CH<br />

SK<br />

HU<br />

DE<br />

CZ<br />

FR<br />

NO<br />

GB<br />

DK<br />

SE<br />

NL<br />

30<br />

0 10 20 30 40 50 60<br />

atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong><br />

scp.nl<br />

a<br />

at = Oost<strong>en</strong>rijk; ch = Zwitserland; cz = Tsjechië; dk = D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>; de = Duitsland; es = Spanje;<br />

fr = Frankrijk; gb = Groot-Brittannië; hu = Hongarije; nl = Nederland; no = Noorweg<strong>en</strong>; se = Zwed<strong>en</strong>;<br />

sk = Slowakije; si = Slov<strong>en</strong>ië; us = Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong>.<br />

Bron: issp (issp’18)<br />

Dat wil met andere woord<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat er op landelijk niveau e<strong>en</strong> negatief verband lijkt te<br />

zijn tuss<strong>en</strong> ongeloof (het perc<strong>en</strong>tage van de bevolking dat aangeef atheïst of agnost te zijn)<br />

<strong>en</strong> zingeving. Maar wellicht is dit iets te kort door de bocht. Het zou immers zo kunn<strong>en</strong> zijn<br />

25 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


dat respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de stelling ‘het lev<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel’ metafysisch interpreter<strong>en</strong> in<br />

de zin van wat in de Engelstalige literatuur (zie hoofdstuk 4) bek<strong>en</strong>d staat als meaning of<br />

life: dé (objectieve) zin van het lev<strong>en</strong>. Met het verdwijn<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> geloof in God dat dit kan<br />

waarborg<strong>en</strong> is het wellicht niet meer dan logisch dat deze vorm van (objectieve) zingeving<br />

is afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Maar dat wil natuurlijk niet automatisch zegg<strong>en</strong> dat het lev<strong>en</strong> zelf aan subjectieve<br />

betek<strong>en</strong>is (meaning in life) heeft ingeboet in land<strong>en</strong> waar het ongeloof is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Ook hier gaan we in hoofdstuk 4 nader op in. Op het eerste gezicht lijk<strong>en</strong> objectieve<br />

zingeving (in de metafysisch-religieuze betek<strong>en</strong>is van meaning of life) <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>isgeving<br />

(in de zin van meaning in life) op landniveau inderdaad mogelijk communicer<strong>en</strong>de vat<strong>en</strong> te<br />

zijn. De relevantie (of urg<strong>en</strong>tie) van (imman<strong>en</strong>te) betek<strong>en</strong>isgeving neemt namelijk af in land<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> hoog niveau van (religieuze) zingeving (figuur 2.13). 3<br />

Figuur 2.13<br />

Zingeving (meaning of life) versus betek<strong>en</strong>isgeving (meaning in life), 2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

het lev<strong>en</strong> heeft alle<strong>en</strong> zin als je er zelf e<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is aan geeft<br />

90<br />

DK AT<br />

HU CH<br />

80<br />

SI ES<br />

DE<br />

FR<br />

SE<br />

CZ<br />

NL<br />

70<br />

NO<br />

60<br />

SK<br />

50<br />

GB<br />

US<br />

40<br />

0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50<br />

alle<strong>en</strong> het bestaan van e<strong>en</strong> God maakt mijn lev<strong>en</strong> zinvol<br />

scp.nl<br />

a<br />

at = Oost<strong>en</strong>rijk; ch = Zwitserland; cz = Tsjechië; dk = D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>; de = Duitsland; es = Spanje;<br />

fr = Frankrijk; gb = Groot-Brittannië; hu = Hongarije; nl = Nederland; no = Noorweg<strong>en</strong>; se = Zwed<strong>en</strong>;<br />

sk = Slowakije; si = Slov<strong>en</strong>ië; us = Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong>.<br />

Bron: issp (issp’18)<br />

Echter, de correlaties die we vind<strong>en</strong> op landelijk niveau in figuur 2.12 <strong>en</strong> 2.13 hoev<strong>en</strong> niet<br />

per se ook op individueel niveau op te gaan. We zull<strong>en</strong> hier voor Nederland uitvoerig naar<br />

kijk<strong>en</strong> op basis van de door onszelf in 2020 verzamelde <strong>en</strong>quêtedata in hoofdstuk 4. We<br />

26 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


vermeld<strong>en</strong> hier alvast dat er in de meeste land<strong>en</strong> ook op individueel niveau dezelfde verband<strong>en</strong><br />

gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op basis van de in 2018 verzamelde issp-data (tabel 2.1). Met<br />

andere woord<strong>en</strong>, ook in de meeste (maar niet alle!) land<strong>en</strong> stemm<strong>en</strong> religious nones sneller<br />

in met de stelling dat het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> doel di<strong>en</strong>t. Daarnaast zijn dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die van m<strong>en</strong>ing<br />

zijn dat alle<strong>en</strong> het bestaan van e<strong>en</strong> god het lev<strong>en</strong> zinvol kan mak<strong>en</strong> minder snel g<strong>en</strong>eigd in<br />

te stemm<strong>en</strong> met de stelling dat het lev<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> zin heeft als je er zelf betek<strong>en</strong>is aan geeft.<br />

Daarbij valt het op dat er niet of nauwelijks verschill<strong>en</strong> in ervar<strong>en</strong> zingeving tuss<strong>en</strong> (traditioneel-)gelovig<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ongelovig<strong>en</strong> zijn in de voormalig communistische land<strong>en</strong>. In deze<br />

land<strong>en</strong> gaat het verband op individueel niveau tuss<strong>en</strong> geloof <strong>en</strong> zingeving dus niet op. Dit<br />

zijn ook de land<strong>en</strong> die in figuur 2.12 ver van de tr<strong>en</strong>dlijn ligg<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> dat deze vorm<br />

van zingeving vanwege de dec<strong>en</strong>nialange communistische onderdrukking van het geloof<br />

meer moest word<strong>en</strong> gezocht in individuele betek<strong>en</strong>isgeving.<br />

Tabel 2.1<br />

Zin-, betek<strong>en</strong>isgeving <strong>en</strong> (on)geloof in verschill<strong>en</strong>de land<strong>en</strong>, 2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

lev<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel<br />

((sterk) e<strong>en</strong>s)<br />

rest<br />

agnost of<br />

atheïst rest<br />

lev<strong>en</strong> heeft alle<strong>en</strong> zin als je er zelf e<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is<br />

aan geeft ((sterk) e<strong>en</strong>s)<br />

alle<strong>en</strong> het bestaan van<br />

God maakt lev<strong>en</strong> zinvol<br />

((sterk) e<strong>en</strong>s)<br />

Oost<strong>en</strong>rijk 8 16 84 81<br />

Tsjechië 4 4 75 61<br />

D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong> 10 29 85 63<br />

Frankrijk 6 6 76 75<br />

Duitsland 5 10 79 73<br />

Hongarije 7 5 82 81<br />

Nederland 5 18 75 55<br />

Noorweg<strong>en</strong> 5 14 69 39<br />

Slowakije 26 33 55 54<br />

Slov<strong>en</strong>ië 5 5 81 73<br />

Spanje 6 10 81 70<br />

Zwed<strong>en</strong> 5 24 74 48<br />

Zwitserland 11 22 82 72<br />

Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk 7 10 48 58<br />

Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> 2 7 56 38<br />

Bron: issp (issp’18)<br />

Ook op individueel niveau zijn in alle land<strong>en</strong> (met uitzondering van het Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk)<br />

dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die oordel<strong>en</strong> dat alle<strong>en</strong> het bestaan van God het lev<strong>en</strong> zinvol kan mak<strong>en</strong><br />

minder snel van m<strong>en</strong>ing dat het lev<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> zin heeft als je er zelf betek<strong>en</strong>is aan geeft. In<br />

sommige land<strong>en</strong> is er echter niet of nauwelijks sprake van e<strong>en</strong> verschil. Wat ook opvalt, is<br />

dat het verschil tuss<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> (<strong>en</strong> de rest) groter lijkt te zijn in de meer seculiere land<strong>en</strong><br />

zoals Nederland <strong>en</strong> de Scandinavische land<strong>en</strong>. Wellicht dat hier e<strong>en</strong> ‘harde kern’-effect<br />

27 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


speelt: dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die (nog) gelovig zijn in deze seculiere land<strong>en</strong> zijn relatief conservatief <strong>en</strong><br />

eerder van m<strong>en</strong>ing dat alle<strong>en</strong> God (<strong>en</strong> niet het individu zelf) het lev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is kan<br />

gev<strong>en</strong>.<br />

Geloof <strong>en</strong> subjectief-imman<strong>en</strong>te zingeving lijk<strong>en</strong> dus zowel op het niveau van het land als<br />

op het niveau van het individu negatief gecorreleerd te zijn. Of imman<strong>en</strong>te <strong>en</strong> seculiere<br />

betek<strong>en</strong>isgeving het exist<strong>en</strong>tiële gat dat ontstaat door secularisering <strong>en</strong> het verdwijn<strong>en</strong> van<br />

het (traditionele) geloof (‘de dood van God’) kan opvull<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> vraag die we voor Nederland<br />

(op individueel niveau) in hoofdstuk 4 nader zull<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong>.<br />

2.4 Conclusie<br />

De voornaamste bevinding op basis van internationaal onderzoek zal duidelijk zijn: Nederland<br />

is de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia, ook in vergelijking met veel andere land<strong>en</strong>, erg snel geseculariseerd.<br />

Het behoort nu zonder twijfel, sam<strong>en</strong> met de Scandinavische land<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tsjechië,<br />

tot de meest seculiere land<strong>en</strong> van Europa. Deze sterke teruggang van het traditionele<br />

(christelijke) geloof wordt slechts deels opgevuld door e<strong>en</strong> (kleine) opleving in hed<strong>en</strong>daagse<br />

spiritualiteit die, naar het zich nu laat aanzi<strong>en</strong>, mogelijk tijdelijk <strong>en</strong> alweer op haar<br />

terugtocht is. Hoe dan ook, ook in spiritueel opzicht is Nederland (inmiddels) niet e<strong>en</strong> bijzonder<br />

gelovig land. Integ<strong>en</strong>deel. Slechts ongeveer één op de zev<strong>en</strong> Nederlanders gelooft<br />

in diverse aspect<strong>en</strong> van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit. In Tsjechië <strong>en</strong> Slowakije is dit bijvoorbeeld<br />

twee op de vijf. Desalniettemin duid<strong>en</strong> (nog) wel relatief veel Nederlanders zichzelf<br />

aan als ongebond<strong>en</strong> (hed<strong>en</strong>daags) spiritueel.<br />

Tot slot lijkt de zingeving met de teruggang in het (traditionele christelijke) geloof op het<br />

eerste gezicht niet alle<strong>en</strong> in Nederland maar ook in andere land<strong>en</strong> mogelijk onder druk te<br />

kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> staan. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is m<strong>en</strong> juist in seculiere land<strong>en</strong> zoals Nederland sneller<br />

van m<strong>en</strong>ing dat het lev<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> zin heeft als m<strong>en</strong> er zelf betek<strong>en</strong>is aan geeft. In hoeverre<br />

niet-gelovig<strong>en</strong> hierin slag<strong>en</strong> zal in hoofdstuk 4 nader word<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong>.<br />

Not<strong>en</strong><br />

1 Vanwege de preciezere vraagstelling, het iets latere meetjaar, e<strong>en</strong> groter aantal land<strong>en</strong> <strong>en</strong> de wijze van<br />

dataverzameling preferer<strong>en</strong> we, wat de land<strong>en</strong>vergelijking betreft, bij het vergelijk<strong>en</strong> van het perc<strong>en</strong>tage<br />

agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> in het laatste meetjaar de issp-gegev<strong>en</strong>s bov<strong>en</strong> de evs-gegev<strong>en</strong>s. Uiteraard<br />

zijn de tr<strong>en</strong>ds verder grot<strong>en</strong>deels hetzelfde.<br />

2 De correlatie op landelijk niveau tuss<strong>en</strong> deze drie ‘mat<strong>en</strong> van ongeloof’ is hoog <strong>en</strong> varieert van 0,71 tot<br />

0,93.<br />

3 De correlatie op landelijk niveau tuss<strong>en</strong> zingeving <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>isgeving in figuur 2.13 is -0,64. Dat is aanzi<strong>en</strong>lijk,<br />

hoewel dit voor het grootste deel op het conto van onze religieuze uitschieter, de Ver<strong>en</strong>igde<br />

Stat<strong>en</strong>, kan word<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> (zonder de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> is de correlatie -0,36).<br />

28 o n g e l o o f , s p i r i t u a l i t e i t e n z i n g e v i n g i n i n t e r n a t i o n a a l<br />

p e r s p e c t i e f


3 E<strong>en</strong> derde milieu: hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

3.1 Inleiding: achtergrond van dit hoofdstuk<br />

Volg<strong>en</strong>s Max Weber is de wereld van de moderne m<strong>en</strong>s er e<strong>en</strong> die in e<strong>en</strong> vele eeuw<strong>en</strong><br />

omspann<strong>en</strong>de intellectuele estafette steeds verder onttoverd is geraakt. De oudtestam<strong>en</strong>tische<br />

profet<strong>en</strong> bliez<strong>en</strong> het beginsignaal voor de eerste grote opruiming onder de magische<br />

inboedel in het antieke jod<strong>en</strong>dom. Zij war<strong>en</strong> de voorzat<strong>en</strong> van de calvinistische predikant<strong>en</strong><br />

van het ascetische protestantisme, die na de Reformatie uitvoer<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het bijgeloof,<br />

de kitsch <strong>en</strong> het klatergoud die het geloof dreigd<strong>en</strong> te overwoeker<strong>en</strong>. Daarna werd het<br />

stokje vanaf de Verlichting overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door de moderne wet<strong>en</strong>schap, die ons definitief<br />

uit de oude theologische tovertuin verdreef (dit alles het meest pregnant verwoord in<br />

Weber 1963). Émile Durkheim, Webers tijdg<strong>en</strong>oot <strong>en</strong> de andere grote grondlegger van de<br />

moderne sociologie, ging niet uit van het verdwijn<strong>en</strong> van de religie uit de moderne sam<strong>en</strong>leving,<br />

maar wel van haar transformatie. Hij voorzag de opkomst van e<strong>en</strong> religie waarin de<br />

m<strong>en</strong>s tegelijkertijd de gelovige <strong>en</strong> de God is (‘une religion dont l'homme est, à la fois, le fidèle et le<br />

Dieu’), <strong>en</strong> waarin hij verhev<strong>en</strong> wordt tot de rang van sacraal object (Durkheim 1898). Hij<br />

vroeg zich af of er niet ooit e<strong>en</strong> dag zal kom<strong>en</strong> waarin de <strong>en</strong>ige cultus díé cultus zal zijn die<br />

door e<strong>en</strong>ieder vrijuit gepraktiseerd wordt in zijn diepste zelf, vrij geconstrueerd door ieder<br />

van ons omdat zij volledig uit innerlijke <strong>en</strong> subjectieve ervaring<strong>en</strong> bestaat (Durkheim 1912:<br />

63, 65).<br />

Het is maar hoe je het bekijkt. Enerzijds is van onttovering in het moderne Nederland zeker<br />

sprake, zoals we in het vorige hoofdstuk hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> actueel voorbeeld is de zeer<br />

promin<strong>en</strong>te rol die aan deskundig<strong>en</strong> <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappers wordt toebedeeld in het kabinetsbeleid<br />

t<strong>en</strong> tijde van de coronacrisis. Het doet d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> van de stokpaardjes van weer<br />

e<strong>en</strong> andere klassieke socioloog, Claude H<strong>en</strong>ri de Rouvroy de Saint-Simon, die in zijn dag<strong>en</strong><br />

(de achtti<strong>en</strong>de eeuw) al aandrong op het former<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> conseil de Newton, e<strong>en</strong> onafhankelijk<br />

adviescollege bestaande uit 21 Europese wet<strong>en</strong>schappers van naam <strong>en</strong> faam die zich<br />

moest<strong>en</strong> buig<strong>en</strong> over prang<strong>en</strong>de sociale kwesties.<br />

Anderzijds maakt, in hetzelfde Nederland waarin int<strong>en</strong>sief geluisterd <strong>en</strong> gehandeld wordt<br />

naar de adviez<strong>en</strong> van het rivm, volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> conservatieve schatting van Margry meer dan<br />

e<strong>en</strong> derde van de bevolking gebruik van alternatieve g<strong>en</strong>eeswijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn er ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

therapeut<strong>en</strong> vanuit dat gedachtegoed actief (Margry 2018). Boek<strong>en</strong> over yoga 1 <strong>en</strong> mindfulness,<br />

maar ook healing, reflexologie, diagnostische iridologie, kleur<strong>en</strong>therapie, chakra’s,<br />

bio-<strong>en</strong>ergetica, mediamieke gav<strong>en</strong>, telepathie, aura’s, klankschal<strong>en</strong> <strong>en</strong>zovoort vull<strong>en</strong> hele<br />

plank<strong>en</strong> in elke middelgrote boekhandel. Parabeurz<strong>en</strong> <strong>en</strong> spirituele beurz<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> tot de<br />

coronalockdown met bijna dagelijkse frequ<strong>en</strong>tie georganiseerd in tal van plaats<strong>en</strong> in ons<br />

land, van Aalsum tot Zandberg <strong>en</strong> van Aerd<strong>en</strong>hout tot Zutph<strong>en</strong>. De bezoekersaantall<strong>en</strong><br />

variër<strong>en</strong>, maar ligg<strong>en</strong> bij bijvoorbeeld de Paraview-beurz<strong>en</strong> rond de 1000 tot 1200. De<br />

Internationaal Therapeut-beurs, gericht op ‘de totale, natuurlijke gezondheid van lichaam,<br />

geest <strong>en</strong> ziel’, waarvan afgelop<strong>en</strong> november de 28 e editie plaatsvond in Hout<strong>en</strong>, trekt zelfs<br />

29 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


zo’n 5000 geïnteresseerd<strong>en</strong>. Vele hov<strong>en</strong>iers van Webers tovertuin blijk<strong>en</strong> op deze toogdag<strong>en</strong><br />

van alternatief spiritueel Nederland nog springlev<strong>en</strong>d aanwezig.<br />

Nadat we in de eerste twee del<strong>en</strong> van deze lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke trilogie (De Hart <strong>en</strong> Van<br />

Houweling<strong>en</strong> 2018; Huijnk 2018) aandacht hebb<strong>en</strong> besteed aan respectievelijk de islam <strong>en</strong><br />

het christ<strong>en</strong>dom in Nederland (het ‘eerste milieu’ van de traditionele monotheïstische religie)<br />

kom<strong>en</strong> in dit rapport deze twee relatief nieuwe geschetste wereld<strong>en</strong> bij elkaar. Namelijk<br />

de rationele, onttoverde wereld van het uitgesprok<strong>en</strong> ongeloof (het ‘tweede milieu’) <strong>en</strong><br />

de wereld van de hed<strong>en</strong>daagse alternatieve spiritualiteit (het ‘derde milieu’), waarin het<br />

primaat van de innerlijke ervaring <strong>en</strong> de sluimer<strong>en</strong>de spirituele bronn<strong>en</strong> in elke m<strong>en</strong>s word<strong>en</strong><br />

beled<strong>en</strong> (vgl. Houtman <strong>en</strong> Aupers 2010; Houtman et al. 2011).<br />

Na deze verk<strong>en</strong>d te hebb<strong>en</strong> in eerdere scp-rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> -publicaties (De Hart 2011), br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

we in dit hoofdstuk de wereld van de hed<strong>en</strong>daagse of alternatieve spiritualiteit voor<br />

rec<strong>en</strong>tere jar<strong>en</strong> in kaart. Dat do<strong>en</strong> we vooral via de populariteit van kernwaard<strong>en</strong> uit dit<br />

milieu, zoals de belangstelling voor niet-<strong>kerk</strong>elijk of niet-christelijk geïnspireerde spiritualiteit,<br />

de eig<strong>en</strong> unieke innerlijke ervaring <strong>en</strong> persoonlijkheidsontwikkeling als bron <strong>en</strong> leidraad<br />

van zingeving, het lat<strong>en</strong> prevaler<strong>en</strong> van de eig<strong>en</strong> intuïtie bov<strong>en</strong> verstandelijke overweging<strong>en</strong><br />

bij het nem<strong>en</strong> van beslissing<strong>en</strong> <strong>en</strong> eclectisch zoekgedrag als weg om tot e<strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong>sovertuiging te kom<strong>en</strong>.<br />

Nog steeds geeft twee derde van de Nederlanders aan ooit in e<strong>en</strong> geloof te zijn opgevoed,<br />

maar nog ge<strong>en</strong> kwart rek<strong>en</strong>t zich mom<strong>en</strong>teel tot e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>. Het perc<strong>en</strong>tage dat het geloof<br />

van zijn jeugd trouw bleef, liep snel terug: van 39% in 2004 tot 24% in 2018. Enkele maand<strong>en</strong><br />

voordat de maatregel<strong>en</strong> naar aanleiding van de coronauitbraak van kracht werd<strong>en</strong>,<br />

nam e<strong>en</strong> luttele 8% inmiddels met min of meer wekelijkse frequ<strong>en</strong>tie deel aan <strong>kerk</strong>elijke<br />

sam<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>; dat God werkelijk bestaat geloofde 16% zonder twijfels. Niet verwonderlijk<br />

teg<strong>en</strong> deze achtergrond dat nauwelijks 12% van de huidige bevolking zichzelf als zeker<br />

religieus betitelt (vgl. o.a. De Hart <strong>en</strong> Van Houweling<strong>en</strong> 2018).<br />

Betek<strong>en</strong>t dit alles dat Nederland is uitgegroeid tot e<strong>en</strong> door <strong>en</strong> door geseculariseerd land<br />

met e<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> ongelovige bevolking? Daar zijn uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>in<br />

gebracht. E<strong>en</strong> van de meest gehoorde is dat zij die deze vraag bevestig<strong>en</strong>d beantwoord<strong>en</strong><br />

zich te zeer lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> visie op het geïnstitutionaliseerde christ<strong>en</strong>dom <strong>en</strong> het<br />

traditionele christelijke geloof als <strong>en</strong>ige (ware) vindplaats<strong>en</strong> van religiositeit. Zonder twijfel<br />

zijn deze beide al dec<strong>en</strong>nia gestaag aan het afbrokkel<strong>en</strong>, maar dat is niet het hele verhaal,<br />

zo wordt er gesteld. Daarbuit<strong>en</strong> lijkt, naast uiteraard de (op)komst van de islam (Huijnk<br />

2018) <strong>en</strong> christ<strong>en</strong>migrant<strong>en</strong> (De Hart <strong>en</strong> Van Houweling<strong>en</strong> 2018) in Nederland, sprake van<br />

e<strong>en</strong> brede hang naar spiritualiteit die in al zijn bonte veelvormigheid <strong>en</strong> dynamiek, aantrekkingskracht<br />

<strong>en</strong> vitaliteit niet erg lijkt te spor<strong>en</strong> met de constatering van e<strong>en</strong> atheïstische<br />

dageraad. 2 Wat zijn c<strong>en</strong>trale onderdel<strong>en</strong> die binn<strong>en</strong> dit hed<strong>en</strong>daagse spirituele milieu te<br />

onderscheid<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> hoe wijdverbreid zijn deze onder de Nederlandse bevolking? Vall<strong>en</strong><br />

er verschuiving<strong>en</strong> waar te nem<strong>en</strong> in de spirituele belangstellingsfeer? Hier zull<strong>en</strong> we ons in<br />

dit hoofdstuk nader in verdiep<strong>en</strong>.<br />

30 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


3.2 Waar gaat het om? Kernideeën van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

Spiritualiteit<br />

Er zijn nogal wat definities van spiritualiteit in omloop, maar bij bijna alle 3 gaat het om e<strong>en</strong><br />

of andere manier van innerlijke beleving van <strong>en</strong> gerichtheid op het bov<strong>en</strong>natuurlijke, e<strong>en</strong><br />

geestelijke dim<strong>en</strong>sie, het heilige, God. In de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia lijkt spiritualiteit steeds<br />

meer te word<strong>en</strong> afgegr<strong>en</strong>sd van religie, <strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> door godsdi<strong>en</strong>stsociolog<strong>en</strong> – ook in<br />

bevolkings<strong>en</strong>quêtes komt dat naar vor<strong>en</strong>. Daaruit is geblek<strong>en</strong> dat respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> spiritualiteit<br />

veelal <strong>en</strong> in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate het eerste associër<strong>en</strong> met puurheid, direct contact met<br />

de ziel <strong>en</strong> persoonlijk ervar<strong>en</strong>, terwijl ze bij religie vaak eerder d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan dogma’s, onderdrukking<br />

<strong>en</strong> opgaan in de groep. Kerkgang, zondebesef, prelat<strong>en</strong>: voor veel Nederlanders is<br />

het hooguit de sneeuw van gister<strong>en</strong> (o.a. Roof 1993, 1999, 2003; Roof <strong>en</strong> Gesch 1995;<br />

Zinnbauer et al. 1997, 1999; Zinnbauer <strong>en</strong> Pargam<strong>en</strong>t 2005).<br />

Schema 3.1, dat ontle<strong>en</strong>d is aan e<strong>en</strong> beschouwing van de Engelse sociologe Eile<strong>en</strong> Barker<br />

(Barker 2004: 26), zet e<strong>en</strong> aantal verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het spirituele milieu <strong>en</strong> de christelijke<br />

godsdi<strong>en</strong>stige traditie (e<strong>en</strong> ‘religie van Het Boek’) ideaaltypisch op scherp. 4 Barker geeft de<br />

volg<strong>en</strong>de toelichting: voor e<strong>en</strong> beweging of individu dicht bij de godsdi<strong>en</strong>stige pool is het<br />

Heilige e<strong>en</strong> transc<strong>en</strong>d<strong>en</strong>te, persoonlijke god, radicaal gescheid<strong>en</strong> van de gelovige, al kan<br />

Hij in de ziel resider<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong> geloof in e<strong>en</strong> scheppingsmythe <strong>en</strong> e<strong>en</strong> eschatologisch<br />

geloof in e<strong>en</strong> uiteindelijke eindtijd. De wereld pleegt uite<strong>en</strong> gelegd te word<strong>en</strong> in dichotomieën<br />

(zij <strong>en</strong> wij, voor <strong>en</strong> na, goed <strong>en</strong> slecht, mannelijk <strong>en</strong> vrouwelijk, god <strong>en</strong> duivel). Er is<br />

e<strong>en</strong> neiging waarheid <strong>en</strong> moraliteit absoluut op te vatt<strong>en</strong>; ze word<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>d via Gods<br />

op<strong>en</strong>baring in de Bijbel of via speciaal uitverkor<strong>en</strong> profet<strong>en</strong>. De m<strong>en</strong>s wordt gezi<strong>en</strong> als<br />

inher<strong>en</strong>t zondig <strong>en</strong> overgeleverd aan Gods g<strong>en</strong>ade voor zijn verlossing. Na de dood volgt<br />

de wederopstanding van het lichaam in de hemel (ev<strong>en</strong>tueel na e<strong>en</strong> periode in het vagevuur),<br />

of anders de eeuwige verdoem<strong>en</strong>is in de hel.<br />

Dat ziet er allemaal anders uit voor het spiritueel gerichte type. ‘De innerlijke god’ vormt<br />

hier e<strong>en</strong> integraal deel van het m<strong>en</strong>selijke individu, dat op zijn beurt opgevat kan word<strong>en</strong><br />

als e<strong>en</strong> integraal deel van de natuur <strong>en</strong>/of de kosmos. M<strong>en</strong> is g<strong>en</strong>eigd tijd als in de kern<br />

cyclisch op te vatt<strong>en</strong>, gebond<strong>en</strong> aan de seizo<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> de natuurlijke kringloop van<br />

geboorte, groei, dood <strong>en</strong> wedergeboorte. Waarheid <strong>en</strong> moraliteit pleg<strong>en</strong> beschouwd te<br />

word<strong>en</strong> als situatiegebond<strong>en</strong>, eerder dan als absoluut, <strong>en</strong> te word<strong>en</strong> geformuleerd volg<strong>en</strong>s<br />

universele wett<strong>en</strong> of gebod<strong>en</strong>. Begripp<strong>en</strong> zoals zonde <strong>en</strong> schuld zijn dit type vreemd. B<strong>en</strong>adrukt<br />

word<strong>en</strong> yin <strong>en</strong> yang, complem<strong>en</strong>tariteit <strong>en</strong> balans, met vaak e<strong>en</strong> sterk acc<strong>en</strong>t op het<br />

femini<strong>en</strong>e, <strong>en</strong> er is e<strong>en</strong> grote gevoeligheid voor ecologische thema’s. Persoonlijke ervaring<br />

<strong>en</strong> persoonlijke verantwoordelijkheid verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele waarde.<br />

31 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Schema 3.1<br />

Ideaaltypisch onderscheid tuss<strong>en</strong> Bijbelse religiositeit <strong>en</strong> spiritualiteit<br />

godsdi<strong>en</strong>stigheid (van Het Boek)<br />

spiritualiteit<br />

het heilige transc<strong>en</strong>d<strong>en</strong>t <strong>en</strong> specifiek imman<strong>en</strong>t <strong>en</strong> kosmisch<br />

bron buit<strong>en</strong> innerlijk<br />

oorsprong schepping schepp<strong>en</strong>d<br />

k<strong>en</strong>nisbron tekst/op<strong>en</strong>baring ervaring/mysticisme<br />

gezag dogma/priesterschap/traditie persoonlijke ervaring<br />

theodicee kwaad/zonde/duivel gebrek aan afstemming, balans<br />

<strong>en</strong>/of bewustzijn<br />

lev<strong>en</strong> na de dood verlossing/wederopstanding/<br />

verdoem<strong>en</strong>is<br />

reïncarnatie/zielsverhuizing/<br />

Mokşa<br />

tijd tijdelijk/historisch eeuwig/ahistorisch<br />

verandering lineair: verled<strong>en</strong>/hed<strong>en</strong>/toekomst cyclisch: to<strong>en</strong>/nu/to<strong>en</strong><br />

perspectief analytisch holistisch/syncretistisch<br />

antropologie de m<strong>en</strong>s als Gods ev<strong>en</strong>beeld m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> als deel van de Natuur<br />

onderscheiding<strong>en</strong> dichotoom: zij/wij complem<strong>en</strong>tair: wij (zij=wij)<br />

gelacht(sid<strong>en</strong>titeit) mannelijk(/vrouwelijk) femini<strong>en</strong> ≈ masculi<strong>en</strong><br />

relaties controler<strong>en</strong>d relater<strong>en</strong>d (sharing)<br />

sociale id<strong>en</strong>titeit groep (deelg<strong>en</strong>oot van traditie) het innerlijke ‘zelf’ / het ‘ware zelf’<br />

controle externe autoriteit interne verantwoordelijkheid<br />

organisatie-e<strong>en</strong>heid institutie/gezin individueel<br />

plaats van viering synagoge; <strong>kerk</strong>; <strong>moskee</strong> informeel gebouw; tempel; schrijn;<br />

op<strong>en</strong> lucht<br />

communicatie verticale hiërarchie horizontaal netwerk<strong>en</strong><br />

Bron: Barker (2004: 26)<br />

Volg<strong>en</strong>s Paul Heelas, emin<strong>en</strong>t k<strong>en</strong>ner van de alternatieve spiritualiteit, is wat hij aanduidt<br />

als zelfspiritualiteit (self-spirituality) de lingua franca in het moderne spirituele milieu, e<strong>en</strong><br />

stand van zak<strong>en</strong> die zo’n honderd jaar terug al werd aangekondigd door klassieke auteurs<br />

als Simmel, Durkheim, Troeltsch <strong>en</strong> Weber (Durkheim 1898; Troeltsch 1923; Weber 1963;<br />

Heelas 1996; Simmel 1997). Volg<strong>en</strong>s Heelas komt het erop neer dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in ess<strong>en</strong>tie spirituele<br />

wez<strong>en</strong>s zijn. Via de ervaring van hun unieke zelf ervar<strong>en</strong> ze het goddelijke, hun oerbron,<br />

wat hun hart h<strong>en</strong> ingeeft, waar het in het bestaan uiteindelijk om draait, auth<strong>en</strong>ticiteit<br />

– <strong>en</strong> overstijg<strong>en</strong> zij aldus hun ego (vgl. Heelas 1996: 19 e.p.). Het gaat om zelfverwerkelijking,<br />

persoonlijke groei, geleid door de persoonlijke innerlijke ervaring. Alle<strong>en</strong> via deze<br />

weg kun je op het spoor kom<strong>en</strong> van geestelijke waarhed<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in laatste instantie ook<br />

geluk <strong>en</strong> heelheid. Het gaat niet om wat de <strong>kerk</strong> of de Bijbel, doctrines <strong>en</strong> dogma’s, de ti<strong>en</strong><br />

gebod<strong>en</strong> of de lege letter van wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorschrift<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>, maar om wat jij als individu<br />

zelf ervaart, om jouw gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> intuïtie, het luister<strong>en</strong> naar je innerlijke stem. 5 Je<br />

gezondheid, je welstand, je relaties met ander<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe je je verhoudt tot de sam<strong>en</strong>leving:<br />

bij al deze zak<strong>en</strong> zal je e<strong>en</strong> beroep moet<strong>en</strong> do<strong>en</strong> op je innerlijke spiritualiteit om iets te<br />

bereik<strong>en</strong>. Daarbij is het zaak steeds e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> geest te bewar<strong>en</strong> voor nieuwe impuls<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

32 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


nieuwe indrukk<strong>en</strong>. En voor andere cultur<strong>en</strong> <strong>en</strong> religieuze stroming<strong>en</strong>. In de hed<strong>en</strong>daags<br />

spiritualiteit staat het per<strong>en</strong>nialisme hoog aangeschrev<strong>en</strong>: spirituele ervaring<strong>en</strong> zijn universeel<br />

<strong>en</strong> tijdloos; alle variant<strong>en</strong> (<strong>en</strong> ook religieuze tradities) – van Boeddha tot paus Franciscus<br />

- kom<strong>en</strong> uiteindelijk voort uit dezelfde geestelijke oerbron. Eén van onze spirituele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

verwoordt deze intuïtie in hoofdstuk 5 als volgt:<br />

Als je gaat kijk<strong>en</strong> vanuit de fysica wat <strong>en</strong>ergie is, die gaat nooit verlor<strong>en</strong>, het wordt altijd<br />

getransformeerd in iets anders, dus ik geloof in e<strong>en</strong> grote <strong>en</strong>ergie, ik geloof in e<strong>en</strong> groot<br />

sam<strong>en</strong>, geheel van sam<strong>en</strong>zijn in <strong>en</strong>ergie.<br />

Laat je niet verblind<strong>en</strong> door de doctrines <strong>en</strong> instituties die vanuit deze <strong>en</strong>e geestelijke oerbron<br />

(‘grote <strong>en</strong>ergie’) gecreëerd zijn, selecteer wat van jouw gading is, ga af op hoe jij dat<br />

persoonlijk ervaart – draagt het bij aan jouw zelfverwerkelijking? Heelas spreekt ook van<br />

inner-life spiritualiteit <strong>en</strong> schrijft dan: ‘Spiritualities of life today […] typically take a holistic, lifeaffirming<br />

form. […] that what matters is delving oneself to experi<strong>en</strong>ce the primary source of the sacred,<br />

namely that which emanates from the […] depths of life in the here-and-now.’ (Heelas 2008: 5). Waar<br />

het bij die spiritualiteit om gaat, zijn: ‘subjective-life forms of the sacred, which emphasize inner<br />

sources of significance and authority and the cultivation or sacralisation of unique subjective-lives.’<br />

(Heelas <strong>en</strong> Woodhead 2005: 6). E<strong>en</strong> van onze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> formuleert dit proces van zelfverwerkelijking<br />

in hoofdstuk 5 mooi:<br />

Dan zeg ik ontwikkelt als ont-wikkelt. Dus de windsels gaan er juist vanaf als e<strong>en</strong> uitje, e<strong>en</strong><br />

ui heeft meerdere lag<strong>en</strong>, het binn<strong>en</strong>ste is de kern <strong>en</strong> daaruit groeit hij. Zo ontwikkelt e<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s zich ook, want vanbinn<strong>en</strong> b<strong>en</strong> je dezelfde. Je krijgt steeds nieuwe cell<strong>en</strong> iedere zev<strong>en</strong><br />

jaar, maar toch blijf jij die persoon. Maar je hebt ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele cel meer die je had to<strong>en</strong> je<br />

gebor<strong>en</strong> werd. Toch b<strong>en</strong> je nog steeds jezelf, dus er zit erg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> kern in je, zo zie ik dat dan,<br />

<strong>en</strong> dat ontwikkel<strong>en</strong> is die windsels eraf do<strong>en</strong>, alle laagjes afpell<strong>en</strong> die je op gekreg<strong>en</strong> hebt in<br />

dit lev<strong>en</strong>, andere lev<strong>en</strong>s.<br />

Voor nu lat<strong>en</strong> we het hierbij. Uitgebreidere beschouwing<strong>en</strong> over de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

<strong>en</strong> theorieën daarover zijn te vind<strong>en</strong> in eerdere publicaties van het scp (o.a. Becker <strong>en</strong><br />

De Hart 1997: 93 e.v.; De Hart 2011: 99 e.v.). In dit hoofdstuk conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> we ons op vijf<br />

aspect<strong>en</strong> of kernnoties van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit, waar we in paragraaf 3.4.2 op<br />

terugkom<strong>en</strong>. De eerste kan word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevat als word<strong>en</strong> wie je b<strong>en</strong>t: jezelf <strong>en</strong> je tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

ontdekk<strong>en</strong>, vertrouw<strong>en</strong> op het pot<strong>en</strong>tieel aan mogelijkhed<strong>en</strong> dat in je sluimert <strong>en</strong> dat ler<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede kernnotie kan kort op noemer word<strong>en</strong> gebracht als alles hangt met<br />

alles sam<strong>en</strong>. Hier gaat het om e<strong>en</strong> holistisch wereld- <strong>en</strong> m<strong>en</strong>sbeeld. De wereld van de spiritualiteit<br />

heeft ook e<strong>en</strong> belangrijke mystieke compon<strong>en</strong>t. Dit mysticisme kan zich onder<br />

andere manifester<strong>en</strong> via e<strong>en</strong> gevoel van verbond<strong>en</strong>heid met e<strong>en</strong> hogere geestelijke dim<strong>en</strong>sie,<br />

maar ook via ervaring<strong>en</strong> waarin m<strong>en</strong> het gevoel kreeg e<strong>en</strong> nieuwe, diepere kijk op de<br />

werkelijkheid te krijg<strong>en</strong> of via gevoel<strong>en</strong>s van verbond<strong>en</strong>heid met het al. E<strong>en</strong> andere stroming<br />

van het hed<strong>en</strong>daagse spirituele milieu heeft e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dige belangstelling voor het paranormale,<br />

waarbij gedacht kan word<strong>en</strong> aan bijvoorbeeld contact met overled<strong>en</strong><strong>en</strong> via e<strong>en</strong><br />

medium, helderzi<strong>en</strong>dheid of astrologie. E<strong>en</strong> laatste k<strong>en</strong>merk van het spirituele milieu, zoals<br />

33 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


we dat hier hebb<strong>en</strong> onderzocht, kan word<strong>en</strong> aangeduid als e<strong>en</strong> zoekoriëntatie (vgl. Batson<br />

<strong>en</strong> Scho<strong>en</strong>rade 1991a, 1991b). Dit heeft betrekking op e<strong>en</strong> combinatie van eclecticisme,<br />

waarbij m<strong>en</strong> zich op<strong>en</strong>stelt voor uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de tradities <strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>swijsheid, <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> dynamische opvatting van de lev<strong>en</strong>svisie. Die wordt dan opgevat als e<strong>en</strong> altijd voorlopig<br />

ev<strong>en</strong>wicht, waarvan ook twijfels <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> deel uitmak<strong>en</strong>, niet alle<strong>en</strong> stellighed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

antwoord<strong>en</strong>.<br />

What’s in a name?<br />

Er zijn flink wat aanduiding<strong>en</strong> in omloop voor de belevingswereld die in dit hoofdstuk<br />

wordt geanalyseerd, maar ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele van de in omloop zijnde term<strong>en</strong> dekt de lading voldo<strong>en</strong>de.<br />

De term<strong>en</strong> alternatieve spiritualiteit of paracultuur, bijvoorbeeld, suggerer<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

opzichzelfstaand milieu of subcultuur, maar veel wat hier wordt beschrev<strong>en</strong> heeft wortels<br />

in <strong>en</strong> relaties met bestaande tradities <strong>en</strong> kan inmiddels tot de mainstream cultuur word<strong>en</strong><br />

gerek<strong>en</strong>d. Nieuwe spiritualiteit dan? Nee, nieuw is het meestal ook niet wat er speelt. Postmoderne<br />

spiritualiteit is al ev<strong>en</strong>min e<strong>en</strong> geschikte term omdat allerlei k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zich<br />

slecht verdrag<strong>en</strong> met het relativisme <strong>en</strong> de ironische distantie van het postmodernisme.<br />

Voor bijvoorbeeld labels als mystieke spiritualiteit, zoekspiritualiteit, eclectische spiritualiteit<br />

<strong>en</strong> zelfspiritualiteit geldt dat ze slechts deelaspect<strong>en</strong> dekk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> neutrale term als<br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit lijkt nog het best bruikbaar. Niet omdat hetge<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong><br />

wordt qua inhoud steeds typisch actueel is of ge<strong>en</strong> uitgebreide voorgeschied<strong>en</strong>is zou hebb<strong>en</strong>,<br />

maar simpelweg omdat het volg<strong>en</strong>s alle gangbare definities om spiritualiteit gaat <strong>en</strong><br />

onze gegev<strong>en</strong>s voor het grootste deel rec<strong>en</strong>telijk verzameld zijn (<strong>en</strong> daarmee betrekking<br />

hebb<strong>en</strong> op de huidige tijd).<br />

3.3 Vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> data<br />

3.3.1 Vrag<strong>en</strong><br />

In de navolg<strong>en</strong>de paragraf<strong>en</strong> gaan we op zoek naar e<strong>en</strong> empirisch antwoord waarmee we<br />

de wereld van de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> in Nederland in kaart kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. In<br />

hoofdstuk 4 word<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s de opvatting<strong>en</strong> van niet-gelovig<strong>en</strong> (het ‘tweede milieu’)<br />

besprok<strong>en</strong>. In dit hoofdstuk vrag<strong>en</strong> we ons af wat de c<strong>en</strong>trale onderdel<strong>en</strong> zijn die binn<strong>en</strong><br />

het hed<strong>en</strong>daagse spirituele milieu te onderscheid<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> hoe wijdverbreid deze onder de<br />

Nederlandse bevolking zijn. Vall<strong>en</strong> er verschuiving<strong>en</strong> waar te nem<strong>en</strong> in de spirituele<br />

belangstellingsfeer <strong>en</strong> hoe heeft die zich de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> ontwikkeld (§ 3.4.1 <strong>en</strong> § 3.4.2)?<br />

De volg<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong> staan c<strong>en</strong>traal als het gaat om concrete activiteit<strong>en</strong> gericht op spiritualiteit:<br />

wat voor soort typ<strong>en</strong> van spirituele activiteit<strong>en</strong> zijn zoal te onderscheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke<br />

zijn verbond<strong>en</strong> met respectievelijk de geïnstitutionaliseerde religie <strong>en</strong> welke typisch met<br />

kernopvatting<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit (§ 3.4.3)? Gaat de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

gepaard met vorm<strong>en</strong> van wat wel is aangeduid als multiple religious belonging, ofwel<br />

geestverwantschap met meerdere religies <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke stroming<strong>en</strong> tegelijk<br />

(§ 3.4.4)? En is die onder ongebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongebond<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> meer aanwezig<br />

dan onder <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong> <strong>en</strong> christelijke gelovig<strong>en</strong>?<br />

34 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Wat zijn de sociaal-culturele k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit? Is er e<strong>en</strong> relatie<br />

tuss<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de kernelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit <strong>en</strong> allerlei achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>? Conc<strong>en</strong>treert de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit zich bij<br />

bepaalde bevolkingsgroep<strong>en</strong> (is er zoiets als e<strong>en</strong> harde kern?) <strong>en</strong> zijn daar verschuiving<strong>en</strong> in<br />

waar te nem<strong>en</strong> (§ 3.5.1)? Is er e<strong>en</strong> relatie tuss<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale opvatting<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse<br />

spiritualiteit <strong>en</strong> de lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke achtergrond van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>? Waar ligg<strong>en</strong> de<br />

scheidslijn<strong>en</strong>, wat zijn de relaties met de christelijke traditie <strong>en</strong> de geïnstitutionaliseerde<br />

religie (<strong>kerk</strong>elijkheid)? Bestaan er bijvoorbeeld verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> katholiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> protestant<strong>en</strong>?<br />

Is spirituele belangstelling wellicht (vooral) typer<strong>en</strong>d voor niet-<strong>kerk</strong>elijk actieve Nederlanders<br />

of Nederlanders die niet in God gelov<strong>en</strong> (§ 3.5.2)?<br />

3.3.2 Databronn<strong>en</strong><br />

In dit hoofdstuk ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> we onze gegev<strong>en</strong>s aan drie onderzoek<strong>en</strong>. Om te beginn<strong>en</strong><br />

gebruik<strong>en</strong> we <strong>en</strong>kele jaargang<strong>en</strong> van het langlop<strong>en</strong>de onderzoek Culturele Verandering<strong>en</strong><br />

in Nederland (cv) (1994, 2006, 2008, 2012-2018). In de tweede plaats mak<strong>en</strong> we gebruik<br />

van de meest rec<strong>en</strong>te editie van het onderzoek God in Nederland (Gin) van 2015. Maar onze<br />

hoofdbron zijn de twee <strong>en</strong>quêtes die zijn uitgezet bij het liss-panel in 2009 <strong>en</strong> 2020 (het<br />

panel waarvan ook het onderzoek God in Nederland in 2015 gebruikmaakte). Het leeuw<strong>en</strong>deel<br />

van de vrag<strong>en</strong> die we in 2020 over de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit hebb<strong>en</strong> gesteld, is<br />

overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> uit liss’09. Dat laatste onderzoek is mede opgezet <strong>en</strong> uitvoerig gerapporteerd<br />

door Joantine Berghuijs, onder andere in haar proefschrift (Berghuijs 2014).<br />

De vrag<strong>en</strong> uit de drie onderzoek<strong>en</strong> zijn niet tuss<strong>en</strong> de onderzoek<strong>en</strong> te vergelijk<strong>en</strong> (dat geldt<br />

wel voor de verschill<strong>en</strong>de jaargang<strong>en</strong> van hetzelfde onderzoek). Ze gev<strong>en</strong> vanuit uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de<br />

invalshoek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> indruk van de populariteit <strong>en</strong> inhoud van allerlei onderdel<strong>en</strong> van<br />

alternatieve spiritualiteit. Het cijfermateriaal vull<strong>en</strong> we vervolg<strong>en</strong>s in hoofdstuk 5 aan met<br />

informatie die we ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> aan interviews die zijn gehoud<strong>en</strong> met Nederlanders met e<strong>en</strong><br />

spirituele interesse <strong>en</strong> Nederlanders die zich als atheïst of agnost typer<strong>en</strong>. Via de interviews<br />

draai<strong>en</strong> we als het ware de verrekijker om <strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> we individu<strong>en</strong> close-up in beeld. De<br />

interviews stell<strong>en</strong> ons in staat de cijfers in dit hoofdstuk nader te duid<strong>en</strong> <strong>en</strong> van context<br />

(bijvoorbeeld door rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met de lev<strong>en</strong>sloop van e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t) te voorzi<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast geeft het respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de geleg<strong>en</strong>heid onderwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> thema’s aan te snijd<strong>en</strong><br />

die wellicht niet in de (geslot<strong>en</strong>) <strong>en</strong>quêtevrag<strong>en</strong> aan bod (kunn<strong>en</strong>) kom<strong>en</strong>.<br />

3.4 Uitkomst<strong>en</strong><br />

3.4.1 Hogere macht<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelftypering<strong>en</strong><br />

We start<strong>en</strong> met het geloof in e<strong>en</strong> hogere macht of kracht in plaats van hetzij het geloof in<br />

e<strong>en</strong> god die zich met ieder van ons persoonlijk bezighoudt, hetzij ongeloof. Zoals tabel 3.1<br />

laat zi<strong>en</strong>, is het perc<strong>en</strong>tage agnost<strong>en</strong>, deeltijdgelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> twijfel<strong>en</strong>de gelovig<strong>en</strong> de afgelop<strong>en</strong><br />

30 jaar niet veel veranderd. Hetzelfde geldt voor het perc<strong>en</strong>tage Nederlanders dat niet<br />

in e<strong>en</strong> persoonlijke god, maar wel in e<strong>en</strong> hogere macht gelooft. De verandering zat hem<br />

<strong>en</strong>erzijds in het perc<strong>en</strong>tage atheïst<strong>en</strong> (dat vooral de afgelop<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> jaar duidelijk to<strong>en</strong>am)<br />

35 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


<strong>en</strong> het perc<strong>en</strong>tage overtuigde gelovig<strong>en</strong> in God (dat afbrokkelde). In de hier besprok<strong>en</strong><br />

periode liep de daling van het geloof in God (al dan niet met twijfels) niet parallel met e<strong>en</strong><br />

stijging van het perc<strong>en</strong>tage dat in e<strong>en</strong> hogere macht, kracht of <strong>en</strong>ergie gelooft; in de meest<br />

rec<strong>en</strong>te periode was het bov<strong>en</strong>al het perc<strong>en</strong>tage atheïst<strong>en</strong> dat snel to<strong>en</strong>am. Dat laatste<br />

wordt bevestigd door <strong>en</strong>quêtes waarin over e<strong>en</strong> langere periode is geïnformeerd naar het<br />

geloof in e<strong>en</strong> god of hogere macht (bv. Bernts <strong>en</strong> Berghuijs 2016: 64 e.v.). Die suggerer<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> gefaseerde afname van het geloof in e<strong>en</strong> god of hogere macht sinds halverwege de<br />

jar<strong>en</strong> zestig <strong>en</strong> e<strong>en</strong> radicalisering van het ongeloof. De snelle terugloop vanaf de jar<strong>en</strong> zestig<br />

in het geloof in e<strong>en</strong> god die zich met iedere m<strong>en</strong>s persoonlijk bezighoudt, ging aanvankelijk<br />

gepaard met e<strong>en</strong> geleidelijke groei van het perc<strong>en</strong>tage agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong>, maar<br />

vooral met e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van het geloof in iets als e<strong>en</strong> hogere macht die het lev<strong>en</strong> beheerst<br />

(1966-1979). Dan volgt e<strong>en</strong> periode waarin dit laatste zich <strong>en</strong>ige tijd stabiliseert <strong>en</strong> vooral<br />

het perc<strong>en</strong>tage agnost<strong>en</strong> aanwast (1979-1996). Sinds 1996 is ook het geloof in e<strong>en</strong> hogere<br />

macht aan het afnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> neemt vooral het perc<strong>en</strong>tage atheïst<strong>en</strong> toe, in de meest rec<strong>en</strong>te<br />

periode (2006-2015) in versnelde mate. Kortom: over e<strong>en</strong> langere termijn gezi<strong>en</strong> lijkt het er<br />

niet op dat het geloof in God massaal vervang<strong>en</strong> wordt door het geloof in e<strong>en</strong> hogere<br />

macht of kracht. Naarmate we dichter bij de huidige tijd kom<strong>en</strong>, lijkt het oude geloof<br />

vooral plaats te mak<strong>en</strong> voor scepsis t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van beide.<br />

Wat betreft de wijze waarop m<strong>en</strong> zichzelf typeert (tabel 3.2), valt zelfs in het korte tijdbestek<br />

van de afgelop<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> jaar uit de volg<strong>en</strong>de tabel op te mak<strong>en</strong> dat steeds minder<br />

Nederlanders zich nog will<strong>en</strong> typer<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> religieus m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> dat het perc<strong>en</strong>tage dat zichzelf<br />

beslist niet religieus noemt in e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>de lijn zit. Wat ook uit de tabel blijkt, is dat dit<br />

niet betek<strong>en</strong>t dat m<strong>en</strong> zich dan automatisch liever als spiritueel typeert. De categorie die<br />

zichzelf niet als religieus <strong>en</strong> ook niet als spiritueel ingesteld ziet, is veruit het sterkst bezet<br />

<strong>en</strong> is (vergelek<strong>en</strong> met de eerdere <strong>en</strong>quêtes) opvall<strong>en</strong>d ruim verteg<strong>en</strong>woordigd in het lissonderzoek<br />

van 2020.<br />

36 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.1<br />

Geloof in God of hogere macht, 1991-2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

