26.06.2013 Views

Monografia ChŚPWiK

  • No tags were found...

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

i Kanalizacja<br />

Wodociagi<br />

w Chorzowie<br />

i Świętochłowicach


Grzegorz<br />

GRZEGOREK<br />

Przemysław<br />

NADOLSKI<br />

IJan PSIUK<br />

na zlecenie<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.<br />

książkę wydało<br />

Wydawnictwo <br />

P A<br />

Grzegorz Grzegorek<br />

2<br />

i Kanalizacja<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Wodociagi<br />

w Chorzowie<br />

i Świętochłowicach<br />

3


Wodociągi i kanalizacja<br />

4<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

5<br />

Kilka słów prezesa


Wodociągi i kanalizacja<br />

6<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Chorzów i Świętochłowice w XIX i XX w.<br />

Właśnie zaszliśmy tak daleko, że musimy kupować wodę. Biedniejsi zasadzają się<br />

nocą przy studniach, aby jeden drugiemu ukraść wodę. Ubezpieczyciele nie chcą więcej<br />

przyjmować ubezpieczeń od pożaru ― przemawiał w 1863 r. ks. Edward Deloch,<br />

proboszcz królewskohuckiej parafii św. Barbary, jako przedstawiciel mieszkańców,<br />

do przebywającego w Königshutte hrabiego Heinricha von Itzenplitz, od 1862 r.<br />

ministra handlu w rządzie kanclerza Ottona von Bismarcka. Wizytował on będącą<br />

w wielkiej rozbudowie osadę Królewska Huta, zapewne z okazji starań o prawa<br />

miejskie.<br />

Nie ma tu jeszcze mowy o działalności wodociągowej ― pierwszy wodociąg powstanie<br />

dopiero za dwa lata ― a jedynie o dystrybucji wody, zapewne beczkowozami.<br />

Jest to więc udokumentowanie faktu, iż już 150 lat temu prowadzona była na<br />

tym terenie usługowa działalność związana z dystrybucją wody.<br />

W latach 50. XIX w. wody gruntowe zaczęły stopniowo zanikać, studnie wysychały.<br />

W okolicach dzisiejszego Chorzowa i Świętochłowic był to rezultat eksploatacji pro-<br />

7<br />

Polewaczka miejska na ul. Szpitalnej<br />

w Świętochłowicach. Rok 1933.


Rysunek domu z królewskohuckiej<br />

kolonii, koniec XVIII w.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

8<br />

wadzonej przez kopalnię König (Król) na coraz to niższych poziomach wydobycia.<br />

Wskutek tego w 1855 r. Górnośląski Urząd Górniczy w Tarnowskich Górach zwrócił<br />

się do Huty Królewskiej, by ta umożliwiła pobór wody ze stawów hutniczych mieszkańcom<br />

osady.<br />

Górnictwo w dzisiejszym Chorzowie rozpoczęło się 21 lipca 1787 r. eksploatacją w kopalni<br />

Fürstin Hedwig (Księżna Jadwiga), którą prowadził ks. Ludwik Bojarski, proboszcz<br />

w chorzowskim kościele św. Marii Magdaleny. Była to mała i płytka kopalnia.<br />

Kształt górnictwu w tym miejscu nadała kopalnia Król, założona przez pruskie państwo,<br />

które poprzez swój urząd skarbowy (dlatego zwana była kopalnią fiskalną)<br />

nadzorowało jej produkcję. Formalnego zgłoszenia pokładów węgla tej kopalni<br />

dokonał 4 stycznia 1791 r. faktor górniczy Johann Gotlieb Kalide, ojciec wybitnego<br />

rzeźbiarza i jeden z pierwszych mieszkańców kolonii przy Hucie Królewskiej.<br />

Przez pierwsze lata kopalnia się rozwijała, jednak jej los zawisł na włosku, gdy pojawiły<br />

się wody podskórne, których nie potrafiono zatamować. Woda zagroziła szybom<br />

i w marcu 1795 r. niemal wstrzymano pracę kopalni. Rozważano przeniesienie<br />

jej w inne miejsce. Jednak w 1796 r. zgłębiono 2 kolejne szyby, odwodniono część<br />

dawnych wyrobisk oraz wykonano otwór wiertniczy o głębokości 37 m. Zainstalowano<br />

na nim w 1797 r. pompę napędzaną maszyną parową. Zwiększenie czasu<br />

jej pracy, jak i wydajności kolejnych pomp nie przynosiło jednak spodziewanych<br />

efektów. Nadzieje na rozwiązanie tego problemu wiązano z budowaną od 1799 r.<br />

Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną. Zastosowane środki okazały się skuteczne<br />

i umożliwiły w następnych latach budowę kolejnych szybów wydobywczych i odwadniających.<br />

Prowadzenie odwadniania chodników kopalnianych doprowadziło do obniżenia się<br />

poziomu wód gruntowych, a więc osuszania studni, choć niektóre z nich sięgały<br />

kilkudziesięciu metrów głębokości.<br />

Aby zaradzić temu tragicznemu stanowi, minister nakazał zainstalowanie w całej<br />

osadzie dodatkowych punktów czerpania wody. Fiskus górniczy oddał do dyspozycji<br />

Królewskiej Huty wodę wypływającą z szybu Freundschaft kopalni König (Król)<br />

położonego w okolicach obecnej ul. Składowej ― czyli w miejscu, gdzie dzisiaj mieści<br />

się siedziba Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji! Był to jednak półśrodek, gdyż szyb po pewnym czasie musiał znów<br />

służyć celom wydobywczym.<br />

Kopalnia Król prowadziła prace w celu udostępnienia wody, gdyż sama cierpiała na<br />

jej brak a dostępna była zwapniona i uszkadzała kotły — brak dobrej wody był nawet<br />

przyczyną strajku załogi. Zatem górnictwo wzięło na siebie główny obowiązek<br />

doprowadzenia wody do Królewskiej Huty. W 1865 r. powstał w Królewskiej Hucie<br />

pierwszy wodociąg do rozprowadzania wody udostępnionej przez kopalnię Król.<br />

Studnie jednak wciąż wysychały w miarę rozwoju górnictwa węglowego.<br />

Zachował się w Archiwum Państwowym w Katowicach taki opis tej sytuacji:<br />

W 1860 r. wyschła studnia w Brzezinie, a im bardziej Königsgrube (kopalnia Król) posuwała<br />

się z budową kopalni od szybów (Jakob-, Bahn-, Bismarckschacht) w stronę<br />

naszej miejscowości, tak samo zawiodły, obok 60 studni w samym Königshutte i wokół<br />

niego, także studnie miejscowe, aż w końcu tylko w Dominium, dalej przy Langestrasse<br />

i w końcu u Wyderków na Bergwerkstrasse można było dostać wodę, która płynęła<br />

coraz oszczędniej, racjonowana przez policję i trzymana pod kluczem, reszta narodu<br />

była zdana na wodę z Rawy i ze stawu Schweitzer. Opis ten, i opis spotkania z pruskim<br />

ministrem, pozostawił Theophil Bronny, postać malownicza, ale i wiarygodna.<br />

W Świętochłowicach spędził 41 lat swego życia. Był rektorem szkół, założył jeden<br />

z cenniejszych ogrodów botanicznych, publikował w licznych czasopismach.<br />

Zatem uwagę o kupowaniu wody jednoznacznie uznać można za początek tego,<br />

czym obecnie dla dwóch miast zajmuje się Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo<br />

Wodociągowo-Kanalizacyjne.<br />

Terytorium działania współcześnie określone jest w nazwie, jednak by był on tak jednoznacznie<br />

dzisiaj rozumiany, musiało upłynąć wiele czasu. Ówczesny Chorzów i ówczesne<br />

Świętochłowice znaczyło coś całkiem innego niż obecnie.<br />

Były to wsie, w pobliżu których lokowano huty i kopalnie. Miały one ogromny wpływ<br />

na późniejszy rozwój miast. Zaś miasto Chorzów powstało wokół osady, która pierwotnie<br />

pojawiała się jako Colonia Regia ad Chorzow, czyli Kolonia Królewska pod<br />

Chorzowem.<br />

Cofnijmy się jednak do roku 1863, czyli tego właśnie, kiedy zgłoszona została skarga<br />

do rządowego wizytatora na brak wody.<br />

Wtedy Królewska Huta, która była osadą powstałą w 1798 r. przy wielkiej, wówczas<br />