Culturele Verandering<strong>en</strong> liss<br />

1991 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2010 2012 2014 2016 2018 2020<br />

gelooft niet in God 16 16 17 17 21 17 19 19 21 21 26 28 29 32<br />

agnost of gelooft 40 36 38 38 36 43 37 36 38 36 34 36 36 36<br />

soms of met twijfels a<br />

hogere macht b 20 21 21 18 21 23 19 20 20 21 21 19 18 16<br />

gelooft in God 25 27 24 26 23 17 25 25 21 22 20 18 17 16<br />

100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100<br />

a Hetzij: ‘Ik weet niet of er e<strong>en</strong> God is <strong>en</strong> ik geloof niet dat er e<strong>en</strong> manier is om dat te wet<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>’, hetzij: ‘Op sommige mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geloof ik in<br />

God, op andere mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet’, hetzij: ‘Ik geloof in God, al heb ik mijn twijfels’.<br />

b ‘Ik geloof niet in e<strong>en</strong> God die zich met ieder van ons persoonlijk bezighoudt, maar ik geloof wel in één of andere hogere macht.’<br />

Bron: scp (cv’91-’18) <strong>en</strong> C<strong>en</strong>tERdata (liss’20)<br />

37 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.2a<br />

Zelftypering als religieus of spiritueel ingesteld <strong>en</strong> institutionele binding (liss-panel), 2009-2020<br />

(in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

liss GiN/liss liss<br />

2009 2015 2020<br />

typeert zichzelf als… a<br />

niet religieus, ook niet spiritueel ingesteld 40 45 56<br />

niet religieus, wel spiritueel 19 11 13<br />

wel religieus, niet spiritueel ingesteld 16 22 19<br />

zowel spiritueel als religieus ingesteld 25 22 12<br />

100 100 100<br />

zelftypering <strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lidmaatschap<br />

<strong>kerk</strong>lid . 28 28<br />

ongebond<strong>en</strong> gelovige b . 19 9<br />

ongebond<strong>en</strong> spiritueel c . 10 12<br />

seculier d . 42 51<br />

100 100 100<br />

a<br />

b<br />

c<br />

d<br />

De vraagformulering wisselt <strong>en</strong>igszins tuss<strong>en</strong> de onderzoek<strong>en</strong>. In de liss-onderzoek<strong>en</strong>: ‘B<strong>en</strong>t u<br />

religieus ingesteld?’ <strong>en</strong> ‘B<strong>en</strong>t u spiritueel ingesteld?’ In Culturele Verandering<strong>en</strong>: ‘In welke mate zou u<br />

zichzelf e<strong>en</strong> religieus m<strong>en</strong>s noem<strong>en</strong>?’ <strong>en</strong> ‘Ongeacht of u zichzelf als religieus beschouwt of niet, hoe<br />

spiritueel zou u zegg<strong>en</strong> dat u b<strong>en</strong>t?’ In God in Nederland: ‘Beschouwt u zichzelf als e<strong>en</strong> gelovig m<strong>en</strong>s?’<br />

<strong>en</strong> ‘Ongeacht of u zichzelf als religieus beschouwt of niet, hoe spiritueel zou u zegg<strong>en</strong> dat u b<strong>en</strong>t?’<br />

Daarnaast zijn er verschill<strong>en</strong> in dataverzameling. liss is e<strong>en</strong> panel (gebaseerd op e<strong>en</strong> kanssteekproef),<br />

terwijl voor elke nieuwe editie van Culturele Verandering<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verse steekproef wordt getrokk<strong>en</strong><br />

(beide onder Nederlanders van 16 jaar <strong>en</strong> ouder). Dit alles betek<strong>en</strong>t dat er <strong>en</strong>ige voorzichtigheid moet<br />

word<strong>en</strong> betracht in het vergelijk<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de onderzoek<strong>en</strong> in tabel 3.2a <strong>en</strong> 3.2b.<br />

Beschouwt zich niet (meer) als lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, maar typeert zichzelf wel als religieus <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel ook<br />

als spiritueel.<br />

Beschouwt zich niet (meer) als lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>min als gelovig, maar wel als spiritueel.<br />

Ge<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid, <strong>en</strong> ziet zich noch als religieus noch als spiritueel.<br />

Bron: C<strong>en</strong>tERdata (liss’09 <strong>en</strong> ’20)<br />

38 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.2b<br />

Zelftypering als religieus of spiritueel ingesteld <strong>en</strong> institutionele binding (Culturele Verandering<strong>en</strong>),<br />

2010-2018 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

cv cv cv cv cv<br />

2010 2012 2014 2016 2018<br />

typeert zichzelf als… a<br />

niet religieus, ook niet spiritueel ingesteld 39 38 42 45 44<br />

niet religieus, wel spiritueel 14 16 15 17 16<br />

wel religieus, niet spiritueel ingesteld 20 19 16 15 18<br />

zowel spiritueel als religieus ingesteld 27 28 27 23 22<br />

100 100 100 100 100<br />

zelftypering <strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lidmaatschap:<br />

<strong>kerk</strong>lid 32 31 28 25 24<br />

ongebond<strong>en</strong> gelovige b 19 19 19 17 18<br />

ongebond<strong>en</strong> spiritueel c 13 15 14 16 15<br />

seculier d 36 35 39 43 42<br />

100 100 100 100 100<br />

a<br />

b<br />

c<br />

d<br />

De vraagformulering wisselt <strong>en</strong>igszins tuss<strong>en</strong> de onderzoek<strong>en</strong>. In de liss onderzoek<strong>en</strong>: ‘B<strong>en</strong>t u religieus<br />

ingesteld?’ <strong>en</strong> ‘B<strong>en</strong>t u spiritueel ingesteld?’ In Culturele Verandering<strong>en</strong>: ‘In welke mate zou u zichzelf<br />

e<strong>en</strong> religieus m<strong>en</strong>s noem<strong>en</strong>?’ <strong>en</strong> ‘Ongeacht of u zichzelf als religieus beschouwt of niet, hoe spiritueel<br />

zou u zegg<strong>en</strong> dat u b<strong>en</strong>t?’ In God in Nederland: ‘Beschouwt u zichzelf als e<strong>en</strong> gelovig m<strong>en</strong>s?’ <strong>en</strong><br />

Ongeacht of u zichzelf als religieus beschouwt of niet, hoe spiritueel zou u zegg<strong>en</strong> dat u b<strong>en</strong>t?’<br />

Daarnaast zijn er verschill<strong>en</strong> in dataverzameling. liss is e<strong>en</strong> panel (gebaseerd op e<strong>en</strong> kanssteekproef)<br />

terwijl voor elke nieuwe editie van Culturele Verandering<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verse steekproef wordt getrokk<strong>en</strong><br />

(beide onder Nederlanders van 16 jaar <strong>en</strong> ouder). Dit alles betek<strong>en</strong>t dat er <strong>en</strong>ige voorzichtigheid moet<br />

word<strong>en</strong> betracht in het vergelijk<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de onderzoek<strong>en</strong> in tabel 3.2a <strong>en</strong> 3.2b.<br />

Beschouwt zich niet (meer) als lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, maar typeert zichzelf wel als religieus <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel ook<br />

als spiritueel.<br />

Beschouwt zich niet (meer) als lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>min als gelovig, maar wel als spiritueel.<br />

Ge<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid, <strong>en</strong> ziet zich noch als religieus noch als spiritueel.<br />

Bron: scp (cv’10-’18)<br />

3.4.2 Praktisering: <strong>en</strong>kele spirituele activiteit<strong>en</strong><br />

Aldus de leer, maar daarmee nog niet het lev<strong>en</strong>. Naast d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelftypering<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

we ook geprobeerd <strong>en</strong>kele praktisering<strong>en</strong> van spiritualiteit in beeld te krijg<strong>en</strong>. In de<br />

liss-editie van 2020 zijn zev<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong> aan de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voorgelegd met de vraag<br />

of zij daar wele<strong>en</strong>s aan hebb<strong>en</strong> deelg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (tabel 3.3). Nadere analyse leert dat er sprake<br />

is van twee clusters van activiteit<strong>en</strong>. De eerste betreff<strong>en</strong> meer algem<strong>en</strong>e spirituele activiteit<strong>en</strong>:<br />

meditatie, yoga, spirituele cursus, paranormale beurs. De tweede betreff<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong><br />

die verbond<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> meer specifiek religieuze – <strong>en</strong> dan, zoals zal blijk<strong>en</strong>, vooral<br />

rooms-katholieke – sfeer. Bij dit laatste gaat het bijvoorbeeld om e<strong>en</strong> kaarsje brand<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />

plek voor bezinning <strong>en</strong> e<strong>en</strong> huisaltaartje 6 . We voeg<strong>en</strong> de items niet sam<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> schaal<br />

vanwege e<strong>en</strong> te geringe schaalbaarheid, maar besprek<strong>en</strong> ze apart omdat deze items desal-<br />

39 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


niettemin in allerlei onderzoek<strong>en</strong> (bijvoorbeeld Berghuijs 2018) als indicator<strong>en</strong> voor spiritualiteit<br />

word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>. De vrag<strong>en</strong> zijn daarnaast eerder gesteld in de God in Nederland<strong>en</strong>quête<br />

van 2015. Vergelijking daarmee levert voor ge<strong>en</strong> van de activiteit<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aanwijzing<br />

op dat de animo ervoor aan het teruglop<strong>en</strong> is.<br />

Tabel 3.3<br />

Spirituele activiteit<strong>en</strong>, 2015 <strong>en</strong> 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

GiN’15<br />

liss’20<br />

gaat wel e<strong>en</strong>s naar e<strong>en</strong> plek om stil te staan bij alles wat m<strong>en</strong> doet 29 34<br />

meegedaan aan cursus o.i.d., gericht op spiritualiteit of diepere zin 16 19<br />

brandt wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> kaarsje voor iets of iemand 47 53<br />

heeft thuis e<strong>en</strong> 'heilige' plek, zoiets als e<strong>en</strong> huisaltaartje of meditatie-plek 8 9<br />

doet of deed in de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> aan yoga 13 15<br />

doet of deed in de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> aan meditatie 16 18<br />

gemiddeld van bov<strong>en</strong>staande zes activiteit<strong>en</strong> 1,3 1,5<br />

ge<strong>en</strong> ervan 37 32<br />

e<strong>en</strong> of twee 46 47<br />

drie of meer 17 21<br />

heeft wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> spirituele of paranormale beurs bezocht . 9<br />

heeft afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> deelg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> aan stille tocht 6 .<br />

meegeholp<strong>en</strong> of bezocht: herd<strong>en</strong>kingsplek waar verkeersongeluk of ramp 8 .<br />

heeft plaats gevond<strong>en</strong><br />

‘bezinningstocht’ gehoud<strong>en</strong> (bv. naar Santiago de Compostela) 3 .<br />

Bron: kro (GiN’15) <strong>en</strong> C<strong>en</strong>tERdata (liss’20)<br />

Uit de navolg<strong>en</strong>de twee tabell<strong>en</strong> (tabel 3.4 <strong>en</strong> vervolg) blijkt dat onder h<strong>en</strong> die zich – al dan<br />

niet exclusief – als spiritueel omschrijv<strong>en</strong>, het praktiser<strong>en</strong> van de meeste van de hier<br />

g<strong>en</strong>oemde spirituele handeling<strong>en</strong> sinds 2009 het duidelijkst is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Daaronder<br />

vall<strong>en</strong> mediter<strong>en</strong> <strong>en</strong> het creër<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> meditatieplek thuis, het volg<strong>en</strong> van cursuss<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dergelijke gewijd aan spirituele onderwerp<strong>en</strong> of de diepere zin van het lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bezoek<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> bijzondere plek om stil te staan bij alles wat m<strong>en</strong> doet. Maar spirituele belangstelling<br />

is zeker niet typisch iets voor buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk<strong>en</strong> of niet (al te) stellige gelovig<strong>en</strong>. Er<br />

valt ook ge<strong>en</strong> piek waar te nem<strong>en</strong> onder ex-led<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>. Alle zev<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong> in de<br />

tabel zijn niet alle<strong>en</strong> wijdverbreid onder Nederlanders die zich wel spiritueel, maar niet<br />

religieus noem<strong>en</strong>, maar ook onder Nederlanders die zich zowel spiritueel als religieus noem<strong>en</strong>.<br />

Het hangt er ook van af over welke activiteit we het hebb<strong>en</strong>. Met yogabeoef<strong>en</strong>ing,<br />

meditatie of het bezoek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> spirituele of parabeurs houd<strong>en</strong> zich vooral Nederlanders<br />

die zich als uitgesprok<strong>en</strong> spiritueel ingesteld zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> (m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

met spirituele belangstelling die zich niet religieus noem<strong>en</strong>) bezig. Dat geldt niet of veel<br />

minder voor andere activiteit<strong>en</strong>. Het bezoek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bezinningsplek of het aanstek<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> kaarsje voor iets of iemand is bijvoorbeeld het meest in trek onder rooms-katho-<br />

40 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


liek<strong>en</strong> die regelmatig ter <strong>kerk</strong>e gaan. Bij de meeste van de activiteit<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> rooms-katholiek<strong>en</strong>,<br />

met name de regelmatige <strong>kerk</strong>gangers onder h<strong>en</strong>, meer betrokk<strong>en</strong>heid aan de dag<br />

dan de aangeslot<strong>en</strong><strong>en</strong> bij de Protestantse Kerk in Nederland (pkn). Ter illustratie: 33% van<br />

de nominale katholiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> 53% van de <strong>kerk</strong>se katholiek<strong>en</strong> nam wele<strong>en</strong>s deel aan drie of<br />

meer van de zev<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemde activiteit<strong>en</strong>, teg<strong>en</strong>over 17% van de nominale <strong>en</strong> 23% van de<br />

<strong>kerk</strong>se pkn’ers (eta= .20***). De deelname aan cursuss<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke gericht op spiritualiteit<br />

zijn juist eerder e<strong>en</strong> protestantse aangeleg<strong>en</strong>heid.<br />

41 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.4<br />

Spirituele activiteit<strong>en</strong> naar lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke achtergrond, 2015 <strong>en</strong> 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a, b<br />

meegedaan aan cursus o.i.d.,<br />

gaat wel e<strong>en</strong>s naar e<strong>en</strong> plek om stil te staan bij alles wat m<strong>en</strong> doet<br />

gericht op spiritualiteit of diepere zin e brandt wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

kaarsje voor iets of iemand<br />

GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20<br />

ge<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid (78) . 26 . 15 . 49<br />

nominaal rkk (9) . 50 . 23 . 86<br />

<strong>kerk</strong>s rkk (3) . 77 . 37 . 95<br />

nominaal pkn (4) . 37 . 19 . 55<br />

<strong>kerk</strong>s pkn (6) . 56 . 31 . 52<br />

buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk van huis uit c 18 . 11 . 37 .<br />

ex-<strong>kerk</strong>lid c 24 . 12 . 46 .<br />

nominaal <strong>kerk</strong>lid c 36 . 16 . 63 .<br />

<strong>kerk</strong>s <strong>kerk</strong>lid c 50 . 33 . 53 .<br />

atheïst 14 18 10 11 28 35<br />

agnost 21 24 11 14 44 55<br />

gelooft niet in God, wel in hogere macht 38 43 22 26 66 69<br />

gelooft soms in God 31 39 11 16 62 73<br />

gelooft in God met twijfels 47 52 23 24 63 72<br />

gelooft zonder twijfel in God 45 58 27 33 47 47<br />

zelfinschatting als religieus ingesteld:<br />

nee, zeker niet 13 18 6 11 26 40<br />

d<strong>en</strong>kt het niet 22 35 13 20 50 62<br />

d<strong>en</strong>kt het wel 39 54 17 25 66 69<br />

ja, zeker wel 51 66 34 38 52 56<br />

ongeacht of religieus: spiritueel ingesteld<br />

nee, zeker niet 14 20 3 6 32 40<br />

d<strong>en</strong>kt het niet 28 35 11 15 49 57<br />

d<strong>en</strong>kt het wel 45 51 31 36 63 68<br />

42 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.4<br />

(Vervolg)<br />

meegedaan aan cursus o.i.d.,<br />

gaat wel e<strong>en</strong>s naar e<strong>en</strong> plek om stil te staan bij alles wat m<strong>en</strong> doet<br />

gericht op spiritualiteit of diepere zin e brandt wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

kaarsje voor iets of iemand<br />

GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20<br />

ja, zeker wel 58 73 52 66 59 73<br />

zelftypering als…<br />

niet religieus, niet spiritueel (56) 12 18 5 7 31 42<br />

niet spiritueel, wel religieus (19) 34 51 9 18 56 60<br />

wel spiritueel, niet religieus (13) 36 48 27 42 59 68<br />

zowel religieus als spiritueel (12) 55 70 41 50 64 72<br />

Lev<strong>en</strong>sbeschouwelijk type: d<br />

<strong>kerk</strong>lid (28) 44 55 25 29 57 62<br />

ongebond<strong>en</strong> gelovige (9) 42 52 21 26 61 67<br />

ongebond<strong>en</strong> spiritueel (12) 35 48 27 42 59 68<br />

seculier (51) 11 16 5 6 30 41<br />

all<strong>en</strong> 29 34 16 19 48 53<br />

a Het gebruik van e<strong>en</strong> . (punt) wijst op te lage celfrequ<strong>en</strong>ties.<br />

b Alle verschill<strong>en</strong> zijn significant met p < 0,01.<br />

c ‘<strong>Buit<strong>en</strong></strong><strong>kerk</strong>elijk van huis uit’: nooit gelovig opgevoed <strong>en</strong> ook ge<strong>en</strong> lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ex-<strong>kerk</strong>lid’: wel gelovig opgevoed, maar mom<strong>en</strong>teel ge<strong>en</strong> lid<br />

van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘nominaal <strong>kerk</strong>lid’: wel aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, maar zeld<strong>en</strong> of nooit <strong>kerk</strong>gang; ‘<strong>kerk</strong>s <strong>kerk</strong>lid’: aangeslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaat ook regelmatig<br />

naar de <strong>kerk</strong>.<br />

d ‘Kerklid’: aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ongebond<strong>en</strong> gelovige’: beschouwt zichzelf als e<strong>en</strong> gelovig m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> al dan niet als spiritueel, niet aangeslot<strong>en</strong> bij<br />

e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ongebond<strong>en</strong> spiritueel’: niet aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, beschouwt zich ook niet als e<strong>en</strong> gelovige, maar wel als e<strong>en</strong> spiritueel m<strong>en</strong>s;<br />

‘seculier’: ge<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid, beschouwt zich niet als gelovig <strong>en</strong> ook niet als e<strong>en</strong> spiritueel m<strong>en</strong>s.<br />

e Heeft wel e<strong>en</strong>s meegedaan aan e<strong>en</strong> cursus, training, workshop of bezinningsweek<strong>en</strong>d, gericht op spiritualiteit of gericht op de diepere zin van het<br />

lev<strong>en</strong>.<br />

Bron: kro (GiN’15) <strong>en</strong> C<strong>en</strong>tERdata (liss’20)<br />

43 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.4<br />

(Vervolg)<br />

Spirituele activiteit<strong>en</strong> naar lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke achtergrond, 2015 <strong>en</strong> 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a, b<br />

heeft thuis e<strong>en</strong> 'heilige' plek,<br />

zoiets als e<strong>en</strong> huisaltaartje of<br />

meditatie-plek<br />

doet of deed in<br />

de afgelop<strong>en</strong><br />

jar<strong>en</strong> aan yoga<br />

doet of deed in de<br />

afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> aan<br />

meditatie<br />

heeft wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

spirituele of paranormale<br />

beurs bezocht<br />

GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20 liss’20<br />

ge<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid (78) . 7 . 17 . 18 10<br />

nominaal rkk (9) . 16 . 13 . 18 11<br />

<strong>kerk</strong>s rkk (3) . 26 . 14 . 20 10<br />

nominaal pkn (4) . 5 . 11 . 9 4<br />

<strong>kerk</strong>s pkn (6) . 7 . 5 . 15 3<br />

buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk van huis uit c 6 . 15 . 15 . .<br />

ex-<strong>kerk</strong>lid c 6 . 14 . 14 . .<br />

nominaal <strong>kerk</strong>lid c 6 . 12 . 13 . .<br />

<strong>kerk</strong>s <strong>kerk</strong>lid c 14 . 10 . 21 . .<br />

atheïst 3 4 13 14 13 14 6<br />

agnost 3 5 14 17 12 15 8<br />

gelooft niet in God, wel in hogere macht 11 14 19 22 22 26 16<br />

gelooft soms in God 11 11 8 13 11 14 9<br />

gelooft in God met twijfels 11 15 14 14 13 19 7<br />

gelooft zonder twijfel in God 16 15 9 10 21 25 11<br />

zelfinschatting als religieus ingesteld:<br />

nee, zeker niet 2 4 11 15 10 13 7<br />

d<strong>en</strong>kt het niet 4 10 17 19 15 22 12<br />

d<strong>en</strong>kt het wel 12 13 14 15 15 20 11<br />

ja, zeker wel 18 17 11 11 23 27 9<br />

ongeacht of religieus: spiritueel ingesteld<br />

nee, zeker niet 3 4 4 5 3 4 2<br />

44 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.4<br />

(Vervolg)<br />

heeft thuis e<strong>en</strong> 'heilige' plek,<br />

zoiets als e<strong>en</strong> huisaltaartje of<br />

meditatie-plek<br />

doet of deed in<br />

de afgelop<strong>en</strong><br />

jar<strong>en</strong> aan yoga<br />

doet of deed in de<br />

afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> aan<br />

meditatie<br />

heeft wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

spirituele of paranormale<br />

beurs bezocht<br />

GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20 GiN’15 liss’20 liss’20<br />

d<strong>en</strong>kt het niet 5 7 12 17 8 15 6<br />

d<strong>en</strong>kt het wel 12 15 25 29 31 39 18<br />

ja, zeker wel 30 36 25 37 52 67 41<br />

zelftypering als…<br />

niet religieus, niet spiritueel (56) 1 3 8 11 5 8 4<br />

niet spiritueel, wel religieus (19) 9 10 7 7 4 9 3<br />

wel spiritueel, niet religieus (13) 11 21 36 38 42 52 28<br />

zowel religieus als spiritueel (12) 21 23 19 24 34 44 22<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwelijk type d<br />

<strong>kerk</strong>lid (28) 10 14 11 11 18 19 8<br />

ongebond<strong>en</strong> gelovige (9) 18 17 15 20 20 26 15<br />

ongebond<strong>en</strong> spiritueel (12) 11 20 36 39 42 52 28<br />

seculier (51) 1 2 7 11 4 8 4<br />

all<strong>en</strong> 8 9 14 15 16 18 9<br />

a Het gebruik van e<strong>en</strong> . (punt) wijst op te lage celfrequ<strong>en</strong>ties.<br />

b Alle verschill<strong>en</strong> zijn significant met p < 0,01, t<strong>en</strong>zij anders vermeld.<br />

c ‘<strong>Buit<strong>en</strong></strong><strong>kerk</strong>elijk van huis uit’: nooit gelovig opgevoed <strong>en</strong> ook ge<strong>en</strong> lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ex-<strong>kerk</strong>lid’: wel gelovig opgevoed, maar mom<strong>en</strong>teel ge<strong>en</strong> lid van e<strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong>; ‘nominaal <strong>kerk</strong>lid’: wel aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, maar zeld<strong>en</strong> of nooit <strong>kerk</strong>gang; <strong>kerk</strong>s <strong>kerk</strong>lid’: aangeslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaat ook regelmatig naar de <strong>kerk</strong>.<br />

d ‘Kerklid’: aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ongebond<strong>en</strong> gelovige’: beschouwt zichzelf als e<strong>en</strong> gelovig m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> al dan niet als spiritueel, niet aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong>; ‘ongebond<strong>en</strong> spiritueel’: niet aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, beschouwt zich ook niet als e<strong>en</strong> gelovige, maar wel als e<strong>en</strong> spiritueel m<strong>en</strong>s; ‘seculier’: ge<strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong>lid, beschouwt zich niet als gelovig <strong>en</strong> ook niet als e<strong>en</strong> spiritueel m<strong>en</strong>s.<br />

Bron: kro (GiN’15) <strong>en</strong> C<strong>en</strong>tERdata (liss’20)<br />

45 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Uitweiding: orthodoxe christ<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

Sluit<strong>en</strong> de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit <strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st elkaar uit? Met het oog op de geschied<strong>en</strong>is<br />

van het christ<strong>en</strong>dom misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>aardige stelling, maar ook e<strong>en</strong>tje die, zoals<br />

vermeld, nogal e<strong>en</strong>s bijgevall<strong>en</strong> wordt door m<strong>en</strong>ige<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeker door veel van de meest<br />

gemotiveerde participant<strong>en</strong> in het milieu van de holistische spiritualiteit (zie § 3.2). Als e<strong>en</strong><br />

ideaaltypische constructie kwam<strong>en</strong> we de plaatsing van deze twee begripp<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over<br />

elkaar onder andere al teg<strong>en</strong> bij het schema van Eile<strong>en</strong> Barker <strong>en</strong> de publicaties van Heelas<br />

<strong>en</strong> Woodhead. Toch laat tabel 3.5 zi<strong>en</strong> dat het er maar van afhangt waar we het over hebb<strong>en</strong><br />

(vgl. De Hart 2014: 105-106). Zeer orthodoxe christ<strong>en</strong><strong>en</strong>, die de extreme belichaming<br />

van de traditionele godsdi<strong>en</strong>st/<strong>kerk</strong> zijn in vergelijking met alternatieve spiritualiteit, zijn in<br />

de tabel naast <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> andere theologische signatuur <strong>en</strong> buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk<strong>en</strong> gezet.<br />

Te zi<strong>en</strong> valt dat zeer orthodoxe christ<strong>en</strong><strong>en</strong> zich het minste herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> in drie c<strong>en</strong>trale stelling<strong>en</strong><br />

van de zelfspiritualiteit, maar zich tegelijkertijd het vaakst van alle groep<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />

beslist spiritueel m<strong>en</strong>s beschouw<strong>en</strong>. De term spiritueel heeft voor h<strong>en</strong> andere, christelijk <strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong>elijk gekleurde connotaties.<br />

Aan de hand van de spirituele activiteit<strong>en</strong> die zoal word<strong>en</strong> ontplooid kan geïllustreerd word<strong>en</strong><br />

dat spiritualiteit ook <strong>kerk</strong>elijke variant<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t (tabel 3.6). Onder zeer <strong>kerk</strong>se <strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong><br />

gelovige <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong> zijn m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich als spiritueel typer<strong>en</strong> zeker niet onderverteg<strong>en</strong>woordigd.<br />

Deze groep bezoekt bezinningsplekk<strong>en</strong>, volgt cursuss<strong>en</strong> over het<br />

onderwerp <strong>en</strong> heeft ervaring<strong>en</strong> met meditatie. Deze groep is wel onderverteg<strong>en</strong>woordigd<br />

bij activiteit<strong>en</strong> zoals yoga, paranormale beurz<strong>en</strong>, kaarsjes brand<strong>en</strong> (of, hier niet vermeld:<br />

het geloof in paranormale f<strong>en</strong>om<strong>en</strong><strong>en</strong>).<br />

46 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.5<br />

Onderschrijving van uitsprak<strong>en</strong> naar mate van christelijke orthodoxie a , 2012-2016 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>; alle verband<strong>en</strong> p < 0,001)<br />

beschouwt zich<br />

als beslist wel<br />

spiritueel<br />

de zin van het lev<strong>en</strong> ligt in innerlijke ervaring<br />

<strong>en</strong> ontwikkeling eig<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong>s<br />

(sterk mee e<strong>en</strong>s)<br />

bij beslissing<strong>en</strong> afgaan<br />

op intuïtie <strong>en</strong> gevoel<br />

(sterk mee e<strong>en</strong>s)<br />

religie zoek ik zelf bije<strong>en</strong><br />

(geldt helemaal voor mij)<br />

zeer orthodox<br />

<strong>kerk</strong>lid<br />

38 22 10 11<br />

<strong>kerk</strong>lid, maar<br />

17 38 19 20<br />

niet-orthodox<br />

ge<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid 9 42 19 14<br />

totaal 12 40 18 15<br />

a Schaal ‘christelijke orthodoxie’: items resp.: ‘Ziet m<strong>en</strong> zich als beslist wel e<strong>en</strong> gelovig m<strong>en</strong>s?’; ‘Is m<strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>?’, ‘Ziet m<strong>en</strong> de Bijbel als<br />

het woord van God?’; ‘Is m<strong>en</strong> ervan overtuigd dat er e<strong>en</strong> God is die zich met ieder m<strong>en</strong>s persoonlijk bezighoudt?’; ‘Ziet m<strong>en</strong> Christus als Gods zoon?’;<br />

‘Gelooft m<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> na de dood?’; ‘Is m<strong>en</strong> ervan overtuigd dat religieuze wonder<strong>en</strong> bestaan?’ Score: ‘zwak’: ge<strong>en</strong> van alle van toepassing; ‘sterk’:<br />

alle zev<strong>en</strong> van toepassing.<br />

Bron: scp (cv'12-'16)<br />

47 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.6<br />

Spirituele activiteit<strong>en</strong> naar mate van christelijke orthodoxie, 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

b<strong>en</strong>t u …<br />

spiritueel<br />

ingesteld?<br />

(‘ja, zeker<br />

wel’)<br />

gaat wel<br />

e<strong>en</strong>s naar<br />

e<strong>en</strong> plek om<br />

stil te staan<br />

bij<br />

alles wat<br />

m<strong>en</strong> doet<br />

heeft wel<br />

e<strong>en</strong>s<br />

meegedaan<br />

aan e<strong>en</strong><br />

cursus,<br />

training,<br />

workshop<br />

of<br />

bezinningsweek<strong>en</strong>d,<br />

gericht op<br />

spiritualiteit<br />

of gericht<br />

op de<br />

diepere zin<br />

van het<br />

lev<strong>en</strong><br />

doet of<br />

deed in de<br />

afgelop<strong>en</strong><br />

jar<strong>en</strong> aan<br />

meditatie<br />

heeft thuis<br />

e<strong>en</strong> 'heilige'<br />

plek, zoiets<br />

als e<strong>en</strong> huisaltaartje<br />

of<br />

meditatieplek<br />

brandt wel<br />

e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

kaarsje voor<br />

iets of<br />

iemand<br />

doet of<br />

deed in de<br />

afgelop<strong>en</strong><br />

jar<strong>en</strong> aan<br />

yoga<br />

heeft wel<br />

e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

spirituele of<br />

para<br />

normale<br />

beurs<br />

bezocht<br />

ge<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>lid 7 26 15 18 8 49 17 10<br />

orthodox <strong>kerk</strong>lid a 12 60 39 24 11 33 4 2<br />

<strong>kerk</strong>lid, maar anders b 9 54 26 18 15 70 13 9<br />

all<strong>en</strong> 8 34 19 18 9 53 15 9<br />

a Dat wil zegg<strong>en</strong>: lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, gaat op zijn minst één keer per week naar e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>di<strong>en</strong>st, én geeft aan zonder <strong>en</strong>ige twijfel in God te gelov<strong>en</strong>.<br />

b Dat wil zegg<strong>en</strong>: lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, maar gaat niet op zijn minst één keer per week naar e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>di<strong>en</strong>st, <strong>en</strong>/of geeft niet aan zonder <strong>en</strong>ige twijfel in God te<br />

gelov<strong>en</strong>.<br />

Bron: C<strong>en</strong>tERdata (liss’20)<br />

48 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


3.4.3 Kernelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

Het strev<strong>en</strong> om de pluriforme wereld van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit via e<strong>en</strong> beperkt<br />

aantal <strong>en</strong>quêtevrag<strong>en</strong> in beeld te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zal voor sommig<strong>en</strong> wellicht aando<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />

poging e<strong>en</strong> Mahlersymfonie uit te voer<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> mondharmonica. Toch is dat wat we<br />

gedaan hebb<strong>en</strong>. De pret<strong>en</strong>tie is zelfs dat we daarmee de belangrijkste basisovertuiging<strong>en</strong><br />

uit het spirituele milieu in beeld hebb<strong>en</strong> gebracht. We hebb<strong>en</strong> hierbij vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />

dankbaar voortgebouwd op de beschikbare literatuur <strong>en</strong> <strong>en</strong>quêtevrag<strong>en</strong> die hierover eerder<br />

(in het Nederlands) gesteld zijn.<br />

Geleid dus door de literatuur <strong>en</strong> eerder onderzoek, aanknop<strong>en</strong>d bij de items <strong>en</strong> de groepering<br />

in het liss-onderzoek van 2009, hebb<strong>en</strong> we verschill<strong>en</strong>de kernelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geselecteerd<br />

die binn<strong>en</strong> de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit onderscheid<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> (Bruce komt tot<br />

vrijwel dezelfde indeling; vgl. Bruce 2000: 226-228; Bruce 2002: 82-85). Uiteraard hebb<strong>en</strong><br />

we getoetst of de schaalbaarheid voldo<strong>en</strong>de is (vermeld via de Cronbachs alpha’s). Het<br />

gaat, om precies te zijn, om de basisattitudes zelfspiritualiteit, holisme, mysticisme, paracultuur<br />

<strong>en</strong> zoekoriëntatie. Deze opvatting<strong>en</strong> zijn vaak weer onder te verdel<strong>en</strong> in subcategorieën.<br />

Onder zelfspiritualiteit valt allereerst het werk<strong>en</strong> aan spirituele zelfontwikkeling. Daarbij gaat<br />

het om verruiming van je bewustzijn, e<strong>en</strong> strev<strong>en</strong> naar meer gevoeligheid <strong>en</strong> intuïtiever<br />

reager<strong>en</strong>, verdieping <strong>en</strong> meer balans tuss<strong>en</strong> lichaam <strong>en</strong> geest. Ook het hanter<strong>en</strong> van het<br />

eig<strong>en</strong> innerlijk als leidraad <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisbron heeft betrekking op zelfspiritualiteit. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

van deze opvatting zijn het vertrouw<strong>en</strong> op je innerlijke stem <strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> in jezelf naar antwoord<strong>en</strong><br />

op vrag<strong>en</strong> die je bezighoud<strong>en</strong>.<br />

De opvatting dat er e<strong>en</strong> (geestelijke) band is tuss<strong>en</strong> al het bestaande, ook wel aangeduid<br />

als holisme, kom<strong>en</strong> we ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s veel teg<strong>en</strong> in de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit (bv. Hanegraaff<br />

1996: 119 e.v.). Volg<strong>en</strong>s deze opvatting mak<strong>en</strong> wij allemaal deel uit van e<strong>en</strong> groter bewustzijn<br />

<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> kracht die ons all<strong>en</strong> verbindt. Alles is verbond<strong>en</strong> met alles <strong>en</strong> alles is <strong>en</strong>ergie.<br />

Het gevoel van e<strong>en</strong>heid kan vele vorm<strong>en</strong> aannem<strong>en</strong>: ‘Unitas naturalis, unitas spiritualis,<br />

unitas personalis...’ – Bernardus van Clairvaux onderscheidde er bijna 50 (Melville 2011).<br />

Daarnaast vall<strong>en</strong> onder de kernopvatting<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit twee variant<strong>en</strong><br />

van mysticisme te onderscheid<strong>en</strong>. De eerste is het mysticisme dat naar vor<strong>en</strong> komt uit<br />

onder andere het ervar<strong>en</strong> van de aanwezigheid van e<strong>en</strong> hogere macht of god <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gevoel<br />

van verbond<strong>en</strong>heid daarmee. Het gaat dan om e<strong>en</strong> ervaring waarin alles deel leek van e<strong>en</strong><br />

groter geheel <strong>en</strong> waarin de aard van de werkelijkheid duidelijk werd. De tweede mystieke<br />

compon<strong>en</strong>t heeft vooral betrekking op de band met de natuur. Daarvoor is karakteristiek<br />

dat m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke verbond<strong>en</strong>heid met de natuur <strong>en</strong> al het lev<strong>en</strong> voelt <strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> via de<br />

natuur in contact komt met de diepere lag<strong>en</strong> in zichzelf.<br />

E<strong>en</strong> min of meer afzonderlijk domein binn<strong>en</strong> de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit wordt gevormd<br />

door wat wel is beschrev<strong>en</strong> als de paracultuur (Schnabel 1982). Hieronder valt onder andere<br />

het geloof in paranormale verschijnsel<strong>en</strong>, zoals de overtuiging dat iemands sterr<strong>en</strong>tek<strong>en</strong><br />

van invloed is, dat via e<strong>en</strong> medium met de dod<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gecommuniceerd, dat helderzi<strong>en</strong>dheid<br />

bestaat, net als het effect van geluksgetall<strong>en</strong> of talismann<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong> slotte vormt ook e<strong>en</strong> zoekoriëntatie (quest ori<strong>en</strong>tation; zie o.a. Batson <strong>en</strong> Scho<strong>en</strong>rade<br />

1991a, 1991b; Batson 1982) e<strong>en</strong> belangrijk onderdeel van de basishouding<strong>en</strong> die de hed<strong>en</strong>-<br />

49 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


daagse spiritualiteit k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Ook deze valt uite<strong>en</strong> in twee deelcompon<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. De eerste<br />

is e<strong>en</strong> spiritueel eclecticisme dat, in navolging van de Franse antropoloog Claude Lévi-<br />

Strauss, vaak wordt aangeduid als bricolage (Lévi-Strauss 1962). Daarbij gaat het om de<br />

opvatting dat er vele bronn<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>swijsheid bestaan, dat je daaruit kunt combiner<strong>en</strong><br />

wat jou het beste past <strong>en</strong> dat het goed is aldus te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit allerlei<br />

tradities. 7 Het tweede deelcompon<strong>en</strong>t is e<strong>en</strong> zoekspiritualiteit in meer strikte zin. Deze<br />

wordt gek<strong>en</strong>merkt door opvatting<strong>en</strong> als dat ook twijfels <strong>en</strong> onzekerhed<strong>en</strong> van waarde zijn<br />

<strong>en</strong> dat vrag<strong>en</strong> vaak belangrijker zijn dan antwoord<strong>en</strong> of zekerhed<strong>en</strong>, dat het belangrijk is te<br />

blijv<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat ook e<strong>en</strong> persoonlijke crisis tot verdieping kan leid<strong>en</strong>.<br />

Het zou te ver voer<strong>en</strong> om hier op de historische wortels, vertakking<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbreiding van<br />

de g<strong>en</strong>oemde ideeën in te gaan. Daarover is uitgebreide literatuur beschikbaar, waarbij<br />

onder andere, naast de publicaties van de al g<strong>en</strong>oemde Paul Heelas, naar e<strong>en</strong> standaardwerk<br />

van Wouter Hanegraaff kan word<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong> (o.a. Heelas 1996, 2008; Heelas <strong>en</strong><br />

Woodhead 2005; Bochinger 1995; Hanegraaff 1996; vgl. Waaijman 2010). Wat we wel gaan<br />

do<strong>en</strong> is ons e<strong>en</strong> beeld vorm<strong>en</strong> van ev<strong>en</strong>tuele verschuiving<strong>en</strong> op de dim<strong>en</strong>sies. Dat gebeurt<br />

primair op basis van de uitkomst<strong>en</strong> van liss’09 <strong>en</strong> liss’20, maar we b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> ook <strong>en</strong>kele<br />

edities van Culturele Verandering<strong>en</strong> in Nederland <strong>en</strong> in e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval het onderzoek God<br />

in Nederland van 2015. In eerste instantie kijk<strong>en</strong> we naar de stand van zak<strong>en</strong> op schaalniveau,<br />

al zull<strong>en</strong> ook afzonderlijke items ter sprake kom<strong>en</strong>. We start<strong>en</strong> met de eerste van<br />

de g<strong>en</strong>oemde kernopvatting<strong>en</strong>, die – in de geest van Pindarus <strong>en</strong> Nietzsche - valt sam<strong>en</strong> te<br />

vatt<strong>en</strong> als word<strong>en</strong> wie je b<strong>en</strong>t.<br />

En verandering<strong>en</strong> daarin: zelfspiritualiteit, holisme <strong>en</strong> mysticisme<br />

Twee fundam<strong>en</strong>tele elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de zelfspiritualiteit zijn e<strong>en</strong> aantal ker<strong>en</strong> aan respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

voorgelegd in het onderzoek Culturele Verandering<strong>en</strong>. De eerste is de opvatting dat<br />

de zin van het lev<strong>en</strong> in je unieke innerlijke ervaring <strong>en</strong> de ontwikkeling van je vermog<strong>en</strong>s<br />

ligt. De tweede opvatting is dat je bij het nem<strong>en</strong> van beslissing<strong>en</strong> beter kunt afgaan op je<br />

intuïtie <strong>en</strong> gevoel dan op je verstand. Zoals tabel 3.7 laat zi<strong>en</strong>, vertoonde de sterke bijval<br />

voor de eerste opvatting e<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>de terugval tuss<strong>en</strong> 2014 <strong>en</strong> 2016, al onderschreef ook<br />

in het laatste jaar 85% van de ondervraagd<strong>en</strong> de opvatting op zijn minst t<strong>en</strong> dele. De houding<br />

teg<strong>en</strong>over het primaat van gevoel<strong>en</strong>s bov<strong>en</strong> verstandelijke overweging<strong>en</strong> veranderde<br />

nauwelijks tuss<strong>en</strong> 2008 <strong>en</strong> 2016. Hier zijn de m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> meer verdeeld: anno 2016 verklaarde<br />

51%, ongeveer de helft, zich daarmee <strong>en</strong>igszins of sterk e<strong>en</strong>s, ruim e<strong>en</strong> kwart juist<br />

niet.<br />

Zoals vermeld zijn acht schal<strong>en</strong> geconstrueerd op basis van liss’20, die vervolg<strong>en</strong>s ook zijn<br />

geconstrueerd voor liss’09. De eerste ervan staat in bijlagetabel I.6 (te vind<strong>en</strong> via<br />

www.scp.nl bij dit rapport) <strong>en</strong> heeft betrekking op het werk<strong>en</strong> aan je spirituele zelfontwikkeling.<br />

Tuss<strong>en</strong> 2009 <strong>en</strong> 2020 liep de steun daarvoor gemiddeld terug (van 18,0 naar<br />

17,2). Twee meetpunt<strong>en</strong> is niet veel, <strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong> zijn niet groot, maar Nederlanders<br />

war<strong>en</strong> in elk geval in 2020 minder gecharmeerd van vrijwel alle deelopvatting<strong>en</strong> die verwijz<strong>en</strong><br />

naar het thema dan ti<strong>en</strong> jaar eerder.<br />

50 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.7<br />

Opvatting over twee kernideeën uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit, 2008-2016 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

2008 2012 2014 2016 totaal<br />

De zin van het lev<strong>en</strong> zul je moet<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> in je unieke innerlijke ervaring <strong>en</strong> de<br />

ontwikkeling van je eig<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong>s<br />

sterk mee e<strong>en</strong>s 42 43 42 34 40<br />

<strong>en</strong>igszins mee e<strong>en</strong>s 45 45 46 51 47<br />

niet mee e<strong>en</strong>s, niet mee one<strong>en</strong>s 8 7 7 8 8<br />

<strong>en</strong>igszins mee one<strong>en</strong>s 3 3 3 5 4<br />

sterk mee one<strong>en</strong>s 2 2 2 2 2<br />

100 100 100 100 100<br />

Bij het nem<strong>en</strong> van beslissing<strong>en</strong> kun je in het algeme<strong>en</strong> beter afgaan op je intuïtie <strong>en</strong><br />

je gevoel dan op je verstand<br />

sterk mee e<strong>en</strong>s 17 20 19 17 18<br />

<strong>en</strong>igszins mee e<strong>en</strong>s 37 39 40 34 37<br />

niet mee e<strong>en</strong>s, niet mee one<strong>en</strong>s 19 19 18 24 20<br />

<strong>en</strong>igszins mee one<strong>en</strong>s 19 16 15 20 17<br />

sterk mee one<strong>en</strong>s 8 6 8 6 7<br />

100 100 100 100 100<br />

Bron: scp (cv’08-’16)<br />

51 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


De verminderde instemming geldt niet voor het eig<strong>en</strong> innerlijk als leidraad <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisbron<br />

(gemiddelde schaalscore respectievelijk 13,4 <strong>en</strong> 13,5, zie bijlagetabel I.7). Van de unieke rol<br />

die ieder van ons zou hebb<strong>en</strong> te vervull<strong>en</strong>, raakte m<strong>en</strong> minder overtuigd, maar de steun<br />

voor de stelling dat alle antwoord<strong>en</strong> in jezelf te vind<strong>en</strong> zijn nam toe. Dat gold ook voor de<br />

stelling dat je je slechts door je innerlijke ervaring hoeft te lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> bij inzicht<strong>en</strong>.<br />

Uit bijlagetabel I.8 blijkt dat er, vergelek<strong>en</strong> met 2009, in 2020 wat minder steun was voor<br />

de sam<strong>en</strong>hang van het al, ofwel het holisme als lev<strong>en</strong>svisie (gemiddelde score 12,0 teg<strong>en</strong><br />

12,9). Weinig verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 2009 <strong>en</strong> 2020 zag<strong>en</strong> we bij het opdo<strong>en</strong> van mystieke ervaring<strong>en</strong><br />

(bijlagetabel I.9; gemiddelde score respectievelijk 12,3 <strong>en</strong> 12,0). Bijlagetabel I.10 laat<br />

zi<strong>en</strong> dat de gemiddelde steun voor natuurverbond<strong>en</strong>heid ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s vrijwel niet veranderde<br />

(respectievelijk 5,0 in 2009 <strong>en</strong> 5,2 in 2020).<br />

Geloof in het paranormale<br />

Al meerdere ker<strong>en</strong> heeft het scp uitgebreid gerapporteerd over de zog<strong>en</strong>aamde paracultuur<br />

<strong>en</strong> het geloof in 22 paranormale vermog<strong>en</strong>s <strong>en</strong> verschijnsel<strong>en</strong> (o.a. Becker <strong>en</strong> De Hart<br />

1997; De Hart 2011). E<strong>en</strong> aantal uitkomst<strong>en</strong> staat nog e<strong>en</strong>s in tabel 4 van bijlage I; ze hebb<strong>en</strong><br />

betrekking op 1994 <strong>en</strong> 2006. Voor alle onderwerp<strong>en</strong> geldt dat de bek<strong>en</strong>dheid ermee<br />

to<strong>en</strong>am tuss<strong>en</strong> 1994 <strong>en</strong> 2006. De meest populaire onderwerp<strong>en</strong> war<strong>en</strong> in beide jar<strong>en</strong><br />

homeopathie, yoga <strong>en</strong> telepathie. Afgezi<strong>en</strong> van deze drie was bij alle overige onderwerp<strong>en</strong><br />

de afwijzing groter dan het geloof erin. Tuss<strong>en</strong> beide jar<strong>en</strong> bleek het aantal onderwerp<strong>en</strong><br />

waaraan geloof werd gehecht te zijn toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar de verwerping nog meer.<br />

Tuss<strong>en</strong>door is in de 1998-editie van Culturele Verandering<strong>en</strong> nog voor e<strong>en</strong> viertal paranormale<br />

onderwerp<strong>en</strong> geïnformeerd in hoeverre m<strong>en</strong> er al dan niet geloof aan hecht (zie<br />

tabel B2). Destijds hechtte 20-28% van de Nederlanders op zijn minst <strong>en</strong>ige waarschijnlijkheid<br />

aan de vermog<strong>en</strong>s van talismann<strong>en</strong>, waarzeggers, gebedsg<strong>en</strong>ezers <strong>en</strong> astrologie, al<br />

war<strong>en</strong> er, opnieuw, maar weinig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> (3-5%) die daarvan absoluut overtuigd war<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

aantal vrag<strong>en</strong> uit liss’09 heeft betrekking op het praktiser<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />

van het paranormale. De vrag<strong>en</strong> zijn niet herhaald in onze liss-<strong>en</strong>quête van 2020. Het<br />

raadpleg<strong>en</strong> van horoscop<strong>en</strong> bleek destijds vrij populair (bijna drie op de ti<strong>en</strong> Nederlanders<br />

gav<strong>en</strong> aan dat op zijn minst soms wel e<strong>en</strong>s te do<strong>en</strong>), voor twee op de ti<strong>en</strong> gold dat voor de<br />

uitlegging van drom<strong>en</strong>. Alle andere g<strong>en</strong>oemde activiteit<strong>en</strong> (bezoek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> waarzegger<br />

of van e<strong>en</strong> medium, raadpleg<strong>en</strong> van tarotkaart<strong>en</strong> of van de I Tjing, bezoek aan e<strong>en</strong> paranormale<br />

beurs) werd<strong>en</strong> bijna niet gepraktiseerd (door slechts 2-5%).<br />

De vrag<strong>en</strong> die we in 2020 hebb<strong>en</strong> gesteld naar paranormale opvatting<strong>en</strong> zijn niet in liss’09<br />

gesteld, maar wel in 2015, in het kader van het God in Nederland-onderzoek. Omdat de<br />

vrag<strong>en</strong> van GiN’15 letterlijk herhaald zijn in liss’20, kunn<strong>en</strong> we voor deze data e<strong>en</strong>zelfde<br />

schaal voor geloof in paranormale ervaring<strong>en</strong> construer<strong>en</strong> als we voor GiN’15 hebb<strong>en</strong><br />

gedaan. Vergelijking van de stand van zak<strong>en</strong> in de twee jar<strong>en</strong> levert als beeld op dat er weinig<br />

veranderd is qua geloof in zak<strong>en</strong> als astrologie, spiritisme, talismann<strong>en</strong> of helderzi<strong>en</strong>dheid.<br />

Door de bank g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> hechtte ongeveer e<strong>en</strong> kwart van de ondervraagd<strong>en</strong> geloof<br />

aan de onderwerp<strong>en</strong> (tabel 3.8).<br />

52 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.8<br />

Geloof in paranormale items, 2015 <strong>en</strong> 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, gemiddelde schaalscore <strong>en</strong> schaalk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>)<br />

ja,<br />

zeker<br />

GiN’15 liss’20<br />

ja, misschi<strong>en</strong><br />

nee ja, zeker<br />

ja, misschi<strong>en</strong><br />

nee<br />

factorlading<br />

liss’20<br />

Iemands sterr<strong>en</strong>tek<strong>en</strong> bij de geboorte of horoscoop kan de loop van<br />

zijn toekomst beïnvloed<strong>en</strong><br />

4 19 69 4 17 69 .81<br />

Het is mogelijk met de dod<strong>en</strong> te communicer<strong>en</strong> via e<strong>en</strong> medium 6 18 66 6 15 69 .82<br />

Bepaalde getall<strong>en</strong> of voorwerp<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> geluk (bv. het cijfer zev<strong>en</strong>, 7 23 65 6 20 68 .70<br />

e<strong>en</strong> kettinkje, e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> foto)<br />

Sommige helderzi<strong>en</strong>d<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> echt de toekomst voorzi<strong>en</strong> 7 21 63 6 21 63 .86<br />

gem. score op schaal paranormaal (4 ↔ 12) 5,2 5,2<br />

standaarddeviatie 1,8 1,8<br />

Cronbach’s alpha .80 .81<br />

Bron: kro (GiN’15) <strong>en</strong> C<strong>en</strong>tERdata (liss’20)<br />

53 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Andere kernopvatting<strong>en</strong>: bricolage <strong>en</strong> zoekspiritualiteit<br />

In de Culturele Verandering<strong>en</strong>-<strong>en</strong>quêtes is <strong>en</strong>kele ker<strong>en</strong> de stelling voorgelegd dat m<strong>en</strong><br />

religie, al grasduin<strong>en</strong>d in de voorradige tradities, zelf bije<strong>en</strong> zoekt (tabel 3.9). Hier doet de<br />

respond<strong>en</strong>t daarmee e<strong>en</strong> uitspraak over hoe hij of zij zijn/haar eig<strong>en</strong> religie vormgeeft. De<br />

vraag is minder vrijblijv<strong>en</strong>d dan hoe m<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> dit spirituele grasduin<strong>en</strong><br />

aankijkt, maar lijkt ook voorbij te gaan aan de positie van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die er helemaal niet op<br />

uit zijn e<strong>en</strong> religie bije<strong>en</strong> te zoek<strong>en</strong>, op welke wijze dan ook.<br />

Tabel 3.9<br />

Opvatting over drie kernideeën uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit, 2008-2016 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

2008 2010 2012 2014 2016 all<strong>en</strong><br />

Religie zoek ik zelf bije<strong>en</strong> in de wijsheid van allerlei<br />

tradities <strong>en</strong> ideeën<br />

geldt helemaal voor u 18 . 15 15 14 15<br />

geldt gedeeltelijk voor u 39 . 41 41 38 40<br />

geldt helemaal niet voor u 43 . 44 45 49 45<br />

Bron: scp (cv’08-’16)<br />

In liss’20 is het anders aangepakt (zie tabel 3.10). Daarin zijn de vrag<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>er gehoud<strong>en</strong>.<br />

We vind<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> duidelijke to<strong>en</strong>ame van de affiniteit met<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwelijk eclecticisme (gemiddelde schaalscore respectievelijk 13,2 <strong>en</strong> 13,0). In<br />

ruime meerderheid (twee derde van de bevolking in 2020) onderschrijv<strong>en</strong> Nederlanders<br />

dat er vele bronn<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>swijsheid zijn <strong>en</strong> dat je daaruit kunt putt<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> combinatie<br />

op jouw maat. Verwant aan spiritueel eclecticisme is e<strong>en</strong> spirituele zoekoriëntatie<br />

(zie tabel 3.11). Die lijkt gemiddeld wat minder populair te zijn geword<strong>en</strong> (respectievelijk<br />

19,3 <strong>en</strong> 18,9). Opnieuw kan gesprok<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> zeker relativisme. In beide jar<strong>en</strong><br />

onderschrijft ongeveer de helft van de Nederlanders het belang dat e<strong>en</strong> persoonlijke crisis<br />

kan hebb<strong>en</strong>, de voorlopigheid van elk verkreg<strong>en</strong> inzicht <strong>en</strong> de waarde van twijfels <strong>en</strong><br />

onzekerhed<strong>en</strong>.<br />

54 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.10<br />

Bricolage / spiritueel eclecticisme, 2009 <strong>en</strong> 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, gemiddelde schaalscore <strong>en</strong> schaalk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>)<br />

items m.b.t. bricolage / spiritueel eclecticisme a<br />

2009 2020<br />

(helemaal)<br />

one<strong>en</strong>s<br />

(helemaal)<br />

e<strong>en</strong>s<br />

(helemaal)<br />

one<strong>en</strong>s<br />

(helemaal)<br />

e<strong>en</strong>s<br />

factorlading<br />

liss’20<br />

Er zijn vele bronn<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>swijsheid waar we uit kunn<strong>en</strong> putt<strong>en</strong> 9 74 10 68 .90<br />

Je kunt verschill<strong>en</strong>de lev<strong>en</strong>swijshed<strong>en</strong> <strong>en</strong> praktijk<strong>en</strong> combiner<strong>en</strong> tot wat 12 65 12 64 .90<br />

het beste bij je past<br />

Het is goed om te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met wijshed<strong>en</strong> <strong>en</strong> praktijk<strong>en</strong><br />

afkomstig uit verschill<strong>en</strong>de tradities om te zi<strong>en</strong> wat het beste voor je<br />

werkt<br />

Er zijn vele weg<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>swijsheid, maar die kom<strong>en</strong> allemaal uit<br />

dezelfde eeuwige bron voort<br />

26 36 24 38 .84<br />

30 35 35 29 .65<br />

Cronbach’s alpha .85 .84<br />

gem. score op schaal (4 ↔ 20) 13,2 13,0<br />

standaarddeviatie 3,3 3,4<br />

laagste<br />

schaalcategorie<br />

hoogste<br />

schaalcategorie<br />

laagste<br />

schaalcategorie<br />

hoogste<br />

schaalcategorie<br />

16 23 17 21<br />

a Alle items: 1: helemaal one<strong>en</strong>s ↔ 5: helemaal e<strong>en</strong>s.<br />

Bron: C<strong>en</strong>tERdata (liss’09 <strong>en</strong> ’20)<br />

55 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.11<br />

Zoekspiritualiteit, 2009 <strong>en</strong> 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, gemiddelde schaalscore <strong>en</strong> schaalk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>)<br />

items m.b.t. zoekspiritualiteit a<br />

2009 2020<br />

(helemaal)<br />

one<strong>en</strong>s<br />

(helemaal)<br />

e<strong>en</strong>s<br />

(helemaal)<br />

one<strong>en</strong>s<br />

(helemaal)<br />

e<strong>en</strong>s<br />

Factorlading<br />

liss 2020<br />

De ervaring van e<strong>en</strong> persoonlijke crisis draagt in belangrijke mate bij tot<br />

de verdieping van mijn inzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ideeën<br />

14 59 17 53 .74<br />

Elk verkreg<strong>en</strong> inzicht is voorlopig 15 52 19 48 .68<br />

Ook twijfels <strong>en</strong> onzekerhed<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> voor mij vaak e<strong>en</strong> grote waarde 22 47 22 46 .82<br />

Over de waarheid die ik aanhang b<strong>en</strong> ik nooit helemaal zeker 33 35 29 37 .62<br />

Het blijv<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> naar diepere inzicht<strong>en</strong> beleef ik als zeer belangrijk 30 36 35 32 .73<br />

In mijn ervaring nem<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijkere plaats in dan<br />

antwoord<strong>en</strong><br />

26 34 25 32 .74<br />

Cronbach’s alpha .84 .86<br />

gem. score op schaal (6 ↔ 30) 19,3 18,9<br />

standaarddeviatie 3,9 4,3<br />

laagste<br />

schaalcategorie<br />

hoogste<br />

schaalcategorie<br />

laagste<br />

schaalcategorie<br />

hoogste<br />

schaalcategorie<br />

13 20 16 19<br />

a Alle items: 1: helemaal one<strong>en</strong>s ↔ 5: helemaal e<strong>en</strong>s.<br />

Bron: C<strong>en</strong>tERdata (liss’09 <strong>en</strong> ’20)<br />

56 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


De clusters van basisovertuiging<strong>en</strong> (of dim<strong>en</strong>sies van spiritualiteit) kunn<strong>en</strong> niet zomaar<br />

over één kam word<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong>, ze hebb<strong>en</strong> betrekking op uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de dim<strong>en</strong>sies,<br />

inhoud<strong>en</strong> of aspect<strong>en</strong>. Maar, zoals bijlagetabell<strong>en</strong> I.4 <strong>en</strong> I.5 lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>: ze verton<strong>en</strong> anno<br />

2020 wel e<strong>en</strong> dermate duidelijke sam<strong>en</strong>hang dat van één complex kan word<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>:<br />

de coher<strong>en</strong>te verzameling d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> die sam<strong>en</strong> de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit typer<strong>en</strong>.<br />

De nadruk op individuele autonomie <strong>en</strong> het subjectivisme, de diffuse organisatorische<br />

basis <strong>en</strong> vrijemarktstructuur waarbinn<strong>en</strong> de aanbieders van spirituele goeder<strong>en</strong> operer<strong>en</strong><br />

binn<strong>en</strong> het milieu, lat<strong>en</strong> onverlet dat er wel degelijk sprake lijkt van e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de<br />

onderligg<strong>en</strong>de doctrine, gec<strong>en</strong>treerd op elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van zelfspiritualiteit, e<strong>en</strong> holistisch<br />

wereldbeeld <strong>en</strong> spiritueel eclecticisme.<br />

3.4.4 Spiritueel <strong>en</strong> meervoudig religieus?<br />

Gaat de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit gepaard met vorm<strong>en</strong> van wat wel is aangeduid als multiple<br />

religious belonging, ofwel verwantschap met meerdere religies <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke<br />

stroming<strong>en</strong> tegelijk? En is die onder ongebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongebond<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong><br />

meer aanwezig dan onder <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong> <strong>en</strong> christelijke gelovig<strong>en</strong>? Dat is wel gesuggereerd.<br />

Berghuijs (2017) stelt hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit <strong>en</strong> multiple religious belonging zelfs in e<strong>en</strong><br />

zeker opzicht aan elkaar gelijk. Dat lijkt ook voor de hand te ligg<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> opvatting van<br />

religie als iets dat voortdur<strong>en</strong>d verandert tijd<strong>en</strong>s je lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> iets wat niet per se <strong>kerk</strong>gebond<strong>en</strong><br />

is, maar vooral te mak<strong>en</strong> heeft met jouw individuele beleving. Iets wat vooral tot stand<br />

komt via e<strong>en</strong> persoonlijke zoektocht, waarbij vrijelijk geput kan word<strong>en</strong> uit allerlei religies,<br />

lev<strong>en</strong>sfilosofieën <strong>en</strong> wijsheidsler<strong>en</strong>. Toch komt Berghuijs in e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te studie naar het verschijnsel<br />

tot de conclusie dat de meervoudige affiniteit zich niet in de laatste plaats ook in<br />

<strong>kerk</strong>elijke kring<strong>en</strong> manifesteert (Berghuijs 2018).<br />

Dat wordt bevestigd door onze gegev<strong>en</strong>s. Zoals blijkt uit bijlagetabel I.11 is het niet zo dat<br />

ongebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> of m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich als spiritueel maar niet als religieus beschouw<strong>en</strong><br />

het vaakst van meerdere lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke markt<strong>en</strong> thuis zijn. Meervoudige religiositeit<br />

treff<strong>en</strong> we vooral aan bij Nederlanders die er zeker van zijn dat ze spiritueel zijn<br />

ingesteld, maar ook bij h<strong>en</strong> die zich vooral als religieus omschrijv<strong>en</strong> of naast spiritueel ook<br />

als religieus; bij Nederlanders die als e<strong>en</strong> ongebond<strong>en</strong> gelovige kunn<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>, maar ook<br />

<strong>kerk</strong>lid kunn<strong>en</strong> zijn of tot de <strong>kerk</strong>se led<strong>en</strong> van de Rooms-Katholieke Kerk (rkk) of de Protestantse<br />

Kerk Nederland (pkn) behor<strong>en</strong>. Ook opvall<strong>en</strong>d is dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zonder twijfel in<br />

God gelov<strong>en</strong> zich relatief vaak met alle drie de abrahamitische religies (<strong>en</strong>igszins of sterk)<br />

verwant voel<strong>en</strong>, maar dat dit gevoel van verwantschap zich niet uitstrekt tot het boeddhisme<br />

<strong>en</strong> humanisme. Dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die zichzelf als spiritueel zi<strong>en</strong>, daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong>, voel<strong>en</strong> zich<br />

juist (relatief) vaker verwant met het boeddhisme <strong>en</strong> humanisme.<br />

E<strong>en</strong> brede lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke oriëntatie blijft zeker niet beperkt tot buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijke<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die wel in spiritualiteit geïnteresseerd zijn. Daarnaast verton<strong>en</strong> alle eerder onderscheid<strong>en</strong><br />

kernattitudes van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit – behalve de belangstelling voor<br />

paranormale onderwerp<strong>en</strong> – positieve correlaties met het aantal lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke<br />

stroming<strong>en</strong> waarmee m<strong>en</strong> zich verwant voelt (tabel 3.22). Vooral mysticisme (het ooit heb-<br />

57 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


<strong>en</strong> opgedaan van variër<strong>en</strong>de transc<strong>en</strong>d<strong>en</strong>te ervaring<strong>en</strong>) hangt duidelijk sam<strong>en</strong> met ontvankelijkheid<br />

voor uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke stroming<strong>en</strong>.<br />

Tabel 3.12<br />

Correlaties tuss<strong>en</strong> de schal<strong>en</strong> voor uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit <strong>en</strong> het aantal<br />

religies of lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke stroming<strong>en</strong> waarmee m<strong>en</strong> zich ‘redelijk’ of ‘sterk’ verwant zegt te voel<strong>en</strong>,<br />

2020 (in Pearson-correlaties) a aantal stroming<strong>en</strong><br />

waarmee verwant (0-6) b<br />

mysticisme .40<br />

zinvolheid <strong>en</strong> natuurverbond<strong>en</strong>heid .30<br />

werk<strong>en</strong> aan spirituele zelfontwikkeling .28<br />

holisme als lev<strong>en</strong>sovertuiging .26<br />

eig<strong>en</strong> innerlijk als leidraad <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisbron 23<br />

zoek-spiritualiteit .21<br />

bricolage / spiritueel eclecticisme .19<br />

paracultuur .07<br />

a Alle correlaties zijn significant met p < 0,001.<br />

b Exclusief ‘andere stroming’ dan zes g<strong>en</strong>oemde.<br />

Bron: C<strong>en</strong>tERdata (liss'20)<br />

3.4.5 Sociaal-culturele locatie<br />

Spiritualiteit wordt, in de terminologie van Karl Mannheims k<strong>en</strong>nissociologie, mede gek<strong>en</strong>merkt<br />

door e<strong>en</strong> bepaalde Standortgebund<strong>en</strong>heit (o.a. Mannheim 1964, 1969). Dit verwijst,<br />

naast veel andere zak<strong>en</strong>, ook altijd naar e<strong>en</strong> perspectief, e<strong>en</strong> specifieke visie op de werkelijkheid,<br />

op wat wij meemak<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe de wereld in elkaar steekt. De sociale <strong>en</strong> culturele<br />

achtergrond van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> speelt mee bij de wijze waarop zij aankijk<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> spiritualiteit <strong>en</strong><br />

hoe zij dit belev<strong>en</strong>. In de volg<strong>en</strong>de twee paragraf<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong> we eerst of de manier waarop<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zichzelf in spiritueel of religieus opzicht typer<strong>en</strong> gerelateerd is aan bepaalde achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

(zoals geslacht, leeftijd, opleiding). Vervolg<strong>en</strong>s gaan we na of er e<strong>en</strong><br />

relatie bestaat tuss<strong>en</strong> het onderschrijv<strong>en</strong> van kernopvatting<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

<strong>en</strong> andere lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> (zoals <strong>kerk</strong>lidmaatschap, geloof <strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke zelftypering). De hamvraag luidt daarmee: wat is de sociaal-culturele<br />

<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke locatie van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit?<br />

Populariteit onder bevolkingsgroep<strong>en</strong><br />

Het is al vaker geconstateerd: onder mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> de jeugd zijn person<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> grote distantie<br />

t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van religie <strong>en</strong> spiritualiteit oververteg<strong>en</strong>woordigd (bijlagetabel I.12).<br />

Onder de ongebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Nederlanders die zich wel als spiritueel maar niet als<br />

religieus ingesteld beschouw<strong>en</strong>, treff<strong>en</strong> we naar verhouding juist veel vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> person<strong>en</strong><br />

uit de leeftijdsgroep 35-44 jaar aan, wat meer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> scheiding hebb<strong>en</strong> doorgemaakt,<br />

beoef<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van de vrije beroep<strong>en</strong>, arbeidsongeschikt<strong>en</strong> <strong>en</strong> hogeropgeleid<strong>en</strong>. 8<br />

58 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Dat wijkt nogal af van het profiel van <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong>. Daar zijn ouder<strong>en</strong>, weduw<strong>en</strong>/weduwnaars<br />

<strong>en</strong> verzorgers van de huishouding duidelijk oververteg<strong>en</strong>woordigd. Nederlanders die hun<br />

kaart<strong>en</strong> op spiritualiteit zett<strong>en</strong>, zijn gemiddeld ongeveer ti<strong>en</strong> jaar jonger dan <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

godsdi<strong>en</strong>stig ingestelde Nederlanders. De verschill<strong>en</strong> zijn allemaal significant (p < 0,01),<br />

maar de correlaties zijn vrij zwak. 9 Het opleidingseffect – doorgaans e<strong>en</strong> belangrijke verklar<strong>en</strong>de<br />

variabele – valt mee.<br />

In de volg<strong>en</strong>de twee tabell<strong>en</strong> (bijlagetabel I.13) zijn de achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />

in verband gebracht met de acht complex<strong>en</strong> van kernopvatting<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit.<br />

Uit de eta’s kan word<strong>en</strong> opgemaakt dat de verschill<strong>en</strong> ook hier doorgaans<br />

bescheid<strong>en</strong> zijn of niet significant. Toch zijn er wel wat verschill<strong>en</strong> te ontdekk<strong>en</strong> wat betreft<br />

de mate waarin bevolkingsgroep<strong>en</strong> zich aangesprok<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> door de kernopvatting<strong>en</strong>. Zo<br />

staan ze bijna allemaal hoger aangeschrev<strong>en</strong> bij vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt vooral ook door ouder<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> laagopgeleid<strong>en</strong> waarde gehecht aan het zich lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> door het eig<strong>en</strong> innerlijk als<br />

leidraad <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisbron. Met paranormale opvatting<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ouder<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> weer<br />

relatief weinig op, net als hoogopgeleid<strong>en</strong>. Gescheid<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wat meer affiniteit<br />

met het werk<strong>en</strong> aan spirituele ontwikkeling <strong>en</strong> zoekspiritualiteit. Hetzelfde geldt voor<br />

hoogopgeleid<strong>en</strong>.<br />

De relatief geringe ontvankelijkheid van ouder<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoogopgeleid<strong>en</strong> voor paranormale<br />

onderwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> de relatief grote ontvankelijkheid van vrouw<strong>en</strong> hiervoor keert terug in bijlagetabel<br />

I.14, voor zowel 2025 als 2020. Onder alle bevolkingsgroep<strong>en</strong> liep de steun voor<br />

paranormale overtuiging<strong>en</strong> terug. Dit voltrok zich het meest bij vrouw<strong>en</strong>, verweduwde<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewoners van plattelandsgebied<strong>en</strong>.<br />

Godsdi<strong>en</strong>stigheid, <strong>kerk</strong>elijkheid <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

Tot slot br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> we de kernideeën van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit in verband met de<br />

verdere lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke achtergrond van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, waaronder hun <strong>kerk</strong>elijke<br />

affiniteit, gelovigheid <strong>en</strong> hoe zij zichzelf typer<strong>en</strong>. We beginn<strong>en</strong> met drie basisovertuiging<strong>en</strong><br />

die e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> in Culturele Verandering<strong>en</strong> zijn meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (tabel 3.13). Zijn die drie<br />

overtuiging<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> met nog andere lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>? Onderstaande<br />

tabel (tabel 3.13) laat zi<strong>en</strong> dat dit inderdaad het geval is. De meeste scepsis blijkt<br />

aan de uiteind<strong>en</strong> van het lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke spectrum te bestaan. Zowel buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk<strong>en</strong><br />

van huis uit <strong>en</strong> overtuigde ongelovig<strong>en</strong> als de regelmatige <strong>kerk</strong>gangers onder de <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> orthodoxe christ<strong>en</strong><strong>en</strong> ton<strong>en</strong> zich minder gecharmeerd van de drie aspect<strong>en</strong> van<br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit. Vooral op e<strong>en</strong> sterke verwijzing naar lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke individualisering<br />

als de stelling dat het in het lev<strong>en</strong> gaat om je uniciteit <strong>en</strong> zelfontplooiing<br />

wordt door regelmatige <strong>kerk</strong>gangers <strong>en</strong> orthodoxe gelovig<strong>en</strong> het meest terughoud<strong>en</strong>d<br />

gereageerd. Rooms-katholiek<strong>en</strong> zijn meer gecharmeerd van de noties van de hed<strong>en</strong>daagse<br />

spiritualiteit dan de protestant<strong>en</strong> van de pkn; iets dat we dadelijk nogmaals bevestigd zull<strong>en</strong><br />

zi<strong>en</strong>. Het zijn met name de ongebond<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ongebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> die<br />

affiniteit hebb<strong>en</strong> met de drie elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit.<br />

59 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.13<br />

Drie aspect<strong>en</strong> van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit naar godsdi<strong>en</strong>stige achtergrond, 2012-2016 (perc<strong>en</strong>tages <strong>en</strong> gemiddelde scores) a<br />

Zin lev<strong>en</strong>: unieke innerlijke<br />

ervaring <strong>en</strong> ontwikkeling eig<strong>en</strong><br />

vermog<strong>en</strong>s (1-5)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Bij beslissing<strong>en</strong> beter afgaan<br />

op intuïtie <strong>en</strong> gevoel dan op<br />

verstand (1-5)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Religie zoek ik zelf<br />

bije<strong>en</strong> in allerlei<br />

tradities <strong>en</strong> ideeën (1-3)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Kerkelijkheidstype: b<br />

buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk van huis uit (33) 4,2 40 3,4 17 1,5 11<br />

ex-<strong>kerk</strong>lid (38) 4,3 42 3.5 21 1,7 15<br />

nominaal <strong>kerk</strong>lid (11) 4,3 40 3,6 22 2,0 22<br />

<strong>kerk</strong>s <strong>kerk</strong>lid (15) 3,7 29 3,3 14 1,7 16<br />

p .000 .000 .000<br />

Van de <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong>:<br />

rkk 4,3 41 3,6 21 2,0 23<br />

pkn 3,9 39 3,4 14 1,8 14<br />

p .000 .000 .000<br />

atheïst 4,2 39 3,2 15 1,4 7<br />

agnost 4,2 40 3,3 14 1,6 10<br />

gelooft niet in God, wel in hogere macht 4,4 47 3,7 23 1,9 21<br />

gelooft soms in God 4,2 35 3,7 24 1,8 14<br />

gelooft in God met twijfels 4,2 33 3,5 20 1,9 18<br />

gelooft zonder twijfel in God 4,2 37 3,4 19 1,7 20<br />

p .000 .000 .000<br />

Christelijke orthodoxie: c<br />

1 zwak (11) 4,3 40 3,4 15 1,6 11<br />

2 (35) 4,2 40 3,4 17 1,6 11<br />

3 (37) 4,3 41 3,5 21 1,8 17<br />

60 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.13<br />

(Vervolg)<br />

Zin lev<strong>en</strong>: unieke innerlijke<br />

ervaring <strong>en</strong> ontwikkeling eig<strong>en</strong><br />

vermog<strong>en</strong>s (1-5)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Bij beslissing<strong>en</strong> beter afgaan<br />

op intuïtie <strong>en</strong> gevoel dan op<br />

verstand (1-5)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Religie zoek ik zelf<br />

bije<strong>en</strong> in allerlei<br />

tradities <strong>en</strong> ideeën (1-3)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

4 (8) 4,1 35 3,5 22 1,9 21<br />

5 sterk (9) 3,7 31 3,2 14 1,6 16<br />

p .000 .000 .000<br />

Zelfinschatting religieus m<strong>en</strong>s:<br />

beslist niet religieus 4,2 41 3,3 17 1,4 8<br />

nauwelijks 4,2 36 3,5 17 1,7 12<br />

<strong>en</strong>igszins 4,2 40 3,6 21 2,0 20<br />

beslist wel religieus 4,0 40 3,4 20 1,8 23<br />

p .000 .000 .000<br />

Ongeacht of religieus: spiritueel ingesteld<br />

beslist niet spiritueel 4,1 34 3,3 16 1,4 8<br />

nauwelijks 4,2 35 3,4 15 1,7 10<br />

<strong>en</strong>igszins 4,3 41 3,6 19 1,9 17<br />

beslist wel spiritueel 4,3 58 3,7 31 2,0 34<br />

p .000 .000 .000<br />

Zelftypering als…<br />

niet religieus, niet spiritueel (41) 4,1 35 3,3 15 1,4 7<br />

niet religieus, wel spiritueel (16) 4,4 50 3,7 23 1,8 17<br />

wel religieus, niet spiritueel (17) 4,0 34 3,4 18 1,8 15<br />

zowel religieus als spiritueel (25) 4,2 44 3,6 23 2,0 25<br />

p .000 .000 .000<br />

61 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Tabel 3.13<br />

(Vervolg)<br />

Zin lev<strong>en</strong>: unieke innerlijke<br />

ervaring <strong>en</strong> ontwikkeling eig<strong>en</strong><br />

vermog<strong>en</strong>s (1-5)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Bij beslissing<strong>en</strong> beter afgaan<br />

op intuïtie <strong>en</strong> gevoel dan op<br />

verstand (1-5)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Religie zoek ik zelf<br />

bije<strong>en</strong> in allerlei<br />

tradities <strong>en</strong> ideeën (1-3)<br />

gemiddelde<br />

score<br />

helemaal/<br />

sterk e<strong>en</strong>s<br />

Lev<strong>en</strong>sbeschouwelijk type: d<br />

<strong>kerk</strong>lid (28) 4,0 35 3,4 17 1,8 18<br />

ongebond<strong>en</strong> gelovige (18) 4,3 47 3,7 25 2,0 25<br />

ongebond<strong>en</strong> spirirueel (15) 4,4 51 3,7 23 1,8 17<br />

seculier (39) 4,1 35 3,4 15 1,7 6<br />

p .000 .000 .000<br />

all<strong>en</strong> 4,2 39 3,4 19 1,7 15<br />

a Alle verband<strong>en</strong> zijn significant met p < 0,01.<br />

b ‘<strong>Buit<strong>en</strong></strong><strong>kerk</strong>elijk van huis uit’: nooit gelovig opgevoed <strong>en</strong> ook ge<strong>en</strong> lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ex-<strong>kerk</strong>lid’: wel gelovig opgevoed, maar mom<strong>en</strong>teel ge<strong>en</strong> lid<br />

van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘nominaal <strong>kerk</strong>lid’: wel aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, maar zeld<strong>en</strong> of nooit <strong>kerk</strong>gang; ‘<strong>kerk</strong>s <strong>kerk</strong>lid’: aangeslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaat ook regelmatig<br />

naar de <strong>kerk</strong>.<br />

c Schaal ‘christelijke orthodoxie’: items respectievelijk: ‘is in e<strong>en</strong> bepaald geloof grootgebracht’; ‘beschouwt zich als behor<strong>en</strong>d tot e<strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong>g<strong>en</strong>ootschap’; ‘gelooft zonder twijfel dat God werkelijk bestaat’; ‘noemt zichzelf beslist wel religieus’; ‘beschouwt de Bijbel als het woord van<br />

God’; ‘gelooft in e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> na de dood’. ‘Zwak’: ge<strong>en</strong> van alle van toepassing; ‘sterk’: alle zes van toepassing.<br />

d ‘Kerklid’: aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ongebond<strong>en</strong> gelovige’: beschouwt zichzelf als e<strong>en</strong> religieus m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> al dan niet als spiritueel, niet aangeslot<strong>en</strong><br />

bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>; ‘ongebond<strong>en</strong> spiritueel’: niet aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>, beschouwt zich ook niet als religieus, maar wel als spiritueel; ‘seculier’: ge<strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong>lid, beschouwt zich niet als religieus <strong>en</strong> ook niet als spiritueel.<br />

Bron: scp (cv’12-‘16)<br />

62 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Ook kan uit de tabel word<strong>en</strong> opgemaakt dat de drie elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

vaker sam<strong>en</strong>gaan met geloof in e<strong>en</strong> hogere macht <strong>en</strong> met het zich duidelijk vaker met<br />

stelligheid betitel<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> spiritueel m<strong>en</strong>s.<br />

In bijlagetabel I.15 <strong>en</strong> het vervolg erop ker<strong>en</strong> de inmiddels bek<strong>en</strong>de acht complex<strong>en</strong> van<br />

spirituele basisopvatting<strong>en</strong> terug. Met de achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de vorige paragraaf<br />

vond<strong>en</strong> we slechts zwakke correlaties. Die zijn beduid<strong>en</strong>d hoger bij de lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Verder valt op dat rooms-katholiek<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dan met name de<br />

regelmatige <strong>kerk</strong>gangers onder h<strong>en</strong>, duidelijk meer dan protestant<strong>en</strong> (<strong>kerk</strong>gaand of niet)<br />

gecharmeerd zijn van elk van de acht basisd<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit.<br />

In het verl<strong>en</strong>gde daarvan nog e<strong>en</strong> constatering: affiniteit met de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

sluit bepaald ge<strong>en</strong> affiniteit met religie uit. De gelovers in e<strong>en</strong> hogere macht of kracht,<br />

anders dan God, <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich als spiritueel ingesteld typer<strong>en</strong>, zijn bijvoorbeeld oververteg<strong>en</strong>woordigd<br />

bij meerdere van de kernopvatting<strong>en</strong> onder de aanhangers, maar dat<br />

geldt ook voor deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die zonder twijfels in God gelov<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij die zich als religieus ingesteld<br />

omschrijv<strong>en</strong>. De basisgedacht<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit word<strong>en</strong> omarmd<br />

door vel<strong>en</strong> die zich als spiritueel maar niet als religieus beschouw<strong>en</strong>, maar ook door vel<strong>en</strong><br />

die zich zowel bij religie als bij spiritualiteit betrokk<strong>en</strong> voel<strong>en</strong>. Eén bevolkingsgroep springt<br />

er als consequ<strong>en</strong>t sceptisch t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spirituele noties uit. Dat zijn<br />

de atheïst<strong>en</strong>, de niet-gelovig<strong>en</strong>, niet-spirituel<strong>en</strong> – de seculier<strong>en</strong> kortom.<br />

3.5 Conclusie<br />

Entzauberung der Welt: bij dit soort kwalificaties is het altijd oppass<strong>en</strong> geblaz<strong>en</strong> dat hetge<strong>en</strong><br />

waarnaar ze verwijz<strong>en</strong> niet beeldvull<strong>en</strong>d wordt, <strong>en</strong> daarmee het zicht ontneemt op wat er<br />

ondertuss<strong>en</strong> nog meer plaatsvindt. In dezelfde tijd dat Weber schreef over onttovering<br />

manifesteerd<strong>en</strong> zich op tal van plaats<strong>en</strong> in Duitsland <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> Duitsland tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

diepe behoefte aan hertovering. Zoals bij de vermaarde antiburgerlijke, spiritueel-occulte<br />

geme<strong>en</strong>schap in Monte Verità, nabij Ascona, die ook door Weber in 1913-1914 twee keer<br />

werd bezocht (bv. Gre<strong>en</strong> 1974, 1986, 1992; Schwab 2003; Bollmann 2017). Tijd<strong>en</strong>s zijn<br />

bezoek in de l<strong>en</strong>te van 1914 schreef Weber, net als in de l<strong>en</strong>te daarvoor, voortdur<strong>en</strong>d over<br />

de geme<strong>en</strong>schap in Ascona <strong>en</strong> haar ideeën. In de briev<strong>en</strong> aan zijn vrouw Marianne typeerde<br />

hij de geme<strong>en</strong>schap van Ascona <strong>en</strong> haar ideeën onder andere als e<strong>en</strong> ‘wereld vol tov<strong>en</strong>aress<strong>en</strong>,<br />

gratie, gevaar <strong>en</strong> verlang<strong>en</strong> naar geluk [...] e<strong>en</strong> oase van puurheid’ (geciteerd door<br />

Gre<strong>en</strong> 1999: 81).<br />

Ascona was e<strong>en</strong> van de Europese verzamelbekk<strong>en</strong>s van spirituele zoekers uit die dag<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> pleisterplaats voor kunst<strong>en</strong>aars, intellectuel<strong>en</strong>, goeroes, visionair<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun medereizigers.<br />

10 Met zo goed als alles wat later in de Amerikaanse teg<strong>en</strong>cultuur van de jar<strong>en</strong> vijftig<br />

<strong>en</strong> zestig zou opduik<strong>en</strong>, werd daar al geëxperim<strong>en</strong>teerd <strong>en</strong> gepraktiseerd. Voor wat die<br />

teg<strong>en</strong>cultuur betreft, spreekt Eug<strong>en</strong>e Taylor van e<strong>en</strong> schaduwcultuur die meer dan twee<br />

eeuw<strong>en</strong> omspant aan vorm<strong>en</strong> van spiritualiteit <strong>en</strong> (proto)psychologische stroming<strong>en</strong>. Zij<br />

ontwikkeld<strong>en</strong> zich buit<strong>en</strong> de grote <strong>kerk</strong><strong>en</strong>, de gevestigde psychiatrie <strong>en</strong> de instituties van<br />

63 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


de dominante cultuur om, <strong>en</strong> war<strong>en</strong> (kortweg) gebaseerd op het lat<strong>en</strong> prevaler<strong>en</strong> van intuïtie<br />

<strong>en</strong> gevoel bov<strong>en</strong> de rede (Taylor 1999; vgl. voor ons land: Schnabel 1982, die er de term<br />

paracultuur voor gebruikt). Zo zijn er trouw<strong>en</strong>s nog wel meer periodes te noem<strong>en</strong> waarin<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> in gang gezet werd<strong>en</strong> die als voorfases van d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse<br />

spiritualiteit gezi<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Zoals de individualisering van de spiritualiteit<br />

<strong>en</strong> het groei<strong>en</strong>de verlang<strong>en</strong> naar innerlijke beleving <strong>en</strong> religieuze zelfexpressie tuss<strong>en</strong> 1050<br />

<strong>en</strong> 1200 (‘k<strong>en</strong> jezelf als e<strong>en</strong> weg naar God’; vgl. Morris 1972). Maar deze ontwikkeling<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> ook als e<strong>en</strong> doorontwikkeling van het christ<strong>en</strong>dom zelf word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ander<br />

voorbeeld zijn ontwikkeling<strong>en</strong> aan het eind van de achtti<strong>en</strong>de eeuw, waarin volg<strong>en</strong>s<br />

Wahrman het moderne zelfbesef vorm kreeg als iets dat in het individuele innerlijk is verankerd,<br />

dat ontwikkeld kan word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> is met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>, unieke id<strong>en</strong>titeit – e<strong>en</strong><br />

belangrijke fase in wat hij het langetermijnverinnerlijkingsproces noemt (Wahrman 2004;<br />

zie ook Iz<strong>en</strong>berg 1992).<br />

Terug naar het huidige Nederland. Zoals aangegev<strong>en</strong>, gav<strong>en</strong> we in diverse eerder rapport<strong>en</strong><br />

al beschouwing<strong>en</strong> over de thematiek van dit hoofdstuk, ev<strong>en</strong>als e<strong>en</strong> uitgebreide plaatsing<br />

binn<strong>en</strong> de literatuur (zie o.a. Becker <strong>en</strong> De Hart 1997; De Hart 2007, 2011, 2014). In dit<br />

hoofdstuk staan de cijfers c<strong>en</strong>traal die het scp rec<strong>en</strong>telijk liet verzamel<strong>en</strong> met betrekking<br />

tot de geleding<strong>en</strong>, aantrekkingskracht <strong>en</strong> sociale locatie van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit.<br />

Tot besluit lop<strong>en</strong> we onze belangrijkste bevinding<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s langs. We do<strong>en</strong> dit aan de<br />

hand van de vrag<strong>en</strong> die in de inleiding werd<strong>en</strong> geformuleerd.<br />

Wat zijn de kernideeën binn<strong>en</strong> het hed<strong>en</strong>daagse spirituele milieu? Zelfverwerkelijking <strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong> aan je spirituele ontwikkeling is er e<strong>en</strong> van, verwant aan het je lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> door je<br />

innerlijk als k<strong>en</strong>nisbron. Zij zijn populair onder de huidige Nederlandse bevolking. E<strong>en</strong><br />

holistisch wereldbeeld <strong>en</strong> m<strong>en</strong>sbeeld is e<strong>en</strong> andere, net als het opdo<strong>en</strong> van mystieke ervaring<strong>en</strong>,<br />

veelal via e<strong>en</strong> sterke natuurverbond<strong>en</strong>heid. Ook e<strong>en</strong> zoekoriëntatie <strong>en</strong> eclecticisme<br />

behor<strong>en</strong> tot de fundam<strong>en</strong>tele elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het hed<strong>en</strong>daagse spirituele milieu. Relatief<br />

apart staat daarin de belangstellingssfeer voor paranormale f<strong>en</strong>om<strong>en</strong><strong>en</strong>. De verschill<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> de aantrekkingskracht van deze dim<strong>en</strong>sies in 2020 <strong>en</strong> in 2009 zijn doorgaans niet<br />

groot.<br />

Als het gaat om praktijk<strong>en</strong>, zijn er dan spirituele activiteit<strong>en</strong> die verbond<strong>en</strong> zijn met de<br />

geïnstitutionaliseerde religie <strong>en</strong> andere die juist verbond<strong>en</strong> zijn met kernopvatting<strong>en</strong> uit de<br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit? Dat is inderdaad het geval, waarbij het ook in <strong>kerk</strong>elijk Nederland<br />

niet altijd koekoek één zang is. Rooms-katholiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het bijzonder <strong>kerk</strong>se roomskatholiek<strong>en</strong><br />

zijn bij bijna alle (zev<strong>en</strong>) spirituele activiteit<strong>en</strong> die de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn<br />

voorgelegd in duidelijk grotere aantall<strong>en</strong> actief dan led<strong>en</strong> van de Protestantse Kerk in<br />

Nederland. Verder zijn er spirituele interesses waarbij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die niet religieus maar wel<br />

spiritueel zijn ingesteld oververteg<strong>en</strong>woordigd zijn, zoals bij yoga <strong>en</strong> meditatie – al geldt dit<br />

in mindere mate ook voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die hun religie combiner<strong>en</strong> met spirituele belangstelling.<br />

Bij andere activiteit<strong>en</strong> is het juist de laatstg<strong>en</strong>oemde groep die het meest massaal<br />

betrokk<strong>en</strong> is (bv. via het bezoek<strong>en</strong> van bezinningsplekk<strong>en</strong> of het volg<strong>en</strong> van cursuss<strong>en</strong> over<br />

spiritualiteit).<br />

64 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Gaat de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit gepaard met geestverwantschap t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van meerdere<br />

religies <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke stroming<strong>en</strong> tegelijk? Dat zou je verwacht<strong>en</strong>, gezi<strong>en</strong><br />

de norm van onbevang<strong>en</strong> buurt<strong>en</strong> <strong>en</strong> winkel<strong>en</strong> bij allerhande stroming<strong>en</strong> in het spirituele<br />

milieu. Toch blijkt dat vooral de Nederlanders die zich als religieus omschrijv<strong>en</strong>, de stellige<br />

gelovig<strong>en</strong> in God <strong>en</strong> <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong> (met opnieuw voorop de regelmatige <strong>kerk</strong>gangers onder de<br />

katholiek<strong>en</strong>) zegg<strong>en</strong> dat zij zich verwant voel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> meer dan gemiddeld aantal religies<br />

<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke oriëntaties. Van de spirituele basiselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die we hebb<strong>en</strong><br />

onderscheid<strong>en</strong>, blijkt het mysticisme het sterkst gecorreleerd met het aantal stroming<strong>en</strong><br />

waarmee m<strong>en</strong> zich verwant acht <strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d g<strong>en</strong>oeg niet het eclecticisme waar aanbevol<strong>en</strong><br />

wordt je zo breed mogelijk te oriënter<strong>en</strong> om dan tot e<strong>en</strong> selectie te kom<strong>en</strong> van wat het<br />

best bij jou persoonlijk past.<br />

Wat is de sociaal-culturele locatie van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit? Conc<strong>en</strong>treert dit zich<br />

binn<strong>en</strong> bepaalde bevolkingsgroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn daar verschuiving<strong>en</strong> in waar te nem<strong>en</strong>? Op<br />

bepaalde bevolkingscategorieën heeft de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit meer aantrekkingskracht<br />

dan op andere, maar groot zijn de verschill<strong>en</strong> niet. Vrouw<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grotere<br />

betrokk<strong>en</strong>heid aan de dag t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van allerlei onderwerp<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

(dat do<strong>en</strong> zij overig<strong>en</strong>s ook als het gaat om specifiek godsdi<strong>en</strong>stige onderwerp<strong>en</strong>,<br />

zoals het geloof in God of het zichzelf typer<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> religieus ingesteld m<strong>en</strong>s; zie o.a.<br />

Woodhead 2002, 2007a, 2007b; Heelas <strong>en</strong> Woodhead 2004). Ook ouder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> meer<br />

sympathie voor variër<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> van het spirituele m<strong>en</strong>u (<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> geldt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s:<br />

dat hebb<strong>en</strong> zij ook voor de gevestigde godsdi<strong>en</strong>stigheid). De meeste aspect<strong>en</strong> van de<br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit zijn het sterkst in trek in de grootstedelijke omgeving<strong>en</strong> (dat<br />

geldt dan weer niet voor de traditionele godsdi<strong>en</strong>stigheid). Door verteg<strong>en</strong>woordigers van<br />

de vrije beroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> freelancers word<strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spirituele noties relatief vaak onderschrev<strong>en</strong><br />

(maar godsdi<strong>en</strong>stige of <strong>kerk</strong>elijke juist minder).<br />

Hoe ziet de relatie tuss<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale opvatting<strong>en</strong> uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit <strong>en</strong> de<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke achtergrond van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> eruit? Vergelek<strong>en</strong> met de in de vorige alinea<br />

g<strong>en</strong>oemde achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zijn de verschill<strong>en</strong> in populariteit van thema’s uit de<br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit naar godsdi<strong>en</strong>stige <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke achtergrond duidelijk<br />

groter. De al dan niet georganiseerde christelijkheid <strong>en</strong> de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit<br />

kunn<strong>en</strong> weliswaar niet over één kam geschor<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, maar geblek<strong>en</strong> is dat de scheidslijn<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> beide lev<strong>en</strong>sbeschouwing<strong>en</strong> toch niet te absoluut moet word<strong>en</strong> opgevat<br />

(meerdere auteurs kom<strong>en</strong> trouw<strong>en</strong>s tot deze conclusie; zie o.a. Zinnbauer et al. 1999; Fuller<br />

2001; Farias <strong>en</strong> H<strong>en</strong>se 2008). Naast het deel van Nederland dat religieus is ingesteld <strong>en</strong><br />

godsdi<strong>en</strong>stig georganiseerd is <strong>en</strong> het deel van de bevolking dat expliciet niet-gelovig in het<br />

lev<strong>en</strong> staat, heeft zich e<strong>en</strong> derde milieu ontwikkeld <strong>en</strong> all<strong>en</strong>gs verder uitgebreid waarin<br />

m<strong>en</strong> zich vaak liever als spiritueel typeert dan als religieus. Maar de veronderstelling dat<br />

het hierbij om e<strong>en</strong> autonoom lev<strong>en</strong>sbeschouwelijk circuit zou gaan, moet toch gerelativeerd<br />

word<strong>en</strong>. Gegev<strong>en</strong>s uit alle drie de onderzoek<strong>en</strong> (Culturele Verandering<strong>en</strong>, God in<br />

Nederland <strong>en</strong> liss) mak<strong>en</strong> duidelijk dat de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> christelijke gelovigheid <strong>en</strong><br />

hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit op allerlei onderdel<strong>en</strong> veelal poreus zijn. Het geloof in e<strong>en</strong> geestelijke<br />

kracht of id<strong>en</strong>titeit speelt buit<strong>en</strong> de <strong>kerk</strong>elijke sfeer ook in hed<strong>en</strong>daagse spirituele<br />

65 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


kring<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol, net als het bestaan van lev<strong>en</strong> na de dood. Wel zull<strong>en</strong> die anders geduid<br />

word<strong>en</strong> dan in orthodox-christelijke zin (bijvoorbeeld als reïncarnatie in plaats van de<br />

wederopstanding der dod<strong>en</strong> op de jongste dag). Omgekeerd spel<strong>en</strong> spiritualiteit <strong>en</strong> innerlijke<br />

ervaring<strong>en</strong> in de christelijke traditie e<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> rol, maar zal het jezelf betitel<strong>en</strong><br />

als e<strong>en</strong> primair spiritueel m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> het waarder<strong>en</strong> van de innerlijke ervaring als lev<strong>en</strong>sdoel<br />

door conservatieve christ<strong>en</strong><strong>en</strong> anders word<strong>en</strong> opgevat dan door vrijzinnige christ<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ongebond<strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong>. Veel overtuigde christ<strong>en</strong><strong>en</strong> do<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s aan yoga of mediter<strong>en</strong>.<br />

Onder h<strong>en</strong> is er ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s veel steun voor stelling<strong>en</strong> als dat je waarheid innerlijk moet ervar<strong>en</strong><br />

of dat het goed is regelmatig stil te staan bij de zin van het/je lev<strong>en</strong>.<br />

Eerder hebb<strong>en</strong> we vastgesteld dat vooral vanuit twee bastions stelling wordt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong> veel aspect<strong>en</strong> van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit (Becker <strong>en</strong> De Hart 1997; De Hart<br />

2011). Traditioneel is dit het geval bij ongelovig<strong>en</strong>, door wie op eig<strong>en</strong>tijdse wijze de traditie<br />

van het verlichtingsd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wordt voortgezet. Individualisme, onafhankelijkheid <strong>en</strong> persoonlijke<br />

ontplooiing als uitgangspunt is ge<strong>en</strong> vreemde e<strong>en</strong>d in de bijt onder gestaalde<br />

atheïst<strong>en</strong>. Maar ook het rationalisme draagt m<strong>en</strong> daar hoog in het vaandel. Het kantiaanse<br />

advies van ‘sapere aude!’ b<strong>en</strong>adrukt niet alle<strong>en</strong> de moed zelf je weg te kiez<strong>en</strong>, maar daarbij<br />

niet te verget<strong>en</strong> je verstand mee te nem<strong>en</strong>. Aan de andere zijde van het lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke<br />

spectrum is de terughoud<strong>en</strong>dheid niet minder groot. Subjectivering van<br />

het heilige? Cultivering van de individuele ontplooiing <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> uniciteit als de <strong>en</strong>ige werkelijke<br />

bron van autoriteit? In bevindelijke kring<strong>en</strong> is m<strong>en</strong> vertrouwd met het idee dat de<br />

individuele ervaring de ultieme toetsste<strong>en</strong> is van waarheid. Maar bijvoorbeeld spiritueel<br />

eclecticisme behelst in de og<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> rechtgeaarde calvinist weinig anders dan wuft<br />

gefladder van honingbloem naar honingbloem, zonder ooit erg<strong>en</strong>s neer te strijk<strong>en</strong>. Veel<br />

aspect<strong>en</strong> van de zelfspiritualiteit zal hij beschouw<strong>en</strong> als het opblaz<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> ego<br />

zodat dit zo ongeveer zichtbaar moet zijn vanuit de ruimte, <strong>en</strong> daarmee als creatuurvergoddelijking<br />

<strong>en</strong> wereldgelijkvormigheid. Het informer<strong>en</strong> naar de visie op religie van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

die zwer<strong>en</strong> bij zelfontplooiing <strong>en</strong> esoterie zal hij zo ongeveer beschouw<strong>en</strong> als de duivel<br />

naar zijn m<strong>en</strong>ing over de Bijbel vrag<strong>en</strong>. En het op zoek gaan naar de zin van het lev<strong>en</strong> zonder<br />

<strong>en</strong>ige relatie te legg<strong>en</strong> met de Bijbel staat voor hem gelijk aan het uit e<strong>en</strong> vliegtuig<br />

spring<strong>en</strong> met je zakdoek als parachute. Het m<strong>en</strong>sbeeld verschilt radicaal: de m<strong>en</strong>s als<br />

g<strong>en</strong>eigd tot zonde <strong>en</strong> overgeleverd aan de g<strong>en</strong>ade van de Heere versus de m<strong>en</strong>s als intrinsiek<br />

goed <strong>en</strong> e<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tieel van ongebreidelde mogelijkhed<strong>en</strong>. Wat betreft het onderhavige<br />

onderzoek: de eerste groep, de atheïst<strong>en</strong>, is in de tabell<strong>en</strong> van de voorgaande paragraf<strong>en</strong><br />

te vind<strong>en</strong>. De tweede niet. Wij hadd<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> in onze <strong>en</strong>quête waarmee deze<br />

groep van orthodoxe christ<strong>en</strong><strong>en</strong> apart kon word<strong>en</strong> geanalyseerd.<br />

Dat geldt ook voor vrag<strong>en</strong> naar de biografische achtergrond van de keuzes die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwelijk opzicht mak<strong>en</strong> – opvoed<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> geloof of niet; <strong>kerk</strong>ganger, <strong>kerk</strong>verlater,<br />

<strong>kerk</strong>switcher, misschi<strong>en</strong> wel bekeerling; rationele humanist of niet gelovig maar wel<br />

betrokk<strong>en</strong> bij vorm<strong>en</strong> van spiritualiteit... Door de bank g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> is de lev<strong>en</strong>sbeschouwing<br />

van Nederlanders, vergelek<strong>en</strong> met bijvoorbeeld de jar<strong>en</strong> vijftig van de vorige eeuw, veel<br />

minder voorspelbaar geword<strong>en</strong>, bijvoorbeeld vanuit de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van hun jeugd: wat hun<br />

ouders geloofd<strong>en</strong>, in welke regio zij opgroeid<strong>en</strong>, de schol<strong>en</strong> die zij bezocht<strong>en</strong> <strong>en</strong>zovoort.<br />

66 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


Steeds minder gebeurt nog van de wieg tot het graf, steeds meer is gebond<strong>en</strong> aan lev<strong>en</strong>sfases,<br />

aan de actuele context <strong>en</strong> situatie, aan belangstelling die op e<strong>en</strong> zeker mom<strong>en</strong>t<br />

gewekt wordt, om later plaats te mak<strong>en</strong> voor nieuwe inzicht<strong>en</strong>, nieuwe ervaring<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

peiling op één mom<strong>en</strong>t in het lev<strong>en</strong> levert dan slechts beperkte inzicht<strong>en</strong> over dat lev<strong>en</strong> op,<br />

zoals iedere<strong>en</strong> zal erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> die ev<strong>en</strong> de tijd neemt in gedacht<strong>en</strong> de kruispunt<strong>en</strong> in zijn of<br />

haar eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s te bewandel<strong>en</strong>. Via e<strong>en</strong> aantal interviews hebb<strong>en</strong> we geprobeerd<br />

aanvull<strong>en</strong>de informatie te verzamel<strong>en</strong>, maar daarmee is de leemte slechts in<br />

beperkte mate gevuld.<br />

Het zijn maar e<strong>en</strong> paar voorbeeld<strong>en</strong> van vrag<strong>en</strong> die, ook na de cijferlawine van dit hoofdstuk,<br />

nog op<strong>en</strong>staan. Zo blijkt ook hier dat onderzoek naar spiritualiteit, zoals bijna al het<br />

onderzoek, trekk<strong>en</strong> vertoont van het ‘s nachts je weg zoek<strong>en</strong> bij het lampje van de koelkast:<br />

de reikwijdte is beperkt; je ziet wel het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander, maar eromhe<strong>en</strong> blijft toch veel<br />

duister. Nader onderzoek blijft gebod<strong>en</strong>.<br />

Not<strong>en</strong><br />

1 We zijn ons er uiteraard van bewust dat yoga zeker niet voor iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong> spirituele betek<strong>en</strong>is hoeft te<br />

hebb<strong>en</strong>. Integ<strong>en</strong>deel. Voor sommig<strong>en</strong> is het voornamelijk of zelfs slechts e<strong>en</strong> vorm van lichamelijke<br />

ontspanning (zie ook hoofdstuk 5).<br />

2 Die laatste vertoont overig<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> niet minder grote verscheid<strong>en</strong>heid; zie o.a. Lee (2015).<br />

3 Er zijn natuurlijk uitzondering<strong>en</strong>. Zo omschrijft de Vlaamse filosoof Leo Apostel (1994) in E<strong>en</strong> ander gelov<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> nieuw transc<strong>en</strong>der<strong>en</strong>. Over niet-theïstische spiritualiteit spiritualiteit als ‘(a) e<strong>en</strong> zich plaats<strong>en</strong> in het<br />

grootste geheel waartoe m<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt te behor<strong>en</strong>, <strong>en</strong> (b) e<strong>en</strong> zich richt<strong>en</strong> op de basisdoel<strong>en</strong> in di<strong>en</strong>st<br />

waarvan m<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> stelt’. Peter Derkx (2017) definieert spiritualiteit in zijn afscheidsrede Het<br />

blijft m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>werk. E<strong>en</strong> humanistische visie op spirituele dim<strong>en</strong>sies van goed ouder word<strong>en</strong> als ‘[…] e<strong>en</strong> min of meer<br />

vast, herhaald patroon van bezinningsactiviteit<strong>en</strong> of -rituel<strong>en</strong> dat ervoor zorgt dat onze belangrijkste<br />

overtuiging<strong>en</strong>, waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> doel<strong>en</strong> – belangrijk in het licht van het grootste geheel waarmee we ons<br />

verbond<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> – niet door de afleiding <strong>en</strong> hectiek van het alledaagse lev<strong>en</strong> ongemerkt uit het zicht<br />

verdwijn<strong>en</strong>.’<br />

4 Het schema <strong>en</strong> het bijbehor<strong>en</strong>de comm<strong>en</strong>taar is ook te vind<strong>en</strong> in De Hart (2011: 29-31).<br />

5 De media <strong>en</strong> internet lop<strong>en</strong> ervan over, van dit soort ontdekkingsreiz<strong>en</strong> naar zichzelf (daarover bv.<br />

Lowney 1999; Pels 2002; Furedi 2004; Egan <strong>en</strong> Papson 2005). Zijn of niet zijn, dat is dan misschi<strong>en</strong> wel<br />

de vraag – maar blijkbaar toch ook vaak of dat met of zonder publiek gebeurt.<br />

6 Verklaarde variantie door de compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> respectievelijk: 35% <strong>en</strong> 14%; r F1xF2=.34.<br />

7 Daarbij wordt niet alle<strong>en</strong> ongedwong<strong>en</strong> in de bestaande religies <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sfilosofieën rondgeshopt. In<br />

de wereld van de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit wemelt het van de assemblages uit bijvoorbeeld de kwantummechanica<br />

<strong>en</strong> oosterse wijshed<strong>en</strong>, wiskunde <strong>en</strong> holisme, evolutietheorie <strong>en</strong> reïncarnatie, neurologische<br />

<strong>en</strong> parapsychologische principes.<br />

8 We hebb<strong>en</strong> de achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van spirituel<strong>en</strong> (niet apart weergegev<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> tabel) ook multivariaat<br />

getoetst waarbij geslacht, leeftijd, opleiding, inkom<strong>en</strong>, stedelijkheid <strong>en</strong> burgerlijke staat tegelijkertijd<br />

in de analyse zijn meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> opzichte van gehuwd<strong>en</strong> bestempel<strong>en</strong> vooral dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die<br />

gescheid<strong>en</strong> zijn zichzelf vaker als spiritueel. In vergelijking met person<strong>en</strong> jonger dan 35 jaar hebb<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van middelbare leeftijd (35-64 jaar) e<strong>en</strong> grotere kans spiritueel te zijn. Voor Nederlanders van<br />