dopiero w budowie, ale wkrótce największej w Europie hucie żelaza, stawała się<br />

miastem.<br />

Po otrzymaniu praw miejskich, co nastąpiło 17 lipca 1868 r. na mocy aktu erekcyjnego<br />

króla pruskiego Wilhelma I z mocą obowiązywania od 1 maja 1869 r., ustalono<br />

pierwsze granice miasta i jego oficjalną nazwę, którą dla odróżnienia od huty i innego<br />

miasta o tej nazwie (Königshütte w Górach Szwarcu), nazwano Königshütte<br />

Stadt O/S, czyli Miasto Huta Królewska na Górnym Śląsku<br />

Wtedy do owej Colonia Regia ad Chorzow włączono okoliczne samodzielne gminy:<br />

Szarlociniec, Pniaki, Erdmannswille, małe osady i kolonie na obszarze Średnich<br />

i Górnych Łagiewnik oraz Klimzowca, wreszcie parcele na terenie Hajduk Dolnych<br />

i Hajduk Górnych, a także niektóre działki ze wsi Chorzów.<br />

Nazwa Königshütte utrzymała się do lat 20. ubiegłego stulecia. Po 1922 r. do powszechnego<br />

użytku weszła w polskim brzmieniu, z tym że Polacy dla zakładu metalurgicznego<br />

zostawili nazwę Huta Królewska, a dla oznaczenia miasta używali<br />

nazwy odwróconej, czyli Królewska Huta.<br />

Otrzymanie praw miejskich przez osadę Królewska Huta było blokowane przez<br />

właściciela, czyli państwo pruskie, które reprezentował w stosunkach z władzami<br />

lokalnymi Królewski Urząd Hutniczy. Tenże Urząd w 1853 r. zablokował projekt<br />

landrata bytomskiego Tieschowitza w sprawie utworzenia z kolonii i osad robotniczych,<br />

powstających wokół kopalni i huty, oddzielnej gminy miejskiej.<br />

Blokada wynikała z tego, że na rzecz miasta należy wnosić podatki (np. od nieruchomości),<br />

co w sposób oczywisty uszczupliłoby dochody fiskusa (do tej pory te podatki<br />

zbierającego). Sprzedaż Huty Królewskiej w 1870 r. wraz z polem górniczym,<br />

na którym powstała później kopalnia Laura, hrabiemu Guido Henckel von Donnermarckowi,<br />

a więc zmiana właściciela największego zakładu pracy i należących do<br />

niego nieruchomości, umożliwiła szybki rozwój młodego miasta.<br />

Dzisiejszy kształt obydwu miejscowości jest wynikiem wielu przemian, jakie na<br />

przestrzeni tych lat zaszły.<br />

Tak więc Królewska Huta 1 lipca 1934 r. połączyła się z Chorzowem, sąsiednią gminą<br />

wiejską, przyjmując jej nazwę wraz z kilkuwiekową tradycją oraz takie tereny<br />

i potężne zakłady przemysłowe, jak Elektrownia, Państwowa Fabryka Związków<br />

Azotowych czy Kopalnia Hrabina Laura (później Barbara-Chorzów). Równocześnie<br />

w obręb tak powiększonego miasta weszła gmina Nowe Hajduki, o czym się już<br />

często zapomina. Trzeba tu także dodać, iż Chorzów, zanim połączył się z Królewską<br />

Hutą, przyjął w 1930 r. w swe granice Maciejkowice.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

9<br />

Huta Królewska w 1820 r.<br />

Widok huty Królewskiej na litografii<br />

H.A. Littmanna z 1870 r.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Kopalnia Deutschland i huta Falva – I poł. XX w.<br />

Widok na Świętochłowice, Hajduki oraz Królewską<br />

Hutę (w głębi po lewej) od strony Zgody.<br />

10<br />

Kilka lat później zapadła decyzja o połączeniu się Chorzowa z Wielkimi Hajdukami,<br />

co nastąpiło 1 kwietnia 1939 r. To wtedy do Świętochłowic włączono tereny znajdujące<br />

się po zachodniej stronie linii kolejowej łączącej Hajduki Wielkie (Chorzów<br />