65 jaar of ouder geldt dit niet. Vrouw<strong>en</strong> zijn aanzi<strong>en</strong>lijk vaker spiritueel dan mann<strong>en</strong>. Hetzelfde geldt<br />

voor hogeropgeleid<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van lageropgeleid<strong>en</strong>, de lagere inkom<strong>en</strong>s t<strong>en</strong> opzichte van de<br />

hogere inkom<strong>en</strong>s <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die in (sterk) stedelijke in plaats van landelijke gebied<strong>en</strong> won<strong>en</strong>. Kortom,<br />

67 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


de typische spiritueel is e<strong>en</strong> hogeropgeleide, gescheid<strong>en</strong> vrouw van middelbare leeftijd met e<strong>en</strong> laag<br />

inkom<strong>en</strong>, woonachtig in e<strong>en</strong> stedelijke omgeving.<br />

9 Ook met het inkom<strong>en</strong>sniveau is het verband zwak; de belangstelling voor spiritualiteit is niet geconc<strong>en</strong>treerd<br />

in bepaalde inkom<strong>en</strong>sgroep<strong>en</strong>.<br />

10 Voor Nederland, zie bijvoorbeeld Niss<strong>en</strong> (2008). De lijst van kunst<strong>en</strong>aars , aangesprok<strong>en</strong> door de theosofie,<br />

die aan de basis ligt van heel veel ideeën uit de hed<strong>en</strong>daagse spiritualiteit, is bijvoorbeeld lang.<br />

Om er e<strong>en</strong> paar te noem<strong>en</strong>: Stravinski <strong>en</strong> Scho<strong>en</strong>berg behor<strong>en</strong> ertoe, net als Wassily Kandinski, Constanin<br />

Brancusi, Frederik van Eed<strong>en</strong> <strong>en</strong> Piet Mondriaan. De laatste gaf te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat het doel van kunst<br />

‘spirituele verheldering’ was <strong>en</strong> bekeerde zich in 1909 tot de door Madame Hel<strong>en</strong> Blavatsky gestichte<br />

stroming (Watson 2014: 186 e.p.; over de theosofie: Godwin 1994; vgl. Hanegraaff 1996: 443 e.v.,<br />

470 e.v.). Er manifesteerde zich tijd<strong>en</strong>s het fin-de-siècle op tal van plaats<strong>en</strong> in Europa e<strong>en</strong> behoefte aan<br />

spiritualiteit. Strev<strong>en</strong> naar verinnerlijking, int<strong>en</strong>se persoonlijke beleving <strong>en</strong> unieke ervaring, metafysische<br />

werkelijkheid, hogere stat<strong>en</strong> van bewustzijn <strong>en</strong> mysticisme – kortom ‘de realiteit van het hoogerelev<strong>en</strong>’<br />

in de woord<strong>en</strong> van Lodewijk van Deyssel – maakt<strong>en</strong> ook opgang onder de Nederlandse kunst<strong>en</strong>aars<br />

die zich ver<strong>en</strong>igd<strong>en</strong> onder de b<strong>en</strong>aming Tachtigers <strong>en</strong> streefd<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> vergeestelijking van hun<br />

kunst waarin het materialisme werd oversteg<strong>en</strong>. De herleving van het katholicisme, na eeuw<strong>en</strong> van<br />

onderdrukking, manifesteerde zich vanaf het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />

in de kunst, van Jan Verkade <strong>en</strong> Derkinder<strong>en</strong> tot Jan Toorop (Reynaerts 2019: 322 e.v., 336 e.v.).<br />

68 e e n d e r d e m i l i e u : h e d e n d a a g s e s p i r i t u a l i t e i t


4 Niet-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving<br />

Voor het eerst will<strong>en</strong> we in e<strong>en</strong> scp-rapport apart <strong>en</strong> ruim aandacht bested<strong>en</strong> aan de groei<strong>en</strong>de<br />

<strong>en</strong> diverse groep niet-gelovig<strong>en</strong> in ons land: de zog<strong>en</strong>oemde religious nones (zij die<br />

zichzelf bestempel<strong>en</strong> als niet-religieus, zoals atheïst<strong>en</strong>, agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> veel buit<strong>en</strong><strong>kerk</strong>elijk<strong>en</strong>).<br />

1 Wie zijn zij? Hoe kijk<strong>en</strong> zij aan teg<strong>en</strong> de gevestigde godsdi<strong>en</strong>stige tradities? Hoe gaan<br />

ze om met zingevingsvrag<strong>en</strong>, zoals vrag<strong>en</strong> rondom lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> dood? Wat will<strong>en</strong> zij doorgev<strong>en</strong><br />

aan hun kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe? We will<strong>en</strong> in dit hoofdstuk ook aandacht bested<strong>en</strong> aan de<br />

groep die doorgaans als cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> 2 wordt aangeduid. Deze groep is zelf weliswaar<br />

niet gelovig maar erk<strong>en</strong>t wel dat het (christelijk) geloof van waarde is voor de sam<strong>en</strong>leving<br />

of voelt zich thuis in e<strong>en</strong> christelijke (fysieke) omgeving, cultuur <strong>en</strong> tradities. Dit hoofdstuk<br />

is voornamelijk gebaseerd op onze <strong>en</strong>quête onder meer dan 4000 Nederlanders. In het<br />

volg<strong>en</strong>de hoofdstuk gaan we nader in op onze inzicht<strong>en</strong> verkreg<strong>en</strong> uit de interviews.<br />

4.1 Niet-gelovig<strong>en</strong><br />

Hoe groot is het perc<strong>en</strong>tage van de Nederlandse bevolking dat te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> geeft expliciet<br />

niet in God te gelov<strong>en</strong> (de atheïst<strong>en</strong>) of dit niet te (kunn<strong>en</strong>) wet<strong>en</strong> (de agnost<strong>en</strong>)?<br />

Afhankelijk van het type onderzoek <strong>en</strong> de exacte vraagstelling verschilt het perc<strong>en</strong>tage<br />

(figuur 4.1), maar het is duidelijk dat ongeveer de helft van de Nederlandse bevolking<br />

inmiddels atheïst of agnost is (zie ook hoofdstuk 2). Dit is, naar schatting, ongeveer e<strong>en</strong><br />

verdubbeling sinds onze eerste meting<strong>en</strong> halverwege de jar<strong>en</strong> zestig <strong>en</strong> eind jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig.<br />

Opvall<strong>en</strong>d is dat zowel in het God in Nederland-onderzoek als in het onderzoek Culturele<br />

Verandering<strong>en</strong> het perc<strong>en</strong>tage seculier<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1990 <strong>en</strong> 2010 (tijdelijk) lijkt te stabiliser<strong>en</strong><br />

om vervolg<strong>en</strong>s in de eerste helft van dit dec<strong>en</strong>nium (weer) flink te stijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de<br />

laatste jar<strong>en</strong> (in Culturele Verandering<strong>en</strong>) weer wat te stabiliser<strong>en</strong>.<br />

Het seculiere deel van de bevolking is de afgelop<strong>en</strong> halve eeuw dus sterk in omvang toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Dat ging vooral t<strong>en</strong> koste van het deel dat traditioneel- (in plaats van spiritueel-)gelovig<br />

is. Ter vergelijking, bij de eerste meting in 1966 gaf bijna de helft (47%) van de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> te gelov<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> god die zich met ieder van ons persoonlijk<br />

bezighoudt (<strong>en</strong> 31% was van m<strong>en</strong>ing dat er op zijn minst e<strong>en</strong> hogere macht moet zijn die<br />

het lev<strong>en</strong> beheerst). In 2020 daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> gelooft nog slechts 16% zonder twijfel dat God<br />

werkelijk bestaat <strong>en</strong> is iets meer dan de helft atheïst of agnost. Wie zijn deze seculier<strong>en</strong>?<br />

Hoe kijk<strong>en</strong> ze aan teg<strong>en</strong> de positie van de <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> religie in het algeme<strong>en</strong>? En hoe gaan zij<br />

om met zingevingsvrag<strong>en</strong>? Hiernaar zull<strong>en</strong> we in dit hoofdstuk kijk<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> zogehet<strong>en</strong> chaid-analyse op basis van vijf standaard sociaal-demografische achtergrondvariabel<strong>en</strong><br />

(namelijk geslacht, leeftijd, opleiding, inkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> belangrijkste bezigheid)<br />

laat zi<strong>en</strong> dat geslacht <strong>en</strong> leeftijd (<strong>en</strong> in mindere mate opleiding <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>) het sterkst correler<strong>en</strong><br />

met de kans wel of niet seculier te zijn. De twee uiterste groep<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong>erzijds<br />

69 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


oudere (65-plus) vrouw<strong>en</strong> van wie 38% zichzelf als seculier ziet <strong>en</strong> anderzijds mann<strong>en</strong> jonger<br />

dan 35 jaar voor wie de kans bijna dubbel zo groot is seculier te zijn (70%).<br />

Figuur 4.1<br />

Deel van de bevolking dat seculier is in Nederland, op basis van diverse onderzoek<strong>en</strong>, 1966-2020<br />

(in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

1966<br />

1968<br />

1970<br />

1972<br />

1974<br />

1976<br />

1978<br />

1980<br />

1982<br />

1984<br />

1986<br />

1988<br />

1990<br />

1992<br />

1994<br />

1996<br />

1998<br />

2000<br />

2002<br />

2004<br />

2006<br />

2008<br />

2010<br />

2012<br />

2014<br />

2016<br />

2018<br />

2020<br />

scp.nl<br />

God in Nederland<br />

LISS<br />

Culturele Verandering<strong>en</strong><br />

a<br />

De respond<strong>en</strong>t is in elk onderzoek steeds gevraagd welke uitspraak het dichtst bij zijn overtuiging<br />

komt. ‘Seculier’ zijn steeds dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die expliciet aangev<strong>en</strong> dat er ‘ge<strong>en</strong> God of hogere macht’ bestaat<br />

(atheïst<strong>en</strong>) of die zegg<strong>en</strong> dit simpelweg niet te (kunn<strong>en</strong>) wet<strong>en</strong> (agnost<strong>en</strong>). Tot <strong>en</strong> met 2015 werd<strong>en</strong> in<br />

het God in Nederland-onderzoek daarnaast twee andere antwoordopties gebod<strong>en</strong>, namelijk e<strong>en</strong> God<br />

die zich ‘met ieder m<strong>en</strong>s persoonlijk bezighoudt’ of het geloof in ‘e<strong>en</strong> hogere macht die het lev<strong>en</strong><br />

beheerst’. Vanaf 2015 is het God in Nederland-onderzoek overgestapt op e<strong>en</strong> andere manier van data<br />

verzamel<strong>en</strong> (het is to<strong>en</strong> namelijk gebruik gaan mak<strong>en</strong> van het liss-panel, waar ook het Geloof <strong>en</strong> Zingeving-onderzoek<br />

waarop dit rapport voor e<strong>en</strong> groot deel is gebaseerd is uitgezet). Deze vraag werd<br />

to<strong>en</strong> ook aangebod<strong>en</strong> met de zes in plaats van vier antwoordcategorieën die vanaf 1991 al in het onderzoek<br />

Culturele Verandering<strong>en</strong> zijn gevraagd <strong>en</strong> waarin ‘twijfelaars’ meer opties kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> voor het<br />

gev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> antwoord door het toevoeg<strong>en</strong> van de antwoordopties ‘op sommige mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geloof ik<br />

in God, op andere mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet’ <strong>en</strong> ‘ik geloof in God, al heb ik mijn twijfels’. Omdat deze nieuwe<br />

categorieën niet als seculier word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> zal het perc<strong>en</strong>tage ‘ongelovig<strong>en</strong>’ in het onderzoek Culturele<br />

Verandering<strong>en</strong> <strong>en</strong> liss, zoals inderdaad het geval is, wat lager ligg<strong>en</strong> dan op basis van de vraagstelling in<br />

God in Nederland.<br />

Bron: kro (GiN’66-’15); scp (cv’91-’20 <strong>en</strong> GeZ’20)<br />

70 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.1<br />

Seculier, overweg<strong>en</strong>d spiritueel of (traditioneel) gelovig naar geslacht, leeftijd <strong>en</strong> opleiding, 2020<br />

(in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

seculier spiritueel gelovig<br />

all<strong>en</strong> 52 16 33<br />

man 57 14 29<br />

vrouw 47 18 35<br />

15 - 24 jaar 63 11 25<br />

25 - 34 jaar 62 12 26<br />

35 - 44 jaar 53 16 31<br />

45 - 54 jaar 53 15 32<br />

55 - 64 jaar 52 17 31<br />

≥ 65 jaar 44 18 38<br />

basisonderwijs 48 11 41<br />

vmbo 45 15 40<br />

havo/vwo 58 15 27<br />

mbo 51 17 32<br />

hbo 51 18 31<br />

wo 61 14 26<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

Mann<strong>en</strong> zijn dus wat vaker seculier, terwijl vrouw<strong>en</strong> iets eerder aangev<strong>en</strong> spiritueel- of traditioneel-gelovig<br />

te zijn. Dit strookt met onze eig<strong>en</strong> (kwalitatieve) observaties (zie hoofdstuk<br />

5). We hebb<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigers van atheïstische <strong>en</strong> spirituele organisaties gesprok<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zijn ook naar e<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst van atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> parabeurs gegaan. Terwijl de<br />

verteg<strong>en</strong>woordigers <strong>en</strong> led<strong>en</strong> van de atheïstische organisaties overweg<strong>en</strong>d man zijn (naar<br />

schatting doorgaans zo’n 70 tot 80%), was de verhouding bij de spirituele organisaties het<br />

omgekeerde. Jonger<strong>en</strong> zijn zoals bek<strong>en</strong>d minder gelovig dan ouder<strong>en</strong>, hoewel hierbij naast<br />

het leeftijdseffect (Peacock <strong>en</strong> Poloma 1999; Schwadel 2011; White 2014) ook het geboortecohort<br />

(g<strong>en</strong>eratie-effect) zelfstandig e<strong>en</strong> belangrijke (maar daarvan moeilijk te ontwarr<strong>en</strong>)<br />

rol speelt (Van Houweling<strong>en</strong> <strong>en</strong> De Hart 2019).<br />

Met het opleidingsniveau neemt het perc<strong>en</strong>tage atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> toe, waarbij opvalt<br />

dat het perc<strong>en</strong>tage seculier<strong>en</strong> het hoogst is voor dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> met e<strong>en</strong> havo- <strong>en</strong>/of vwodiploma<br />

óf e<strong>en</strong> afgeronde academische opleiding. Mogelijk is dus niet zozeer het niveau<br />

van de opleiding als wel het soort onderwijs (praktisch versus theoretisch) van invloed op<br />

de kans wel of niet seculier te zijn. E<strong>en</strong> multivariate regressieanalyse wijst verder bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

uit dat het effect van opleiding grot<strong>en</strong>deels sam<strong>en</strong>valt met het inkom<strong>en</strong>seffect: hoe<br />

hoger de opleiding, hoe hoger het inkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> hogere inkom<strong>en</strong>s zijn (dus ook) vaker<br />

agnost of atheïst. T<strong>en</strong> slotte, gecontroleerd voor geslacht, leeftijd, opleiding <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong><br />

zijn nooit-gehuwd<strong>en</strong> vaker niet-gelovig dan gehuwd<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong>, ongelovig<strong>en</strong><br />

in Nederland zijn overweg<strong>en</strong>d man, jong, ongehuwd, hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> relatief hoog inkom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

zijn eerder theoretisch dan praktisch opgeleid. 3<br />

71 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Wat betek<strong>en</strong>t de to<strong>en</strong>ame van het perc<strong>en</strong>tage seculier<strong>en</strong> voor het belang dat m<strong>en</strong> hecht<br />

aan geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> voor sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> moraal? M<strong>en</strong> zou mog<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong> dat dit<br />

afneemt <strong>en</strong> dat is inderdaad het geval (zie figuur 4.2). Dit gebeurt bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> naar het lijkt<br />

vooral in de periode van 2006 tot 2015, 4 waarin het perc<strong>en</strong>tage atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong><br />

(relatief) snel is gesteg<strong>en</strong> (zie figuur 4.1).<br />

Figuur 4.2<br />

Belang geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> voor sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> moraal, (<strong>en</strong>igszins of helemaal) e<strong>en</strong>s, 1996-2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) a<br />

45<br />

40<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

1996<br />

1997<br />

1998<br />

1999<br />

2000<br />

2001<br />

2002<br />

2003<br />

2004<br />

2005<br />

2006<br />

2007<br />

2008<br />

2009<br />

2010<br />

2011<br />

2012<br />

2013<br />

2014<br />

2015<br />

2016<br />

2017<br />

2018<br />

2019<br />

2020<br />

scp.nl<br />

als niemand meer in God gelooft, wordt de moraal bedreigd<br />

het geloof in God zorgt dat de sam<strong>en</strong>leving niet verloedert<br />

als de <strong>kerk</strong><strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong>, heeft het egoïsme vrij spel<br />

het zou e<strong>en</strong> goede zaak zijn als de <strong>kerk</strong><strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong><br />

a<br />

Tuss<strong>en</strong> 2006 <strong>en</strong> 2015 is de wijze van dataverzameling veranderd met mogelijke gevolg<strong>en</strong> voor de uitkomst<strong>en</strong><br />

waardoor bij het mak<strong>en</strong> van vergelijking<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> deze twee meetpunt<strong>en</strong> de nodige<br />

zorgvuldigheid in acht moet word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Bron: kro (GiN’96-‘15) <strong>en</strong> scp (GeZ’20)<br />

72 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tuss<strong>en</strong> 2015 <strong>en</strong> 2020 is er echter e<strong>en</strong> stabilisatie <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> zelfs e<strong>en</strong> lichte k<strong>en</strong>tering<br />

waarneembaar. Ook dit ligt <strong>en</strong>igszins in de lijn der verwachting afgaande op de afvlakking<br />

van de groei van het perc<strong>en</strong>tage niet-gelovig<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de deze periode (figuur 4.1). Toch<br />

blijft de lichte k<strong>en</strong>tering opmerkelijk. Het perc<strong>en</strong>tage atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> is de afgelop<strong>en</strong><br />

jar<strong>en</strong> immers zeker niet afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> het aantal <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong> is ook niet gesteg<strong>en</strong> (De Hart<br />

<strong>en</strong> Van Houweling<strong>en</strong> 2018). Wordt de k<strong>en</strong>tering wellicht veroorzaakt doordat dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die<br />

nog gelov<strong>en</strong> het belang van hun geloof voor de sam<strong>en</strong>leving, bijvoorbeeld vanwege wat in<br />

de literatuur minority stress heet, meer zijn gaan b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>? Als we de gegev<strong>en</strong>s voor<br />

2015 <strong>en</strong> 2020 in figuur 4.2 uitsplits<strong>en</strong> naar geloof blijkt dit niet het geval te zijn. Integ<strong>en</strong>deel.<br />

Verhoudingsgewijs is de steun voor de eerste drie stelling<strong>en</strong> in figuur 4.2 eerder iets<br />

sterker toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> onder atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> dan onder traditioneel-gelovig<strong>en</strong>. De<br />

stelling dat het egoïsme vrij spel krijgt als de <strong>kerk</strong><strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong>, bijvoorbeeld, kan in 2015<br />

op instemming van 55% van de traditioneel-gelovig<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> in 2020 op instemming<br />

van 58% van deze groep. Voor de expliciete atheïst<strong>en</strong> zijn deze perc<strong>en</strong>tages respectievelijk<br />

4% <strong>en</strong> 9%, e<strong>en</strong> verdubbeling dus. Ongelovig zijn betek<strong>en</strong>t dus mogelijk niet automatisch<br />

dat m<strong>en</strong> (dan) ook niet (meer) de maatschappelijke functie van geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> kan waarder<strong>en</strong>.<br />

Integ<strong>en</strong>deel, terwijl (meer dan) de helft van de Nederlandse bevolking ongelovig is,<br />

vindt nog ge<strong>en</strong> één op de ti<strong>en</strong> Nederlanders het e<strong>en</strong> goede zaak als de <strong>kerk</strong><strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong>.<br />

Er is dus ook (<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> juist wel steeds meer) onder niet-gelovig<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tieel <strong>en</strong>ige<br />

waardering te vind<strong>en</strong> voor de rol van geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> in de sam<strong>en</strong>leving. En wellicht neemt<br />

die steun zelfs wel toe de laatste jar<strong>en</strong>? We hebb<strong>en</strong> Nederlanders, net zoals eerder in 2015<br />

al is gebeurd, daarom weer gevraagd of de overheid parochies, <strong>moskee</strong>ën of <strong>kerk</strong>elijke<br />

geme<strong>en</strong>tes financieel zou mog<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong>. De steun hiervoor is echter niet toe- maar<br />

afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zowel onder seculier<strong>en</strong> als traditioneel- <strong>en</strong> spiritueel-gelovig<strong>en</strong> (figuur 4.3).<br />

Hier speelt, naast wellicht de discussie over misbruik in het verled<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de katholieke<br />

<strong>kerk</strong>, vermoedelijk de discussie van de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> over de (buit<strong>en</strong>landse) financiering<br />

van <strong>moskee</strong>ën in mee. Daarom hebb<strong>en</strong> we deze vraag in 2020 ook apart gesteld voor parochies,<br />

<strong>kerk</strong>elijke geme<strong>en</strong>tes <strong>en</strong> <strong>moskee</strong>ën. Hieruit blijkt inderdaad dat, terwijl iets meer dan<br />

de helft van de bevolking teg<strong>en</strong> financiële overheidssteun voor <strong>kerk</strong>elijke instelling<strong>en</strong> is,<br />

bijna twee derde teg<strong>en</strong> de publieke financiering van <strong>moskee</strong>ën is. E<strong>en</strong> betere vraag om te<br />

bepal<strong>en</strong> hoe de maatschappelijke steun voor <strong>kerk</strong><strong>en</strong> (<strong>en</strong> in het verl<strong>en</strong>gde daarvan, zo mag<br />

m<strong>en</strong> aannem<strong>en</strong>, het (christelijke) geloof) zich de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> heeft ontwikkeld onder<br />

zowel seculier<strong>en</strong> als niet-seculier<strong>en</strong> is de vraag of de overheid er garant voor zou moet<strong>en</strong><br />

staan dat er in elke plaats minst<strong>en</strong>s één <strong>kerk</strong>gebouw overblijft waar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> (figuur 4.4). Wat zi<strong>en</strong> we? De steun hiervoor is tuss<strong>en</strong> 2015 <strong>en</strong> 2020 zowel bij<br />

niet-seculier<strong>en</strong> als seculier<strong>en</strong> iets toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (met 2 proc<strong>en</strong>tpunt) <strong>en</strong> het verzet erteg<strong>en</strong> is<br />

bij beide groep<strong>en</strong> iets afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (met respectievelijk 4 <strong>en</strong> 2 proc<strong>en</strong>tpunt).<br />

73 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Figuur 4.3<br />

‘Vindt u dat de overheid parochies, <strong>moskee</strong>ën of <strong>kerk</strong>elijke geme<strong>en</strong>tes niet financieel mag ondersteun<strong>en</strong>?’,<br />

2015-2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

seculier 2015<br />

4,2<br />

11,1 23,8 18,1 42,8<br />

seculier 2020<br />

3,7 9,4 22,9 19,2 44,8<br />

niet-seculier 2015<br />

11,7<br />

15,9 33,7 15,6 23,1<br />

niet-seculier 2020<br />

8,7 16,9 27,9 18,9 27,6<br />

scp.nl<br />

0 10 20 30 40 50 60 70 80 90<br />

100<br />

helemaal mee one<strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong>igszins mee one<strong>en</strong>s<br />

neutraal / weet niet<br />

<strong>en</strong>igszins mee e<strong>en</strong>s<br />

helemaal mee e<strong>en</strong>s<br />

Bron: kro (GiN’15) <strong>en</strong> scp (GeZ’20)<br />

Figuur 4.4<br />

‘Vindt u dat de overheid ervoor garant moet staan dat in elke plaats minst<strong>en</strong>s één <strong>kerk</strong>gebouw overblijft<br />

waar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>?’, 2015-2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

seculier 2015<br />

29,7<br />

15,7 30,7<br />

14,3 9,6<br />

seculier 2020<br />

28,5 14,1<br />

32,4 15,5 9,5<br />

niet-seculier 2015<br />

niet-seculier 2020<br />

15,1 11,9 26,9 19,5 26,6<br />

11,9 10,9 29,1 22,6 25,5<br />

scp.nl<br />

0 10 20 30 40 50 60 70 80 90<br />

100<br />

helemaal mee one<strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong>igszins mee one<strong>en</strong>s<br />

neutraal / weet niet<br />

<strong>en</strong>igszins mee e<strong>en</strong>s<br />

helemaal mee e<strong>en</strong>s<br />

Bron: kro (GiN’15) <strong>en</strong> scp (GeZ’20)<br />

Daarnaast stemt e<strong>en</strong> kwart van de seculier<strong>en</strong> – ge<strong>en</strong> onaanzi<strong>en</strong>lijke groep – in met overheidssteun<br />

voor het behoud van <strong>kerk</strong>gebouw<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong>: Nederland seculariseert<br />

weliswaar, maar e<strong>en</strong> behoorlijk <strong>en</strong> ook groei<strong>en</strong>d deel van de niet-gelovig<strong>en</strong> staat wel-<br />

74 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


will<strong>en</strong>d teg<strong>en</strong>over overheidssteun voor het behoud van <strong>kerk</strong>gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> (h)erk<strong>en</strong>t de<br />

waarde van geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> voor de maatschappij.<br />

De laatste jar<strong>en</strong> is voor deze opvatting het woord cultuurchrist<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins in zwang gekom<strong>en</strong>.<br />

5 Cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> weliswaar niet in God <strong>en</strong> de bijbel, hoogst<strong>en</strong>s metaforisch,<br />

maar erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> de (toegevoegde) waarde van e<strong>en</strong> (religieuze) lev<strong>en</strong>sbeschouwing<br />

voor het publieke (dus niet alle<strong>en</strong> private) domein <strong>en</strong> van de christelijke moraal 6 <strong>en</strong> christelijke<br />

tradities in het bijzonder. Hoe groot is deze groep <strong>en</strong> wie zijn ze?<br />

4.2 Cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn allereerst seculier maar erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> daarnaast (toch) de waarde van<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwing in het algeme<strong>en</strong> (<strong>en</strong> het christ<strong>en</strong>dom in het bijzonder) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar<br />

gesprek hierover. Dit in teg<strong>en</strong>stelling tot wat zij zi<strong>en</strong> als doorgeschot<strong>en</strong> individualisering<br />

<strong>en</strong> privatisering van geloof <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwing ‘achter de voordeur’. E<strong>en</strong> strikte<br />

scheiding tuss<strong>en</strong> religie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving is voor h<strong>en</strong> niet w<strong>en</strong>selijk. Ze zijn e<strong>en</strong> subgroep van<br />

de (bij b<strong>en</strong>adering) helft van de Nederlandse bevolking die aangeeft seculier (dat wil zegg<strong>en</strong><br />

de helft die niet gelooft in e<strong>en</strong> god of hogere macht) te zijn. Wanneer heeft e<strong>en</strong> nietgelovige<br />

g<strong>en</strong>oeg waardering voor het christ<strong>en</strong>dom om door ons als e<strong>en</strong> mogelijke cultuurchrist<strong>en</strong><br />

gekarakteriseerd te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>?<br />

We kunn<strong>en</strong> hier, op basis van onze vrag<strong>en</strong>lijst, vier verschill<strong>en</strong>de variabel<strong>en</strong> voor gebruik<strong>en</strong>:<br />

hoe verwant m<strong>en</strong> zich met het christ<strong>en</strong>dom voelt, hoe religieus e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t is, het<br />

belang van geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> voor de sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> het belang dat wordt gehecht aan het<br />

(voort)bestaan van <strong>kerk</strong><strong>en</strong>. Elke variabele heeft als criterium zijn voor- <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong> waarop<br />

we hier niet uitgebreid in zull<strong>en</strong> gaan. 7 De vier variabel<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> echter overweg<strong>en</strong>d<br />

dezelfde indeling op van cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> waarbij de perc<strong>en</strong>tages variër<strong>en</strong> van minimaal<br />

2 tot maximaal 18% van de bevolking – afhankelijk uiteraard ook van het afkappunt dat<br />

m<strong>en</strong> kiest. Moet e<strong>en</strong> cultuurchrist<strong>en</strong> zich bijvoorbeeld sterk verwant voel<strong>en</strong> met het christ<strong>en</strong>dom<br />

of is redelijk verwant voldo<strong>en</strong>de? Uiteindelijk is er gekoz<strong>en</strong> voor het volg<strong>en</strong>de criterium<br />

<strong>en</strong> afkappunt: e<strong>en</strong> cultuurchrist<strong>en</strong> is seculier (dat wil zegg<strong>en</strong> agnost of atheïst) maar<br />

is het met minst<strong>en</strong>s twee van de vier stelling<strong>en</strong> in figuur 4.2 over het belang van geloof <strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong> voor sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> moraal (<strong>en</strong>igszins of helemaal) e<strong>en</strong>s. 8 Volg<strong>en</strong>s dit criterium is<br />

ongeveer neg<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t van de Nederlandse bevolking te karakteriser<strong>en</strong> als cultuurchrist<strong>en</strong>.<br />

9 Wie zijn ze? En voel<strong>en</strong> ze zich ook in andere opzicht<strong>en</strong> verwant met het christ<strong>en</strong>dom?<br />

In hoeverre lijk<strong>en</strong> ze op gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong>?<br />

75 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.2<br />

Cultuurchrist<strong>en</strong>, seculier, overweg<strong>en</strong>d spiritueel of (traditioneel) gelovig naar diverse achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>,<br />

2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

cultuurchrist<strong>en</strong><br />

seculier<br />

spiritueel<br />

gelovig<br />

all<strong>en</strong><br />

all<strong>en</strong> 9 43 16 33 100<br />

man 59 50 40 43 47<br />

vrouw 41 50 60 58 53<br />

15 - 34 jaar 19 23 14 14 18<br />

35 - 64 jaar 39 51 48 45 47<br />

≥ 65 jaar 43 27 38 41 35<br />

laagopgeleid 29 24 24 34 28<br />

middelbaar opgeleid 37 36 36 33 35<br />

hoogopgeleid 35 40 39 33 37<br />

lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> of lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke organisatie 15 4 20 64 27<br />

spiritueel (d<strong>en</strong>k het wel, zeker wel) 16 14 47 32 25<br />

religieus (d<strong>en</strong>k het wel, zeker wel) 18 3 27 73 31<br />

Voelt zich ‘redelijk’ of ‘sterk’ verwant met het<br />

38 13 41 75 40<br />

christ<strong>en</strong>dom<br />

De overheid moet garander<strong>en</strong> dat in elke plaats e<strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong>gebouw overblijft waar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> (<strong>en</strong>igszins of helemaal mee e<strong>en</strong>s)<br />

50 20 40 52 36<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

Cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn, net zoals seculier<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong>, vaak man. Opvall<strong>en</strong>d is echter<br />

dat waar seculier<strong>en</strong>, zoals we zag<strong>en</strong>, relatief jong zijn, de subgroep van cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

daarbinn<strong>en</strong> juist relatief vaak 65 jaar of ouder is. Wat opleiding betreft verschill<strong>en</strong> ze niet<br />

veel van de rest van de bevolking. Zoals verwacht mag word<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

zich, in vergelijking met (traditioneel-)gelovig<strong>en</strong>, minder snel verwant met het christ<strong>en</strong>dom,<br />

zijn ze minder vaak lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> bestempel<strong>en</strong> ze zichzelf minder snel als<br />

religieus. Echter, deze perc<strong>en</strong>tages ligg<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> wel drie tot zes keer zo hoog<br />

als bij de groep seculier<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong> is m<strong>en</strong> dus op al deze<br />

terrein<strong>en</strong> relatief sterk met het christ<strong>en</strong>dom verbond<strong>en</strong>, hoewel m<strong>en</strong> aangeeft niet te gelov<strong>en</strong>.<br />

Dat blijkt, wederom niet onverwacht, het sterkst als het om het behoud van het materieel<br />

erfgoed (de <strong>kerk</strong>gebouw<strong>en</strong>) door de overheid gaat. Cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dit net<br />

zo belangrijk als (traditioneel-)gelovig<strong>en</strong>. Voor h<strong>en</strong> zijn vooral geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> als (im)materieel<br />

erfgoed belangrijk, ondanks dat m<strong>en</strong> zelf dus niet gelooft, 85% ge<strong>en</strong> lid is van e<strong>en</strong><br />

<strong>kerk</strong> <strong>en</strong> slechts 18% zichzelf als religieus ziet.<br />

Tot slot hebb<strong>en</strong> we ook e<strong>en</strong> aantal atheïst<strong>en</strong>, agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong><br />

gesprok<strong>en</strong> over zingeving in hun lev<strong>en</strong> (zie hoofdstuk 5). De meest<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> zijn behoorlijk<br />

kritisch over traditionele religieuze instelling<strong>en</strong> die volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> de inhoud van het<br />

geloof eerder corrumper<strong>en</strong> dan verrijk<strong>en</strong>, maar er war<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> paar respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

vooral atheïst<strong>en</strong>, die, ook al zijn ze zelf niet gelovig, de <strong>kerk</strong> als materieel <strong>en</strong> immaterieel<br />

76 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


cultureel erfgoed waarder<strong>en</strong> <strong>en</strong> het op prijs stell<strong>en</strong> dat de <strong>kerk</strong><strong>en</strong> zich inzett<strong>en</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

die het minder hebb<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving.<br />

4.3 Zingeving<br />

Meer dan de helft van de bevolking is inmiddels niet-gelovig. Hoe gaan zij om met de grote<br />

lev<strong>en</strong>svrag<strong>en</strong> waar gelovig<strong>en</strong> vaak in hun geloof antwoord op vind<strong>en</strong>? Ook niet-gelovig<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> immers geconfronteerd met lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> dood <strong>en</strong> kantelmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die hun lev<strong>en</strong> op<br />

de kop kunn<strong>en</strong> zett<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> is het zo dat ongelovig<strong>en</strong> simpelweg minder interesse<br />

hebb<strong>en</strong> in dit soort exist<strong>en</strong>tiële vraagstukk<strong>en</strong>? Figuur 4.5 <strong>en</strong> 4.6 lat<strong>en</strong> inderdaad zi<strong>en</strong> dat<br />

seculier<strong>en</strong> zowel in vergelijking met traditioneel- als spiritueel-gelovig<strong>en</strong> (die in dat opzicht<br />

op elkaar lijk<strong>en</strong>) aanzi<strong>en</strong>lijk vaker aangev<strong>en</strong> dat de zin van het (eig<strong>en</strong>) lev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> onderwerp<br />

is dat ze niet zo interesseert <strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk minder vaak de behoefte voel<strong>en</strong> af <strong>en</strong> toe de zin<br />

van hun lev<strong>en</strong> te overd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />

Figuur 4.5<br />

‘De zin van het lev<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> onderwerp dat mij niet zo interesseert’, 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

ja, dat klopt<br />

voor mij<br />

dat klopt<br />

gedeeltelijk wel,<br />

gedeeltelijk niet<br />

voor mij<br />

nee, dat klopt<br />

niet voor mij<br />

weet niet /<br />

ge<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing<br />

scp.nl<br />

seculier spiritueel gelovig<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

77 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Figuur 4.6<br />

‘Ik heb er behoefte aan af <strong>en</strong> toe de zin van mijn lev<strong>en</strong> te overd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>’, 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

ja, dat klopt<br />

voor mij<br />

dat klopt<br />

gedeeltelijk wel,<br />

gedeeltelijk niet<br />

voor mij<br />

nee, dat klopt<br />

niet voor mij<br />

weet niet /<br />

ge<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing<br />

scp.nl<br />

seculier spiritueel gelovig<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

Het lijkt er dus op dat zingevingsvrag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> minder grote rol spel<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> van nietgelovig<strong>en</strong>.<br />

Maar ook bij h<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> dit soort vrag<strong>en</strong>. Twee derde van de niet-gelovig<strong>en</strong><br />

geeft te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat ze, op zijn minst gedeeltelijk, interesse hebb<strong>en</strong> in de zin van het (eig<strong>en</strong>)<br />

lev<strong>en</strong>. Ruim de helft van h<strong>en</strong> geeft aan, op zijn minst gedeeltelijk, af <strong>en</strong> toe de behoefte te<br />

hebb<strong>en</strong> de zin van het lev<strong>en</strong> te overd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong>, zingevingsvraagstukk<strong>en</strong><br />

spel<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> belangrijke (maar in vergelijking met zowel spiritueel- als traditioneelgelovig<strong>en</strong><br />

minder promin<strong>en</strong>te) rol in het lev<strong>en</strong> van de meeste niet-gelovig<strong>en</strong>. Maar wat is<br />

zingeving eig<strong>en</strong>lijk? En hoe zou je het kunn<strong>en</strong> met<strong>en</strong>?<br />

Hoewel er in de Angelsaksische literatuur (al) veel onderzoek gedaan is naar <strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong><br />

is over wat in het Engels doorgaans meaning in life of purpose in life heet, is er in Nederland<br />

opvall<strong>en</strong>d g<strong>en</strong>oeg, voor zover we wet<strong>en</strong>, nog ge<strong>en</strong> systematisch (<strong>en</strong> herhaald kwantitatief)<br />

onderzoek verricht naar zingeving in het (eig<strong>en</strong>) lev<strong>en</strong>. 10 Uiteraard zijn er individuele<br />

studies gedaan naar (het belang van) zingeving. Zo komt Debats (1996) in e<strong>en</strong> proefschrift<br />

getiteld Meaning in life tot de volg<strong>en</strong>de conclusie:<br />

78 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


De resultat<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat het proces van het zoek<strong>en</strong> naar zin <strong>en</strong> het tracht<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is te<br />

gev<strong>en</strong> aan het persoonlijk bestaan allerminst e<strong>en</strong> vage, filosofische aangeleg<strong>en</strong>heid is <strong>en</strong> dat<br />

dit proces door de proefperson<strong>en</strong> juist in verband werd gebracht met de meest c<strong>en</strong>trale thema’s<br />

in hun bestaan. De bevinding<strong>en</strong> wijz<strong>en</strong> op de belangrijke relatie tuss<strong>en</strong> het vermog<strong>en</strong><br />

tot zingeving <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> psychisch gezond functioner<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwaliteit van lev<strong>en</strong> anderzijds.<br />

Net zoals geluk <strong>en</strong> subjectief welbevind<strong>en</strong> doet zingeving ertoe <strong>en</strong> is zingeving, aldus<br />

Debats, bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> complex begrip dat op ‘bevredig<strong>en</strong>de wijze met behulp van zowel<br />

kwalitatieve als kwantitatieve onderzoeksmethod<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> onderzocht’. Dit is echter,<br />

voor zover we hebb<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> nagaan, in de daaropvolg<strong>en</strong>de dec<strong>en</strong>nia niet systematisch<br />

<strong>en</strong> herhaaldelijk in Nederland onderzocht zoals dat met andere (subjectieve) indicator<strong>en</strong><br />

voor kwaliteit van lev<strong>en</strong> (zoals geluk) wel door diverse onderzoekers is gedaan.<br />

De Wet<strong>en</strong>schappelijke Raad voor het Regeringsbeleid heeft in 2006 wel e<strong>en</strong> studie uitgebracht<br />

getiteld Gelov<strong>en</strong> in het publieke domein (Van de Donk et al. 2006) waarin ook (op basis<br />

van e<strong>en</strong>malig onderzoek) e<strong>en</strong> hoofdstuk over leefstijl<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

(Kronjee <strong>en</strong> Lampert 2006). Aan de Universiteit voor Humanistiek wordt de laatste jar<strong>en</strong><br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> onderzoek verricht naar zingeving bij ouder<strong>en</strong> in het bijzonder (Derkx et al.<br />

2019; Laceulle 2016) <strong>en</strong> Fokke Obbema heeft e<strong>en</strong> mooie reeks interviews voor de Volkskrant<br />

geschrev<strong>en</strong> over zingeving die rec<strong>en</strong>t ook in boekvorm zijn uitgebracht (Obbema<br />

2019).<br />

Systematisch, herhaald <strong>en</strong> kwantitatief onderzoek naar zingeving in Nederland ontbreekt<br />

echter. Dat is best eig<strong>en</strong>aardig aangezi<strong>en</strong> er in ons land al dec<strong>en</strong>nialang naar allerlei aspect<strong>en</strong><br />

die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met de kwaliteit van lev<strong>en</strong> onderzoek wordt gedaan, waaronder<br />

ook subjectieve aspect<strong>en</strong> zoals e<strong>en</strong>zaamheid of geluk (subjectief welbevind<strong>en</strong>). E<strong>en</strong> goed<br />

<strong>en</strong> gevalideerd meetinstrum<strong>en</strong>t voor het met<strong>en</strong> van zingeving ontbreekt dan ook, terwijl er<br />

in de Engelstalige literatuur al ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hiervoor te vind<strong>en</strong> zijn, zoals blijkt<br />

uit e<strong>en</strong> goede overzichtsstudie van Brandstätter et al. (2012) waarin verschill<strong>en</strong>de schal<strong>en</strong><br />

voor het met<strong>en</strong> van zingeving word<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong>. Op basis hiervan heeft het scp e<strong>en</strong><br />

meetinstrum<strong>en</strong>t ontwikkeld voor het met<strong>en</strong> van zingeving in Nederland. Het totale onderzoekstraject<br />

dat hiervoor is bewandeld, inclusief kwalitatief verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d onderzoek in<br />

focusgroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitgebreide testfase, staat beschrev<strong>en</strong> in de onderzoeksverantwoording<br />

(bijlage A, te vind<strong>en</strong> via www.scp.nl bij dit rapport). In de Engelstalige literatuur wordt<br />

doorgaans e<strong>en</strong> aantal dim<strong>en</strong>sies (aspect<strong>en</strong>) van zingeving onderscheid<strong>en</strong> (Baumeister 1991;<br />

George <strong>en</strong> Park 2017; Martela <strong>en</strong> Steger 2016; Steger et al. 2006). Zingeving is dus niet e<strong>en</strong><br />

monolithisch concept dat door het stell<strong>en</strong> van één vraag goed gemet<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. Uiteindelijk<br />

hebb<strong>en</strong> we voortgebouwd op e<strong>en</strong> variant van de schaal geconstrueerd door<br />

George <strong>en</strong> Park (2017), die hiervoor weer teruggrijp<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> tripartiete conceptualisering<br />

van het begrip zingeving zoals ontwikkeld door Martela <strong>en</strong> Steger (2016) die bestaat uit de<br />

volg<strong>en</strong>de dim<strong>en</strong>sies:<br />

1 Coher<strong>en</strong>tie: je lev<strong>en</strong> is te begrijp<strong>en</strong>, er zit e<strong>en</strong> verhaal in, het ‘heeft zin’.<br />

2 Lev<strong>en</strong>sdoel: je hebt overkoepel<strong>en</strong>de lev<strong>en</strong>sdoel<strong>en</strong> die richting gev<strong>en</strong> aan je lev<strong>en</strong>.<br />

3 Betek<strong>en</strong>is: je lev<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t iets, het heeft waarde, je ‘doet ertoe’.<br />

79 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


De derde dim<strong>en</strong>sie, in het Engels vertaald als significance of mattering is relatief nieuw <strong>en</strong><br />

geeft het lev<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sdoel zin, in de zin van ‘zin in’. De eerste dim<strong>en</strong>sie is<br />

meer cognitief van aard: daarmee maakt m<strong>en</strong> voor zichzelf e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sverhaal waarmee het<br />

eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong>. Uiteraard heeft dit verhaal ook e<strong>en</strong> emotionele compon<strong>en</strong>t:<br />

het wordt weliswaar intellectueel uitgedacht maar het moet ook (emotioneel) aanvaardbaar<br />

zijn voor de respond<strong>en</strong>t. Sam<strong>en</strong>gevat levert dit de volg<strong>en</strong>de integrale definitie<br />

van het begrip zingeving op waarin alle afzonderlijke drie dim<strong>en</strong>sies naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

(Martela <strong>en</strong> Steger 2016: 538):<br />

Building on a previous definition [….], we thus define meaning in life as emerging from the<br />

web of connections, interpretations, aspirations, and evaluations that (1) make our experi<strong>en</strong>ces<br />

compreh<strong>en</strong>sible, (2) direct our efforts toward desired futures, and (3) provide a s<strong>en</strong>se<br />

that our lives matter and are worthwhile.<br />

In onze Nederlandse vrag<strong>en</strong>lijst hebb<strong>en</strong> we deze drie dim<strong>en</strong>sies gemet<strong>en</strong> met behulp van<br />

veerti<strong>en</strong> stelling<strong>en</strong> (vijf stelling<strong>en</strong> voor de eerste twee dim<strong>en</strong>sies <strong>en</strong> vier stelling<strong>en</strong> voor de<br />

derde dim<strong>en</strong>sie). E<strong>en</strong> stelling voor het met<strong>en</strong> van de derde dim<strong>en</strong>sie bleek echter niet goed<br />

te schal<strong>en</strong>, vermoedelijk onder andere doordat deze vraag ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d was gesteld. Daardoor<br />

bestaat ons uiteindelijke meetinstrum<strong>en</strong>t voor het met<strong>en</strong> van zingeving uit derti<strong>en</strong><br />

stelling<strong>en</strong> gemet<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>puntsschaal oplop<strong>en</strong>d van sterk mee one<strong>en</strong>s tot sterk<br />

mee e<strong>en</strong>s (alsmede e<strong>en</strong> weet niet-optie die gemiddeld door ongeveer 3% van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

werd ingevuld). Deze derti<strong>en</strong> stelling<strong>en</strong> schal<strong>en</strong>, zoals verwacht, inderdaad goed op<br />

de drie onderligg<strong>en</strong>de dim<strong>en</strong>sies <strong>en</strong> op het concept zingeving als geheel (zie de onderzoeksverantwoording<br />

in bijlage A). 11<br />

Wat zijn de uitkomst<strong>en</strong>? Hoe zinvol ervar<strong>en</strong> Nederlanders hun lev<strong>en</strong> op de afzonderlijke<br />

dim<strong>en</strong>sies <strong>en</strong> als geheel? En zijn er daarbij verschill<strong>en</strong> aan te wijz<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />

mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>, hoogopgeleid<strong>en</strong> <strong>en</strong> laagopgeleid<strong>en</strong> <strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong>?<br />

De gemiddelde scores naar e<strong>en</strong> groot aantal achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> staan, per dim<strong>en</strong>sie<br />

<strong>en</strong> voor het overkoepel<strong>en</strong>de begrip zingeving als geheel, weergegev<strong>en</strong> in tabel 4.3 tot <strong>en</strong><br />

met 4.5. Wat blijkt? Over het algeme<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> Nederlanders hun niveau van zingeving op<br />

e<strong>en</strong> schaal van 1 tot <strong>en</strong> met 7 e<strong>en</strong> 5. Met andere woord<strong>en</strong>: m<strong>en</strong> ervaart zingeving. Voor de<br />

dim<strong>en</strong>sie betek<strong>en</strong>is is het niveau van zingeving iets lager dan voor de andere twee dim<strong>en</strong>sies.<br />

Dit komt vooral door de twee stelling<strong>en</strong> waarin wordt gevraagd het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> te<br />

bezi<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> perspectief van 1000 jaar of vanuit het universum. Dat dit kosmisch<br />

‘podiumperspectief’ het gevoel van zingeving wat drukt is wellicht niet verwonderlijk. Sterker<br />

nog, volg<strong>en</strong>s Feinberg (<strong>en</strong> andere filosof<strong>en</strong> zoals Camus) is het zo goed als onvermijdelijk<br />

dat de m<strong>en</strong>selijke conditie vanuit zo’n positie absurd <strong>en</strong> zinloos oogt (Feinberg 1980).<br />

Verwonderlijker is misschi<strong>en</strong> dat de gemiddelde score voor deze twee vrag<strong>en</strong> (zelfs) toch<br />

nog op de helft van de schaal uitkomt. De verschill<strong>en</strong> naar diverse achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

gemet<strong>en</strong> zijn daarnaast gering <strong>en</strong> bedrag<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> meer dan één punt. Wat wel heel duidelijk<br />

naar vor<strong>en</strong> komt, is dat gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die zichzelf zi<strong>en</strong> als religieus <strong>en</strong>/of spiritueel<br />

meer zingeving ervar<strong>en</strong>. Niet zozeer wat de cognitieve dim<strong>en</strong>sie coher<strong>en</strong>tie betreft,<br />

daar is het verschil relatief gering. Maar traditioneel- <strong>en</strong> spiritueel-gelovig<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> wel<br />

80 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


vooral meer zingeving met betrekking tot hun (lev<strong>en</strong>s)doel <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is. Internationaal<br />

onderzoek laat zi<strong>en</strong> dat religie – ook als wordt gecontroleerd voor andere variabel<strong>en</strong> die<br />

gecorreleerd zijn met religie zoals vruchtbaarheid, onderwijsniveau <strong>en</strong> individualisme – e<strong>en</strong><br />

positief effect heeft op ervar<strong>en</strong> zingeving (Oishi <strong>en</strong> Di<strong>en</strong>er 2014). E<strong>en</strong> negatieve uitschieter<br />

zijn arbeidsongeschikt<strong>en</strong>, zij ervar<strong>en</strong> op alle front<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk minder zingeving dan de<br />

rest van de bevolking. Jonger<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> wat meer zingeving met betrekking tot hun<br />

lev<strong>en</strong>sdoel. Hogeropgeleid<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> hun lev<strong>en</strong> iets beter <strong>en</strong> daarnaast hebb<strong>en</strong> ze wat<br />

duidelijker e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sdoel voor og<strong>en</strong>, maar ze ervar<strong>en</strong> niet meer betek<strong>en</strong>is in hun lev<strong>en</strong><br />

dan lageropgeleid<strong>en</strong>. Iemands burgerlijke staat maakt niet of nauwelijks uit maar het<br />

beoef<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ‘vrij’ beroep zoals freelancer of zelfstandige lijkt mogelijk wel iets meer<br />

zingeving te verschaff<strong>en</strong> dan werk in loondi<strong>en</strong>st. Dit verband blijft aanwezig als we controler<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> groot aantal andere k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zoals opleiding, leeftijd, inkom<strong>en</strong>, burgerlijke<br />

staat, geslacht <strong>en</strong> religiositeit. Daarnaast blijk<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>, hogeropgeleid<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> hoger inkom<strong>en</strong>, <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong>, (traditioneel-)gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die zichzelf als<br />

spiritueel of religieus beschouw<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> multivariate regressieanalyse, gecontroleerd voor<br />

elkaar meer zingeving te ervar<strong>en</strong>. Geslacht <strong>en</strong> stedelijkheid mak<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> verschil. Zelfs als<br />

ook gecontroleerd wordt voor geluk (sterk positief gecorreleerd met zingeving) blijv<strong>en</strong><br />

deze verband<strong>en</strong> significant.<br />

81 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.3<br />

Zingeving: (lev<strong>en</strong>s)doel<br />

Ervar<strong>en</strong> zingeving (m.b.t. (lev<strong>en</strong>s)doel) naar diverse soort<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, 2020 (gemiddelde scores 1-7)<br />

doel a doel b doel c doel d doel e lat<strong>en</strong>t f<br />

all<strong>en</strong> 5,2 4,4 4,0 5,0 4,8 4,8<br />

man 5,3 4,4 4,1 5,0 4,8 4,8<br />

vrouw 5,2 4,4 4,0 5,0 4,8 4,8<br />

15 - 24 jaar 5,6 4,7 4,3 5,2 5,0 4,9<br />

25 - 34 jaar 5,6 4,6 4,1 5,3 5,1 5,0<br />

35 - 44 jaar 5,4 4,4 4,1 5,1 4,8 4,8<br />

45 - 54 jaar 5,1 4,2 3,8 4,9 4,7 4,7<br />

55 - 64 jaar 5,2 4,3 3,9 4,9 4,7 4,7<br />

≥ 65 jaar 5,1 4,4 4,1 5,0 4,8 4,8<br />

getrouwd 5,2 4,4 4,0 5,0 4,8 4,8<br />

gescheid<strong>en</strong> 5,1 4,4 4,0 5,0 4,7 4,8<br />

weduwe of weduwnaar 5,0 4,4 4,0 5,0 4,7 4,8<br />

alle<strong>en</strong>staand 5,4 4,4 4,0 5,0 4,8 4,8<br />

basisonderwijs 5,0 4,4 4,0 4,9 4,7 4,7<br />

vmbo 5,0 4,2 3,9 4,9 4,7 4,7<br />

havo/vwo 5,2 4,2 4,0 4,9 4,7 4,7<br />

mbo 5,2 4,3 3,8 5,0 4,7 4,7<br />

hbo 5,4 4,5 4,2 5,1 5,0 4,9<br />

wo 5,6 4,7 4,4 5,2 5,0 5,0<br />

ge<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> 5,3 4,5 4,2 5,1 4,8 4,8<br />

0-1000 euro 5,1 4,3 3,9 5,0 4,8 4,8<br />

1000-1500 euro 5,0 4,4 4,0 4,9 4,7 4,7<br />

1500-2000 euro 5,2 4,4 4,1 5,0 4,8 4,8<br />

2000-2500 euro 5,2 4,3 3,9 4,9 4,8 4,8<br />

2500-3000 euro 5,4 4,4 4,1 5,1 4,8 4,8<br />

meer dan 3000 euro 5,5 4,5 4,2 5,2 5,1 5,0<br />

verricht betaald werk in loondi<strong>en</strong>st 5,3 4,3 4,0 5,0 4,8 4,8<br />

is vrije beroepsbeoef<strong>en</strong>aar, freelancer of 5,6 4,7 4,3 5,4 5,1 5,1<br />

zelfstandige<br />

gaat naar school of studeert 5,7 4,7 4,4 5,3 5,0 4,9<br />

verzorgt de huishouding 5,0 4,3 3,9 4,9 4,8 4,8<br />

is met p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> (vervroegd, aow of vut) 5,0 4,3 4,0 4,9 4,7 4,8<br />

is (gedeeltelijk) arbeidsongeschikt 4,9 4,1 4,1 4,9 4,3 4,4<br />

welke uitspraak komt het meest overe<strong>en</strong><br />

met uw m<strong>en</strong>ing over God?<br />

1 ik geloof niet in God 5,2 3,8 3,6 4,8 4,5 4,5<br />

2 ik weet niet of er e<strong>en</strong> God is <strong>en</strong> ik geloof<br />

niet dat er e<strong>en</strong> manier is om dat te wet<strong>en</strong><br />

te kom<strong>en</strong><br />

5,2 4,1 3,8 4,9 4,7 4,6<br />

82 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.3<br />

(Vervolg)<br />

doel a doel b doel c doel d doel e lat<strong>en</strong>t f<br />

3 ik geloof niet in e<strong>en</strong> God die zich met 5,3 4,6 4,1 5,0 4,9 4,9<br />

ieder van ons persoonlijk bezighoudt,<br />

maar ik geloof wel in e<strong>en</strong> of andere<br />

hogere macht<br />

4 op sommige mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geloof ik in 5,1 4,5 4,1 4,9 4,8 4,8<br />

God, op andere mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet<br />

5 ik geloof in God, al heb ik mijn twijfels 5,2 4,7 4,4 5,2 5,0 5,0<br />

6 ik geloof zonder twijfel dat God<br />

5,4 5,4 4,9 5,5 5,4 5,4<br />

werkelijk bestaat<br />

b<strong>en</strong>t u spiritueel ingesteld?<br />

1 nee, zeker niet 5,1 4,0 3,8 4,9 4,6 4,6<br />

2 ik d<strong>en</strong>k het niet 5,2 4,3 4,1 5,0 4,8 4,7<br />

3 ik d<strong>en</strong>k het wel 5,4 4,8 4,3 5,2 5,1 5,0<br />

4 ja, zeker wel 5,6 5,5 4,8 5,6 5,5 5,4<br />

b<strong>en</strong>t u religieus ingesteld?<br />

1 nee, zeker niet 5,2 3,9 3,7 4,9 4,6 4,6<br />

2 ik d<strong>en</strong>k het niet 5,1 4,3 4,0 4,9 4,7 4,7<br />

3 ik d<strong>en</strong>k het wel 5,3 4,8 4,4 5,2 5,0 5,0<br />

4 ja, zeker wel 5,5 5,6 5,1 5,6 5,5 5,5<br />

a<br />

b<br />

c<br />

d<br />

e<br />

f<br />

Ik heb doel<strong>en</strong> in mijn lev<strong>en</strong> die ik probeer te bereik<strong>en</strong>.<br />

Ik heb lev<strong>en</strong>sdoel<strong>en</strong> die mijn lev<strong>en</strong> zin gev<strong>en</strong> (met lev<strong>en</strong>sdoel bedoel<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> hoger doel dat je lev<strong>en</strong><br />

richting geeft).<br />

Ik heb lev<strong>en</strong>sdoel<strong>en</strong> waar ik ding<strong>en</strong> voor laat.<br />

Ik heb doel<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> die erg belangrijk voor me zijn.<br />

De richting in mijn lev<strong>en</strong> motiveert me.<br />

Factorscore op de (lat<strong>en</strong>te) ‘doeldim<strong>en</strong>sie’.<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

83 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.4<br />

Zingeving: coher<strong>en</strong>tie<br />

Ervar<strong>en</strong> zingeving (m.b.t. coher<strong>en</strong>tie) naar diverse soort<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, 2020 (gemiddelde scores 1-7)<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

a<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

b<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

c<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

d<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

e lat<strong>en</strong>t f<br />

all<strong>en</strong> 5,3 5,0 5,3 5,0 5,1 5,0<br />

man 5,4 5,0 5,4 5,0 5,1 5,0<br />

vrouw 5,3 4,9 5,2 4,9 5,1 5,0<br />

15 - 24 jaar 5,1 4,8 5,1 4,7 4,9 4,9<br />

25 - 34 jaar 5,3 5,0 5,4 5,0 5,2 5,1<br />

35 - 44 jaar 5,3 4,9 5,3 5,1 5,1 5,0<br />

45 - 54 jaar 5,3 4,9 5,2 4,9 4,9 4,9<br />

55 - 64 jaar 5,3 5,0 5,3 5,0 5,0 5,0<br />

≥ 65 jaar 5,4 5,0 5,4 5,0 5,2 5,1<br />

getrouwd 5,5 5,1 5,3 5,1 5,2 5,1<br />

gescheid<strong>en</strong> 5,3 5,0 5,3 5,0 4,9 5,0<br />

weduwe of weduwnaar 5,3 5,0 5,4 4,9 5,0 5,0<br />

alle<strong>en</strong>staand 5,2 4,8 5,3 4,8 5,0 4,9<br />

basisonderwijs 4,9 4,9 5,0 4,8 4,9 4,8<br />

vmbo 5,2 4,9 5,1 4,9 4,9 4,9<br />

havo/vwo 5,4 4,8 5,3 4,8 5,0 4,9<br />

mbo 5,3 5,0 5,3 5,0 5,0 5,0<br />

hbo 5,5 5,1 5,4 5,1 5,2 5,1<br />

wo 5,6 5,0 5,5 5,1 5,3 5,2<br />

ge<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> 5,1 4,9 5,1 4,9 4,9 4,9<br />

0-1000 euro 5,2 4,9 5,2 4,8 5,0 4,9<br />

1000-1500 euro 5,2 5,0 5,2 4,9 5,0 4,9<br />

1500-2000 euro 5,3 5,0 5,3 5,0 5,0 5,0<br />

2000-2500 euro 5,4 5,0 5,3 5,0 5,1 5,0<br />

2500-3000 euro 5,6 5,1 5,5 5,2 5,2 5,2<br />

meer dan 3000 euro 5,7 5,2 5,6 5,2 5,4 5,3<br />

verricht betaald werk in 5,4 5,0 5,3 5,0 5,1 5,1<br />

loondi<strong>en</strong>st<br />

is vrije beroepsbeoef<strong>en</strong>aar, 5,6 5,2 5,5 5,1 5,4 5,2<br />

freelancer of zelfstandige<br />

gaat naar school of studeert 5,1 4,8 5,2 4,7 4,9 4,9<br />

verzorgt de huishouding 5,3 5,0 5,2 4,9 5,0 5,0<br />

is met p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> (vervroegd, 5,4 5,0 5,3 5,0 5,1 5,0<br />

aow of vut)<br />

is (gedeeltelijk)<br />

4,7 4,7 4,9 4,6 4,3 4,5<br />

arbeidsongeschikt<br />

welke uitspraak komt het<br />

meest overe<strong>en</strong> met uw<br />

m<strong>en</strong>ing over God?<br />

1 ik geloof niet in God 5,3 4,8 5,3 5,0 4,9 5,0<br />

84 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.4<br />

(Vervolg)<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

a<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

b<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

c<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

d<br />

coher<strong>en</strong>tie<br />

e lat<strong>en</strong>t f<br />

2 ik weet niet of er e<strong>en</strong> God 5,3 4,8 5,2 4,9 5,0 5,0<br />

is <strong>en</strong> ik geloof niet dat er e<strong>en</strong><br />

manier is om dat te wet<strong>en</strong> te<br />

kom<strong>en</strong><br />

3 ik geloof niet in e<strong>en</strong> God 5,4 5,0 5,3 4,9 5,1 5,0<br />

die zich met ieder van ons<br />

persoonlijk bezighoudt,<br />

maar ik geloof wel in e<strong>en</strong> of<br />

andere hogere macht<br />

4 op sommige mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 5,3 5,0 5,1 5,0 5,0 4,9<br />

geloof ik in God, op andere<br />

mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet<br />

5 ik geloof in God, al heb ik 5,2 5,0 5,2 4,9 5,1 5,0<br />

mijn twijfels<br />

6 ik geloof zonder twijfel dat 5,4 5,5 5,5 5,2 5,4 5,3<br />

God werkelijk bestaat<br />

b<strong>en</strong>t u spiritueel ingesteld?<br />

1 nee, zeker niet 5,4 4,9 5,3 5,0 5,0 5,0<br />

2 ik d<strong>en</strong>k het niet 5,3 4,9 5,2 4,9 5,0 5,0<br />

3 ik d<strong>en</strong>k het wel 5,4 5,0 5,4 5,0 5,2 5,1<br />

4 ja, zeker wel 5,5 5,4 5,6 5,1 5,4 5,4<br />

B<strong>en</strong>t u religieus ingesteld?<br />

1 nee, zeker niet 5,4 4,9 5,3 5,0 5,0 5,0<br />

2 ik d<strong>en</strong>k het niet 5,3 4,8 5,2 4,8 5,0 4,9<br />

3 ik d<strong>en</strong>k het wel 5,3 5,1 5,3 5,0 5,2 5,1<br />

4 ja, zeker wel 5,6 5,6 5,6 5,2 5,5 5,4<br />

a<br />

b<br />

c<br />

d<br />

e<br />

f<br />

Mijn lev<strong>en</strong> hangt op e<strong>en</strong> begrijpelijke manier sam<strong>en</strong> voor me.<br />

Ik weet waar mijn lev<strong>en</strong> over gaat.<br />

Ik kan de ding<strong>en</strong> die gebeur<strong>en</strong> in mijn lev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plek gev<strong>en</strong>.<br />

Ik begrijp mijn lev<strong>en</strong>.<br />

Als ik mijn lev<strong>en</strong> als geheel bekijk, dan klopt het wel.<br />

Factorscore op de (lat<strong>en</strong>te) ‘coher<strong>en</strong>tiedim<strong>en</strong>sie’.<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

85 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.5<br />

Zingeving: (lev<strong>en</strong>s)belang <strong>en</strong> algehele score<br />

Ervar<strong>en</strong> zingeving (m.b.t. (lev<strong>en</strong>s)belang <strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong>) naar diverse soort<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, 2020 (gemiddelde<br />

scores 1-7)<br />

belang a belang b belang c lat<strong>en</strong>t d zingeving e<br />

all<strong>en</strong> 3,0 4,0 4,8 4,4 4,8<br />

man 2,9 3,9 4,7 4,4 4,8<br />

vrouw 3,1 4,1 4,8 4,5 4,8<br />

15 - 24 jaar 3,1 4,1 4,7 4,3 4,8<br />

25 - 34 jaar 3,0 3,9 4,9 4,5 4,9<br />

35 - 44 jaar 3,0 3,9 4,8 4,4 4,8<br />

45 - 54 jaar 3,0 3,9 4,7 4,3 4,7<br />

55 - 64 jaar 3,0 3,9 4,7 4,4 4,7<br />

≥ 65 jaar 2,9 4,1 4,9 4,5 4,8<br />

getrouwd 3,0 4,0 4,9 4,5 4,8<br />

gescheid<strong>en</strong> 3,1 4,1 4,8 4,5 4,8<br />

weduwe of weduwnaar 3,2 4,3 4,8 4,6 4,8<br />

alle<strong>en</strong>staand 2,9 3,9 4,6 4,3 4,7<br />

basisonderwijs 3,2 4,3 4,7 4,4 4,7<br />

vmbo 3,2 4,1 4,8 4,5 4,7<br />

havo/vwo 2,8 3,9 4,5 4,2 4,7<br />

mbo 3,0 4,0 4,8 4,4 4,7<br />

hbo 3,0 4,0 4,9 4,5 4,9<br />

wo 2,7 3,7 4,8 4,5 4,9<br />

ge<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> 3,2 4,1 4,7 4,4 4,7<br />

0-1000 euro 3,0 4,1 4,8 4,5 4,7<br />

1000-1500 euro 3,2 4,1 4,7 4,4 4,7<br />

1500-2000 euro 3,0 3,9 4,8 4,5 4,8<br />

2000-2500 euro 2,9 3,9 4,7 4,4 4,8<br />

2500-3000 euro 2,7 3,7 4,7 4,4 4,8<br />

meer dan 3000 euro 2,8 3,8 4,9 4,5 5,0<br />

verricht betaald werk in loondi<strong>en</strong>st 3,0 3,9 4,8 4,4 4,8<br />

is vrije beroepsbeoef<strong>en</strong>aar, freelancer of 2,8 4,1 5,0 4,6 5,0<br />

zelfstandige<br />

gaat naar school of studeert 3,2 4,1 4,7 4,4 4,8<br />

verzorgt de huishouding 3,2 4,2 4,9 4,6 4,8<br />

is met p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> (vervroegd, aow of vut) 2,9 4,0 4,8 4,5 4,8<br />

is (gedeeltelijk) arbeidsongeschikt 3,0 3,8 4,2 4,1 4,4<br />

welke uitspraak komt het meest overe<strong>en</strong><br />

met uw m<strong>en</strong>ing over God?<br />

1 ik geloof niet in God 2,6 3,4 4,4 3,9 4,5<br />

2 ik weet niet of er e<strong>en</strong> God is <strong>en</strong> ik geloof<br />

niet dat er e<strong>en</strong> manier is om dat te wet<strong>en</strong><br />

te kom<strong>en</strong><br />

2,7 3,6 4,6 4,0 4,6<br />

86 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Tabel 4.5<br />

(Vervolg)<br />

belang a belang b belang c lat<strong>en</strong>t d zingeving e<br />

3 ik geloof niet in e<strong>en</strong> God die zich met 3,1 4,2 4,9 4,8 4,9<br />

ieder van ons persoonlijk bezighoudt,<br />

maar ik geloof wel in e<strong>en</strong> of andere<br />

hogere macht<br />

4 op sommige mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geloof ik in 3,1 4,2 4,9 4,8 4,8<br />

God, op andere mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet<br />

5 ik geloof in God, al heb ik mijn twijfels 3,2 4,4 5,0 4,9 5,0<br />

6 ik geloof zonder twijfel dat God<br />

3,7 5,0 5,5 5,3 5,4<br />

werkelijk bestaat<br />

b<strong>en</strong>t u spiritueel ingesteld?<br />

1 nee, zeker niet 2,8 3,7 4,6 4,2 4,6<br />

2 ik d<strong>en</strong>k het niet 2,9 3,9 4,7 4,4 4,7<br />

3 ik d<strong>en</strong>k het wel 3,2 4,3 5,0 4,7 5,0<br />

4 ja, zeker wel 3,7 5,0 5,4 5,2 5,4<br />

b<strong>en</strong>t u religieus ingesteld?<br />

1 nee, zeker niet 2,7 3,6 4,5 4,1 4,6<br />

2 ik d<strong>en</strong>k het niet 3,0 3,9 4,7 4,4 4,7<br />

3 ik d<strong>en</strong>k het wel 3,3 4,4 5,1 4,9 5,0<br />

4 ja, zeker wel 3,5 4,9 5,6 5,4 5,5<br />

a<br />

b<br />

c<br />

d<br />

e<br />

Zelfs over duiz<strong>en</strong>d jaar zal het nog steeds uitmak<strong>en</strong> of ik bestond of niet.<br />

Dat ik ooit heb bestaan doet er toe ook als ik bed<strong>en</strong>k hoe groot het universum is.<br />

Ik b<strong>en</strong> er zeker van dat mijn lev<strong>en</strong> van belang is.<br />

Factorscore op de (lat<strong>en</strong>te) ‘belangdim<strong>en</strong>sie’.<br />

Factorscore op het algehele (lat<strong>en</strong>te) ‘zingevingsconstruct’.<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

4.4 Zingeving versus geluk<br />

Voegt het concept zingeving iets toe voor het met<strong>en</strong> <strong>en</strong> verklar<strong>en</strong> van de kwaliteit van<br />

lev<strong>en</strong>? Of met<strong>en</strong> we met zingeving grot<strong>en</strong>deels hetzelfde als geluk, e<strong>en</strong> concept dat in<br />

Nederland, onder andere door Ruut Ve<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> al dec<strong>en</strong>nialang wordt onderzocht <strong>en</strong><br />

gemet<strong>en</strong>? Hoe verhoud<strong>en</strong> zingeving <strong>en</strong> geluk zich eig<strong>en</strong>lijk tot elkaar? Is e<strong>en</strong> zinvol lev<strong>en</strong><br />

automatisch ook e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> omgekeerd? Engelstalig onderzoek wijst uit dat zingeving<br />

<strong>en</strong> geluk weliswaar, zoals natuurlijk ook verwacht mag word<strong>en</strong>, nauw met elkaar<br />

zijn verwev<strong>en</strong> maar dat er ook verschill<strong>en</strong> zijn aan te wijz<strong>en</strong>. Voor geluk in de zin van subjectief<br />

welbevind<strong>en</strong> is het bevredig<strong>en</strong> van behoeft<strong>en</strong> in het hed<strong>en</strong> belangrijk <strong>en</strong> ligt de<br />

nadruk op ‘ontvang<strong>en</strong>’. Zingeving daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> wordt ervar<strong>en</strong> door verled<strong>en</strong>, hed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

toekomst te integrer<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan ander<strong>en</strong> te ‘gev<strong>en</strong>’ (Baumeister et al. 2013). 12 Nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over<br />

verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> toekomst vergroot volg<strong>en</strong>s Baumeister et al. (2013) het gevoel van zingeving,<br />

maar is negatief gecorreleerd met geluk dat meer op het hed<strong>en</strong> georiënteerd is. Terwijl<br />

hulp van ander<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> geluk vergroot, is het gev<strong>en</strong> van steun aan ander<strong>en</strong><br />

87 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


elangrijk voor het ervar<strong>en</strong> van zingeving, iets dat ook duidelijk in veel van de gesprekk<strong>en</strong><br />

over zingeving met Nederlanders doorklinkt (Obbema 2019).<br />

Er zijn dus verschill<strong>en</strong> aan te wijz<strong>en</strong>, <strong>en</strong> daar gaan we straks nader op in, maar het is<br />

belangrijk te beseff<strong>en</strong> dat geluk <strong>en</strong> zingeving in het algeme<strong>en</strong> nauw met elkaar verwev<strong>en</strong><br />

zijn. E<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> is doorgaans ook e<strong>en</strong> zinvol lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> andersom. Baumeister et al.<br />

(2013) vind<strong>en</strong> correlaties van 0,6 <strong>en</strong> 0,7 tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving in hun onderzoek<strong>en</strong>. In<br />

ons onderzoek hebb<strong>en</strong> we respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> direct na elkaar gevraagd hoe gelukkig m<strong>en</strong> is <strong>en</strong><br />

hoe zinvol m<strong>en</strong> de ding<strong>en</strong> vindt die m<strong>en</strong> doet (op e<strong>en</strong> schaal van 0 tot 10) <strong>en</strong> (ook) hier<br />

vind<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> stevige correlatie van 0,7. Dat zal echter deels word<strong>en</strong> veroorzaakt doordat<br />

de vrag<strong>en</strong> direct achter elkaar zijn gesteld. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de afzonderlijke drie<br />

(sub)dim<strong>en</strong>sies van zingeving met het stell<strong>en</strong> van één overkoepel<strong>en</strong>de vraag vermoedelijk<br />

niet goed gemet<strong>en</strong>. De correlatie tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> de door ons voor Nederland ontwikkelde<br />

zingevingsschaal is weliswaar ook robuust, maar aanzi<strong>en</strong>lijk lager, namelijk 0,44. 13 Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

is, zoals we ook zoud<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong>, de correlatie tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving het laagst<br />

voor de betek<strong>en</strong>isdim<strong>en</strong>sie van zingeving: 0,36. De vrag<strong>en</strong> die deze zingevingsdim<strong>en</strong>sie<br />

met<strong>en</strong> vereis<strong>en</strong> immers van respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dat ze zowel in de ruimte (gezi<strong>en</strong> vanuit het universum)<br />

als in de tijd (over 1000 jaar) e<strong>en</strong> podiumpositie innem<strong>en</strong> <strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong> op hun<br />

betek<strong>en</strong>is in het grotere geheel. Dit is weliswaar belangrijk voor het ervar<strong>en</strong> van zingeving<br />

maar niet per se bevorder<strong>en</strong>d voor het geluk. Deze relatief lage correlatie is e<strong>en</strong> aanwijzing<br />

dat ons meetinstrum<strong>en</strong>t voor zingeving goed in staat (in ieder geval beter dan één algem<strong>en</strong>e<br />

vraag hoe zinvol m<strong>en</strong> zijn of haar lev<strong>en</strong> vindt) is te differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving.<br />

Overig<strong>en</strong>s is de correlatie die zal word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving uiteraard<br />

ook afhankelijk van de conceptualisering van de begripp<strong>en</strong> zelf. Dit is e<strong>en</strong> van de<br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong> waarom we geluk, net zoals onder andere Ve<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>, met<strong>en</strong> als subjectief welbevind<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> niet breder. Voor e<strong>en</strong> bredere meting valt verder op zich ook iets te zegg<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />

als e<strong>en</strong> vorm van eudaemonistisch welbevind<strong>en</strong> waarin ook elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van zingeving<br />

zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (zoals in het model voor psychologisch welbevind<strong>en</strong> van Ryff<br />

(2014)).<br />

M<strong>en</strong> zou wellicht mog<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong> dat zowel traditioneel- als spiritueel-gelovig<strong>en</strong> – voor<br />

wie immers de relatie met God, de eeuwigheid <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> belangrijk is – eerder e<strong>en</strong> verschil<br />

zi<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving dan seculier<strong>en</strong>, maar dat is niet het geval.<br />

Tabel 4.6<br />

Zingeving versus geluk, naar lev<strong>en</strong>sbeschouwing, 2020 (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

seculier<br />

spiritueel<br />

gelovig<br />

all<strong>en</strong><br />

zinvol lev<strong>en</strong> is hetzelfde als e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> 34 45 50 41<br />

zinvol lev<strong>en</strong> is niet hetzelfde als e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> 48 36 34 41<br />

weet het niet 18 20 16 19<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

88 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


Hoe kan dit? Het antwoord kan gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in ons kwalitatief onderzoeksmateriaal<br />

bestaande uit onze interviews met ongelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> spiritueel-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> de toelichting<strong>en</strong><br />

gegev<strong>en</strong> in de <strong>en</strong>quête (we zull<strong>en</strong> dit integraal <strong>en</strong> in onderlinge sam<strong>en</strong>hang in het volg<strong>en</strong>de<br />

hoofdstuk besprek<strong>en</strong>). Daaruit blijkt dat voor niet-gelovig<strong>en</strong> het wel of niet ervar<strong>en</strong> van<br />

zingeving in het algeme<strong>en</strong> minder belangrijk is in hun lev<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t verwoordde<br />

het als volgt: ‘Niet dat ik het niet naar mijn zin heb, maar het lev<strong>en</strong> heeft ge<strong>en</strong> zin.’ Uit het<br />

interview werd duidelijk dat deze respond<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> (<strong>en</strong>kele) zin ervaart maar dat tegelijkertijd<br />

absoluut niet als iets problematisch ziet, want: ‘Je geeft zin aan je bestaan via geluk.’<br />

Met andere woord<strong>en</strong> is zingeving het resultaat van geluk waarbij zingeving (vooral) wordt<br />

opgevat als ‘er zin in hebb<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> dus erg lijkt op ‘gelukkig zijn’. Geluk krijgt dus (eerder)<br />

prioriteit. En aangezi<strong>en</strong> het geluksniveau tuss<strong>en</strong> seculier<strong>en</strong> <strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> vrijwel hetzelfde is<br />

(0,1 punt verschil op e<strong>en</strong> schaal van 0 tot 10), maar we bij zingeving wel e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk verschil<br />

zi<strong>en</strong> van bijna e<strong>en</strong> vol punt (op e<strong>en</strong> schaal van 1 tot 7) tuss<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong>,<br />

zou instemming met de stelling dat e<strong>en</strong> zinvol lev<strong>en</strong> hetzelfde is als e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong><br />

voor seculier<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat hun geluksniveau (dat dus prioriteit heeft bov<strong>en</strong> zingeving),<br />

in vergelijking met gelovig<strong>en</strong> die meer zingeving ervar<strong>en</strong>, lager komt te ligg<strong>en</strong>. Dat is vermoedelijk<br />

dus niet het geval, afgaande op ons kwalitatief onderzoek, omdat zingeving in<br />

het lev<strong>en</strong> van seculier<strong>en</strong> e<strong>en</strong> minder belangrijke rol speelt. Dit zou tegelijkertijd ook kunn<strong>en</strong><br />

verklar<strong>en</strong> waarom niet-gelovig<strong>en</strong> eerder aangev<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> zinvol lev<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> niet hetzelfde<br />

is als e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong>. Voor sommig<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dit zijn dus relatief vaak niet-gelovig<strong>en</strong>,<br />

speelt zingeving simpelweg niet zo’n grote rol in hun lev<strong>en</strong>.<br />

Ruut Ve<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>, dé expert in Nederland met betrekking tot geluksonderzoek, stelt dat<br />

zingeving voor sommig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> compon<strong>en</strong>t van geluk kán zijn, maar dat zingeving, <strong>en</strong> in het<br />

verl<strong>en</strong>gde daarvan zingevingsvraagstukk<strong>en</strong>, voor ander<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> kleine rol in hun lev<strong>en</strong><br />

spel<strong>en</strong>. 14 Zingeving is in dat geval dus hoogst<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> (klein) onderdeel van iemands geluk<br />

<strong>en</strong> in zekere zin ook ondergeschikt daaraan (‘bijzaak’). Andersom is het natuurlijk ook voorstelbaar<br />

dat e<strong>en</strong> zinvol bestaan voor ander<strong>en</strong> het belangrijkst is <strong>en</strong> dat geluk daaraan<br />

ondergeschikt is (hoewel het er natuurlijk wel uit kan voortvloei<strong>en</strong>). We hebb<strong>en</strong> in onze<br />

dataset de extrem<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> deze twee groep<strong>en</strong>, lat<strong>en</strong> we ze de geluks- <strong>en</strong> zinzoekers noem<strong>en</strong>,<br />

opgezocht. Daarmee bedoel<strong>en</strong> we dus dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die respectievelijk veel geluk maar<br />

weinig zingeving ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> omgekeerd. 15 Dit blijk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bestand van meer dan 4000<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> maar heel weinig person<strong>en</strong> te zijn: respectievelijk 22 <strong>en</strong> 10 respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Dit<br />

kleine aantal is veelzegg<strong>en</strong>d: de correlatie tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving is groot <strong>en</strong> combinaties<br />

van veel geluk <strong>en</strong> weinig zingeving of omgekeerd zijn dus erg zeldzaam. Over deze<br />

kleine aantall<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> we natuurlijk ge<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve uitsprak<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, maar één verband<br />

is zo sterk dat we het toch kunn<strong>en</strong> vermeld<strong>en</strong>. De gelukszoekers zijn bijna allemaal<br />

seculier (82%), terwijl de zinzoekers voor het overgrote deel (70%) traditioneel-gelovig zijn.<br />

Voor e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve analyse waarbij we dus niet alle<strong>en</strong> naar de uitschieters kijk<strong>en</strong>,<br />

hebb<strong>en</strong> we onze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in drie groep<strong>en</strong> van ongeveer gelijke omvang ingedeeld<br />

(laag, midd<strong>en</strong>, hoog) wat hun niveau van geluk én wat hun niveau van zingeving betreft.<br />

Gelukszoekers zijn wederom dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoger geluks- dan zingevingsniveau, voor<br />

zinzoekers geldt het omgekeerde. 16 Wat blijkt als we e<strong>en</strong> multivariate regressieanalyse uit-<br />

89 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


voer<strong>en</strong> waarbij we de zinzoekers vergelijk<strong>en</strong> met de gelukszoekers (tabel 4.7)? Wat onderscheidt<br />

iemand die relatief veel zingeving ervaart (in vergelijking met het ervar<strong>en</strong> subjectief<br />

welbevind<strong>en</strong> of geluk) van iemand die relatief (in vergelijking met de ervar<strong>en</strong> zingeving)<br />

gelukkig is? Stedelijkheid <strong>en</strong> opleiding mak<strong>en</strong> hierbij in ieder geval ge<strong>en</strong> verschil. Dat laatste<br />

is opmerkelijk omdat Keyes et al. (2002) concluder<strong>en</strong> dat zinzoekers relatief wat vaker<br />

hogeropgeleid zijn. Dat geldt volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> ook voor jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat blijkt wel uit onze<br />

gegev<strong>en</strong>s: hoe ouder hoe gelukkiger, dat wil zegg<strong>en</strong> in vergelijking met de zingeving die<br />

wordt ervar<strong>en</strong>. Zinzoekers zijn daarnaast eerder spiritueel, lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>g<strong>en</strong>ootschap <strong>en</strong><br />

atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> zijn onder h<strong>en</strong> onderverteg<strong>en</strong>woordigd. Ook zijn ze iets vaker man<br />

<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zinzoekers minder snel e<strong>en</strong> hoog inkom<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> slotte zijn zinzoekers aanzi<strong>en</strong>lijk<br />

vaker ongehuwd. Wat kunn<strong>en</strong> we hieruit concluder<strong>en</strong>? Dat zingeving mogelijk eerder iets<br />

opzichzelfstaand is, los van het subjectief welbevind<strong>en</strong>, voor jonger<strong>en</strong>, ongehuwd<strong>en</strong>, <strong>kerk</strong>led<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> spiritueel- <strong>en</strong> traditioneel-gelovig<strong>en</strong>. Atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong>, gehuwd<strong>en</strong> <strong>en</strong> ouder<strong>en</strong><br />

daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> relatief hoog niveau van subjectief welbevind<strong>en</strong> in vergelijking<br />

met het niveau van zingeving dat ze ervar<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> dat zingeving in hun lev<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

minder grote rol speelt? Dat wil zegg<strong>en</strong> dat zij eerder in staat zijn e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong><br />

zonder veel zingeving te ervar<strong>en</strong>?<br />

Tabel 4.7<br />

Zingeving <strong>en</strong> geluk, naar achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, 2020 (gestandaardiseerde regressiecoëfficiënt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

b-waard<strong>en</strong>)<br />

zingeving a geluk a zinzoeker b<br />

vrouw -0,02 0,01 0,77*<br />

leeftijd (≥ 65 jaar versus is dat niet) -0,07*** 0,07*** 0,56***<br />

opleiding (hoogopgeleid versus is dat niet) c 0,08*** 0,11*** 0,94<br />

inkom<strong>en</strong> (hoog inkom<strong>en</strong> versus heeft dat niet) c 0,05** 0,02 0,67**<br />

gehuwd (versus niet-gehuwd) 0,05* 0,15*** 0,44***<br />

stedelijk ((zeer) sterk stedelijk versus niet zo) 0,01 0,01 0,97<br />

lid van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>g<strong>en</strong>ootschap (versus is dat niet) 0,12*** 0,04 1,67**<br />

atheïst of agnost (versus is dat niet) -0,11*** 0,00 0,35***<br />

religiositeit ((zeker) religieus versus is dat niet) 0,11*** 0,02 1,39<br />

spiritualiteit ((zeker) spiritueel versus is dat niet) 0,13*** -0,04* 2,20***<br />

a<br />

b<br />

c<br />

Gestandaardiseerde regressiecoëfficiënt<strong>en</strong>.<br />

B-waard<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> b-waarde groter dan 0 betek<strong>en</strong>t relatief vaker e<strong>en</strong> zinzoeker dan e<strong>en</strong> gelukszoeker <strong>en</strong><br />

kleiner dan 0 betek<strong>en</strong>t het omgekeerde. Significantie: *** p < 0,001, ** p < 0,01, * p < 0,05.<br />

Opleiding <strong>en</strong> (netto)inkom<strong>en</strong> in drie gelijke del<strong>en</strong>: laag, midd<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoog. Hogeropgeleid betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong><br />

hbo- of wo-opleiding, e<strong>en</strong> hoog netto (persoonlijk) inkom<strong>en</strong> is 2000 euro per maand of meer.<br />

Bron: scp (GeZ’20)<br />

Verder onderzoek zal dit moet<strong>en</strong> uitwijz<strong>en</strong>, maar het is mogelijk dat bij h<strong>en</strong> eerder e<strong>en</strong><br />

hedonistisch concept van subjectief welbevind<strong>en</strong> (vooral ‘lekker bezig zijn’) van toepassing<br />

is in plaats van bijvoorbeeld het model van psychologisch welbevind<strong>en</strong> zoals dit ontwik-<br />

90 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


keld is door Ryff (2014) waarin ook elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van zingeving zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 17 Hoe dan<br />

ook, leeftijd, huwelijkse staat, <strong>kerk</strong>lidmaatschap <strong>en</strong> spiritualiteit discriminer<strong>en</strong> het best<br />

tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving.<br />

Sam<strong>en</strong>gevat speelt zingeving vermoedelijk e<strong>en</strong> belangrijkere rol in het lev<strong>en</strong> van gelovig<strong>en</strong><br />

dan dat van niet-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat zou kunn<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong> waarom zij ook meer zingeving<br />

ervar<strong>en</strong> dan niet-gelovig<strong>en</strong>. Dat er desalniettemin tuss<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong><br />

nauwelijks e<strong>en</strong> verschil bestaat in ervar<strong>en</strong> geluk – e<strong>en</strong> concept dat sterk correleert met zingeving<br />

– komt vermoedelijk doordat zingeving bij niet-gelovig<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> minder<br />

grote rol in hun lev<strong>en</strong> speelt. Voor h<strong>en</strong> is het makkelijker dan voor gelovig<strong>en</strong> om zich bij<br />

afwezigheid van zingeving toch gelukkig te voel<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong> is gebrek aan zingeving<br />

relatief minder e<strong>en</strong> geluksprobleem voor sommige a-religieuz<strong>en</strong>, terwijl gebrek aan<br />

geluk bij religieuz<strong>en</strong> niet per se in de weg hoeft te staan van zingeving. Wellicht valt dit<br />

terug te voer<strong>en</strong> op twee redelijk fundam<strong>en</strong>teel verschill<strong>en</strong>de visies op het goede (deugdzame)<br />

lev<strong>en</strong> van zin- <strong>en</strong> gelukszoekers. Baumeister et al. (2013) omschrijv<strong>en</strong> ze respectievelijk<br />

als volgt:<br />

Our findings depict the unhappy but meaningful life as seriously involved in difficult undertakings.<br />

It was marked by ample worry, stress, argum<strong>en</strong>t, and anxiety. People with such lives<br />

sp<strong>en</strong>d much time thinking about past and future: They expect to do a lot of deep thinking,<br />

they imagine future ev<strong>en</strong>ts, and they reflect on past struggles and chall<strong>en</strong>ges.<br />

Voor de gelukszoekers ziet het er eerder als volgt uit:<br />

One can also use our findings to depict the highly happy but relatively meaningless life. People<br />

with such lives seem rather carefree, lacking in worries and anxieties. If they argue, they<br />

do not feel that arguing reflects them. Interpersonally, they are takers rather than givers, and<br />

they devote little thought to past and future.<br />

4.5 Conclusie<br />

In dit hoofdstuk hebb<strong>en</strong> we de agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> nader onder de loep g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Hoe<br />

groot zijn deze groep<strong>en</strong>? Hoe kijk<strong>en</strong> zij aan teg<strong>en</strong> het geloof <strong>en</strong> hoe gaan zij om met<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke (zingevings)vrag<strong>en</strong>? Zoals we al in hoofdstuk 2 constateerd<strong>en</strong>, is het<br />

aantal agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia sterk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Parallel hieraan is<br />

het belang van het geloof voor de sam<strong>en</strong>leving afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, hoewel er de laatste jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

stabilisatie lijkt op te tred<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> 2015 <strong>en</strong> 2020 is de steun voor overheidssubsidies voor<br />

het in stand houd<strong>en</strong> van <strong>kerk</strong>gebouw<strong>en</strong> zelfs toe- in plaats van afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> kwart van<br />

de agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> kan zich inmiddels vind<strong>en</strong> in overheidssteun voor het behoud<br />

van <strong>kerk</strong>gebouw<strong>en</strong>. Bij b<strong>en</strong>adering kan ongeveer één op de ti<strong>en</strong> Nederlanders word<strong>en</strong><br />

gek<strong>en</strong>schetst als cultuurchrist<strong>en</strong>: m<strong>en</strong> is weliswaar zelf ge<strong>en</strong> christ<strong>en</strong> maar erk<strong>en</strong>t wel de<br />

waarde van geloof <strong>en</strong> <strong>kerk</strong> voor de sam<strong>en</strong>leving.<br />

In het tweede deel van dit hoofdstuk is nader gekek<strong>en</strong> naar zingeving. We hebb<strong>en</strong> hiervoor<br />

e<strong>en</strong> (voor Nederland) nieuw instrum<strong>en</strong>t om zingeving te met<strong>en</strong> ontwikkeld, getoetst <strong>en</strong> er<br />

91 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


voor het eerst mee gemet<strong>en</strong>. Dit meetinstrum<strong>en</strong>t bestaat uit drie subdim<strong>en</strong>sies die sam<strong>en</strong><br />

zingeving met<strong>en</strong>: coher<strong>en</strong>tie, lev<strong>en</strong>sdoel <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is. Op e<strong>en</strong> schaal van 1 tot <strong>en</strong> met 7<br />

scor<strong>en</strong> Nederlanders hier gemiddeld ongeveer e<strong>en</strong> 5 op. De verschill<strong>en</strong> naar diverse achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

(zoals geslacht, leeftijd <strong>en</strong> opleiding) zijn gering, maar (traditioneel- of<br />

spiritueel-)gelovig<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> wel duidelijk meer zingeving dan agnost<strong>en</strong><br />

of atheïst<strong>en</strong>. Zingeving correleert, zoals verwacht, positief met geluk, maar ons meetinstrum<strong>en</strong>t<br />

is tegelijkertijd goed in staat e<strong>en</strong> onderscheid tuss<strong>en</strong> deze twee concept<strong>en</strong> te<br />

mak<strong>en</strong>. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die in vergelijking met hun geluksniveau (veel) zingeving ervar<strong>en</strong> zijn over<br />

het algeme<strong>en</strong> wat jonger <strong>en</strong> ongehuwd, hebb<strong>en</strong> minder snel e<strong>en</strong> hoog inkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn eerder<br />

traditioneel- of spiritueel-gelovig.<br />

Not<strong>en</strong><br />

1 We zijn ons ervan bewust dat de term niet-gelovig niet zonder problem<strong>en</strong> is, al was het maar omdat<br />

het ongebruikelijk is e<strong>en</strong> groep te omschrijv<strong>en</strong> aan de hand van e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk dat ze juist niet bezit.<br />

Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong> doorgaans, ook al gelov<strong>en</strong> ze niet in e<strong>en</strong> persoonlijke god, desalniettemin<br />

toch e<strong>en</strong> (eig<strong>en</strong>) kijk op de wereld (lev<strong>en</strong>sbeschouwing) hebb<strong>en</strong> waarmee ze hun lev<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

interpreter<strong>en</strong> <strong>en</strong> zin gev<strong>en</strong>. Daarover gaat dit hoofdstuk. Beter zou het daarom wellicht al zijn om te<br />

sprek<strong>en</strong> over niet-godsdi<strong>en</strong>stig<strong>en</strong> of niet-traditioneel-gelovig<strong>en</strong>. Ook dit blijft echter e<strong>en</strong> negatieve<br />

omschrijving van de groep <strong>en</strong> de term<strong>en</strong> zijn wat minder ingeburgerd <strong>en</strong> omslachtiger dan niet-gelovig.<br />

Vandaar dat we uiteindelijk voor deze omschrijving hebb<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>, maar we zijn ons bewust van de<br />

beperking<strong>en</strong>. Soms zull<strong>en</strong> we, voor de variatie, ook het woord seculier gebruik<strong>en</strong> ter omschrijving van<br />

deze groep waarmee we dus niet verwijz<strong>en</strong> naar de scheiding van <strong>kerk</strong> <strong>en</strong> staat – daar kunn<strong>en</strong> traditioneel-gelovig<strong>en</strong><br />

zich immers soms ook goed in vind<strong>en</strong> – maar naar de groep religious nones die niet-<br />

(traditioneel-)gelovig is. Daarmee bedoel<strong>en</strong> we dat deze groep niet in e<strong>en</strong> (persoonlijke) god gelooft.<br />

Uit e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>t onderzoek uitgevoerd door Kantar (Schothorst <strong>en</strong> Schalker 2020) in opdracht van het<br />

Humanistisch Verbond blijkt overig<strong>en</strong>s dat 41% van de Nederlandse ‘ongelovig<strong>en</strong>’ zichzelf definieert<br />

(waarbij meerdere antwoord<strong>en</strong> mogelijk war<strong>en</strong>) als niet-godsdi<strong>en</strong>stig, 18% als atheïst, 16% als niets,<br />

15% als agnost, 14% als humanist <strong>en</strong> 10% als spiritueel. Met andere woord<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> (ruime) meerderheid<br />

van de ‘ongelovig<strong>en</strong>’ definieert zichzelf op e<strong>en</strong> negatieve wijze door aan te gev<strong>en</strong> wat m<strong>en</strong> niet is.<br />

2 Uiteraard beseff<strong>en</strong> we dat er ook bijvoorbeeld cultuurmoslims <strong>en</strong> cultuurjod<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> zijn, maar aangezi<strong>en</strong><br />

deze groep<strong>en</strong> niet of nauwelijks in onze steekproef zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het woord cultuurchrist<strong>en</strong>dom algeme<strong>en</strong><br />

erk<strong>en</strong>d is zull<strong>en</strong> we dit woord gebruik<strong>en</strong>. De lezer kan echter waar cultuurchrist<strong>en</strong>dom staat ook<br />

cultuurislam of cultuurjod<strong>en</strong>dom lez<strong>en</strong> omdat onze bevinding<strong>en</strong> voor cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong> ipso facto naar<br />

verwachting ook voor deze groep<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>.<br />

3 Verderop in dit hoofdstuk zull<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> onderscheid mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die relatief (in vergelijking<br />

met hun geluksniveau) veel zingeving ervar<strong>en</strong> (de zinzoekers) <strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die relatief (in vergelijking<br />

met hun ervar<strong>en</strong> zingeving) veel geluk ervar<strong>en</strong> (de gelukszoekers). De multivariate regressieanalyse<br />

wijst uit dat atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> vaker in de laatste categorie vall<strong>en</strong>.<br />

4 Waarbij we <strong>en</strong>ige voorzichtigheid moet<strong>en</strong> betracht<strong>en</strong> omdat deze tr<strong>en</strong>d (deels) ook veroorzaakt kan zijn<br />

door e<strong>en</strong> andere wijze van dataverzameling in deze periode.<br />

5 E<strong>en</strong> LexisNexis-zoekopdracht in alle Nederlandse dag- <strong>en</strong> weekblad<strong>en</strong> waarbij artikel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> grote<br />

gelijk<strong>en</strong>is (in verschill<strong>en</strong>de lokale dagblad<strong>en</strong>) één keer zijn meegeteld levert in 2015 drie artikel<strong>en</strong> op<br />

met het woord cultuurchrist<strong>en</strong> <strong>en</strong> 28 artikel<strong>en</strong> in 2019: kleine aantall<strong>en</strong> weliswaar maar de stijging is<br />

duidelijk.<br />

92 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


6 In zijn onlangs in het Nederlandse vertaalde boek Heerschappij. Hoe het christ<strong>en</strong>dom het West<strong>en</strong> vormde gaat<br />

Tom Holland (2019) in op het grote belang, ook vandaag de dag in onze grot<strong>en</strong>deels seculiere sam<strong>en</strong>leving,<br />

van de christelijke ethiek.<br />

7 Verwantschap hoeft bijvoorbeeld niet per se positief te zijn, religie verwijst niet per definitie naar het<br />

christ<strong>en</strong>dom <strong>en</strong> m<strong>en</strong> kan heel goed het belang van e<strong>en</strong> religie zoals het christ<strong>en</strong>dom onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> zonder<br />

‘<strong>kerk</strong>s’ te zijn of zelfs het instituut <strong>kerk</strong> te waarder<strong>en</strong> (believing without belonging).<br />

8 Waarbij de stelling ‘Het zou e<strong>en</strong> goede zaak zijn als de <strong>kerk</strong><strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong>’ eerst is gespiegeld.<br />

9 Theoretisch zoud<strong>en</strong> dit natuurlijk ook cultuurmoslims of cultuurjod<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn. 85% van onze cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

geeft echter aan ge<strong>en</strong> lid te zijn van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>g<strong>en</strong>ootschap of lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke groepering<br />

<strong>en</strong> van dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die dat wel zijn is 90% katholiek of protestant (de rest kiest voor boeddhisme<br />

of e<strong>en</strong> andere <strong>kerk</strong>g<strong>en</strong>ootschap of lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke groepering). Met andere woord<strong>en</strong> lijkt de<br />

b<strong>en</strong>aming cultuurchrist<strong>en</strong> goed bij deze groep te pass<strong>en</strong>.<br />

10 Naast meaning in life, dat wil zegg<strong>en</strong> zingeving in het (eig<strong>en</strong>) lev<strong>en</strong>, bestaat in de Engelstalige literatuur<br />

ook het concept meaning of life dat in het Nederlands het best vertaald kan word<strong>en</strong> met dé zin van het<br />

lev<strong>en</strong>. Hét antwoord op wat dit laatste is, is in de kern religieus <strong>en</strong> filosofisch van aard <strong>en</strong> behoort niet<br />

tot het terrein van de sociale wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, hoewel natuurlijk wél onderzocht kan word<strong>en</strong>, zoals bijvoorbeeld<br />

Fokke Obbema (2019) in zijn interviews doet, of m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>ing zijn dat zo’n objectieve<br />

zin bestaat <strong>en</strong> wat die zin dan volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> is. We hebb<strong>en</strong> dit in ons (voor)onderzoek ook gedaan <strong>en</strong><br />

vrijwel altijd beantwoordd<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> deze vraag met e<strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong> disclaimer als ‘volg<strong>en</strong>s mij’ of<br />

‘voor mij’: met andere woord<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> vraag naar hún meaning in life in plaats van dé meaning of life.<br />

Meaning in life kan echter empirisch goed onderzocht word<strong>en</strong> door respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hiernaar te vrag<strong>en</strong><br />

(Debats 1996: 4). Met zingeving doel<strong>en</strong> we daarom in dit hoofdstuk op datg<strong>en</strong>e dat in het Engels wordt<br />

aangeduid als meaning in life <strong>en</strong> niet meaning of life.<br />

11 Cronbach’s alpha is 0,9 voor de derti<strong>en</strong> stelling<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor de dim<strong>en</strong>sies coher<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> doel<br />

apart. Voor de derde dim<strong>en</strong>sie, betek<strong>en</strong>is, is de schaalbaarheid met 0,7 lager, maar dit komt (deels)<br />

door het lagere aantal onderligg<strong>en</strong>de items (drie in plaats van vijf).<br />

12 Dit onderscheid lijkt op het onderscheid dat David Brooks (2015) in zijn boek The Road to Character maakt<br />

tuss<strong>en</strong> ‘resume deugd<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> ‘eulogie deugd<strong>en</strong>’.<br />

13 In de meest rec<strong>en</strong>te International Social Survey Programme (issp) van 2018 is op twee verschill<strong>en</strong>de<br />

plekk<strong>en</strong> in de vrag<strong>en</strong>lijst e<strong>en</strong> vraag over geluk (subjectief welbevind<strong>en</strong>) opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt gevraagd<br />

in hoeverre m<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>ing is dat het lev<strong>en</strong> ‘ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel doel’ di<strong>en</strong>t. De correlatie tuss<strong>en</strong> beide vrag<strong>en</strong><br />

is significant (p < 0,01) <strong>en</strong> negatief (-0,21). Zoals verwacht stemm<strong>en</strong> dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die gelukkig zijn dus minder<br />

snel in met de stelling dat het lev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> doel di<strong>en</strong>t. De correlatie tuss<strong>en</strong> zingeving zoals gemet<strong>en</strong><br />

met deze <strong>en</strong>kele stelling <strong>en</strong> geloof in e<strong>en</strong> (persoonlijke) god (op basis van de zespuntsschaal zoals vermeld<br />

in tabel 4.3, 4.4 <strong>en</strong> 4.5) is ook significant (p < 0,01) <strong>en</strong> positief (0,24): naarmate m<strong>en</strong> (traditioneel-)geloviger<br />

is, heeft het lev<strong>en</strong> eerder e<strong>en</strong> doel <strong>en</strong> ervaart m<strong>en</strong> meer zingeving. De (significant)<br />

negatieve correlatie tuss<strong>en</strong> zingeving <strong>en</strong> geluk vind<strong>en</strong> we in 2018 overig<strong>en</strong>s in 26 van de 28 land<strong>en</strong> die<br />

aan dit issp-onderzoek hebb<strong>en</strong> meegedaan (de uitzondering<strong>en</strong> zijn Thailand <strong>en</strong> Slowakije). Het verband<br />

tuss<strong>en</strong> zingeving <strong>en</strong> geluk is dus vrij universeel. Het verband tuss<strong>en</strong> geloof <strong>en</strong> zingeving is in internationaal<br />

verband wat minder universeel maar nog steeds heel stevig. Naast Nederland vind<strong>en</strong> we in twaalf<br />

andere land<strong>en</strong> e<strong>en</strong> significant positieve correlatie tuss<strong>en</strong> geloof <strong>en</strong> zingeving.<br />

14 Gesprek van auteur met Ruut Ve<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>.<br />

15 Op basis van de frequ<strong>en</strong>tieverdeling zijn zinzoekers gedefinieerd als dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die op e<strong>en</strong> schaal van 1<br />

tot 7 hun ervaring van zingeving minst<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> 6 gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> tegelijkertijd hun geluk e<strong>en</strong> rapportcijfer van<br />

e<strong>en</strong> 6 of minder gev<strong>en</strong> (op e<strong>en</strong> schaal van 1 tot 10). Gelukszoekers gev<strong>en</strong> hun geluk e<strong>en</strong> 9 of e<strong>en</strong> 10 maar<br />

ervar<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> schaal van 1 tot 7 minder dan 3,6 aan zingeving.<br />

93 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


16 Volg<strong>en</strong>s deze indeling zitt<strong>en</strong> er in ons bestand 795 zinzoekers, 781 gelukszoekers <strong>en</strong> de overige<br />

2669 respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vergelijkbaar geluks- <strong>en</strong> zingevingsniveau (dat kan dus laag-laag, midd<strong>en</strong>-midd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> hoog-hoog zijn).<br />

17 Uiteraard hebb<strong>en</strong> we voor het niveau van zingeving onze op derti<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> gebaseerde zev<strong>en</strong>puntszingevingsschaal<br />

gebruikt. De zinzoekers scor<strong>en</strong> hier gemiddeld e<strong>en</strong> 5,4 <strong>en</strong> de gelukszoekers e<strong>en</strong> 4,2,<br />

wat zoals te verwacht<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk lager is dus. Echter, op de algem<strong>en</strong>e vraag, die gelijk na de geluksvraag<br />

in de vrag<strong>en</strong>lijst komt, hoe (alles bij elkaar g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>) zinvol de ding<strong>en</strong> zijn die m<strong>en</strong> doet, scor<strong>en</strong><br />

de gelukszoekers met e<strong>en</strong> 7,7 gemiddeld hoger dan de zinzoekers die nu gemiddeld e<strong>en</strong> 7,1 hebb<strong>en</strong>. Dit<br />

laat zi<strong>en</strong> dat onze zingevingsschaal beter in staat is e<strong>en</strong> onderscheid te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving<br />

dan één algem<strong>en</strong>e vraag naar zingeving.<br />

94 n i e t - g e l o v i g e n e n z i n g e v i n g


5 Zingeving zoals verstaan door atheïst<strong>en</strong>, agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> 1<br />

Voor dit rapport zijn in totaal 31 interviews gehoud<strong>en</strong>. Elf daarvan war<strong>en</strong> met verteg<strong>en</strong>woordigers<br />

van spirituele onderneming<strong>en</strong> <strong>en</strong> seculiere organisaties om zo <strong>en</strong>ige context te<br />

verschaff<strong>en</strong> met betrekking tot het landschap waarin religious nones <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong><br />

2 zich in Nederland beweg<strong>en</strong> (de uitwerking hiervan is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> tekstkader<br />

in dit hoofdstuk). Daarnaast zijn er twintig respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geïnterviewd die onze<br />

<strong>en</strong>quête eerder hadd<strong>en</strong> ingevuld over onder andere zingeving in hun lev<strong>en</strong>. Zij zijn geselecteerd<br />

op basis van hun antwoord<strong>en</strong> op de vraag of ze zichzelf beschouw<strong>en</strong> als (traditioneel)<br />

religieus of spiritueel. Voor e<strong>en</strong> verdiep<strong>en</strong>d interview dat gemiddeld ongeveer e<strong>en</strong> uur in<br />

beslag nam zijn alle<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> geselecteerd die aangegev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> spiritueel te zijn of<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zichzelf als atheïst of agnost beschouw<strong>en</strong>. In beide categorieën zijn ti<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

geïnterviewd. 3 Doel van dit hoofdstuk is het aanvull<strong>en</strong> van onze (kwantitatieve) bevinding<strong>en</strong><br />

in de voorafgaande twee hoofdstukk<strong>en</strong> met kwalitatief onderzoek. De complexiteit<br />

<strong>en</strong> veelvormigheid van lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke vraagstukk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving(svrag<strong>en</strong>) zijn<br />

immers vanzelfsprek<strong>en</strong>d niet volledig te vang<strong>en</strong> in geslot<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> lang interviewgesprek<br />

kunn<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uitgebreidere antwoord<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Door middel van interviews<br />

zijn we daarnaast beter in staat te begrijp<strong>en</strong> waarom m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voor bepaalde vorm<strong>en</strong><br />

van zingeving kiez<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarom ze seculier of hed<strong>en</strong>daags spiritueel zijn (geword<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> we de gegev<strong>en</strong> antwoord<strong>en</strong> in de context van de lev<strong>en</strong>sloop van e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<br />

plaats<strong>en</strong>. We lat<strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong>, atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> in dit hoofdstuk dus<br />

zélf aan het woord over datg<strong>en</strong>e wat hun lev<strong>en</strong> zin geeft <strong>en</strong> hoe ze aankijk<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de<br />

grote lev<strong>en</strong>svraagstukk<strong>en</strong>.<br />

De geïnterviewd<strong>en</strong> zijn op te del<strong>en</strong> in twee categorieën, namelijk de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong>,<br />

die we in hoofdstuk 3 uitvoerig hebb<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de religious nones. Onder die<br />

laatste categorie vall<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> als niet-gelovig, atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong>,<br />

die sam<strong>en</strong> ongeveer de helft van de Nederlandse bevolking uitmak<strong>en</strong> (cultuurchrist<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

of cultuurmoslims (zie hoofdstuk 4) vorm<strong>en</strong> hier e<strong>en</strong> subgroep van). De respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

is onder andere gevraagd wat zij associër<strong>en</strong> met het begrip zingeving, hoe ze zichzelf<br />

omschrijv<strong>en</strong> (als atheïst, spiritueel of agnost), wat voor h<strong>en</strong> persoonlijk zin geeft aan het<br />

lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe ze omgaan <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is gev<strong>en</strong> aan lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> dood. Person<strong>en</strong> die zichzelf<br />

omschrijv<strong>en</strong> als spiritueel hebb<strong>en</strong> in de meeste gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> duidelijk model waar ze aan<br />

vasthoud<strong>en</strong>. De concept<strong>en</strong> intuïtie <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie spel<strong>en</strong> hierin e<strong>en</strong> belangrijke rol. Het valt op<br />

dat voor atheïst<strong>en</strong> zingeving regelmatig sam<strong>en</strong>valt met maakbaarheid <strong>en</strong> geloof in progressie<br />

<strong>en</strong> vooruitgang: dat m<strong>en</strong> het geleidelijk aan steeds e<strong>en</strong> beetje beter krijgt. Jongvolwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

lijk<strong>en</strong> zich daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> meer op geluk te richt<strong>en</strong> in het hier <strong>en</strong> nu, lijk<strong>en</strong> nieuwe<br />

beleving<strong>en</strong> belangrijk te vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong> ‘lekker bezig zijn’ als e<strong>en</strong> belangrijk elem<strong>en</strong>t<br />

van zingeving.<br />

95 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Zingeving is e<strong>en</strong> lastig te definiër<strong>en</strong> begrip. Er zijn meerdere interpretaties waarbij de<br />

nadruk wordt gelegd op bepaalde aspect<strong>en</strong> van zingeving. 4 Ook voor dit kwalitatieve<br />

onderzoek werd het tripartiete zingevingsmodel van George <strong>en</strong> Park (2017) gebruikt (zie<br />

hoofdstuk 4). Om zingeving te met<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> zij drie dim<strong>en</strong>sies: i. purpose ((lev<strong>en</strong>s)doel),<br />

ii. mattering (ertoe do<strong>en</strong>) <strong>en</strong> iii. compreh<strong>en</strong>sion (coher<strong>en</strong>tie). Coher<strong>en</strong>tie, doel<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ertoe do<strong>en</strong> zijn zak<strong>en</strong> die met stelling<strong>en</strong> gemet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> die we in het<br />

vorige hoofdstuk uitvoerig hebb<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong> aan de hand van ons kwantitatief <strong>en</strong>quêtemateriaal.<br />

Maar wat betek<strong>en</strong><strong>en</strong> deze cijfers? Waarom is of werd m<strong>en</strong> niet-religieus of<br />

hed<strong>en</strong>daags spiritueel? Hoe kijk<strong>en</strong> Nederlanders (zelf) aan teg<strong>en</strong> zingeving <strong>en</strong> hoe br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

ze dit in e<strong>en</strong> interview zelf onder woord<strong>en</strong>? Word<strong>en</strong> deze drie elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (spontaan)<br />

(h)erk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd? Zijn alle drie de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> belangrijk voor zingeving of niet?<br />

Kom<strong>en</strong> er wellicht nog andere aspect<strong>en</strong> van zingeving aan bod die niet meetbaar zijn, maar<br />

in e<strong>en</strong> (lang e<strong>en</strong>-op-e<strong>en</strong>) interviewgesprek wel naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>?<br />

5.1 Zelftypering van respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

In deze paragraaf beschrijv<strong>en</strong> we kort hoe de twintig geïnterviewd<strong>en</strong> zichzelf omschrijv<strong>en</strong>,<br />

om zo e<strong>en</strong> beeld te gev<strong>en</strong> van wat het voor onze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t om niet-gelovig<br />

of spiritueel te zijn. Om te beginn<strong>en</strong> met de niet-gelovig<strong>en</strong>; zij omschrijv<strong>en</strong> zichzelf soms<br />

als atheïst of agnost. De atheïst<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hier verschill<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong> voor. Zo zijn er m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

die stell<strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> god is omdat het bestaan van God niet wet<strong>en</strong>schappelijk bewez<strong>en</strong><br />

is. Voor e<strong>en</strong> andere respond<strong>en</strong>t is er ge<strong>en</strong> god, omdat ze te veel ell<strong>en</strong>de heeft gek<strong>en</strong>d.<br />

Ze zegt hierover: ‘Ik was 16 to<strong>en</strong> ik [uit e<strong>en</strong> onhoudbare gezinssituatie] vluchtte. En daarna<br />

heb ik gewoon gedacht: er is ge<strong>en</strong> god. Met al die ell<strong>en</strong>de’ (D26, vrouw, 69 jaar). E<strong>en</strong><br />

tweede term die vaak gebruikt wordt in relatie tot religious nones is agnost. Twee person<strong>en</strong><br />

noemd<strong>en</strong> zichzelf zo, maar do<strong>en</strong> dit pas als hun gevraagd wordt of ze atheïst zijn. Ze<br />

will<strong>en</strong> zichzelf ge<strong>en</strong> atheïst noem<strong>en</strong> omdat ze vind<strong>en</strong> dat deze term e<strong>en</strong> negatieve bijklank<br />

heeft. Na de suggestie of agnost dan wellicht e<strong>en</strong> betere beschrijving zou zijn, kiez<strong>en</strong> ze die<br />

term. D28 (vrouw, 81 jaar): ‘Maar echt atheïst, dan d<strong>en</strong>k ik al mete<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> alles wat <strong>kerk</strong>elijk<br />

is. En dat, want dan kijk je ook neer op m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die katholiek zijn of protestant of zo, als<br />

je atheïst b<strong>en</strong>t.’ D24 (vrouw, 26 jaar): ‘Er hangt ook wel e<strong>en</strong> negatieve term aan atheïst. Ik<br />

d<strong>en</strong>k dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> altijd het gevoel hebb<strong>en</strong> dat het woordje ‘a’ van atheïst ‘teg<strong>en</strong>’ betek<strong>en</strong>t.’<br />

Het woord spiritueel werd t<strong>en</strong> slotte, na atheïst <strong>en</strong> agnost, als derde zelfomschrijving vaak<br />

g<strong>en</strong>oemd, maar die term lijkt wat aversie <strong>en</strong> weerstand te kunn<strong>en</strong> oproep<strong>en</strong> omdat het<br />

associaties met zweverigheid heeft. Het lijkt er dus op dat het, daar waar traditioneelgelovig<strong>en</strong><br />

doorgaans weinig problem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zichzelf te id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> als bijvoorbeeld<br />

katholiek, protestant of moslim, het voor spirituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk lastiger<br />

is e<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong>de term te vind<strong>en</strong> waarmee m<strong>en</strong> zichzelf graag associeert.<br />

Dat blijkt ook nog e<strong>en</strong>s extra uit het gegev<strong>en</strong> dat vijf van de twintig respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die wij<br />

gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere zelfomschrijving dan atheïst, agnost of spiritueel-gelovig<br />

hanter<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> man van 73 zegt dat hij niet spiritueel is <strong>en</strong> ook ge<strong>en</strong> agnost of atheïst. E<strong>en</strong><br />

96 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


vrouw van 30 jaar geeft hetzelfde aan, maar voegt toe dat ze weliswaar gelovig is, maar<br />

niet aangeslot<strong>en</strong> is bij e<strong>en</strong> religieuze geme<strong>en</strong>schap. E<strong>en</strong> andere jonge vrouw wil zichzelf<br />

ge<strong>en</strong> label gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> vindt het het belangrijkst ‘om bij haarzelf te blijv<strong>en</strong>’ (D24, vrouw,<br />

26 jaar).<br />

5.2 Doel, ertoe do<strong>en</strong> <strong>en</strong> coher<strong>en</strong>tie<br />

Wij vroeg<strong>en</strong> de bov<strong>en</strong>staande respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> naast hoe zij zichzelf id<strong>en</strong>tificeerd<strong>en</strong> ook naar<br />

wat zij onder zingeving verstaan <strong>en</strong> wat hun lev<strong>en</strong> zin geeft. De respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die wij<br />

gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> de drie dim<strong>en</strong>sies van zingeving zoals opgesteld door George <strong>en</strong><br />

Park (doel, ertoe do<strong>en</strong> <strong>en</strong> coher<strong>en</strong>tie), als we ze er in de interviews expliciet naar vrag<strong>en</strong>,<br />

niet altijd terug in hun eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. We lop<strong>en</strong> deze drie dim<strong>en</strong>sies in deze paragraaf kort<br />

e<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> na. Als respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wordt gevraagd of ze e<strong>en</strong> (hoger <strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong>d)<br />

doel hebb<strong>en</strong> waar ze voor lev<strong>en</strong> dan word<strong>en</strong> er verschill<strong>en</strong>de antwoord<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>. Zo zijn<br />

er vijf person<strong>en</strong> die, naar eig<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> hoger doel hebb<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vrouwelijke respond<strong>en</strong>t<br />

stelt bijvoorbeeld: ‘Ik leef de dag’ (D31, vrouw, 72 jaar). E<strong>en</strong> mannelijke respond<strong>en</strong>t<br />

beantwoordt de vraag naar e<strong>en</strong> hoger doel simpelweg ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d: ‘Nee, nooit gehad’<br />

(D30, man, 79 jaar).<br />

Voor ander<strong>en</strong> is de zorg voor naast<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>nisoverdracht, het klimaat of belangstelling voor<br />

de medem<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> hoger doel. Sommig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> praktische, meer materialistische doelstelling<strong>en</strong>,<br />

zoals het kop<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> groter huis of het verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> van geld.<br />

E<strong>en</strong> aantal spirituele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noemt ook het concept spirituele groei. Spirituele groei<br />

betek<strong>en</strong>t volg<strong>en</strong>s Laceulle (2016) dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> dichter bij hun auth<strong>en</strong>tieke kern te<br />

kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee te ‘word<strong>en</strong> wie ze zijn’. Dit is voor spiritueel-gelovig<strong>en</strong> in de interviews<br />

vaak e<strong>en</strong> belangrijk lev<strong>en</strong>sdoel. Zo omschrijv<strong>en</strong> twee spiritueel-georiënteerde respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

hun (lev<strong>en</strong>s)doel als volgt:<br />

Ja, innerlijke balans <strong>en</strong> dat ik dus vandaaruit dan gewoon wat voor de wereld kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Dus dat ik mijn licht kan lat<strong>en</strong> schijn<strong>en</strong> op m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die in het donker zitt<strong>en</strong> als het ware,<br />

dus dat zij ook hun weg weer kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>. (D23, 23 jaar, man)<br />

Nou bewustzijnsgroei, dat je niet d<strong>en</strong>kt dat alles maar gewoon is, dat je niet 60 of 80 jaar<br />

leeft, maar dat het e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> heeft dat je hier b<strong>en</strong>t. Dat geeft mij zin, dat het niet voor niks<br />

is, daarom houd je het vol. (D32, 58 jaar, man)<br />

Niet-gelovig<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, wanneer ze hiernaar werd<strong>en</strong> gevraagd, over het algeme<strong>en</strong><br />

wat eerder g<strong>en</strong>eigd praktische aangeleg<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> te noem<strong>en</strong>, zoals: ‘Ik heb geprobeerd<br />

[mijn lev<strong>en</strong>] steeds te verbeter<strong>en</strong>, opdat je dan weer geld verdi<strong>en</strong>t’ (D30, man,<br />

79 jaar) of ‘Ja. Nou, nee, ik d<strong>en</strong>k e<strong>en</strong> doel is er niet meer. Ik hoop dat het, ja het doel, dat<br />

het allemaal goed blijft gaan met ons tweetjes’ (D29, vrouw, 81 jaar).<br />

De antwoord<strong>en</strong> die word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> op vrag<strong>en</strong> over de tweede compon<strong>en</strong>t, mattering of<br />

ertoe do<strong>en</strong>, vall<strong>en</strong> uite<strong>en</strong> in twee soort<strong>en</strong>. Enerzijds vertell<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (<strong>en</strong> dan vooral<br />

de niet-gelovig<strong>en</strong>) dat er ge<strong>en</strong> sprake is van ertoe do<strong>en</strong>. Zoals e<strong>en</strong> mannelijke atheïst zegt:<br />

97 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


‘Ja, heel nihilistisch. Als ik er niet zou zijn, zou het lev<strong>en</strong> voor de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om mij he<strong>en</strong> niet<br />

anders zijn’ (D29, man, 61 jaar). Twee andere atheïst<strong>en</strong> (mann<strong>en</strong>) zegg<strong>en</strong> hierover:<br />

Nee, nee, ik b<strong>en</strong> er heel, ik b<strong>en</strong> maar gewoon e<strong>en</strong> schakel op deze hele grote planeet waar<br />

miljard<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> rondlop<strong>en</strong>. Mocht ik morg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boom aanrijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> dood, dan zijn<br />

er e<strong>en</strong> paar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zijn heel erg verdrietig, hoop ik, <strong>en</strong> maar daarna is het klaar <strong>en</strong> heeft<br />

mijn lev<strong>en</strong> dan, wat is de zingeving van mijn lev<strong>en</strong> hier op aarde, dat is gewoon nul. (D25,<br />

man, 48 jaar)<br />

Daar b<strong>en</strong> ik e<strong>en</strong> individu in, in dat hele gebeur<strong>en</strong>, ik geloof niet dat ik zelf nog e<strong>en</strong> groter<br />

doel ga di<strong>en</strong><strong>en</strong> naarmate ik nog ouder ga word<strong>en</strong> zeg maar, als ik straks met p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> b<strong>en</strong>,<br />

nou dan heb ik mijn rol in de maatschappij meegegev<strong>en</strong> zeg maar. Ik hoop dat ik dat op e<strong>en</strong><br />

zo fijn mogelijke manier heb gedaan voor mijn opvolgers. (D29, man, 61 jaar)<br />

Atheïst<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> eerder g<strong>en</strong>eigd om hun ‘ertoe do<strong>en</strong>’ op de wereld te relativer<strong>en</strong> of te<br />

beantwoord<strong>en</strong> in term<strong>en</strong> van wat goed is voor de maatschappij. Zo zegt D30 (man,<br />

79 jaar): ‘Ja verschil mak<strong>en</strong> is mete<strong>en</strong> door je opleiding hè, door je carrière in het bedrijfslev<strong>en</strong>,<br />

want dat zijn de verschill<strong>en</strong> die je kunt mak<strong>en</strong> in je lev<strong>en</strong>. En als je de hele dag thuis<br />

op die stoel blijft zitt<strong>en</strong> dan b<strong>en</strong> je alle<strong>en</strong> afhankelijk van de sociale di<strong>en</strong>st.’<br />

Hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> formuler<strong>en</strong> hun manier van mattering iets eerder in<br />

term<strong>en</strong> van ‘m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op het juiste pad help<strong>en</strong>’ (D23, man, 23 jaar), ‘kinder<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong>’<br />

(D32, man, 58 jaar) <strong>en</strong>:<br />

[H]et verschil mak<strong>en</strong> is toch wel dat je e<strong>en</strong> behoorlijke verantwoordelijkheid voelt <strong>en</strong> ook<br />

aanspreekbaar b<strong>en</strong>t op keuzes die je maakt <strong>en</strong> die je kunt verdedig<strong>en</strong> als zijnde goede keuzes.<br />

(D34, man, 73 jaar)<br />

Voor h<strong>en</strong> lijkt het er dus op dat er (wat eerder) sprake van ertoe do<strong>en</strong> is in relatie tot andere<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Niet alle hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> er overig<strong>en</strong>s op deze manier over. Er is<br />

ook e<strong>en</strong> spirituele respond<strong>en</strong>t die er net zo’n nihilistische opvatting over ertoe do<strong>en</strong> op na<br />

lijkt te houd<strong>en</strong> als de twee atheïst<strong>en</strong> die hierbov<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangehaald. Zij zegt: ‘Nou, nee,<br />

dat heb ik helemaal niet. Als ik er niet b<strong>en</strong>: nou, dan is het… Nou, dat is geweest’ (D31,<br />

vrouw, 72 jaar). Dit tweede elem<strong>en</strong>t van zingeving is kortom niet e<strong>en</strong>duidig voor de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

die wij hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>. Uit de antwoord<strong>en</strong> blijkt wel welke invloed m<strong>en</strong><br />

zichzelf toek<strong>en</strong>t: namelijk ofwel e<strong>en</strong> nihilistische insteek, ofwel dat m<strong>en</strong> van belang kan zijn<br />

voor andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Dit geldt dus zowel voor de geïnterviewde hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong><br />

als voor religious nones.<br />

Ons derde zingevingselem<strong>en</strong>t is coher<strong>en</strong>tie. De helft van de geïnterviewd<strong>en</strong> die we sprak<strong>en</strong><br />

liet blijk<strong>en</strong> dat ze ge<strong>en</strong> verhaallijn door hun lev<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>. Zo zegt e<strong>en</strong> man dat hij ge<strong>en</strong><br />

rode draad ziet, maar slechts biologische process<strong>en</strong>, wat hij definieert als trouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong><br />

krijg<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat hij het gevoel heeft dat hij e<strong>en</strong> pad bewandelt dat al is vastgelegd<br />

door de natuur. Hij vat dit niet op in spirituele zin, maar juist meer in de zin van ‘zo<br />

werkt het nu e<strong>en</strong>maal’. Voor ander<strong>en</strong> is er juist wel sprake van het begrijp<strong>en</strong> van het lev<strong>en</strong>,<br />

98 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


zoals voor e<strong>en</strong> spirituele vrouw. Haar rode draad werd zichtbaar nadat ze naar de ‘Heilige<br />

Geest’ ging luister<strong>en</strong>. Ze zegt hierover:<br />

[D]aardoor begon ik ook in te zi<strong>en</strong> dat eig<strong>en</strong>lijk alles wat ell<strong>en</strong>dig was in mijn lev<strong>en</strong> - want<br />

ja, als je zoveel vervel<strong>en</strong>de ding<strong>en</strong> hebt meegemaakt dan kun je de leuke ding<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk<br />

niet meer zi<strong>en</strong> - to<strong>en</strong> begon ik eig<strong>en</strong>lijk in te zi<strong>en</strong> dat alle vervel<strong>en</strong>de ding<strong>en</strong> mij maakt<strong>en</strong> wie<br />

ik eig<strong>en</strong>lijk behoorde te zijn. Om ook ander<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te<br />

kunn<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>, andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. En ik besefte dat dat eig<strong>en</strong>lijk […] de rode<br />

draad in mijn lev<strong>en</strong> is die ik eig<strong>en</strong>lijk niet zo wilde zi<strong>en</strong>. En dat ondanks dat het allemaal<br />

vervel<strong>en</strong>d is, er in alles wel e<strong>en</strong> positiefs iets is. (D22, vrouw, 36 jaar)<br />

E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t op leeftijd is meer gaan nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over haar lev<strong>en</strong> naarmate ze ouder werd<br />

<strong>en</strong> er m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om haar he<strong>en</strong> overled<strong>en</strong>. Dit resulteert echter niet direct in het zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

rode draad, of zelfs zin, in het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>.<br />

Ja. Ik vind dat wij best e<strong>en</strong> goed lev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gehad. Achteraf, dat wel. Maar het, de zin<br />

ervan, ja, dat is moeilijk. (D28, vrouw, 81 jaar)<br />

Er zijn ook respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor wie ouder word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gaat met acceptatie <strong>en</strong> houvast:<br />

Je beter leert te begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor accepteer je ook veel meer ding<strong>en</strong> die gebeur<strong>en</strong>. Ook<br />

al zijn ze minder leuk, dat is nog steeds moeilijk voor mij natuurlijk, maar het geeft me wel<br />

erg houvast. (D32, man, 58 jaar)<br />

Ook dit derde elem<strong>en</strong>t wordt dus niet door alle geïnterviewd<strong>en</strong> (h)erk<strong>en</strong>d in hun eig<strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong>. En dat is wellicht ook niet verbazingwekk<strong>en</strong>d. We zag<strong>en</strong> immers al in het vorige<br />

hoofdstuk dat spiritueel- <strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> op onze zingevingsdim<strong>en</strong>sies<br />

(aanzi<strong>en</strong>lijk) lager scor<strong>en</strong> dan traditioneel-gelovig<strong>en</strong>.<br />

Maar misschi<strong>en</strong> miss<strong>en</strong> we iets? Wellicht zijn er andere aspect<strong>en</strong> die niet goed in de drie<br />

dim<strong>en</strong>sies gevat word<strong>en</strong> maar waar deze twee groep<strong>en</strong> zingeving aan ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>? Met<br />

andere woord<strong>en</strong> wat verstaan niet-gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> spiritueel-gelovig<strong>en</strong> zélf onder zingeving?<br />

En hoe gev<strong>en</strong> ze op e<strong>en</strong> zinvolle manier, als ze dat al (will<strong>en</strong>) do<strong>en</strong>, invulling aan hun lev<strong>en</strong>?<br />

En zijn er grote verschill<strong>en</strong> of overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die zichzelf<br />

als spiritueel of religious nones omschrijv<strong>en</strong>? Deze vrag<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> in de volg<strong>en</strong>de paragraf<strong>en</strong><br />

aan de orde. We beginn<strong>en</strong> met onderwerp<strong>en</strong> waar de twee onderscheid<strong>en</strong> groep<strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong>de onderwerp<strong>en</strong> noemd<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong> daarna onderwerp<strong>en</strong> die beide groep<strong>en</strong><br />

beschrev<strong>en</strong>.<br />

5.3 Spiritualiteit <strong>en</strong> zingeving<br />

Spiritualiteit is ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidig begrip, noch in de literatuur (De Hart 2011), noch onder de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die wij gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Hoewel er wel degelijk overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> zijn,<br />

hebb<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> individuele opvatting<strong>en</strong> over spiritualiteit die onderling sterk verschill<strong>en</strong>.<br />

De spirituel<strong>en</strong> die geïnterviewd zijn voor dit onderzoek lat<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong> eclectisch<br />

amalgaam zi<strong>en</strong> van wat ze beschouw<strong>en</strong> als zingev<strong>en</strong>d. In de literatuur wordt dit zelfspiri-<br />

99 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


tualiteit g<strong>en</strong>oemd, door De Hart (2014: 101) omschrev<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> vorm van spiritualiteit die<br />

zich ‘vaak afzet teg<strong>en</strong> de dode letter <strong>en</strong> beheerzucht van de traditionele godsdi<strong>en</strong>stige<br />

institut<strong>en</strong>, <strong>en</strong> sterk gericht is op de persoonlijke, subjectieve ervaring’. Dit geldt ook voor<br />

de geïnterviewde spirituele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in dit onderzoek. Sommige hebb<strong>en</strong> zich niet per<br />

se afgezet teg<strong>en</strong> traditionele godsdi<strong>en</strong>stige institut<strong>en</strong>, maar zijn op zoek gegaan naar hun<br />

eig<strong>en</strong> vorm van geloof. In bepaalde gevall<strong>en</strong> putt<strong>en</strong> ze daarbij op eclectische wijze uit allerlei<br />

(monotheïstische) religies.<br />

Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die wij gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> zichzelf als spiritueel beschouw<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong>,<br />

veelal na e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>slag, e<strong>en</strong> proces doorgemaakt naar aanleiding waarvan ze zich bezig<br />

zijn gaan houd<strong>en</strong> met spirituele zak<strong>en</strong>. Ze creër<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> vorm van spiritualiteit waarbij<br />

ze gebruikmak<strong>en</strong> van allerlei filosofieën <strong>en</strong> religieuze verhal<strong>en</strong>. Dit kunn<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de oosterse<br />

filosofieën zijn zoals boeddhisme, yoga, <strong>en</strong> het daarvan afgeleide mindfulness, maar<br />

ook eclectische ideeën over hoe ieder m<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> ziel heeft die voortkomt uit e<strong>en</strong> grote ziel,<br />

soms verm<strong>en</strong>gd met christelijke ideeën <strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>, bijvoorbeeld over Jezus. Zo zegt e<strong>en</strong><br />

respond<strong>en</strong>t: ‘[Ik b<strong>en</strong>] e<strong>en</strong> christ<strong>en</strong> in de zin van: ik b<strong>en</strong> e<strong>en</strong> volger van Jezus, dat wel, maar<br />

niet e<strong>en</strong> christ<strong>en</strong> zoals in e<strong>en</strong> religie wordt omschrev<strong>en</strong>’ (D22, vrouw, 36 jaar).<br />

E<strong>en</strong> andere geïnterviewde heeft e<strong>en</strong> amalgaam van allerlei spirituele zak<strong>en</strong> (wat we in<br />

hoofdstuk 3 hebb<strong>en</strong> aangeduid als bricolage of eclecticisme), waaronder reiki, chakra’s <strong>en</strong><br />

handlezing<strong>en</strong>. Ze zegt bijvoorbeeld over reiki:<br />

Reiki is e<strong>en</strong> handoplegging, om kosmische <strong>en</strong>ergie door te gev<strong>en</strong>. Het is niet van jezelf maar<br />

wat binn<strong>en</strong>komt geef je door, iedere<strong>en</strong> kan het, e<strong>en</strong> kind kan het. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> rak<strong>en</strong> dat in de<br />

loop van hun lev<strong>en</strong> kwijt door inderdaad opvoeding, scholing, wat allemaal. Sommig<strong>en</strong> niet,<br />

sommig<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong> het. (D12, vrouw, 56 jaar)<br />

Dit citaat laat mooi zi<strong>en</strong> dat het voor veel hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> draait om ‘terugkom<strong>en</strong><br />

bij jezelf’. Volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> is er diep verschol<strong>en</strong> in elk persoon e<strong>en</strong> pure auth<strong>en</strong>tieke kern, de<br />

onveranderlijke ess<strong>en</strong>tie van de betreff<strong>en</strong>de persoon, die letterlijk ‘ont-wikkeld’ moet word<strong>en</strong><br />

omdat die pure kern door bijvoorbeeld opvoeding <strong>en</strong> scholing min of meer versluierd<br />

is geraakt. 5 Die auth<strong>en</strong>tieke kern is voor e<strong>en</strong> aantal respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tegelijkertijd het echte,<br />

unieke, individuele <strong>en</strong> pure ‘ik’, maar ook de manier waarop m<strong>en</strong> (weer) in relatie kan<br />

kom<strong>en</strong> te staan met wat vaak wordt geduid als e<strong>en</strong> soort kosmische <strong>en</strong>ergie die, afgaande<br />

op de beschrijving<strong>en</strong> die de spirituel<strong>en</strong> hiervan in de interviews gev<strong>en</strong>, <strong>en</strong>igszins de plaats<br />

lijkt in te nem<strong>en</strong> die God voor traditioneel-gelovig<strong>en</strong> heeft. Sommig<strong>en</strong> van deze hed<strong>en</strong>daagse<br />

spirituel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zich echter bewust afgekeerd van de <strong>kerk</strong>, omdat zij het instituut<br />

niet langer geloofwaardig acht<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld daarvan is e<strong>en</strong> man die zichzelf nu<br />

omschrijft als spiritueel. Hij is opgevoed als katholiek, maar rond zijn twintigste is hij gaan<br />

twijfel<strong>en</strong> over het geloof. Hij zegt hierover:<br />

[I]k had moeite met het feit van dat als je katholiek was, dan kwam je in de hemel maar<br />

deg<strong>en</strong>e, de protestant<strong>en</strong> of de arme negertjes in Afrika, die kwam<strong>en</strong> niet in de hemel, hooguit<br />

in het vagevuur, als ze e<strong>en</strong> beetje goed hadd<strong>en</strong> geleefd maar, <strong>en</strong> dat snapte ik niet. Ik<br />

100 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


snapte niet van dat er e<strong>en</strong> god was die zegt van ik, van liefde, die hield van kinder<strong>en</strong> maar<br />

dan die kinder<strong>en</strong> de hel instortte omdat ze niet toevallig met e<strong>en</strong> missionaris in aanraking<br />

war<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> of omdat ze toevallig hun ouders war<strong>en</strong>, dat is het begin geweest van e<strong>en</strong><br />

heel d<strong>en</strong>kproces van waarom is dat, hoe zit dat. (D13, man, 62 jaar)<br />

Deze man gelooft niet langer dat e<strong>en</strong> god m<strong>en</strong>selijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> heeft. Dat wat er is – hij<br />

refereert aan e<strong>en</strong> bepaalde <strong>en</strong>ergie – moet veel groter zijn <strong>en</strong> het m<strong>en</strong>selijke overstijg<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> van de vrouwelijke respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ziet de <strong>kerk</strong> als machthebber. Ze stelt:<br />

Dat is net zo fout als die <strong>kerk</strong><strong>en</strong>, dat is het niet. Dat is weer macht, puur macht. Iemand die<br />

echt spiritueel is, dat is pure liefde. Die kan nooit op e<strong>en</strong> of andere manier e<strong>en</strong> macht uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Dat is de ess<strong>en</strong>tie. De ess<strong>en</strong>tie is liefde. Dan heb ik het niet over liefde man-vrouw,<br />

maar over onvoorwaardelijke liefde voor alles. (D12, vrouw, 56 jaar)<br />

De <strong>kerk</strong> is voor deze oud-gelovig<strong>en</strong> dus ‘m<strong>en</strong>selijk, al te m<strong>en</strong>selijk’ <strong>en</strong> als instituut staat ze<br />

e<strong>en</strong> verbinding met het goddelijke juist in de weg in plaats van dat ze dit faciliteert. Dat wil<br />

zeker niet zegg<strong>en</strong>, zoals e<strong>en</strong> aantal spirituel<strong>en</strong> expliciet te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gav<strong>en</strong>, dat de boodschap<br />

van traditionele religies waardeloos zou zijn. Integ<strong>en</strong>deel. Het instituut, bij de christ<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

dus de <strong>kerk</strong>, daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> versluiert volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> deze boodschap. Net zoals bijvoorbeeld<br />

scholing <strong>en</strong> opvoeding het ‘ware ik’ kunn<strong>en</strong> versluier<strong>en</strong>. Daarnaast zijn de specifieke doctrines<br />

<strong>en</strong> regels van religieuze instituties voor hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> soms te specifiek <strong>en</strong><br />

concreet om geloofwaardig te kunn<strong>en</strong> zijn. Deze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> immers e<strong>en</strong> heel<br />

algeme<strong>en</strong> pantheïstisch <strong>en</strong> soms zelfs wet<strong>en</strong>schappelijk godsbegrip waarin voor dit soort<br />

interpretaties <strong>en</strong> uitleg ge<strong>en</strong> ruimte is. E<strong>en</strong> mannelijk respond<strong>en</strong>t verwoordt het vanuit zijn<br />

wet<strong>en</strong>schappelijke achtergrond als volgt:<br />

Als je gaat kijk<strong>en</strong> vanuit de fysica wat <strong>en</strong>ergie is, die gaat nooit verlor<strong>en</strong>, het wordt altijd<br />

getransformeerd in iets anders, dus ik geloof in e<strong>en</strong> grote <strong>en</strong>ergie, ik geloof in e<strong>en</strong> groot<br />

sam<strong>en</strong>, geheel van sam<strong>en</strong>zijn in <strong>en</strong>ergie. (D13, man, 62 jaar)<br />

Zingeving is, net als spiritualiteit, voor de meerderheid van de geïnterviewde spirituel<strong>en</strong><br />

iets dat sam<strong>en</strong>hangt met ontwikkeling. Zo wordt het lev<strong>en</strong> bezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing. E<strong>en</strong><br />

van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> omschrijft haar zingeving als volgt:<br />

Mijn zieleweg, mijn zielepad, die ontwikkeling. Dat is de zingeving in mijn lev<strong>en</strong>. Dat ik daar<br />

bewust van b<strong>en</strong> <strong>en</strong> eraan werk. (D12, vrouw, 56 jaar)<br />

Deze ontwikkeling is volg<strong>en</strong>s de meerderheid van de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> die wij<br />

gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> belangrijk om meerdere red<strong>en</strong><strong>en</strong>. Omdat alles in het lev<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hangt<br />

<strong>en</strong> (daardoor!) e<strong>en</strong> bepaalde zin heeft. Op de vraag of ook lijd<strong>en</strong> zingev<strong>en</strong>d kan zijn wordt<br />

door de meeste respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in deze groep respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> positief geantwoord. Door lijd<strong>en</strong>,<br />

dood of teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong> kun je namelijk anders over het lev<strong>en</strong> gaan nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat kan<br />

uiteindelijk leid<strong>en</strong> tot iets wat zinvol is. E<strong>en</strong> vrouw zegt het volg<strong>en</strong>de over bewustwording<br />

<strong>en</strong> reflectie op het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>:<br />

101 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Ja, het lev<strong>en</strong>, het lev<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t zich aan, d<strong>en</strong>k ik dan <strong>en</strong> – nou ja, je kan er iets mee do<strong>en</strong> of het<br />

lat<strong>en</strong>, hè. Die keuze heb je. Maar het di<strong>en</strong>t zich aan. Er zijn wel mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarop je ev<strong>en</strong><br />

stil, waarbij je wel ev<strong>en</strong> stil kan blijv<strong>en</strong> staan. (D31, vrouw, 72 jaar)<br />

We kom<strong>en</strong> later nog terug op lijd<strong>en</strong>, dood <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong>. 6 Voor nu is het belangrijk op te<br />

merk<strong>en</strong> dat zingeving voor sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gekoppeld is aan individuele ontwikkeling.<br />

Naast deze meer individualistische b<strong>en</strong>adering, wordt paradoxaal g<strong>en</strong>oeg ook vaak<br />

het deel uitmak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> groter geheel g<strong>en</strong>oemd. Dit grotere geheel wordt op verschill<strong>en</strong>de<br />

manier<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong>, bijvoorbeeld als <strong>en</strong>ergie, iets hogers, e<strong>en</strong> hogere <strong>en</strong>ergie, het<br />

goddelijke in de m<strong>en</strong>s, liefde of de Heilige Geest. In het verl<strong>en</strong>gde daarvan is het groeiproces<br />

volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> belangrijk omdat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hier op aarde zijn met e<strong>en</strong> doel, waarbij zelfontwikkeling<br />

c<strong>en</strong>traal staat. Spirituele ontwikkeling <strong>en</strong> zelfontwikkeling lijk<strong>en</strong> hand in hand<br />

te gaan <strong>en</strong> soms hetzelfde te zijn. Voor e<strong>en</strong> aantal respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is het proces iets dat niet<br />

alle<strong>en</strong> op aarde plaatsvindt, maar ook daarna doorgaat. Zij noem<strong>en</strong> dit reïncarnatie, karma<br />

of het teruggaan van de ziel naar ‘alleziel’. Er is één uitzondering onder de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

die tot de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> behor<strong>en</strong>, namelijk e<strong>en</strong> man voor wie het begrip spiritualiteit<br />

synoniem is voor e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> dat gericht is op reflectie <strong>en</strong> beschouwing in plaats van<br />

materiële zak<strong>en</strong>: ‘Het geestelijke lev<strong>en</strong>, dat is gewoon hoe m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met elkaar communicer<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> wat daarbij voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> waard<strong>en</strong> zijn, dat vind ik inderdaad ja toch verhoudingsgewijs<br />

interessanter dan het materiële’ (D34, man, 73 jaar).<br />

Kader 5.1 Spirituele onderneming<strong>en</strong> <strong>en</strong> seculiere organisaties<br />

Voor dit rapport zijn ook elf secretariss<strong>en</strong> <strong>en</strong> oprichters van atheïstische <strong>en</strong> spirituele organisaties,<br />

ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> <strong>en</strong> initiatiev<strong>en</strong> geïnterviewd over de missie van hun organisatie, hun verhouding tot<br />

spiritualiteit <strong>en</strong> de overheid. 7 Het doel van deze interviews was om e<strong>en</strong> beeld te vorm<strong>en</strong> van het<br />

eclectische Nederlandse institutionele landschap waarin spirituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> zich beweg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>. Werk<strong>en</strong> ze sam<strong>en</strong> met andere ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> <strong>en</strong> partij<strong>en</strong>? Hoe ziet hun led<strong>en</strong>bestand<br />

eruit? Wat is hun houding t<strong>en</strong> opzichte van de overheid? Hoe bezi<strong>en</strong> zij religie <strong>en</strong> spiritualiteit in<br />

Nederland? 8 Hieronder volgt e<strong>en</strong> korte beschrijving van de organisaties <strong>en</strong> de verteg<strong>en</strong>woordigers<br />

die we sprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de belangrijkste onderwerp<strong>en</strong> die in de interviews aan bod kwam<strong>en</strong>. Vier organisaties<br />

zijn te omschrijv<strong>en</strong> als spirituele onderneming<strong>en</strong> <strong>en</strong> zev<strong>en</strong> organisaties kunn<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> als seculiere organisaties. De zev<strong>en</strong> seculiere organisaties zijn geselecteerd omdat ze<br />

de belang<strong>en</strong> van atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of kritisch teg<strong>en</strong>over de verm<strong>en</strong>ging<br />

van geloof/spiritualiteit <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap staan. De spirituele onderneming<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse<br />

spirituel<strong>en</strong> in staat hun spiritualiteit vorm te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

Vier spirituele onderneming<strong>en</strong><br />

Namaste Café<br />

Ira Nagel 9 is begonn<strong>en</strong> met het Namaste Café in D<strong>en</strong> Haag aan het Prins H<strong>en</strong>drikplein waar ook<br />

veel andere spirituele instelling<strong>en</strong> huiz<strong>en</strong>. Dit café heeft inmiddels zo’n 1700 vaste klant<strong>en</strong>. 10 Sommige<br />

ziet ze bijna elke week maar de meeste hoogst<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> paar keer per jaar. Ze is e<strong>en</strong> ondernemer<br />

die tijd<strong>en</strong>s haar werk in de toerist<strong>en</strong>industrie, met name in Azië, meermaals stuitte op spirituele<br />

cafés <strong>en</strong> ontmoetingsplekk<strong>en</strong>. In Nederland was e<strong>en</strong> dergelijk concept er nog niet. Haar café<br />

102 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


is bedoeld voor iedere<strong>en</strong> die ev<strong>en</strong> tot rust wil kom<strong>en</strong>. Namasté Café biedt onder meer handlezing<strong>en</strong>,<br />

massages, workshops <strong>en</strong> lezing<strong>en</strong>. Ongeveer 85% 11 van haar cliënt<strong>en</strong> die hiervoor kom<strong>en</strong> is<br />

vrouw. Hoewel Namaste Café niet officieel is aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> bepaald netwerk, verwijst Ira<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> door naar andere spirituele onderneming<strong>en</strong> in de buurt.<br />

Yoga Lifestyle<br />

Karina Delfos startte haar yogapraktijk nadat ze had gewerkt in de grafische vormgeving. Ze was<br />

altijd al geïnteresseerd in yoga, maar miste aanvankelijk de geestelijke uitdaging. Die heeft ze<br />

gevond<strong>en</strong> door zich te verdiep<strong>en</strong> in de achtergrond<strong>en</strong> van yoga. Haar klant<strong>en</strong> zijn volg<strong>en</strong>s haar<br />

voornamelijk vrouw. Ze b<strong>en</strong>adert haar yogapraktijk op e<strong>en</strong> heel praktische, lichamelijke <strong>en</strong> nuchtere<br />

wijze: ‘Er is niet per se meer tuss<strong>en</strong> hemel <strong>en</strong> aarde maar wel meer tuss<strong>en</strong> je hoofd <strong>en</strong> t<strong>en</strong><strong>en</strong>’.<br />

Stap na Stap<br />

Stap na Stap is e<strong>en</strong> coachingsbureau in D<strong>en</strong> Haag, opgericht door Marcus Zev<strong>en</strong> Jans<strong>en</strong>. Ook hij<br />

b<strong>en</strong>adrukt dat spiritualiteit niet zweverig is of hoeft te zijn, integ<strong>en</strong>deel, mindfulness betek<strong>en</strong>t<br />

juist dat je je bewust b<strong>en</strong>t van het hier <strong>en</strong> nu. Hij biedt cursuss<strong>en</strong> mindfulness aan <strong>en</strong> verhuurt<br />

ruimtes aan andere onderneming<strong>en</strong> die zich ook bezighoud<strong>en</strong> met ‘zeg maar de wereld e<strong>en</strong> betere<br />

plek te mak<strong>en</strong>. Dus […] dat gaat over persoonlijke ontwikkeling maar ook spiritualiteit <strong>en</strong> gezondheid’.<br />

12<br />

Brahma Kumaris<br />

Brahma Kumaris, opgericht in 1937 in India, is e<strong>en</strong> wereldwijde spirituele beweging die zich richt<br />

op bewustwording <strong>en</strong> persoonlijke ontwikkeling. De beweging biedt, aldus mevrouw Derks,<br />

betrokk<strong>en</strong> bij Brahma Kumaris, spiritueel onderwijs <strong>en</strong> meditatie voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de<br />

culturele <strong>en</strong> religieuze achtergrond<strong>en</strong>. Hierbij gaat het om de toepassing van spiritualiteit in de<br />

praktijk, waardoor houding, gedrag, waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> in het persoonlijke, sociale <strong>en</strong><br />

maatschappelijke lev<strong>en</strong> in kwaliteit <strong>en</strong> kracht to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. In de jar<strong>en</strong> tachtig heeft deze spirituele<br />

geme<strong>en</strong>schap zich ook in Nederland gevestigd. De organisatie draait op donaties <strong>en</strong> vrijwilligerswerk<br />

<strong>en</strong> alle inhoudelijke programma’s <strong>en</strong> cursuss<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gratis aangebod<strong>en</strong>.<br />

Zev<strong>en</strong> seculiere organisaties<br />

Ver<strong>en</strong>iging teg<strong>en</strong> Kwakzalverij<br />

Daarnaast hebb<strong>en</strong> we met verteg<strong>en</strong>woordigers van zev<strong>en</strong> seculiere stichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong><br />

gesprok<strong>en</strong>, 13 waarvan één, de Ver<strong>en</strong>iging teg<strong>en</strong> Kwakzalverij, zichzelf weliswaar niet als expliciet<br />

atheïstisch of seculier definieert maar in haar werkzaamhed<strong>en</strong> wel erg lijkt op de overige ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> daar ook contact mee heeft. De ver<strong>en</strong>iging is opgericht in 1881, vijfti<strong>en</strong> jaar na de wet<br />

van Thorbecke over g<strong>en</strong>eeskunde. Deze wet bepaalde dat alle<strong>en</strong> arts<strong>en</strong> patiënt<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong><br />

behandel<strong>en</strong>. ‘‘Kwakzalvers’ liep<strong>en</strong> de arts<strong>en</strong> namelijk voor de voet<strong>en</strong> <strong>en</strong> om teg<strong>en</strong> deze kwakzalverij<br />

in verzet te kom<strong>en</strong> is in 1881 de Ver<strong>en</strong>iging teg<strong>en</strong> Kwakzalverij opgericht. Teg<strong>en</strong>woordig kunn<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met twijfels <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> over bepaalde behandeling<strong>en</strong> nog steeds terecht bij de ver<strong>en</strong>iging.<br />

Als wordt geconstateerd dat er sprake is van oplichting, informeert de ver<strong>en</strong>iging soms programma’s<br />

als Radar (Tros), Undercover, maar ook de Inspectie Gezondheidszorg <strong>en</strong> Jeugd.<br />

103 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


De ver<strong>en</strong>iging, die zo’n 1700 led<strong>en</strong> zegt te hebb<strong>en</strong>, spreekt zich niet specifiek uit teg<strong>en</strong> religie <strong>en</strong><br />

spiritualiteit, maar heeft wel als doel onheuse gezondheidsclaims op te spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> te sprek<strong>en</strong>.<br />

‘De arts moet niet gaan prek<strong>en</strong> <strong>en</strong> de dominee moet ge<strong>en</strong> gezondheidsadvies gev<strong>en</strong>’, aldus<br />

De Jong, secretaris van de ver<strong>en</strong>iging. Ze laat ook wet<strong>en</strong> dat het seculiere perspectief van groot<br />

belang is <strong>en</strong> dat ‘religie <strong>en</strong> spiritualiteit hun plek moet<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>’, wat betek<strong>en</strong>t dat deze onderwerp<strong>en</strong><br />

in de privésfeer word<strong>en</strong> beleefd <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zaak van ‘het hoofd <strong>en</strong> het hart’ zijn. De Jong vervolgt:<br />

Religie is ge<strong>en</strong> onderwerp voor de ver<strong>en</strong>iging t<strong>en</strong>zij er vanuit e<strong>en</strong> geloof ongegronde gezondheidsclaims<br />

word<strong>en</strong> gedaan of zinloze behandelwijz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gepropageerd zoals g<strong>en</strong>ezing door gebed. Waar wij<br />

ons teg<strong>en</strong> verzett<strong>en</strong> zijn gebedsg<strong>en</strong>ezers, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die bewer<strong>en</strong> dat ze met gebed iets kunn<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><br />

want dat is kwakzalverij <strong>en</strong> oplichterij. […] Dat staat eig<strong>en</strong>lijk los van religie, heel veel alternatieve<br />

behandelwijz<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> alle k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van religie, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de klipp<strong>en</strong> op dat iets werkt,<br />

er is vaak e<strong>en</strong> goeroe of e<strong>en</strong> spiritueel leider in zo’n groep die e<strong>en</strong> bepaalde behandelwijze propageert.<br />

[…] Homeopat<strong>en</strong> zou je kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> als priesters. De manier waarop ze met e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> lepeltje e<strong>en</strong><br />

korreltje op je tong legg<strong>en</strong> heeft wel wat weg van hosties uitdel<strong>en</strong>.<br />

Stichting Skepsis<br />

Net als de Ver<strong>en</strong>iging teg<strong>en</strong> Kwakzalverij zegt ook Stichting Skepsis zich in te zett<strong>en</strong> voor de<br />

wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> de rede <strong>en</strong> claim<strong>en</strong> zij zich te verzett<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> kwakzalverij <strong>en</strong> oplichterij. Het doel<br />

van de stichting, aldus de secretaris Jan Willem Ni<strong>en</strong>huys, is: ‘De kritische studie van het paranormale<br />

<strong>en</strong> pseudowet<strong>en</strong>schap.’ Door het uitgev<strong>en</strong> van het blad Skepter dat vier keer per jaar verschijnt<br />

<strong>en</strong> door ongeveer 2500 m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong> wordt, bespreekt <strong>en</strong> bekritiseert de stichting ook<br />

onjuist beoef<strong>en</strong>de wet<strong>en</strong>schap. De stichting richt zich dus niet louter op paranormale zak<strong>en</strong>, maar,<br />

aldus de heer Ni<strong>en</strong>huys ‘ook [op] waarzeggers <strong>en</strong> rare theorieën, het blad gaat teg<strong>en</strong>woordig in de<br />

richting van ook merkwaardige of dubieuze wet<strong>en</strong>schap’.<br />

Verlichtingsborrel<br />

De Verlichtingsborrel is voortgekom<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> gemis aan e<strong>en</strong> vrijd<strong>en</strong>kersver<strong>en</strong>iging in D<strong>en</strong> Haag,<br />

zo stelt de oprichter Lex Sip. In 2013 werd voor het eerst e<strong>en</strong> maandelijkse borrel georganiseerd <strong>en</strong><br />

het sloeg aan. Vrijd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t voor de heer Sip:<br />

[D]at je niet gehinderd wordt door allerlei ding<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>af. […] Vrijd<strong>en</strong>kers zijn per definitie atheïstisch.<br />

Atheïstisch wordt heel vaak gedacht dat je dan teg<strong>en</strong> iets b<strong>en</strong>t, dat is niet zo. ‘A’ betek<strong>en</strong>t alle<strong>en</strong><br />

maar ‘zonder’. Niet geloof in god<strong>en</strong>, bov<strong>en</strong>natuurlijke ding<strong>en</strong> ook niet, het lev<strong>en</strong> is gewoon zoals het is,<br />

je houdt je aan de feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> zie je gesteund door de wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> zo <strong>en</strong> dat is e<strong>en</strong> beetje wat ik vind van<br />

vrij d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, <strong>en</strong> sta op<strong>en</strong> voor van alles <strong>en</strong> nog wat. Kijk als er [….] echt e<strong>en</strong> overtuig<strong>en</strong>d bewijs is dat God<br />

bestaat, dan bestaat hij, weet je maar zolang er ge<strong>en</strong> bewijs van iets is, dan is het er niet.<br />

De ver<strong>en</strong>iging organiseert onder andere lezing<strong>en</strong> over atheïstische d<strong>en</strong>kers zoals Spinoza waar<br />

gemiddeld volg<strong>en</strong>s de heer Sip zo’n 40 led<strong>en</strong> (voornamelijk mann<strong>en</strong>) op afkom<strong>en</strong>.<br />

De Vrije Gedachte<br />

De Vrije Gedachte is volg<strong>en</strong>s secretaris Dik Kruithof opgericht in 1856 als De Dageraad, die haar<br />

wortels heeft in de Vrijmetselarij. De Dageraad ontstond vanuit de overtuiging dat m<strong>en</strong> nog maar<br />

aan het begin van de ontwikkeling van de wet<strong>en</strong>schap stond <strong>en</strong> was vooral op zoek naar e<strong>en</strong><br />

natuurlijke algeme<strong>en</strong>-m<strong>en</strong>selijke ethiek. Later hield m<strong>en</strong> zich bezig met sociale vraagstukk<strong>en</strong> zoals<br />

vrouw<strong>en</strong>kiesrecht (Aletta Jacobs was e<strong>en</strong> van de led<strong>en</strong>) <strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar onderwijs, maar ook met<br />

andere zak<strong>en</strong> zoals crematie. De Vrije Gedachte noemt zichzelf e<strong>en</strong> atheïstisch humanistische<br />

104 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


eweging, in teg<strong>en</strong>stelling tot het Humanistisch Verbond. De ver<strong>en</strong>iging claimt zo'n 500 led<strong>en</strong> te<br />

hebb<strong>en</strong>, waarvan 90% man <strong>en</strong> het grootste deel op leeftijd is.<br />

De Vrije Gedachte is e<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>iging die staat voor vrijd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Hieronder wordt door de ver<strong>en</strong>iging<br />

verstaan ‘e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>shouding die gek<strong>en</strong>merkt wordt door rationeel d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong> van de<br />

werkelijkheid <strong>en</strong> moreel handel<strong>en</strong> vanuit het besef van de eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheid voor<br />

gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> dad<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>selijke waarde, solidariteit met de medem<strong>en</strong>s <strong>en</strong> eindigheid <strong>en</strong> onherhaalbaarheid<br />

van het lev<strong>en</strong> van elk individu’. De vrijd<strong>en</strong>ker is, aldus de heer Kruithof, secretaris<br />

van de ver<strong>en</strong>iging, atheïst in de zin dat hij zegt: ‘God bestaat niet zolang er ge<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk<br />

bewijs van zijn bestaan is’.<br />

Atheïstisch Verbond<br />

Volg<strong>en</strong>s Thomasz Radecki van het Atheïstisch Verbond zijn er twee soort<strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong>:<br />

Atheïst<strong>en</strong> die puur <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> op de vraag ‘neemt u aan dat er e<strong>en</strong> god is?’ zegg<strong>en</strong> van: nee dat geloof ik<br />

niet, dan b<strong>en</strong> je atheïst. Maar er zijn ook m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, de harde atheïst<strong>en</strong> gaan wat verder, voor sommige<br />

god<strong>en</strong> durv<strong>en</strong> die best te zegg<strong>en</strong>: als God bestond dan had dit <strong>en</strong> dit merkbaar moet<strong>en</strong> zijn. Het is niet<br />

merkbaar dus ik durf ook nog e<strong>en</strong> stap verder te gaan door te zegg<strong>en</strong>: die god is dan heel erg onwaarschijnlijk,<br />

puur als wet<strong>en</strong>schapper zou ik nooit zegg<strong>en</strong> onmogelijk. Dan zou je letterlijk alles moet<strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong>.<br />

Het Atheïstisch Verbond is, tot verbazing van Radecki, nog altijd e<strong>en</strong> kleine ver<strong>en</strong>iging die sinds<br />

2010 bestaat <strong>en</strong> ongeveer 150 led<strong>en</strong>, mer<strong>en</strong>deel man, telt. Er zijn volg<strong>en</strong>s hem vele ongelovig<strong>en</strong> in<br />

Nederland, maar zij hebb<strong>en</strong> niet de behoefte zich te organiser<strong>en</strong>. Blijkbaar is er ge<strong>en</strong> verlang<strong>en</strong> om<br />

zich te verzett<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de privileges die gelovig<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s hem hebb<strong>en</strong> in Nederland.<br />

Atheïstisch Seculiere Partij<br />

Dit is de <strong>en</strong>ige atheïstische geme<strong>en</strong>schap in Nederland die zich ook daadwerkelijk heeft ingezet als<br />

e<strong>en</strong> politieke partij. In 2010 heeft e<strong>en</strong> aantal led<strong>en</strong> van de Vrije Gedachte beslot<strong>en</strong> actief te word<strong>en</strong><br />

als politieke partij <strong>en</strong> niet louter te lobby<strong>en</strong> om het atheïstische, seculiere gedachtegoed te verkondig<strong>en</strong><br />

in D<strong>en</strong> Haag. Ze staan in contact met het Atheïstisch Verbond <strong>en</strong> de Vrije Gedachte. Als<br />

politieke partij heeft de partij twee keer deelg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> aan de geme<strong>en</strong>teraadsverkiezing<strong>en</strong> in<br />

Dev<strong>en</strong>ter (2014 <strong>en</strong> 2018). Volg<strong>en</strong>s de verteg<strong>en</strong>woordigers die we sprak<strong>en</strong>, de her<strong>en</strong> Waterman <strong>en</strong><br />

De Vries, zijn het atheïstisch gedachtegoed <strong>en</strong> progressief d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> goed te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>. De ver<strong>en</strong>iging<br />

telt zo’n 30 led<strong>en</strong>, het mer<strong>en</strong>deel is man.<br />

Het Humanistisch Verbond<br />

Het Humanistisch Verbond is sinds 1946 de grootste lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke organisatie die zich<br />

inzet voor niet-(traditioneel-)gelovig<strong>en</strong>. De ver<strong>en</strong>iging heeft 16.000 betal<strong>en</strong>de led<strong>en</strong> <strong>en</strong> is het<br />

afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nium in led<strong>en</strong>aantal verdubbeld 14 . Het heeft e<strong>en</strong> kantoor in Amsterdam, betaalde<br />

kracht<strong>en</strong> in di<strong>en</strong>st <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dertigtal afdeling<strong>en</strong> in het land, inclusief e<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>organisatie. Het<br />

Humanistisch Verbond is als (niet-godsdi<strong>en</strong>stige) lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke organisatie in diverse gremia<br />

aanwezig als e<strong>en</strong> door de overheid erk<strong>en</strong>de gesprekspartner, gelijk aan godsdi<strong>en</strong>stige organisaties<br />

als de katholieke <strong>kerk</strong>, protestantse, joodse <strong>en</strong> islamitische organisaties.<br />

Boris van der Ham, voorzitter van het Humanistisch Verbond, stelt vast dat het grootste gedeelte<br />

van de Nederlanders die niet-godsdi<strong>en</strong>stig zijn zichzelf niet in eerste instantie associër<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

alternatieve term, zoals atheïst of humanist. Dat wil niet zegg<strong>en</strong> dat ze daardoor ‘niets’ zijn. Hij<br />

constateert dat veel Nederlanders die niet aangeslot<strong>en</strong> zijn bij e<strong>en</strong> organisatie of ver<strong>en</strong>iging van<br />

105 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


expliciete humanist<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> ook zingeving <strong>en</strong> reflectie zoek<strong>en</strong>, in zowel kleine als grotere<br />

verband<strong>en</strong>. Dat kan zijn in de vorm van e<strong>en</strong> goed gesprek in e<strong>en</strong> café of e<strong>en</strong> wandeling door e<strong>en</strong><br />

bos, het lidmaatschap van e<strong>en</strong> voetbalclub waar m<strong>en</strong> zich erg verbond<strong>en</strong> mee voelt, tot e<strong>en</strong><br />

theaterbezoek of e<strong>en</strong> dancefestival.<br />

Het mer<strong>en</strong>deel van de led<strong>en</strong> van het Humanistisch Verbond noemt zich naast humanist ook atheistisch<br />

of agnost. Het Humanistisch Verbond kiest er in de profilering echter voor om niet alle<strong>en</strong><br />

het niet-godsdi<strong>en</strong>stige <strong>en</strong> atheïstische te b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>, maar vooral te omschrijv<strong>en</strong> waar het wel<br />

voor staat. Het verzet zich teg<strong>en</strong> het idee dat opkom<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> seculier wereldbeeld automatisch<br />

ge<strong>en</strong> ruimte zou lat<strong>en</strong> voor lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke reflectie. Het Humanistisch Verbond organiseert<br />

daarom veel cursuss<strong>en</strong>, lezing<strong>en</strong> <strong>en</strong> filosofische bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>.<br />

Deze visie op lev<strong>en</strong>sbeschouwing (in vergelijking met de strikt atheïstische organisaties die we<br />

hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>) past waarschijnlijk goed bij de eig<strong>en</strong> achterban aangezi<strong>en</strong> uit onze <strong>en</strong>quête<br />

blijkt dat het niet (voornamelijk) de atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong>, maar eerder hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong><br />

zijn die zich verwant voel<strong>en</strong> met het humanisme. Zij voel<strong>en</strong> zich waarschijnlijk aangetrokk<strong>en</strong> tot<br />

deze reflectieve kant van het humanisme. Boris van der Ham stelt wel dat e<strong>en</strong> term als spiritueel<br />

ge<strong>en</strong> begrip is dat door georganiseerde humanist<strong>en</strong> vaak gebruikt wordt, omdat deze term e<strong>en</strong><br />

esoterische <strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>stige associatie heeft. Het Humanistisch Verbond gebruikt liever woord<strong>en</strong><br />

zoals reflectie.<br />

Het Humanistisch Verbond verzorgt daarnaast de z<strong>en</strong>ding van geestelijke verzorging op humanistische<br />

(dat wil zegg<strong>en</strong> niet-godsdi<strong>en</strong>stige) grondslag in de zorg, bij def<strong>en</strong>sie <strong>en</strong> bij justitie. Ook zijn<br />

ze betrokk<strong>en</strong> bij het gev<strong>en</strong> van niet-godsdi<strong>en</strong>stige humanistische vorming in het op<strong>en</strong>baar basisonderwijs.<br />

Boris van der Ham stelt dat juist in e<strong>en</strong> sterk seculariseerde sam<strong>en</strong>leving niet-godsdi<strong>en</strong>stige<br />

steun bij lev<strong>en</strong>svrag<strong>en</strong> belangrijk is, ook in bijvoorbeeld het onderwijs of bij de politie.<br />

Het Humanistisch Verbond maakt onderdeel uit van de Humanistische Alliantie waarin het met<br />

andere humanistische organisaties sam<strong>en</strong>werkt. Dat zijn onder meer Humanitas (waar <strong>en</strong>kele<br />

ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> vrijwilligers werk<strong>en</strong>), omroep Human (70.000 led<strong>en</strong>), de Universiteit voor Humanistiek<br />

<strong>en</strong> de ontwikkelingsorganisatie Hivos. Het Humanistisch Verbond heeft zich, net zoals de<br />

seculiere organisaties die we hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>, sterk ingespann<strong>en</strong> voor de gelijke behandeling<br />

van niet-godsdi<strong>en</strong>stig<strong>en</strong>. Zo pleitte het Humanistisch Verbond voor het afschaff<strong>en</strong> van het verbod<br />

op smal<strong>en</strong>de godslastering <strong>en</strong> is het er in 1983 in geslaagd in artikel 1 van de Grondwet ook lev<strong>en</strong>sbeschouwing<br />

als non-discriminatiegrond te lat<strong>en</strong> opnem<strong>en</strong>. Hierdoor zijn religie <strong>en</strong> niet-godsdi<strong>en</strong>stige<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwing formeel gelijkgetrokk<strong>en</strong>.<br />

Het Humanistisch Verbond br<strong>en</strong>gt jaarlijks met de internationale koepelorganisatie Humanists<br />

International het Freedom of Thought-rapport uit waarin de vervolging van humanist<strong>en</strong>, atheïst<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vrijd<strong>en</strong>kers in kaart wordt gebracht. De Ver<strong>en</strong>igde Naties <strong>en</strong> de Nederlandse overheid gebruik<strong>en</strong><br />

deze rapport<strong>en</strong> voor de vormgeving van hun beleid. Het Humanistisch Verbond is ook betrokk<strong>en</strong><br />

bij initiatiev<strong>en</strong> voor het bescherm<strong>en</strong> van atheïstische asielzoekers die in Nederlandse asielzoekersc<strong>en</strong>tra<br />

word<strong>en</strong> belaagd door conservatieve islamitische mede-asielzoekers. Daarnaast<br />

heeft het de beweging Nieuwe Vrijd<strong>en</strong>kers opgericht voor vluchteling<strong>en</strong> die vanwege hun atheisme<br />

naar Nederland zijn gevlucht <strong>en</strong> voor in Nederland opgegroeide voormalige moslims die<br />

regelmatig sociale problem<strong>en</strong> ondervind<strong>en</strong> door op<strong>en</strong>lijk atheïst te zijn.<br />

106 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Verschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />

Opvall<strong>en</strong>d aan al deze spirituele <strong>en</strong> seculiere organisaties is dat de persoonlijke achtergrond van<br />

de oprichters e<strong>en</strong> belangrijke rol speelt. Zowel in het geval van Delfos, Zev<strong>en</strong> Jans<strong>en</strong> <strong>en</strong> Derks is er<br />

erg<strong>en</strong>s in hun veertiger jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>tering gekom<strong>en</strong> in hun d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over spiritualiteit. Ook de person<strong>en</strong><br />

die zich inzett<strong>en</strong> voor het atheïstisch gedachtegoed of teg<strong>en</strong> kwakzalverij <strong>en</strong> privileges van<br />

gelovig<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> persoonlijk verhaal waardoor ze zich aan deze zak<strong>en</strong> committer<strong>en</strong>. Ook<br />

opvall<strong>en</strong>d is dat zowel verteg<strong>en</strong>woordigers van spirituele als atheïstische organisaties e<strong>en</strong> sterk<br />

wet<strong>en</strong>schappelijk vertoog voer<strong>en</strong>. Van atheïstische organisaties is dit te verwacht<strong>en</strong>, maar van spirituele<br />

organisaties hadd<strong>en</strong> we dit van tevor<strong>en</strong> niet verwacht. Alternatieve g<strong>en</strong>eeswijz<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

bijvoorbeeld vrijwel zonder uitzondering aangeprez<strong>en</strong> als wet<strong>en</strong>schappelijk bewez<strong>en</strong>. Dit is<br />

natuurlijk extra opmerkelijk omdat volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> van de door ons geïnterviewde organisaties, de<br />

Ver<strong>en</strong>iging teg<strong>en</strong> Kwakzalverij, dit juist ge<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap is. Beide groepering<strong>en</strong> beroep<strong>en</strong> zich<br />

echter op de autoriteit van de wet<strong>en</strong>schap.<br />

Duidelijke verschill<strong>en</strong> zijn er natuurlijk ook. Allereerst is het erg opvall<strong>en</strong>d 15 dat er verhoudingsgewijs<br />

veel meer vrouw<strong>en</strong> aan spirituele organisaties lijk<strong>en</strong> deel te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> er veel meer mann<strong>en</strong><br />

in atheïstische organisaties actief lijk<strong>en</strong> te zijn. Dit komt overe<strong>en</strong> met onze bevinding<strong>en</strong> in het<br />

vorige hoofdstuk waaruit blijkt dat spirituel<strong>en</strong> vaker vrouw zijn <strong>en</strong> agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> vaker<br />

man. T<strong>en</strong> tweede valt op dat verteg<strong>en</strong>woordigers van de onderzochte spirituele organisaties zich<br />

zonder uitzondering richt<strong>en</strong> op individuele groei <strong>en</strong> ontwikkeling terwijl de onderzochte atheïstische<br />

organisaties zich juist als doel stell<strong>en</strong> om de sam<strong>en</strong>leving als geheel te verbeter<strong>en</strong>. In beide<br />

gevall<strong>en</strong> is de wereld voor h<strong>en</strong> dus tot op zekere hoogte maakbaar, maar voor hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong><br />

is het aangrijpingspunt daarbij het individu, terwijl voor atheïstische organisaties het aangrijpingspunt<br />

eerder de sam<strong>en</strong>leving als geheel is. Dat is e<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>de bevinding omdat m<strong>en</strong><br />

zou kunn<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong> dat atheïst<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> verder afstaan van religieuze ideeën over<br />

geme<strong>en</strong>schapszin <strong>en</strong> daarmee individualistischer dan hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> zijn.<br />

Sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong><br />

Door de atheïstische ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> wordt er in zekere mate sam<strong>en</strong>gewerkt. Sommige hebb<strong>en</strong> historisch<br />

duidelijke band<strong>en</strong>, zoals De Vrije Gedachte <strong>en</strong> de Atheïstisch Seculiere Partij. Persoonlijk<br />

zijn er ook band<strong>en</strong>, bijvoorbeeld doordat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die eerst lid war<strong>en</strong> van de Vrije Gedachte later<br />

zelf e<strong>en</strong> andere organisatie opzett<strong>en</strong>. Ook tuss<strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>iging teg<strong>en</strong> Kwakzalverij <strong>en</strong> Skepsis zijn<br />

relaties. Desalniettemin is het interessant dat er ge<strong>en</strong> sterke overkoepel<strong>en</strong>de verband<strong>en</strong> zijn, zoals<br />

we bijvoorbeeld wel zi<strong>en</strong> bij het Contactorgaan Moslims <strong>en</strong> Overheid (cmo) of de Protestantse<br />

Kerk. Atheïst<strong>en</strong> <strong>en</strong> seculier<strong>en</strong> zijn in dat opzicht minder goed ver<strong>en</strong>igd dan religieuze stroming<strong>en</strong>.<br />

Sip (de Verlichtingsborrel) zegt hierover:<br />

Nou, wat mij wel bevalt begon, dreef eig<strong>en</strong>lijk, was het besef dat je ook moeite moet do<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />

leuke sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> je ook moeite moet do<strong>en</strong> aan de seculiere kant om ding<strong>en</strong> leuk <strong>en</strong> maar ook<br />

vooral bespreekbaar te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar ik door veel ervaring, want ik heb heel veel internationale<br />

zak<strong>en</strong> gedaan vroeger, dan merk je hoe religieuze stroming<strong>en</strong>, hoe goed die georganiseerd<br />

zijn, hoe die <strong>en</strong>orme fundraising-capaciteit hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe die zich ja, <strong>en</strong>orm krachtig verwev<strong>en</strong> in de<br />

staat, middels onderwijs <strong>en</strong> middels politieke partij<strong>en</strong> <strong>en</strong> ja <strong>en</strong> dat eig<strong>en</strong>lijk bleek dat aan ja, aan atheïstische<br />

kant ontbreekt dat erg.<br />

Wel werkt e<strong>en</strong> aantal atheïstische organisaties sam<strong>en</strong> in de Humanistische Alliantie <strong>en</strong> Humanists<br />

International. Zoals gezegd zijn er veel ongelovig<strong>en</strong> in Nederland <strong>en</strong> verbaz<strong>en</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

zich erover dat de atheïstische ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> in Nederland desalniettemin vrij klein zijn. Opvall<strong>en</strong>d<br />

is dat humanist<strong>en</strong> in Nederland soms ook religieus zijn, terwijl dit op andere plekk<strong>en</strong> in de wereld<br />

107 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


voornamelijk atheïst<strong>en</strong> zijn. Kruithof van De Vrije Gedachte zegt hierover: ‘Het Humanistisch Verbond<br />

bestaat uit christ<strong>en</strong><strong>en</strong> die niet lid zijn van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>’. 16 De Jong, van de Ver<strong>en</strong>iging teg<strong>en</strong><br />

Kwakzalverij, maar ook Tsoutsanis <strong>en</strong> Sip (van de Verlichtingsborrel) vind<strong>en</strong> dit opmerkelijk. Dit is<br />

voor h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> om niet sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> met het Humanistisch Verbond. De verteg<strong>en</strong>woordigers<br />

van de Atheïstisch Seculiere Partij verklar<strong>en</strong> de relatief geringe omvang van e<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong><br />

atheïsme in Nederland als volgt:<br />

Mijn theorie is dat het wat uitgesprok<strong>en</strong>ere atheïsme, het zelf will<strong>en</strong> id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> als atheïst, dat dat e<strong>en</strong><br />

beetje sam<strong>en</strong>hangt met toch ook e<strong>en</strong> behoefte om ja m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die uit religieuze milieus kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> die<br />

toch e<strong>en</strong> bepaalde ervaring in hun lev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar zich misschi<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> afzett<strong>en</strong> of misschi<strong>en</strong> in de<br />

sam<strong>en</strong>leving zi<strong>en</strong> dat er heel sterk in de politiek, zoals dat bijvoorbeeld in Amerika is, dat je heel sterk<br />

e<strong>en</strong> christelijke invloed hebt <strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> daar dan dus e<strong>en</strong> beetje teg<strong>en</strong> ager<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik merk dat als dat<br />

in e<strong>en</strong> land door ont<strong>kerk</strong>elijking wegvalt dat op zich wel de groep, demografische groep atheïst<strong>en</strong> groeit,<br />

maar dat die groep in zijn omvang ook eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> beetje minder […] uitgesprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> minder ja hè<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ja die zijn eig<strong>en</strong>lijk in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate tevred<strong>en</strong> met de ontwikkeling zal ik maar zegg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dat levert minder, merk<strong>en</strong> wij ook bij de partij, levert minder geleg<strong>en</strong>heid op om die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ja teg<strong>en</strong><br />

bepaalde zak<strong>en</strong> die wij in de politiek belangrijk vind<strong>en</strong>, te mobiliser<strong>en</strong>. 17<br />

De spirituele ondernemers gev<strong>en</strong> aan klant<strong>en</strong> af <strong>en</strong> toe naar andere spirituele onderneming<strong>en</strong><br />

door te verwijz<strong>en</strong> maar ook hier vond<strong>en</strong> we ge<strong>en</strong> duidelijke (overkoepel<strong>en</strong>de) sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong>.<br />

Wel de bereidheid om klant<strong>en</strong> <strong>en</strong> led<strong>en</strong> ‘te del<strong>en</strong>’. Kortom, zowel het spirituele als het<br />

atheïstische ver<strong>en</strong>igingslandschap maakt in Nederland e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins verbrokkelde indruk.<br />

Religie in de maatschappij <strong>en</strong> de rol van de overheid<br />

De atheïst<strong>en</strong> die zijn geïnterviewd hebb<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong>zelfde doel, namelijk het bestrijd<strong>en</strong> van de<br />

privileges die gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> religieuze instelling<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in Nederland. Speciaal<br />

onderwijs bijvoorbeeld, zo wordt meermaals b<strong>en</strong>adrukt, is louter ontstaan doordat de christelijke<br />

partij<strong>en</strong> dat zo onderhandeld hebb<strong>en</strong> in ruil voor het algeme<strong>en</strong> kiesrecht (met passief kiesrecht<br />

voor vrouw<strong>en</strong>) in 1917. 18 Daarnaast word<strong>en</strong> ook de belastingvoordel<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd die religieuze<br />

instelling<strong>en</strong> g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. Radecki, van het Atheïstisch Verbond, wijst er bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> op dat vluchteling<strong>en</strong><br />

die naar Nederland kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevlucht zijn vanwege hun atheïsme vaak bot vang<strong>en</strong>, in teg<strong>en</strong>stelling<br />

tot vluchteling<strong>en</strong> die zichzelf bijvoorbeeld als christ<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong>. Zij krijg<strong>en</strong> sneller e<strong>en</strong><br />

verblijfsvergunning, aldus Radecki. Deze privileges zijn voor atheïstische initiatiev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> om<br />

sam<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>, te discussiër<strong>en</strong> <strong>en</strong>, in sommige gevall<strong>en</strong>, ook te prober<strong>en</strong> om de politiek te<br />

beweg<strong>en</strong> tot het verander<strong>en</strong> van voorg<strong>en</strong>oemde kwesties.<br />

Vanuit de atheïstische ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> <strong>en</strong> seculiere initiatiev<strong>en</strong> is er sprake van e<strong>en</strong> grote nadruk op<br />

het belang van secularisme. Gelovig<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong>, zegg<strong>en</strong> zij, in principe, ge<strong>en</strong> extra privileges mog<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong>. In het bijzonder betreft het dan de monotheïstische religies. Religie <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwing<br />

zoud<strong>en</strong> zich moet<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong> tot de privésfeer. In die zin is laïcité, het Franse model waarin<br />

gelovig<strong>en</strong> ook in de publieke ruimte niet als dusdanig zichtbaar mog<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> zeker ge<strong>en</strong> privileges<br />

mog<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (Baubérot 2005), het ideaal. Voor de seculiere ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> is dit echter niet<br />

altijd voldo<strong>en</strong>de, zeker niet als het kinder<strong>en</strong> betreft. Tsoutsanis <strong>en</strong> Sip, beide van de Verlichtingsborrel,<br />

formuler<strong>en</strong> dit als volgt:<br />

Tsoutsanis: Ook constater<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk van, eig<strong>en</strong>lijk wil je respecter<strong>en</strong> wat iemand zelf kiest, dat is e<strong>en</strong><br />

uitgangspunt eig<strong>en</strong>lijk. Maar we kom<strong>en</strong> nu bij dat punt van organisatie van religieuze organisaties van<br />

onderwijs naar je toe trekk<strong>en</strong> dus dat je kinder<strong>en</strong> dus opvoedt in e<strong>en</strong> religieuze manier, van ja is het dan,<br />

hoe vrijwillig is dat <strong>en</strong> hoe, eig<strong>en</strong>lijk wordt het al van tevor<strong>en</strong> ingebed.<br />

Sip: Er wordt niemand gelovig gebor<strong>en</strong>.<br />

108 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Tsoutsanis: Niemand.<br />

Sip: Maar je wordt wel gebor<strong>en</strong> met blauwe og<strong>en</strong> of blond haar of homo of wat dan ook maar er wordt<br />

niemand religieus gebor<strong>en</strong>, het is maar net waar je gebor<strong>en</strong> wordt, of je katholiek b<strong>en</strong>t of protestant of<br />

atheïstisch, of weet ik wat allemaal.<br />

I: Ja, dus wat dan, zo noem<strong>en</strong> wij dat, vrijheid van onderwijs <strong>en</strong> bijzonder onderwijs, dat is ook e<strong>en</strong><br />

lastig.<br />

Sip: Nou, nee daar zijn we heel duidelijk over dat zoud<strong>en</strong> we niet moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, niet alles dan op<br />

didactische of pedagogische grond<strong>en</strong>. Ik weet e<strong>en</strong> kind heeft daar meer baat bij, bij dat soort onderwijs<br />

<strong>en</strong> dan bij dat, maar onderwijs op religieuze grond<strong>en</strong> daar.<br />

I: Ja, gesubsidieerd door de overheid.<br />

Sip: Zeker gesubsidieerd, dat zou je niet moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

De verteg<strong>en</strong>woordigers van de atheïstische organisaties die we hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> zijn het er allemaal<br />

over e<strong>en</strong>s dat religie zoveel mogelijk achter de voordeur moet blijv<strong>en</strong>. De Jong (Ver<strong>en</strong>iging<br />

teg<strong>en</strong> Kwakzalverij) zegt hierover:<br />

Ik vind religie is e<strong>en</strong> privézaak die je binn<strong>en</strong> je hoofd <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> je eig<strong>en</strong> huis <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> je eig<strong>en</strong> club<br />

vooral moet houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar je in het op<strong>en</strong>baar niet al te veel ruchtbaarheid aan moet gev<strong>en</strong>, natuurlijk<br />

als je met vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> praat mag je best zegg<strong>en</strong> dat je lid b<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong> of wat dan ook, maar loop het<br />

niet van de dak<strong>en</strong> te schreeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hoort niet op de straat. 19<br />

Voor atheïst<strong>en</strong> is religie vaak niet meer dan e<strong>en</strong> sprookje dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> nou e<strong>en</strong>maal graag will<strong>en</strong><br />

gelov<strong>en</strong>. De kijk van Kruithof (Vrije Gedachte) op religie is bijvoorbeeld als volgt:<br />

En to<strong>en</strong> dacht ik van: kijk, nou begrijp ik waarom m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t gelovig word<strong>en</strong>,<br />

omdat ze dat will<strong>en</strong>, ze will<strong>en</strong> die geliefde, die kwijtgeraakte, het idee hebb<strong>en</strong> dat je die weer teg<strong>en</strong>komt.<br />

En ja dan eh, dan, ik kan me, op dat mom<strong>en</strong>t kon ik me voorstell<strong>en</strong> dat je dus op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t<br />

in dat soort ding<strong>en</strong> gaat gelov<strong>en</strong> omdat je erin wilt gelov<strong>en</strong>.<br />

Daarom omschrijft Kruithof religie als fantasie <strong>en</strong> spiritualiteit noemt hij ‘zweverigheid’. Dit is juist<br />

wat Delfos <strong>en</strong> Nagel bestrijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit kwam ook in andere interviews met spirituel<strong>en</strong> terug. De<br />

associatie met zweverigheid is iets dat veel van h<strong>en</strong> duidelijk niet zint. Ze b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> nuchter te<br />

zijn <strong>en</strong> dat spiritualiteit niet iets zweverigs is of hoeft te zijn <strong>en</strong>, zeker in deze tijd, e<strong>en</strong> behoefte aan<br />

zingeving kan vervull<strong>en</strong>:<br />

[S]piritualiteit wordt zo normaal. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn zo zoek<strong>en</strong>de, want die nieuwe keuk<strong>en</strong> <strong>en</strong> die drie auto’s<br />

voor de deur <strong>en</strong> wintersport – het geeft ge<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>ing meer, dus m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn allemaal altijd zoek<strong>en</strong>de<br />

<strong>en</strong> dan kom<strong>en</strong> ze hier terecht vanzelf. 20<br />

Daarnaast wordt spiritualiteit vaak als de ess<strong>en</strong>tie van religie gezi<strong>en</strong>: ‘Religie zijn de spak<strong>en</strong>, spiritualiteit<br />

is de as van het wiel.’ 21<br />

5.4 Atheïst<strong>en</strong>, agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving<br />

Vier van de ti<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die gezi<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als religious nones (dat wil zegg<strong>en</strong><br />

agnost of atheïst) beschouw<strong>en</strong> zingeving als iets dat te mak<strong>en</strong> heeft met geloof <strong>en</strong> iets<br />

hogers. Zo zegt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t: ‘Bij zingeving, ja dan d<strong>en</strong>k ik dat het gaat over het geloof<br />

<strong>en</strong> over de zin van het lev<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> ook wel’ (D25, man, 48 jaar) <strong>en</strong> ‘Ja. Ik d<strong>en</strong>k, ja ik<br />

109 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


d<strong>en</strong>k dan ook over het geloof, of dat zin heeft, dus’ (D28, vrouw, 81 jaar). E<strong>en</strong> ander zegt<br />

over het hogere:<br />

Respond<strong>en</strong>t: Dan d<strong>en</strong>k ik aan iets hogers, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die dus in God gelov<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat soort<br />

ding<strong>en</strong>.<br />

Interviewer: Kunt u dat iets meer onder woord<strong>en</strong>, iets hogers, God? En wat het dan ook<br />

voor u is?<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ja wat voor ander<strong>en</strong> wele<strong>en</strong>s zijn kan, maar dat is iets geestelijks, iets waarin<br />

m<strong>en</strong> gelooft <strong>en</strong> wat niet tastbaar is. (D30, man, 79 jaar)<br />

Deze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> religieuze connotaties bij het woord zingeving. Desalniettemin<br />

omschrijv<strong>en</strong> zij, op basis van hun eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> overtuiging<strong>en</strong>, in de meeste gevall<strong>en</strong> wat<br />

zingeving (door sommig<strong>en</strong> liever betek<strong>en</strong>isgeving g<strong>en</strong>oemd) voor h<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t. Hierbij zijn<br />

sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong> met andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> het hebb<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> doel in het lev<strong>en</strong> aspect<strong>en</strong> die<br />

regelmatig word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />

Kijk<strong>en</strong>d naar de manier waarop religious nones hun lev<strong>en</strong> vormgev<strong>en</strong>, is het hebb<strong>en</strong> van<br />

relaties met andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, bijvoorbeeld kinder<strong>en</strong> (zowel de eig<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>, kleinkinder<strong>en</strong><br />

als leerling<strong>en</strong>) voor de meerderheid van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> inderdaad van groot belang:<br />

Kijk, de c<strong>en</strong>trale vraag van: waarom leef je? Er zal toch e<strong>en</strong> bepaald doel zijn van het<br />

bestaan op aard zeg maar. En nogmaals dat vind ik dus niet in e<strong>en</strong> bepaald gebouw of wat<br />

dan ook, maar ik vind het meer in de overdracht van k<strong>en</strong>nis, van, vind dat ik zelf ook e<strong>en</strong><br />

heel eh, t<strong>en</strong>minste, ik d<strong>en</strong>k dat ik e<strong>en</strong> heel sociaal m<strong>en</strong>s b<strong>en</strong>. Ja, andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plek<br />

help<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> zeg maar. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die in ontwikkeling zijn. (D29, man, 61 jaar)<br />

Ik leef nu voor mijn kinder<strong>en</strong>, zou ik ge<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dan zou ik voor mezelf lev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dan zou ik ook zorg<strong>en</strong>, als ik dood b<strong>en</strong>, dat er niks meer was. (D25, man, 48 jaar)<br />

Voor e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t is atheïsme zelf e<strong>en</strong> vorm van zingeving, omdat het betek<strong>en</strong>t dat je<br />

als m<strong>en</strong>s moet accepter<strong>en</strong> dat er niets is:<br />

Respond<strong>en</strong>t: Het is niet zwart/wit, maar zoals ik in het begin al zei, dat atheïsme dat zit<br />

erin, maar dat was ook e<strong>en</strong> van de red<strong>en</strong><strong>en</strong> wel om me hiervoor op te gev<strong>en</strong>, dat ik d<strong>en</strong>k van:<br />

goh, ik wil daar best over prat<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> probleem. Atheïsme is ook e<strong>en</strong> vorm van zingeving.<br />

Interviewer: Ja. Maar hoe zou u dat dan omschrijv<strong>en</strong>? De zingeving, dat atheïsme?<br />

[…]<br />

Respond<strong>en</strong>t: Het accepter<strong>en</strong> van dat er niets is als het ware, niets is na mijn overlijd<strong>en</strong>, na<br />

mijn wereld zeg maar, ja dat is voor mij ook e<strong>en</strong> vorm van zingeving, van realisme. (D29,<br />

man, 61 jaar)<br />

Het valt op dat de blik op de toekomst is gericht. Dat blijkt uit zak<strong>en</strong> die respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> noem<strong>en</strong><br />

die hun lev<strong>en</strong> zin gev<strong>en</strong>. Zo staat zorg<strong>en</strong> voor ander<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal, waarmee het creër<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> beter <strong>en</strong> welvar<strong>en</strong>der lev<strong>en</strong> voor jezelf <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> wordt bedoeld. E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<br />

noemt in dit verband k<strong>en</strong>nisoverdracht <strong>en</strong> weer e<strong>en</strong> ander het klimaat. Het ‘nu’, niet in spi-<br />

110 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


ituele zin, maar in dat wat je nu kunt do<strong>en</strong> – er is immers ge<strong>en</strong> hiernamaals of karma – is<br />

voor de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die zich definiër<strong>en</strong> als atheïst belangrijk. Religious nones die zijn<br />

geïnterviewd legg<strong>en</strong> ook de nadruk op het feit dat er iets in de maatschappij moet gebeur<strong>en</strong>.<br />

Het is hier te gebeur<strong>en</strong>, hier te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> je moet gewoon hier prober<strong>en</strong> goed voor ander<strong>en</strong> te<br />

zijn. (D25, man, 48 jaar)<br />

[H]et wordt steeds warmer <strong>en</strong> warmer, dus die verwarming kan nog wel e<strong>en</strong>s veel ernstiger<br />

zijn, omdat als het niet kouder wordt maar het wordt iedere keer e<strong>en</strong> beetje warmer wordt<br />

het verschil steeds groter, <strong>en</strong> nou dat is nu nog steeds niet tot de botte hers<strong>en</strong>s van e<strong>en</strong> aantal<br />

regeringsleiders doorgedrong<strong>en</strong>. Neem Trump, <strong>en</strong> Wilders <strong>en</strong> dat soort m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, dan d<strong>en</strong>k<br />

je: ja, dat domme, echt domme gedrag daar stoor ik me wel aan. Maar ik vind het ook wel<br />

zingeving voor mezelf van ‘zorg dat het hier in orde is’. (D35, man, 71 jaar)<br />

Relaties met ander<strong>en</strong> (verbinding) <strong>en</strong> (toekomstgerichte) maakbaarheid lijk<strong>en</strong> dus belangrijke<br />

aspect<strong>en</strong> van zingeving voor religious nones te zijn.<br />

Gedeelde overtuiging<strong>en</strong>?<br />

Het zal duidelijk zijn dat er, zoals verwacht mag word<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> behoorlijke overlap is bij spirituel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> religious nones wat de belangrijke zingevingselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> betreft. In de interviews<br />

kwam dan ook e<strong>en</strong> aantal thema’s bij beide groep<strong>en</strong> steeds terug, hoewel ze soms anders<br />

werd<strong>en</strong> ingevuld. In het vervolg van dit hoofdstuk gaan we e<strong>en</strong> aantal van deze thema’s<br />

kort e<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> langs.<br />

5.5 Zingeving <strong>en</strong> (individuele of politieke) maakbaarheid<br />

Maakbaarheid lijkt voor de religious nones, net als voor de spirituel<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> belangrijk elem<strong>en</strong>t<br />

van zingeving te zijn, maar atheïst<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> dit eerder collectivistisch te interpreter<strong>en</strong><br />

(‘de maatschappij is maakbaar’) terwijl spirituel<strong>en</strong> vaker gebruik lijk<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

individualistisch gedachtegoed. Voor de geïnterviewde spirituele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t<br />

maakbaarheid in eerste instantie vooral het verbeter<strong>en</strong> van jezelf terwijl religious nones<br />

(ook) aan de sam<strong>en</strong>leving d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Daarbij is m<strong>en</strong> behoorlijk positief ingesteld. 22 De respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

vind<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> dat het de goede kant op gaat met de sam<strong>en</strong>leving,<br />

zelfs al zijn de omstandighed<strong>en</strong> niet altijd ideaal. Het lev<strong>en</strong> wordt ook beschouwd als iets<br />

dat ge<strong>en</strong> toeval is. Opvall<strong>en</strong>d is dat vier respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, zowel atheïst<strong>en</strong> als spirituel<strong>en</strong>,<br />

spontaan de Amerikaanse presid<strong>en</strong>t Trump hierbij als voorbeeld noem<strong>en</strong>. Zij zijn niet erg<br />

<strong>en</strong>thousiast over presid<strong>en</strong>t Trump maar beargum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> dat het ook erg<strong>en</strong>s goed voor is<br />

dat hij aan de macht is. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, zo is hun red<strong>en</strong>ering, zull<strong>en</strong> daardoor namelijk gaan<br />

beseff<strong>en</strong> dat er iets anders nodig is. Met andere woord<strong>en</strong>, het vertrouw<strong>en</strong> in de toekomst<br />

<strong>en</strong>/of spirituele kracht op de achtergrond is dermate groot dat e<strong>en</strong> politicus zoals Trump,<br />

die zij niet beschouw<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> goede politicus vast ook e<strong>en</strong> onderdeel van die ontwikkeling<br />

naar e<strong>en</strong> betere wereld moet zijn. E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t zegt hierover:<br />

111 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


En misschi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we nodig dat het ev<strong>en</strong> heel duidelijk de Trumps <strong>en</strong> al die ander<strong>en</strong> nodig<br />

hebb<strong>en</strong> om te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat het dénk<strong>en</strong> dat het maakbaar is, maar hoe de boel in de soep<br />

loopt, zodat wij weer, zodat ik weer dichter bij mezelf <strong>en</strong> bij die zingeving, bij die betek<strong>en</strong>isgeving,<br />

bij het spirituele kom. Omdat we één geheel zijn, we zijn niet zo apart van elkaar<br />

waarschijnlijk. Jij b<strong>en</strong> ik <strong>en</strong> ik b<strong>en</strong> jou. (D11, vrouw, 67 jaar)<br />

E<strong>en</strong> andere respond<strong>en</strong>t zegt iets soortgelijks:<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ik moet Trump zelf niet maar toch was hij wel ev<strong>en</strong> nodig.<br />

Interviewer: Waarom dan? […]<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ik heb me daar niet echt in verdiept, want het eerste wat ik dacht was: oh<br />

nee, maar toch schudt hij de boel ev<strong>en</strong> goed wakker. Obama was e<strong>en</strong> prima v<strong>en</strong>t, maar die<br />

elite van de Clintons <strong>en</strong> die allemaal, dan hebb<strong>en</strong> we het weer over e<strong>en</strong> heel ander stuk. Dat<br />

zijn deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die juist de wereld in e<strong>en</strong>zelfde positie will<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>, dat het niet verandert,<br />

terwijl het wel aan het verander<strong>en</strong> is. Dat doet Trump wel, die schopt er ev<strong>en</strong> flink teg<strong>en</strong>aan<br />

<strong>en</strong> dat is… ik moet hem verder niet, absoluut niet, ik b<strong>en</strong> helemaal niet pro-Trump, maar hij<br />

schudt het wel ev<strong>en</strong> goed wakker. (D12, vrouw, 56 jaar)<br />

Politieke ontwikkeling<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dus ook wel e<strong>en</strong>s gezi<strong>en</strong> in het licht van zingeving <strong>en</strong> ontwikkeling<br />

waarbij het opvall<strong>en</strong>d is dat bijna alle respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die we gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

die ontwikkeling positief duid<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong> heeft m<strong>en</strong> er vertrouw<strong>en</strong> in, waarbij<br />

af <strong>en</strong> toe expliciet op het steeds maar verder to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de k<strong>en</strong>nisniveau van de m<strong>en</strong>sheid<br />

wordt gewez<strong>en</strong>, dat onze sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> zelfs de m<strong>en</strong>sheid in het algeme<strong>en</strong> zich, misschi<strong>en</strong><br />

weliswaar met hort<strong>en</strong> <strong>en</strong> stot<strong>en</strong>, in de goede richting ontwikkelt. En voor sommige<br />

spiritueel gelovig<strong>en</strong> stijgt met je (zelf)k<strong>en</strong>nis automatisch ook de ervar<strong>en</strong> zingeving (<strong>en</strong> dus<br />

geluk).<br />

Zowel onder hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> als religious nones komt e<strong>en</strong> aantal onderwerp<strong>en</strong>,<br />

weliswaar anders uitgelegd, terug wanneer er naar zingeving wordt gevraagd. Zoals onderdeel<br />

zijn van e<strong>en</strong> groter geheel, e<strong>en</strong> beter m<strong>en</strong>s word<strong>en</strong>, het belang van relaties met ander<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> het hebb<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> doel in het lev<strong>en</strong>, de maakbaarheid van het eig<strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de maatschappij als geheel. Over dat laatste maakt m<strong>en</strong> zich weliswaar niet te<br />

veel illusie; als individu b<strong>en</strong> je maar e<strong>en</strong> klein radertje in het geheel, maar je moet volg<strong>en</strong>s<br />

deze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> desalniettemin zelf wel iets do<strong>en</strong>. Zo stell<strong>en</strong> twee respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />

Als je me echt vraagt naar de kern, heeft het lev<strong>en</strong> heel veel zin, dan d<strong>en</strong>k ik dat ik maar e<strong>en</strong><br />

soort passant <strong>en</strong> bijna e<strong>en</strong> mier op e<strong>en</strong> gigantische planeet b<strong>en</strong> <strong>en</strong> d<strong>en</strong>k ik dat de invloed die<br />

ik uitoef<strong>en</strong> vrij beperkt is. Maar binn<strong>en</strong> mijn kleine vierkante meter wil ik prober<strong>en</strong> toch e<strong>en</strong><br />

beetje zingeving aan dat minimale bestaan te gev<strong>en</strong>. Dat heb je voor e<strong>en</strong> deel zelf in de hand<br />

d<strong>en</strong>k ik. (D20, man, 34 jaar)<br />

Ik vind het ge<strong>en</strong> zinloosheid. Alle<strong>en</strong> als ik er niet was geweest dan had iemand anders dat<br />

opgepakt. Ik b<strong>en</strong> e<strong>en</strong> schakeltje in de maatschappij. Daar doe ik mijn best voor. En had ik er<br />

niet geweest dan had iemand anders dat wel opgepakt. (D29, man, 61 jaar)<br />

112 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> de nadruk op het cognitieve aspect van zingeving, terwijl<br />

andere juist de ervaring vooropstell<strong>en</strong>. Hoewel er sprake is van e<strong>en</strong> kleine selectie respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

viel het op dat jonge respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ander frame lijk<strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong> dan<br />

oudere respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Jonge m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> onder de 35 noem<strong>en</strong> ‘int<strong>en</strong>s belev<strong>en</strong>’, ‘leuke ding<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> ‘zelf bepal<strong>en</strong> wat je doet’ als onderdeel van zingeving. Onderzoek bevestigt inderdaad<br />

dat jonger<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijke high-arousal state (veel adr<strong>en</strong>aline, hoge hartslag <strong>en</strong>zovoort)<br />

anders <strong>en</strong> doorgaans positiever ervar<strong>en</strong> dan ouder<strong>en</strong> (Scheibe et al. 2013). Ouder<strong>en</strong><br />

daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> in bepaalde gevall<strong>en</strong> aan dat zingeving iets cognitiefs is, iets van de<br />

ratio, waarover moet word<strong>en</strong> nagedacht, alle<strong>en</strong> of sam<strong>en</strong> met andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Zij legg<strong>en</strong><br />

de nadruk minder op het ervar<strong>en</strong> van emoties <strong>en</strong> juist meer op andere sociale waard<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

norm<strong>en</strong>, zoals ‘wie goed doet, goed ontmoet’.<br />

5.6 Zingeving <strong>en</strong> lijd<strong>en</strong><br />

Dat (het bestaan van) lijd<strong>en</strong> bij vel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale rol speelt in het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over zingeving<br />

kwam duidelijk in de interviews naar vor<strong>en</strong>. Lijd<strong>en</strong> zou voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de antipode van zingeving<br />

kunn<strong>en</strong> zijn. Lijd<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> opgevat als iets dat zinloos is, iets dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> overkomt<br />

<strong>en</strong> waar ze niet voor kiez<strong>en</strong>. Hoewel respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de interviews aangev<strong>en</strong><br />

dat lijd<strong>en</strong> natuurlijk niet prettig is, is het de manier van omgaan met het lijd<strong>en</strong> wat het voor<br />

h<strong>en</strong> uiteindelijk wel of niet zinvol maakt. Opvall<strong>en</strong>d is dat slechts één respond<strong>en</strong>t tijd<strong>en</strong>s de<br />

interviews te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gaf dat lijd<strong>en</strong> zinloos is. Zij ervaart het lev<strong>en</strong> als zinloos, omdat ze, zo<br />

zegt ze, haar hele lev<strong>en</strong> veel pijn heeft gek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> mom<strong>en</strong>teel depressief is. Ze zegt hierover:<br />

‘Waarom b<strong>en</strong> ik op de wereld? Voor ell<strong>en</strong>de? Had mij maar met het gootste<strong>en</strong>putje<br />

weggegooid dan’ (D26, vrouw, 69 jaar).<br />

Met name de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong> als iets dat zin heeft. Ze<br />

bemerk<strong>en</strong> dat vaak niet direct, dus wanneer het lijd<strong>en</strong> plaatsvindt, maar ontdekk<strong>en</strong> vaak in<br />

retrospectief waarom iets is gebeurd. Dat geeft k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> inzicht <strong>en</strong> dus ook zin aan de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is. Zo zei e<strong>en</strong> jonge man:<br />

Ja, heel erg, ja, want dan kom je soms na e<strong>en</strong> reeks van bepaalde gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, dan kan je<br />

soms toch wel de conclusie trekk<strong>en</strong> van oké, daarom is dit gebeurd. Ja, wat ik net zei van ja,<br />

niks is toeval, alles gebeurt dan wel met e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat je door bepaalde gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />

dan daar gewoon less<strong>en</strong> uit leert trekk<strong>en</strong>, ja, dat is ook e<strong>en</strong> leerproces, want ja <strong>en</strong> dan heb ik<br />

het voornamelijk over negatieve gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, die kan je zi<strong>en</strong> als alle<strong>en</strong> negatief <strong>en</strong> dat is<br />

mij overkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan plaats je jezelf in e<strong>en</strong> slachtofferrol, maar dan geef je eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong><br />

soort van je eig<strong>en</strong> kracht weg, terwijl als je zoiets hebt van dat je de verantwoordelijkheid<br />

neemt voor die negatieve gebeurt<strong>en</strong>is <strong>en</strong> dat jij bepaalt hoe je erop reageert, ja dat is toch<br />

wel ‘n veel sterkere positie om vanuit te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan kan je naar jezelf kijk<strong>en</strong> van oké, wat<br />

heeft het mij geleerd, waarom is dit gebeurd <strong>en</strong> dan ja, nou oké om die red<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan kan je<br />

het, in de toekomst zou je het bijvoorbeeld kunn<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. Dat is niet de hoofdred<strong>en</strong>,<br />

maar gewoon wel dat je er iets uithaalt <strong>en</strong> dat je iets gewoon me<strong>en</strong>eemt. (D23, man,<br />

23 jaar)<br />

113 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


E<strong>en</strong> andere respond<strong>en</strong>t, e<strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse spiritueel, vertelt dat het overlijd<strong>en</strong> van haar<br />

broertje zin heeft gehad: ‘Laat ik nog ev<strong>en</strong> duidelijk mak<strong>en</strong>, zelfs dat lev<strong>en</strong>tje van mijn<br />

broertje, die 9 maand<strong>en</strong> in de buik, heeft zin gehad’ (D12, vrouw, 56 jaar). Ze vertelt dat het<br />

zin had omdat haar moeder nog iets te ler<strong>en</strong> had uit e<strong>en</strong> vorig lev<strong>en</strong>. Zo is niet alle<strong>en</strong> het<br />

lev<strong>en</strong> op aarde voor deze respond<strong>en</strong>t relevant, ook vorige lev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> toekomstige lev<strong>en</strong>s<br />

mak<strong>en</strong> onderdeel uit van e<strong>en</strong> <strong>en</strong> dezelfde ontwikkeling. Voor andere respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is de<br />

afwezigheid van zin in lijd<strong>en</strong> iets onvoorstelbaars. Er spreekt e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> uit de overweging<strong>en</strong><br />

van deze mannelijke respond<strong>en</strong>t op de vraag of lijd<strong>en</strong> zin heeft:<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ik draai het misschi<strong>en</strong> om van dat je zegt ik kan me niet voorstell<strong>en</strong> dat het<br />

ge<strong>en</strong> zin heeft, want het is voor mij, ook al is het voor mezelf niet duidelijk, <strong>en</strong> er zit misschi<strong>en</strong><br />

dan, d<strong>en</strong>k ik, kan ik me niet voorstell<strong>en</strong> dat het niet zinvol is.<br />

Interviewer: Ja, ja.<br />

Respond<strong>en</strong>t: Want dat is voor mij e<strong>en</strong> onmogelijkheid van dat, het moet erg<strong>en</strong>s toe, het<br />

moet erg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is hebb<strong>en</strong>, alle<strong>en</strong> ik weet hem niet. (D13, man, 62 jaar)<br />

Voor hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> is er soms sprake van (indirecte) beïnvloeding door andere,<br />

niet-spirituele of religieuze filosofieën als het gaat om lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving. E<strong>en</strong> vrouw vertelt<br />

hoe zij de dood van haar broer heeft ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe dat haar d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong><br />

heeft beïnvloed:<br />

Respond<strong>en</strong>t: En ik weet, dat ik bij de begraf<strong>en</strong>is van mijn tweede broer dacht ik van o, ik<br />

moet nu in e<strong>en</strong> keer d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan Simone de Beauvoir <strong>en</strong> Sartre als het gaat over exist<strong>en</strong>tialisme<br />

van wat b<strong>en</strong> ik, wie b<strong>en</strong> ik <strong>en</strong> wat voor betek<strong>en</strong>is, wat voor waarde heb ik in dit lev<strong>en</strong>.<br />

Wat is mijn grond waar ik op sta. En dus wat voor waarde heb ik <strong>en</strong> hecht ik aan. Wat is<br />

mijn m<strong>en</strong>svisie? Maar dan om te beginn<strong>en</strong> voor mezelf hè <strong>en</strong> hoe draag ik dat, wil ik dat<br />

uitdrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe doe ik dat? Betek<strong>en</strong>is gev<strong>en</strong> ja, dat is…<br />

Interviewer: En die vrag<strong>en</strong> stelde u zich to<strong>en</strong>, maar heeft u die zich ook al eerder gesteld?<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ja, die heb ik me eerder gesteld. Maar weet je, in e<strong>en</strong> keer kwam het veel<br />

directer, het verdriet was zo groot <strong>en</strong> de kwetsbaarheid zo groot, maar weet je, misschi<strong>en</strong><br />

past kwetsbaarheid daar ook bij, hoor, bij betek<strong>en</strong>isvol, dat ik e<strong>en</strong> kwetsbaar m<strong>en</strong>s b<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

had ik daarvoor die kwetsbaarheid, dat ik dat e<strong>en</strong> beetje van me weggooide, afgooide, was<br />

dat veel meer aanwezig <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>d ook bij ziek word<strong>en</strong> van mezelf, dat dat e<strong>en</strong> onderdeel is<br />

van mij als m<strong>en</strong>s, als persoon <strong>en</strong> dat dat toelaatbaar ook is, dat ik dat kan accepter<strong>en</strong>, dat ik<br />

er mag zijn. (D11, vrouw, 67 jaar)<br />

Deze vrouw laat zi<strong>en</strong> hoe haar zingeving meer invulling heeft gekreg<strong>en</strong> door de teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong><br />

die ze heeft ervar<strong>en</strong>. Lijd<strong>en</strong> wordt dus beschrev<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> eyeop<strong>en</strong>er. Dat geldt ook<br />

voor e<strong>en</strong> andere respond<strong>en</strong>t, e<strong>en</strong> vrouw van middelbare leeftijd. Zij heeft, blijk<strong>en</strong>s het<br />

interview, e<strong>en</strong> zwaar lev<strong>en</strong> achter de rug met meerdere vervel<strong>en</strong>de relaties <strong>en</strong> e<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is<br />

van verslaving:<br />

Bij die laatste [man] had ik op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t: ja, dit kan niet meer, dit moet stopp<strong>en</strong>,<br />

ik zat aan de alcohol, alcoholist, puur van ell<strong>en</strong>de om niet te voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te will<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.<br />

Daar b<strong>en</strong> ik uit gestapt, ik had echt zoiets van: nu is het g<strong>en</strong>oeg geweest <strong>en</strong> dit gaan we<br />

114 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


anders do<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> ging<strong>en</strong> mijn og<strong>en</strong> ook op<strong>en</strong>, wat heb je al die jar<strong>en</strong> gedaan. In feite de<br />

situatie was de situatie steeds anders, eig<strong>en</strong>lijk deed ik steeds precies hetzelfde. Iedere keer<br />

nam ik die rol van jezelf als slachtoffer op me <strong>en</strong> liet de man de baas spel<strong>en</strong>. Daar b<strong>en</strong> ik<br />

totaal uitgestapt <strong>en</strong> nu zie ik wat er gebeurd is, <strong>en</strong> nu gebeurt het niet meer. Dus die les heb<br />

ik mog<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>, dat ik dat op die manier nooit meer wil, zo e<strong>en</strong> ongelijkwaardige verhouding.<br />

(D12, vrouw, 56 jaar)<br />

Ook deze vrouw laat zi<strong>en</strong> hoe ze e<strong>en</strong> proces heeft doorgemaakt naar aanleiding van haar<br />

lijd<strong>en</strong>. Het beschrijv<strong>en</strong> hoe zelf verantwoordelijkheid te nem<strong>en</strong> voor zak<strong>en</strong> die in het lev<strong>en</strong><br />

gebeur<strong>en</strong>, is wat deze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met elkaar lijk<strong>en</strong> te del<strong>en</strong>. 23 E<strong>en</strong> man, tev<strong>en</strong>s spiritueel,<br />

vertelt e<strong>en</strong>zelfde verhaal. Hij vertelde dat hij ‘zichzelf kwijtraakte’ nadat hij onverwacht<br />

<strong>en</strong> zonder daarvan op de hoogte te zijn gesteld, vader bleek te zijn geword<strong>en</strong>. Hij raakte in<br />

e<strong>en</strong> diep dal to<strong>en</strong> bleek dat hij zijn dochter niet kon zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwam tot de conclusie dat hij<br />

zin moest gaan gev<strong>en</strong> aan zijn lev<strong>en</strong> zonder dochter. In dat proces kwam hij ook tot de ontdekking<br />

dat hij zijn vader vroeger veel gemist had. Hij zegt hier verder over:<br />

To<strong>en</strong> dat inzicht duidelijker werd, dat verdriet bij mij in relatie tot mijn vader, heb ik gekek<strong>en</strong><br />

van wat ik zelf nodig [heb] om in relatie met mijzelf toch e<strong>en</strong> gelukkig m<strong>en</strong>s te zijn ook al<br />

kan ik niet echt e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> in relatie tot mijn dochter. De conclusie was: ik moet op dit<br />

mom<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> pas op de plaats mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> mijn tijd komt nog wel, ik moet terug naar de basis,<br />

terug naar ding<strong>en</strong> do<strong>en</strong> waar ik gelukkig van word <strong>en</strong> dat zijn betek<strong>en</strong>isvol zijn naar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

om mij he<strong>en</strong>, goed voor mezelf zorg<strong>en</strong>, niet te veel hooi op de vork nem<strong>en</strong>, hele praktische<br />

ding<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk. (D20, man, 34 jaar)<br />

Deze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> duidelijk merk<strong>en</strong> dat ze, naar hun overtuiging, e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />

hebb<strong>en</strong> om het lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong> die h<strong>en</strong> treff<strong>en</strong> zinvol te mak<strong>en</strong>.<br />

Introspectie <strong>en</strong> terugblikk<strong>en</strong> op het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> belangrijk onderdeel van deze<br />

eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheid die lijd<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> voor g<strong>en</strong>oemde respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zinvolle ervaring<br />

mak<strong>en</strong>. Zo stelt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t:<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ja ik vind het e<strong>en</strong> hele moeilijke vraag, als mijn zoon, dochter of vrouw overlijdt<br />

dan praat je ook anders, maar in principe geloof ik er wel in dat alles e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> heeft.<br />

Het is meer dat ik lijd<strong>en</strong>, dat vind ik ook het moeilijke op deze aarde, heel veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

het niet in de gat<strong>en</strong> waarom het is, maar als je dat lijd<strong>en</strong> gaat doorzi<strong>en</strong> dan is lijd<strong>en</strong><br />

gewoon e<strong>en</strong> kans in principe. Als je dat gaat begrijp<strong>en</strong>, ik b<strong>en</strong> ook depressief geweest, maar<br />

achteraf was het gewoon nodig om mij weer terug te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> naar wat ik nu b<strong>en</strong>. Mijn lijd<strong>en</strong><br />

heeft e<strong>en</strong> functie gehad, laat ik het zo zegg<strong>en</strong>.<br />

Interviewer: Dus zolang je maar je eig<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong> doorziet, is het niet zinloos?<br />

Respond<strong>en</strong>t: Nee <strong>en</strong> dat zie je pas meestal naderhand, je moet eerst in het lijd<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

daardoor begin je na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> op het mom<strong>en</strong>t dat ik dat meemaakte b<strong>en</strong> ik dat ook op<br />

gaan zoek<strong>en</strong>, het is niet zomaar gebeurd natuurlijk dit, dan ga je zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

daardoor b<strong>en</strong> ik erachter gekom<strong>en</strong> van dat depressiviteit <strong>en</strong> al die ding<strong>en</strong>, in mijn lev<strong>en</strong> dan<br />

zeg maar, echt e<strong>en</strong> functie hebb<strong>en</strong> gehad om mij weer te corriger<strong>en</strong>. Dus in principe heeft al<br />

het lijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> functie. Meestal kun je dat later pas zi<strong>en</strong>. (D32, man, 58 jaar)<br />

115 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


E<strong>en</strong> man van in de zev<strong>en</strong>tig die zichzelf als spiritueel omschrijft, niet zozeer vanwege geloof<br />

in e<strong>en</strong> hogere macht maar omdat hij weinig waarde hecht aan materialistische zak<strong>en</strong>, is na<br />

zijn p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> zijn ‘verliez<strong>en</strong>’ in kaart gaan br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwam tot de volg<strong>en</strong>de conclusie:<br />

Zelfs het overlijd<strong>en</strong> van sommige m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de familie is achteloos voorbijgegaan. Dus<br />

daar heb ik me zeer over verbaasd <strong>en</strong> blijkbaar kan ik dus ook wel heel makkelijk met verlies<br />

omgaan, maar dat is niet zoals je erover gaat nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> alsnog dan kom je toch wel bij e<strong>en</strong><br />

heleboel vrag<strong>en</strong> uit die je moeilijk kunt beantwoord<strong>en</strong>. En dat is wel zinvol <strong>en</strong> nodig om ook<br />

het verdriet <strong>en</strong> de rouw van andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>. (D34, man, 73 jaar)<br />

De geïnterviewde religious nones lijk<strong>en</strong> anders om te gaan met lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong> dan<br />

hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong>. Terwijl hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> het lijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zin <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is<br />

(prober<strong>en</strong>) te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> de geïnterviewde agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> eerder voor e<strong>en</strong><br />

stoïcijnse b<strong>en</strong>adering. Ze beschouw<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong> niet als zinvol maar als iets dat nu e<strong>en</strong>maal bij<br />

het lev<strong>en</strong> hoort.<br />

Ja ik kan over het algeme<strong>en</strong> daar redelijk goed mee omgaan in zoverre dat ik daar niet van<br />

slag af raak of zoiets dergelijks, maar om nou te zegg<strong>en</strong> dat dat iets met zingeving te mak<strong>en</strong><br />

heeft, dat kan ik me eig<strong>en</strong>lijk niet voorstell<strong>en</strong>. (D20, man, 34 jaar)<br />

Ik bered<strong>en</strong>eer dat, want je komt hier op aarde <strong>en</strong> je wordt gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong> uiteindelijk is het<br />

gewoon op <strong>en</strong> je gaat dood <strong>en</strong> dat is nu niet dat je ge<strong>en</strong> band hebt met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, dat is<br />

natuurlijk heel erg dat dat zo, dat het op gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t dat er e<strong>en</strong> einde aankomt, maar<br />

dat is wel het lev<strong>en</strong>. […] [I]k leef met mijn eig<strong>en</strong> verdriet <strong>en</strong> dat gaat over, dat is hetzelfde, in<br />

het lev<strong>en</strong> krijg je geluksmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> je krijgt mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dat het teg<strong>en</strong>zit, je krijgt teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> daar heb je mee te deal<strong>en</strong> <strong>en</strong> die moet je gewoon verwerk<strong>en</strong>. […] Het lev<strong>en</strong> is e<strong>en</strong><br />

bord et<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat moet je opet<strong>en</strong>. (D25, man, 48 jaar)<br />

Lijd<strong>en</strong> wordt door religious nones die wij gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als iets dat bij het lev<strong>en</strong><br />

hoort: het is onontkoombaar <strong>en</strong> als m<strong>en</strong>s moet je ermee omgaan. Hoewel sommig<strong>en</strong> van<br />

h<strong>en</strong> in hun jongere jar<strong>en</strong> geprobeerd hebb<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> ‘zin’ in te ontwar<strong>en</strong> is dat niet gelukt<br />

<strong>en</strong> heeft m<strong>en</strong> zich daar maar bij neergelegd. E<strong>en</strong> jonge vrouw zegt het heel beknopt: ‘Dat<br />

hoort bij het lev<strong>en</strong>. Het is heel kut maar het hoort bij het lev<strong>en</strong>, je komt <strong>en</strong> je gaat <strong>en</strong> in de<br />

tijd ertuss<strong>en</strong> moet je prober<strong>en</strong> iets van je lev<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>’ (D36, vrouw, 23 jaar).<br />

De relatie tuss<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> (het zoek<strong>en</strong> naar) zingeving is complex. Soms trekt m<strong>en</strong> uit het<br />

bestaan van lijd<strong>en</strong> de conclusie dat er ge<strong>en</strong> zingeving is, althans ge<strong>en</strong> religieuze vorm van<br />

zingeving. Want hoe zou e<strong>en</strong> goedaardige god lijd<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> toestaan? Over deze vraag,<br />

hoe het bestaan van het Kwaad te rijm<strong>en</strong> is met e<strong>en</strong> god die almachtig <strong>en</strong> goedaardig is,<br />

zijn natuurlijk boek<strong>en</strong>kast<strong>en</strong> vol geschrev<strong>en</strong>. Vaker echter lijkt lijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aanleiding te kunn<strong>en</strong><br />

zijn voor het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over zingeving. M<strong>en</strong> probeert het lijd<strong>en</strong> daarmee e<strong>en</strong> verklaring<br />

<strong>en</strong> zo e<strong>en</strong> ‘zin’ te gev<strong>en</strong>. 24 Soms kwam<strong>en</strong> we deze twee d<strong>en</strong>kwijz<strong>en</strong> over lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> zingeving<br />

bij dezelfde respond<strong>en</strong>t teg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vrouw uit Arnhem viel bijvoorbeeld in haar ti<strong>en</strong>erjar<strong>en</strong><br />

vanwege het lijd<strong>en</strong> van haar geloof <strong>en</strong> verliet de <strong>kerk</strong> (ook andere spirituel<strong>en</strong> die we spra-<br />

116 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


k<strong>en</strong> zijn zo van hun oorspronkelijke christelijk geloof gevall<strong>en</strong>). 25 Van haar 20 ste tot 45 ste<br />

was ze overtuigd atheïst <strong>en</strong> ze was, zeker in haar twintiger jar<strong>en</strong>, onder andere als feministe,<br />

maatschappelijk <strong>en</strong> politiek betrokk<strong>en</strong>. Rond haar 45 ste brak er echter, heel geleidelijk,<br />

e<strong>en</strong> andere periode aan. Dit werd deels veroorzaakt door het overlijd<strong>en</strong> van haar<br />

ouders <strong>en</strong> deels door het besef dat de wereld maar heel beperkt maakbaar, <strong>en</strong> daarmee<br />

dus, aldus deze respond<strong>en</strong>t, ook (inher<strong>en</strong>t) onrechtvaardig is. Vanaf haar 45 ste was dit lijd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de erk<strong>en</strong>ning dat de wereld maar beperkt maakbaar is voor haar echter e<strong>en</strong> red<strong>en</strong><br />

geïnteresseerd te rak<strong>en</strong> in het bov<strong>en</strong>natuurlijke (spirituele) waarmee lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> onrechtvaardigheid<br />

wel e<strong>en</strong> plek <strong>en</strong> daarmee e<strong>en</strong> zin kan word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>. Hoe komt dit? Volg<strong>en</strong>s de<br />

respond<strong>en</strong>t zelf stond ze er to<strong>en</strong> voor op<strong>en</strong>, juist omdat ze kwetsbaar was. Als je alles<br />

onder controle hebt, zo stelt zij, stel je jezelf dergelijke zingevingsvrag<strong>en</strong> niet, laat staan dat<br />

je op zoek gaat naar (bov<strong>en</strong>natuurlijke) antwoord<strong>en</strong>.<br />

5.7 Zingeving <strong>en</strong> geluk<br />

De term<strong>en</strong> geluk <strong>en</strong> zingeving ligg<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s bepaalde wet<strong>en</strong>schappers dicht bij elkaar<br />

(Baumeister et al. 2013). Om erachter te kom<strong>en</strong> hoe respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> deze begripp<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong><br />

zijn geïnterviewd<strong>en</strong> gevraagd naar e<strong>en</strong> omschrijving van geluk <strong>en</strong> zingeving. Opvall<strong>en</strong>d is<br />

dat respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geluk over het algeme<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> als ‘meer iets van zichzelf’ <strong>en</strong><br />

‘positieve zak<strong>en</strong>’, terwijl zingeving ‘ook iets voor ander<strong>en</strong> is’ <strong>en</strong> ‘ook uit negatieve ervaring<strong>en</strong>,<br />

zoals verdriet, kan bestaan’. Geluk wordt beschouwd als e<strong>en</strong> voorrecht, iets dat je<br />

overkomt, dat voor ev<strong>en</strong> is, <strong>en</strong> dat je niet helemaal kunt stur<strong>en</strong>. Zingeving daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />

wordt door de geïnterviewde respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als iets dat wel meer te stur<strong>en</strong> is <strong>en</strong><br />

over e<strong>en</strong> langere periode werkzaam is <strong>en</strong> kan blijv<strong>en</strong>. Echter, voor e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele geïnterviewde<br />

gaan zingeving <strong>en</strong> geluk hand in hand. Zo zegt e<strong>en</strong> man die zichzelf als spiritueel<br />

omschrijft:<br />

Respond<strong>en</strong>t: Zingeving <strong>en</strong> geluk, ja dat hoort, nee, dat hoort bij elkaar eig<strong>en</strong>lijk, gaat<br />

hand in hand. Ja, als je de juiste zingeving hebt, zou je automatisch daarmee ook geluk<br />

moet<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>.<br />

Interviewer: En is geluk dan e<strong>en</strong> gevolg van zingeving of andersom?<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ik d<strong>en</strong>k dat het wel e<strong>en</strong> gevolg is van op het juiste pad zijn, je zingeving ontdekk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> dan komt het geluk daarmee ook vanzelf.<br />

Geluk is de ervaring … is hoe je werkelijkheid moet ervar<strong>en</strong>, de <strong>en</strong>e is gelukkig met dit lez<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de ander is gelukkiger met … dat is sowieso voor iedere<strong>en</strong> persoonlijk, dus dat is e<strong>en</strong><br />

beetje … ja <strong>en</strong> de ervaring van de omstandighed<strong>en</strong> … wat is geluk ja, dat je blij b<strong>en</strong>t met alles<br />

wat er is. Ik d<strong>en</strong>k dat geluk nog meer wordt als je dus dat in gaat zi<strong>en</strong> van die zingeving, als<br />

je die zingeving goed e<strong>en</strong> plek kunt gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> je kunt ermee omgaan zeg maar dan word je<br />

ook automatisch gelukkig. Dan kun je ook gelukkig zijn met teg<strong>en</strong>slag, omdat je weet dat<br />

het je weer e<strong>en</strong> trapje verder kan help<strong>en</strong>. Dus daardoor, door dat inzicht van die zingeving<br />

b<strong>en</strong> je volg<strong>en</strong>s mij sneller gelukkig. (D32, man, 58 jaar)<br />

117 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


In dit geval is geluk iets dat voortkomt uit zingeving. De zin van het lev<strong>en</strong> ontdekk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

hiernaar lev<strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt uiteindelijk geluk. Voor de geïnterviewde religious nones lijkt dit doorgaans<br />

iets anders te ligg<strong>en</strong>. Door geluk te creër<strong>en</strong> krijgt het lev<strong>en</strong> zin:<br />

Je probeert je lev<strong>en</strong> zin te gev<strong>en</strong> door zoveel mogelijk geluk te creër<strong>en</strong>. En hij voegt eraan<br />

toe: En ik, ik b<strong>en</strong> ervan overtuigd dat je gelukkig wordt in het lev<strong>en</strong>, als je geld hebt. (D25,<br />

man, 48 jaar, atheïst)<br />

Aan de andere kant wordt zingeving soms ook als grot<strong>en</strong>deels irrelevant voor geluk gezi<strong>en</strong>:<br />

Nou, eig<strong>en</strong>lijk moet je zegg<strong>en</strong>: dat moet echt gescheid<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>, want zingeving is toch ja<br />

daar b<strong>en</strong> ik niet uit, maar geluk is gewoon iets waar je mazzel mee hebt, dat je dat hebt.<br />

(D35, man, 71 jaar, agnost)<br />

Ook vraagt m<strong>en</strong> zich af of e<strong>en</strong> zinvol lev<strong>en</strong> automatisch ook e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> is:<br />

Geluk is e<strong>en</strong> bepaald gevoel wat je hebt, je hebt e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong>, maar als je bij jezelf<br />

d<strong>en</strong>kt: ik heb e<strong>en</strong> zinvol lev<strong>en</strong>, dan hoeft dat niet gelukkig te zijn. (D30, man, 79 jaar,<br />

atheïst)<br />

T<strong>en</strong> slotte wordt, zodra het contrast tuss<strong>en</strong> zingeving <strong>en</strong> geluk ter sprake komt, vaak het<br />

belang van relaties met <strong>en</strong> zinvol bezig zijn voor ander<strong>en</strong> b<strong>en</strong>adrukt. Geluk is volg<strong>en</strong>s de<br />

meeste respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> toch iets meer ‘voor jezelf’, terwijl zingeving ook ander<strong>en</strong> of de<br />

sam<strong>en</strong>leving betreft. Dit bevestig<strong>en</strong> bevinding<strong>en</strong> in de literatuur waarbij geluk meer wordt<br />

geassocieerd met ‘nem<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> zingeving met ‘gev<strong>en</strong>’ (Baumeister et al. 2013; Kronjee <strong>en</strong><br />

Lampert 2006).<br />

5.8 Jezelf ‘ont-wikkel<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> jezelf ontwikkel<strong>en</strong><br />

Zoals hierbov<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die zichzelf omschrijv<strong>en</strong> als spiritueel<br />

de nadruk op zingeving als e<strong>en</strong> ontwikkeling, e<strong>en</strong> proces waarin je jezelf ‘ont-wikkelt’ <strong>en</strong><br />

op die manier steeds dichterbij de kern komt:<br />

Dan zeg ik ontwikkelt als ont-wikkelt. Dus de windsels gaan er juist vanaf als e<strong>en</strong> uitje, e<strong>en</strong><br />

ui heeft meerdere lag<strong>en</strong>, het binn<strong>en</strong>ste is de kern <strong>en</strong> daaruit groeit hij. Zo ontwikkelt e<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s zich ook, want van binn<strong>en</strong> b<strong>en</strong> je dezelfde. Je krijgt steeds nieuwe cell<strong>en</strong> iedere zev<strong>en</strong><br />

jaar, maar toch blijf jij die persoon, maar je hebt ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele cel meer die je had to<strong>en</strong> je<br />

gebor<strong>en</strong> werd. Toch b<strong>en</strong> je nog steeds jezelf, dus er zit erg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> kern in je, zo zie ik dat dan,<br />

<strong>en</strong> dat ontwikkel<strong>en</strong> is die windsels eraf do<strong>en</strong>, alle laagjes afpell<strong>en</strong> die je op gekreg<strong>en</strong> hebt in<br />

dit lev<strong>en</strong>, andere lev<strong>en</strong>s. In ieder geval door school, maatschappij, ouders, omstandighed<strong>en</strong><br />

bouw je lag<strong>en</strong> op <strong>en</strong> die pel je weer af tot je tot de kern komt. In de loop van je lev<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

er weer laagjes bij want je wordt gekwetst, of je groeit, het is e<strong>en</strong> groeiproces, je b<strong>en</strong>t constant<br />

aan het groei<strong>en</strong>. (D12, vrouw, 56 jaar)<br />

Dit groeiproces is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>, in ieder geval voor deze spirituele respond<strong>en</strong>t, in e<strong>en</strong> periode<br />

‘tuss<strong>en</strong> de lev<strong>en</strong>s door’ (dat wil zegg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> haar huidige lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> vorig<br />

118 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


lev<strong>en</strong>), door haarzelf uitgestippeld <strong>en</strong> in de kern dus erg individualistisch. Dat b<strong>en</strong>adrukt ze<br />

zelf ook in het interview. Ze is naar eig<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> ‘eig<strong>en</strong> wijs’. Het ont-wikkel<strong>en</strong> van jezelf<br />

gaat volg<strong>en</strong>s haar weliswaar in sam<strong>en</strong>werking met ander<strong>en</strong>, 26 maar het blijft in de kern e<strong>en</strong><br />

individuele aangeleg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> individuele opdracht. Voor de geïnterviewde uitgesprok<strong>en</strong><br />

atheïst<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> lijkt ontwikkeling eerder in relatie tot iemands positie in<br />

de sam<strong>en</strong>leving te staan <strong>en</strong> komt daarmee, idealiter, uiteindelijk ook t<strong>en</strong> goede aan de<br />

sam<strong>en</strong>leving (niet alle<strong>en</strong> het individu is voor atheïst<strong>en</strong> maakbaar, maar, in beperktere mate<br />

uiteraard, ook de sam<strong>en</strong>leving). Het ontwikkel<strong>en</strong> van jezelf interpreter<strong>en</strong> deze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

eerder als groei<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong>, groter, rijker, sterker, gezonder word<strong>en</strong>. Ze beschouw<strong>en</strong><br />

dit dus eerder als iets aando<strong>en</strong> in plaats van iets aflegg<strong>en</strong>, iets ‘ont-wikkel<strong>en</strong>’. Door<br />

meer ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer k<strong>en</strong>nis raakt m<strong>en</strong> geleidelijk aan wijzer <strong>en</strong> verlicht 27 . In beide<br />

gevall<strong>en</strong> is individuele vrijheid echter belangrijk, zowel bij ont-wikkel<strong>en</strong> in de zin van aflegg<strong>en</strong><br />

als ontwikkel<strong>en</strong> in de zin van groei<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t is het proces zeker niet<br />

altijd makkelijk. Integ<strong>en</strong>deel, je leert jezelf pas k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> onder grote druk. In dit geval staat<br />

jezelf ontwikkel<strong>en</strong> dus niet per se garant voor gelukkig zijn.<br />

Dit blijkt ook uit antwoord<strong>en</strong> op de vraag of zingeving honderd jaar geled<strong>en</strong> lastiger of juist<br />

makkelijker te ervar<strong>en</strong> is dan vandaag de dag. Voor e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele respond<strong>en</strong>t is de hypothese<br />

dat het e<strong>en</strong> eeuw geled<strong>en</strong> makkelijker was, omdat je zelf niet hoefde na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Veruit<br />

de meeste geïnterviewd<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aan dat het ze teg<strong>en</strong>woordig makkelijker<br />

lijkt om je lev<strong>en</strong> zin te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> wel door de grotere keuzevrijheid <strong>en</strong> de vrijheid waarmee<br />

je je eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> vorm kunt gev<strong>en</strong>.<br />

5.9 Zingeving <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong><br />

Zoals hierbov<strong>en</strong> al kort g<strong>en</strong>oemd, lijkt het met name voor de jongere respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die we<br />

gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> van belang ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> zak<strong>en</strong> int<strong>en</strong>s te belev<strong>en</strong>. Dat ‘int<strong>en</strong>se belev<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>’<br />

e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t van zingeving zijn, is niet verrass<strong>en</strong>d. We zag<strong>en</strong> dit zowel in de literatuur<br />

(Morgan <strong>en</strong> Farsides 2009) als in ons vooronderzoek terug. Voorbeeld<strong>en</strong> die hierbij<br />

spontaan werd<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd zijn onder andere het luister<strong>en</strong> naar muziek of zing<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<br />

zegt dat muziek haar het gevoel geeft dat ze bestaat, vanwege de ontroering:<br />

Dus als ik erg<strong>en</strong>s me over verwonder of ontroerd b<strong>en</strong>, over iets wat ik doe of zie of ervaar,<br />

dan voel ik op dat mom<strong>en</strong>t heel erg dat ik leef <strong>en</strong> dat geeft me e<strong>en</strong> goed gevoel, als het iets<br />

moois is, of iets ontroer<strong>en</strong>ds. Dus dat is redelijk intrinsiek, zou ik zegg<strong>en</strong>. (D24, vrouw,<br />

26 jaar)<br />

Ook reiz<strong>en</strong> wordt g<strong>en</strong>oemd als iets dat zin geeft, voor deze geïnterviewde juist omdat hij er<br />

ook iets van leert:<br />

Maar daar [reiz<strong>en</strong>] put ik bijvoorbeeld weer heel veel <strong>en</strong>ergie uit <strong>en</strong>… dan vind ik het ook<br />

<strong>en</strong>ig om allerlei cultur<strong>en</strong>, religies te zi<strong>en</strong>, te bezoek<strong>en</strong>, dat vind ik <strong>en</strong>ig, dat hele wereldbeeld,<br />

ja dat vind ik heel mooi dat te zi<strong>en</strong>. […] [D]at vind ik ook e<strong>en</strong> hele aardige, extra zin-invulling<br />

van mijn persoonlijk lev<strong>en</strong>. (D29, man, 61 jaar)<br />

119 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Op e<strong>en</strong> iets abstracter niveau wordt het lev<strong>en</strong> door respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> af <strong>en</strong> toe als e<strong>en</strong> reis<br />

voorgesteld waarbij het gaat om de ervaring<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s die reis opdoet <strong>en</strong> niet om<br />

het bereik<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> eindpunt. Het simpelweg ervar<strong>en</strong> is al voldo<strong>en</strong>de zingev<strong>en</strong>d.<br />

Weer e<strong>en</strong> andere respond<strong>en</strong>t geeft aan dat ze het belangrijk vindt om geld te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

zodat ze leuke ding<strong>en</strong> kan ondernem<strong>en</strong> met haar kinder<strong>en</strong>:<br />

Dus dat is wel om mijn geld te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> om dus inderdaad weer de leukere kant van de<br />

hele zingeving, dus lekker leuke ding<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> met mijn kinder<strong>en</strong>, op vakantie te<br />

gaan […]. Dus dat zijn ding<strong>en</strong> die het lev<strong>en</strong>, nou ja, aang<strong>en</strong>amer mak<strong>en</strong>, laat ik het zo zegg<strong>en</strong>.<br />

(D33, vrouw, 44 jaar)<br />

Sam<strong>en</strong> leuke ding<strong>en</strong> do<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> wordt door e<strong>en</strong> andere respond<strong>en</strong>t ook expliciet<br />

g<strong>en</strong>oemd als e<strong>en</strong> zinvolle bezigheid. Zij stelt dat, wanneer ze alle<strong>en</strong> op de wereld zou zijn,<br />

haar lev<strong>en</strong> zinloos zou zijn, omdat ze niets mee kan mak<strong>en</strong> met vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Daarnaast wordt<br />

door verschill<strong>en</strong>de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (waaronder voornamelijk de atheïst<strong>en</strong> 28 ) ‘lekker bezig<br />

zijn’ gezi<strong>en</strong> als iets dat op zichzelf zinvol is. Hieronder vall<strong>en</strong> bijvoorbeeld ook zak<strong>en</strong> als het<br />

huis opknapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> sport<strong>en</strong>. Wat opvalt bij al deze voorbeeld<strong>en</strong> is dat de nadruk erg ligt op<br />

het (praktische) hier <strong>en</strong> nu: dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die voor de ervaring<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>, stell<strong>en</strong> zich doorgaans<br />

kleine <strong>en</strong> behapbare doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn minder bezig met zowel het verled<strong>en</strong> als de toekomst.<br />

‘Carpe diem’, zoals sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>.<br />

5.10 Zingeving <strong>en</strong> individualisme<br />

In vergelijking met traditioneel-gelovig<strong>en</strong> lijkt het alsof zowel de spirituel<strong>en</strong> als niet-gelovig<strong>en</strong><br />

individualistischer in het lev<strong>en</strong> staan. Dat wil zegg<strong>en</strong> dat ze zegg<strong>en</strong> dat ze minder snel<br />

het gezag van e<strong>en</strong> instantie accepter<strong>en</strong>, bijvoorbeeld van e<strong>en</strong> <strong>kerk</strong>. Daarnaast zegg<strong>en</strong> ze<br />

doorgaans zélf (daarbij al dan niet op eclectische wijze putt<strong>en</strong>d uit bestaande zingevingssystem<strong>en</strong><br />

zoals traditionele vorm<strong>en</strong> van religie) hun kijk op de wereld <strong>en</strong> zingeving te creër<strong>en</strong>.<br />

Dat zog<strong>en</strong>oemde in jezelf verschol<strong>en</strong> diepe, unieke <strong>en</strong> auth<strong>en</strong>tieke ik heeft volg<strong>en</strong>s<br />

sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong> innerlijke stem, e<strong>en</strong> gevoel <strong>en</strong> intuïtie waar je naar kan <strong>en</strong><br />

moet luister<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarmee je bij jezelf te rade kunt (<strong>en</strong> ook moet) gaan. Zo stelt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t:<br />

Ja, het zoek<strong>en</strong> naar jezelf <strong>en</strong> het vind<strong>en</strong> ook in jezelf. Wil je het ontdekk<strong>en</strong> van wat die <strong>en</strong>ergie<br />

is, of wat dat dan ook is, dan moet dat in jezelf zitt<strong>en</strong>, want het zit allemaal, het begint<br />

bij jezelf <strong>en</strong> het eindigt bij jezelf. Ja, weer e<strong>en</strong> rondje. (D13, man, 62 jaar)<br />

M<strong>en</strong> moet dus vooral ‘eig<strong>en</strong> wijs’ zijn <strong>en</strong> zijn intuïtie volg<strong>en</strong>, stell<strong>en</strong> twee respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Door dit te do<strong>en</strong> gebruik je volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> je innerlijke kracht <strong>en</strong> leid je automatisch e<strong>en</strong> zinvol<br />

<strong>en</strong> ook gelukkig lev<strong>en</strong>:<br />

En dan sta je weer in je kracht <strong>en</strong> dan kan je van daaruit vervolg<strong>en</strong>s, dan voel je vanzelf<br />

eig<strong>en</strong>lijk wel wat je doel hier op aarde is. Kan je van daaruit dan verder werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan hoef<br />

120 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


je je niet meer te lat<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>houd<strong>en</strong> door angst<strong>en</strong>, die het gevolg zijn van de trauma’s die je<br />

in je lev<strong>en</strong> opgelop<strong>en</strong> hebt. (D23, man, 23 jaar)<br />

Teg<strong>en</strong>over de inhoud van traditionele religies staan de meeste spiritueel gelovig<strong>en</strong> die we<br />

hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> meestal positief. Met hun doorgaans eclectische instelling zit er volg<strong>en</strong>s<br />

h<strong>en</strong> overal wel wat waarheid in, maar ze zijn uitsprok<strong>en</strong> negatief over de instituties (de <strong>kerk</strong><strong>en</strong>)<br />

die traditionele vorm<strong>en</strong> van religie vormgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijz<strong>en</strong>. Die instituties draai<strong>en</strong><br />

volg<strong>en</strong>s twee respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om macht <strong>en</strong> zijn dus per definitie corrupt. De wereld is volg<strong>en</strong>s<br />

de religious nones die we gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> niet geschap<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> god, <strong>en</strong> daarmee<br />

dus voor e<strong>en</strong> groot deel voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> maakbaar. Als individu moet je volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> zelf<br />

je eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> vorm <strong>en</strong> zin gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij staat uiteindelijk, zo lijkt het, niet zozeer het<br />

hebb<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> zinvol, maar e<strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> voorop. Of, zoals e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t het verwoordde:<br />

‘Je komt <strong>en</strong> je gaat <strong>en</strong> in de tuss<strong>en</strong>tijd moet je er het beste van mak<strong>en</strong>’ (D36,<br />

vrouw, 23 jaar). Zoals e<strong>en</strong> religious none veelzegg<strong>en</strong>d met voldo<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> lach<strong>en</strong>d opmerkte<br />

tijd<strong>en</strong>s het interview: ‘Mijn lev<strong>en</strong> heeft absoluut ge<strong>en</strong> zin maar ik heb er wel zin in’ (D25,<br />

man, 48 jaar). Het liefst wil m<strong>en</strong> het daarbij fijn, goed <strong>en</strong> gezellig hebb<strong>en</strong> met ander<strong>en</strong>:<br />

‘Alle<strong>en</strong> maar te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> dat vind ik te plat, maar gewoon lekker goed te lev<strong>en</strong> met de<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om mij he<strong>en</strong>’ (D35, man, 71 jaar). Religious nones lijk<strong>en</strong>, in vergelijking met spiritueel<br />

gelovig<strong>en</strong>, zich ook wat meer op het belev<strong>en</strong> van geluk in het hier <strong>en</strong> nu te conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong>:<br />

Maar hier in het – het gaat om het mom<strong>en</strong>t. Hier <strong>en</strong> nu b<strong>en</strong> ik nog steeds trouw aan mijzelf.<br />

En dat heb – was misschi<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong>, was dat net wat andere zelf, maar zo kan je<br />

wel steeds in het hier <strong>en</strong> nu voel<strong>en</strong> dat je trouw b<strong>en</strong>t aan jezelf. (D24, vrouw, 26 jaar)<br />

Wat zowel hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> als agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> met elkaar geme<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> te<br />

hebb<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> individualistische kijk op de wereld <strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> waarin weinig of ge<strong>en</strong><br />

plek is voor <strong>en</strong>ige vorm van autoriteit zoals die bijvoorbeeld wordt (of kan word<strong>en</strong>) uitgeoef<strong>en</strong>d<br />

door religieuze instelling<strong>en</strong>. In dat opzicht zijn zowel de nieuwe spiritueel als de<br />

religious none heel modern: uiteindelijk is het individu zelf de maat der ding<strong>en</strong> <strong>en</strong> accepteert<br />

m<strong>en</strong> niet, of in ieder geval niet zonder meer, e<strong>en</strong> (religieuze) autoriteit of traditie.<br />

In teg<strong>en</strong>stelling tot de atheïst<strong>en</strong> die we hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> spiritueel gelovig<strong>en</strong> minder<br />

snel g<strong>en</strong>eigd het individu als e<strong>en</strong> soort los atoom te beschouw<strong>en</strong> dat onvermijdelijk<br />

onderhevig is aan onpersoonlijke natuurwett<strong>en</strong>. Voor de meeste spiritueel gelovig<strong>en</strong> is<br />

alles met alles verbond<strong>en</strong>, zowel in de ruimte als in de tijd. Dat betreft misschi<strong>en</strong> niet de<br />

stoffelijke gedaante die e<strong>en</strong> individu toevallig in het hier <strong>en</strong> nu aanneemt, maar wel zijn<br />

onsterfelijke ziel, e<strong>en</strong> ziel die door tijd <strong>en</strong> ruimte he<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> kan zijn met e<strong>en</strong> andere<br />

ziel (tweelingziel of ‘oude ziel’) <strong>en</strong> waardoor je ook met overled<strong>en</strong><strong>en</strong> in contact kan staan.<br />

Zo zegt e<strong>en</strong> spirituele gelovige respond<strong>en</strong>t:<br />

Wat ik heel bijzonder vind om te merk<strong>en</strong> is dat ik bijvoorbeeld in Portugal vorig jaar e<strong>en</strong><br />

vri<strong>en</strong>d voor het lev<strong>en</strong> heb ontmoet, waar ik ook gister<strong>en</strong> contact mee had <strong>en</strong> waarvan ik<br />

zeker weet, hij ook, dat wij elkaar in e<strong>en</strong> eerder lev<strong>en</strong> ontmoet hebb<strong>en</strong>, dat wet<strong>en</strong> wij allebei<br />

121 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


heel zeker. Dat leid<strong>en</strong> wij af uit het feit dat wij zo weinig woord<strong>en</strong> nodig hebb<strong>en</strong> om elkaar te<br />

voel<strong>en</strong>, dat onze oude ziel<strong>en</strong> gewoon op e<strong>en</strong> frequ<strong>en</strong>tie zitt<strong>en</strong>, dat kan niet alle<strong>en</strong> in ons<br />

lichaam zitt<strong>en</strong>, dit zit in iets groters. (D20, man, 34 jaar)<br />

Voor zo’n ziel is e<strong>en</strong> pad uitgestippeld, maar hoewel je daar als je wil van kan afwijk<strong>en</strong> is<br />

dat volg<strong>en</strong>s sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> meestal niet verstandig.<br />

Ja, maar dan moet<strong>en</strong> we wel wat dieper gaan, dus meer in lev<strong>en</strong>sfilosofie <strong>en</strong> hoe je kijkt<br />

teg<strong>en</strong> het hiernamaals <strong>en</strong> ja wat we eig<strong>en</strong>kijk precies zijn hier op aarde, dus nou, ik geloof<br />

bijvoorbeeld van we zijn oneindige ziel<strong>en</strong>, die voordat we dus dit m<strong>en</strong>selijke bestaan hier<br />

betred<strong>en</strong> op aarde, dat we van tevor<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaald pad uitstippel<strong>en</strong> voor onszelf of met<br />

hulp van je gids<strong>en</strong> als je daarin gelooft <strong>en</strong> dat je alvast die rode draad trekt door je lev<strong>en</strong>.<br />

Nou, je komt hier dan vervolg<strong>en</strong>s, natuurlijk heb je dan nog steeds e<strong>en</strong> vrije wil, je hebt nog<br />

steeds de keuzes, dus je kan ook afwijk<strong>en</strong> van het pad, maar ja, ik d<strong>en</strong>k dat je dan wel gauw<br />

zou merk<strong>en</strong> van dat het lev<strong>en</strong> dan toch wel ev<strong>en</strong> wat minder aang<strong>en</strong>aam gaat verlop<strong>en</strong>.<br />

(D23, man, 23 jaar)<br />

Met andere woord<strong>en</strong>, als individueel persoon b<strong>en</strong> je volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> aantal van de geïnterviewde<br />

hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> via je ziel verbond<strong>en</strong> met alles <strong>en</strong> heb je e<strong>en</strong> pad te volg<strong>en</strong>.<br />

Dat pad is volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> altijd e<strong>en</strong> zinvol <strong>en</strong> goed pad <strong>en</strong> dat verschaft dus geruststelling:<br />

‘Ik word gedrag<strong>en</strong>’, ‘Het komt wel goed’ (D20, man, 34 jaar). In zoverre bestaat er dus<br />

ge<strong>en</strong> toeval <strong>en</strong> komt alles uiteindelijk goed. Je kunt echter ook volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong> van<br />

dit pad af te wijk<strong>en</strong> (hier wordt de vrije wil dus geïntroduceerd) <strong>en</strong> ‘eig<strong>en</strong>wijs’ zijn maar dit<br />

is volg<strong>en</strong>s de meeste spirituele respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die we gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> onverstandig. 29<br />

Lijd<strong>en</strong> is dus in laatste instantie, volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> aantal hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> (<strong>en</strong> in teg<strong>en</strong>stelling<br />

tot de geïnterviewde atheïst<strong>en</strong> waarbij we dit niet hoord<strong>en</strong>), de verantwoordelijkheid<br />

van het individu zelf <strong>en</strong> daarmee zeld<strong>en</strong> of nooit onrechtvaardig. Omdat sommige<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> daarnaast gelov<strong>en</strong> dat de ziel het lev<strong>en</strong> na de dood zal voortzett<strong>en</strong> is dit echter<br />

niet e<strong>en</strong> groot probleem, integ<strong>en</strong>deel. Als, zoals e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t stelt, met het lichaam<br />

immers ook de ziel verdwijnt (<strong>en</strong> er dus ge<strong>en</strong> voortbestaan na de dood is) heb je als honger<strong>en</strong>d<br />

kind in Afrika pas écht e<strong>en</strong> slechte kaart getrokk<strong>en</strong>: want dan is je <strong>en</strong>ige bestaan e<strong>en</strong><br />

armzalig bestaan geweest.<br />

[…..] voor mij e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> dat ik geloof in reïncarnatie is van ja, als dit het <strong>en</strong>ige lev<strong>en</strong> [is] dan<br />

hebb<strong>en</strong> de kindjes in Afrika die gewoon in pure armoede <strong>en</strong> honger continu moet<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong>,<br />

die hebb<strong>en</strong> allemaal e<strong>en</strong> hele slechte kaart getrokk<strong>en</strong> om het maar zo te zegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> wij in het<br />

West<strong>en</strong>, wij zijn hier gebor<strong>en</strong>, wij mog<strong>en</strong> dan wel gewoon vrij lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> ons niet druk<br />

te mak<strong>en</strong> om voeding <strong>en</strong> water <strong>en</strong> waar komt m’n volg<strong>en</strong>de maaltijd vandaan. (D23, man,<br />

23 jaar)<br />

Hoe weet je of je nog op je pad zit? Dat is lastig, bleek uit de interviews, maar als iets van<br />

binn<strong>en</strong> goed <strong>en</strong> auth<strong>en</strong>tiek voelt is dat in het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goed tek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> spirituele respond<strong>en</strong>t<br />

was wat specifieker <strong>en</strong> is ervan overtuigd dat er bescherm<strong>en</strong>gel<strong>en</strong> zijn die hem af<br />

122 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


<strong>en</strong> toe tek<strong>en</strong>s gev<strong>en</strong>, bijvoorbeeld in de vorm van dubbele nummers zoals 1717 of 2121<br />

waarvan hij de betek<strong>en</strong>is kan opzoek<strong>en</strong>.<br />

Wat vertelt dit ons? Zowel agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> als hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> individualistisch<br />

te zijn. Individualistisch in de zin van dat ze in het algeme<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> het individu<br />

ge<strong>en</strong> autoriteit erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij het uitstippel<strong>en</strong> van hun lev<strong>en</strong>spad respectievelijk primair<br />

op hun eig<strong>en</strong> verstand of eig<strong>en</strong> gevoel af zegg<strong>en</strong> te gaan. Echter, het mer<strong>en</strong>deel van<br />

de hed<strong>en</strong>daagse spirituel<strong>en</strong> die we hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> ziet zichzelf (eerder) opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in<br />

e<strong>en</strong> groter geheel <strong>en</strong> is van m<strong>en</strong>ing e<strong>en</strong> vooraf uitgestippeld pad te volg<strong>en</strong>. Voor vier geïnterviewde<br />

religious nones is dit expliciet niet het geval. Voor h<strong>en</strong> is het lev<strong>en</strong> eerder iets<br />

willekeurigs <strong>en</strong> toevalligs, gedrev<strong>en</strong> door de onpersoonlijke natuurkracht<strong>en</strong> van de evolutie<br />

30 . Dit lev<strong>en</strong> eindigt onvermijdelijk definitief bij de dood die volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> verder ook ge<strong>en</strong><br />

betek<strong>en</strong>is heeft, net zoals het stoffelijk overschot dat overblijft: ‘Gooi me in de kliko, korte<br />

klap <strong>en</strong> weg ermee’ (D25, man, 48 jaar). Zij zegg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wereldbeeld te hebb<strong>en</strong> waar ze het<br />

gevoel hebb<strong>en</strong> dat ze als individu (uiteindelijk) uitsluit<strong>en</strong>d op zichzelf aangewez<strong>en</strong> zijn.<br />

5.11 Lev<strong>en</strong> zonder zingeving<br />

Vooral de agnost<strong>en</strong> <strong>en</strong> atheïst<strong>en</strong> die we sprak<strong>en</strong> b<strong>en</strong>adrukt<strong>en</strong> in de gesprekk<strong>en</strong> relatief<br />

vaak de zinloosheid van e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander. Daarbij doeld<strong>en</strong> ze overig<strong>en</strong>s overweg<strong>en</strong>d op de zin<br />

van het lev<strong>en</strong> (meaning of life) <strong>en</strong> niet zingeving op de manier waarop wij dit begrip (overweg<strong>en</strong>d)<br />

gebruik<strong>en</strong>, namelijk betek<strong>en</strong>is gev<strong>en</strong> aan het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> (meaning in life). Omdat<br />

er nou e<strong>en</strong>maal ge<strong>en</strong> zin is, is het maar het beste, volg<strong>en</strong>s sommig<strong>en</strong>, om ‘gewoon lekker<br />

bezig’ te zijn, ook al gebeurt dit grot<strong>en</strong>deels op de automatische piloot:<br />

De sleur. Ik heb to<strong>en</strong> geleerd dat sleur <strong>en</strong> nou ja misschi<strong>en</strong> is sleur wel e<strong>en</strong> heel goedkoop<br />

woord voor zingeving maar voor ons m<strong>en</strong>s is sleur ess<strong>en</strong>tieel. Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> niet hoe<br />

belangrijk het is voor ons als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om sleur te hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> sleur heeft altijd e<strong>en</strong> negatieve<br />

lading maar sleur is eig<strong>en</strong>lijk, eig<strong>en</strong>lijk is sleur gewoon zingeving. (D34, man, 73 jaar)<br />

Maar voegt ze toe: ook invulling gev<strong>en</strong> aan je lev<strong>en</strong>. Wel op e<strong>en</strong> dagelijkse manier, dus niet<br />

zozeer in de zin van e<strong>en</strong> grotere betek<strong>en</strong>is in het lev<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>/ontwar<strong>en</strong>. (D33, vrouw,<br />

44 jaar)<br />

Nee, juist prober<strong>en</strong>, <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> dat vind ik te plat, maar gewoon goed te<br />

lev<strong>en</strong> met de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om me he<strong>en</strong>. (D35, man, 71 jaar)<br />

De insteek van religious nones is doorgaans als materialistisch, positivistisch <strong>en</strong> nuchter te<br />

beschrijv<strong>en</strong>: zonder geloof heeft het lev<strong>en</strong> toch ge<strong>en</strong> zin (hierbij wordt zingeving dus niet<br />

opgevat als betek<strong>en</strong>isgeving of zin van je lev<strong>en</strong> (meaning in life) maar als dé zin van hét<br />

lev<strong>en</strong>, (meaning of life)) <strong>en</strong> houd<strong>en</strong> we alle<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>isloze materie over die zich volg<strong>en</strong>s<br />

bepaalde natuurkundige wett<strong>en</strong> gedraagt. Daar kun je per definitie ge<strong>en</strong> zingeving in ontwar<strong>en</strong><br />

dus lat<strong>en</strong> we er maar het beste van mak<strong>en</strong>. Het gebrek aan zingeving werd doorgaans<br />

in ieder geval niet (per se) als (al te) problematisch ervar<strong>en</strong>:<br />

123 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Nul, helemaal niks, helemaal niks, het lev<strong>en</strong>, ik, het lev<strong>en</strong> is eig<strong>en</strong>lijk zinloos, zinloos, ik heb<br />

ge<strong>en</strong>, niet dat ik het niet naar mijn zin heb, maar het heeft ge<strong>en</strong> zin, het heeft echt ge<strong>en</strong> zin,<br />

ik vind het e<strong>en</strong> heel raar gebeur<strong>en</strong> zeg maar hier. (D25, man, 48 jaar)<br />

E<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t merkt op weliswaar e<strong>en</strong> prima lev<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> gehad <strong>en</strong> naar zingeving<br />

gezocht te hebb<strong>en</strong>, maar het niet te hebb<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. Dat laatste sluit voor deze respond<strong>en</strong>t<br />

althans het hebb<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> goed <strong>en</strong> gelukkig lev<strong>en</strong> niet uit. E<strong>en</strong> zinvol bestaan maakt<br />

gelukkig maar iets hoeft niet per se zinvol te zijn om het te kunn<strong>en</strong> waarder<strong>en</strong>. Lekker wandel<strong>en</strong><br />

in de natuur bijvoorbeeld. Uiteraard is dat niet voor iedere<strong>en</strong> het geval. Zeker voor<br />

de religious nones <strong>en</strong> spirituel<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> zwaar lev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (gehad) valt het gebrek aan<br />

zingeving (dat dit zware lev<strong>en</strong> immers ‘zin’ kan gev<strong>en</strong>) vaak zwaar. Zo zegt e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t:<br />

‘Ik heb alles verlor<strong>en</strong>. Mijn hele zingeving <strong>en</strong> mijn geloof <strong>en</strong> ja sorry hoor [respond<strong>en</strong>t snikt<br />

<strong>en</strong> huilt zachtjes] (D26, vrouw, 69 jaar).’ Maar ook voor haar is er e<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is in (in plaats<br />

van ‘van’) haar zware lev<strong>en</strong>, namelijk de zorg voor haar jongste zoon, waardoor ze uiteindelijk<br />

toch ge<strong>en</strong> zelfmoord pleegt: ‘De motor die mij drijft is mijn jongste zoon. Daarvoor<br />

moet de motor blijv<strong>en</strong> draai<strong>en</strong>.’<br />

T<strong>en</strong> slotte is er e<strong>en</strong> religious none die tijd<strong>en</strong>s het interview te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> geeft ook ge<strong>en</strong> zin in<br />

het lev<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> ontwar<strong>en</strong>, behalve dat overlev<strong>en</strong> zelf de zin van het lev<strong>en</strong> is. Ook hij<br />

beschouwt dit echter als e<strong>en</strong> nuchtere observering van de werkelijkheid <strong>en</strong> allerminst als<br />

problematisch. Met andere woord<strong>en</strong>: het lev<strong>en</strong> zonder e<strong>en</strong> alomvatt<strong>en</strong>d betek<strong>en</strong>issysteem<br />

zoals dat ontle<strong>en</strong>d kan word<strong>en</strong> aan de grote (traditionele) religies wordt in het algeme<strong>en</strong><br />

door niet-gelovig<strong>en</strong> niet als erg problematisch of e<strong>en</strong> groot gemis ervar<strong>en</strong>.<br />

5.12 Is er lev<strong>en</strong> na de dood?<br />

Hetzelfde lijkt te geld<strong>en</strong> voor het vraagstuk van de dood. Voor religious nones is dit definitief<br />

het einde:<br />

Wij zegg<strong>en</strong> altijd: bim bam kuiltjes, zeid<strong>en</strong> wij vroeger altijd. Als je dood b<strong>en</strong>t, b<strong>en</strong> je dood.<br />

Ik heb ook ge<strong>en</strong> idee, ook ge<strong>en</strong> herd<strong>en</strong>king<strong>en</strong> vier<strong>en</strong>, het is afgelop<strong>en</strong>. (D28, vrouw,<br />

81 jaar)<br />

Kortom, je eindigt in het graf, er is ge<strong>en</strong> hiernamaals.<br />

Respond<strong>en</strong>t: Dat is in e<strong>en</strong> klap over dan.<br />

Interviewer: Daar zit ook verder ge<strong>en</strong>, dat heeft ook ge<strong>en</strong> zin? Er komt ook niets na, of?<br />

Respond<strong>en</strong>t: Voor mij niet. Nee. Nee, dat is het dan. Nee daar b<strong>en</strong> ik heel helder in voor<br />

mezelf. (D29, man, 61 jaar)<br />

E<strong>en</strong> man die katholiek opgevoed is, maar inmiddels atheïst, zegt over het hiernamaals:<br />

Interviewer: U gelooft, vermoed ik 31 maar corrigeer me, niet in e<strong>en</strong> hiernamaals, neem ik<br />

aan?<br />

Respond<strong>en</strong>t: Nee.<br />

124 z i n g e v i n g z o a l s v e r s t a a n d o o r a t h e ï s t e n , a g n o s t e n e n<br />

h e d e n d a a g s e s p i r i t u e l e n


Interviewer: En hoe stelt u zich dat voor?<br />

Respond<strong>en</strong>t: Ja als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> doodgaan, zijn ze dood of vergaan tot stof bij wijze van sprek<strong>en</strong>.<br />

Dat staat ook in de Bijbel, dus dat hadd<strong>en</strong> ze wel goed begrep<strong>en</strong>. Nee