Batory) z Chorzowem. Wtedy też gmach obecnego Urzędu Miejskiego w Świętochłowicach,<br />

a dawniej Urzędu Powiatowego, „przeniósł się” z Wielkich Hajduk do<br />

Świętochłowic. Wraz z nim poza granicami Hajduk znalazła się nieistniejąca już<br />

gazownia oraz stojąca do dzisiaj ― a wybudowana w 1909 r. dla hajduckich wodociągów<br />

― wieża ciśnień.<br />

Nieco inaczej rozwijały się Świętochłowice. Wzmiankowane po raz pierwszy 25 maja<br />

1313 r., przez stulecia były wsią, podobnie jak nieodległe Hajduki. Tak jak one, swój<br />

status Świętochłowice zmieniły dopiero wraz z rozwojem przemysłu. W 1830 r. powstała<br />

huta Falva (od 1936 r. pod nazwą Florian, w XXI w. to Oddział w Świętochłowicach<br />

koncernu ArcelorMittal Poland), a w 1831 r. kopalnia Deutschland (od 1937 r.<br />

Polska, zlikwidowana pod koniec XX w.).<br />

W XIX w. Świętochłowice były gminą, która dominowała wśród sąsiednich koloni<br />

i osad. Wpłynęło na to zapewne przeprowadzenie w poł. XIX w. linii kolejowej. Efektem<br />

tego było włączenie 1 stycznia 1929 r. do gminy Świętochłowice osady Zgoda,<br />

należącej do tej pory do gminy Nowy Bytom (czyli dzisiejszej Rudy Śląskiej). Dowodem<br />

tej niegdysiejszej wspólnoty jest reprodukowany plan wodociągu łączący<br />

Nowy Bytom z kolonią Zgoda.<br />

Do rangi miasta awansowały Świętochłowice zdecydowanie później niż sąsiednia<br />

Królewska Huta. Stało się to dopiero w 1947 r. na mocy ustawy Sejmu Śląskiego<br />

z 10 lipca 1939 r.<br />

Kilka lat później ― 10 kwietnia 1951 r. ― w obrębie Świętochłowic znalazły się Lipiny<br />

i Chropaczów, do tej pory samodzielne gminy, które swój rozkwit również przeżyły<br />

dzięki przemysłowi, jaki się w ich obrębie lokował. Wraz z rozwojem gmin i ich<br />

kolonii rozwijała się infrastruktura techniczna.<br />

Przypominając datę przyznania praw miejskich Królewskiej Hucie, warto dodać, że<br />

żyło w niej wtedy 14 151 mieszkańców, natomiast w roku 1910 było ich już ponad<br />

70 tys. Dla porównania w Świętochłowicach (bez Lipin, Chropaczowa i Zgody) żyło<br />

w 1871 r. 5200 osób, a w 1910 r. (w dzisiejszych granicach) ― 41 tys.<br />

Budownictwo mieszkaniowe w początkowym okresie uwarunkowane zostało położeniem<br />

zakładu pracy, czyli kopalni Król i należących do niej szybów oraz ― nieco<br />

później ― huty w dzisiejszym Chorzowie, kopalni Schlesien w Chropaczowie, huty<br />

cynku czy kopalni Matylda w Lipinach. Budowano dla robotników domy wielorodzinne,<br />

z mieszkaniami o jednej lub dwóch izbach, odpowiednio jednak dużych, by<br />

pomieściła się w nich liczna rodzina robotnicza. Domy te określano jako familienhäuser<br />

(to dlatego dzisiaj na domy w robotniczych osiedlach mówimy „familoki”).<br />

Koszarowe skupiska umożliwiały ściągnięcie z terenów wiejskich potrzebnych do<br />

pracy całych rodzin, często pochodzących z tej samej wsi.<br />

Takich kolonii wybudowanych przez właścicieli kopalń czy hut tuż przy szybach czy<br />

kuźnicach ― by robotnik miał blisko do pracy i czasu nie mitrężył na dojście czy<br />

dojazd ― jest jeszcze sporo w Chorzowie i Świętochłowicach.<br />

Dla lepiej zarabiających sztygarów czy majstrów właściciele zakładów pracy nie<br />

budowali domów, licząc, że ze swych pensji stać ich będzie na wynajęcie mieszkań.<br />

Znajdowali je w powstających wówczas masowo kamienicach czynszowych.<br />

Jak wielka była skala tego zjawiska, niech świadczy fakt, iż 30% zasobów mieszkaniowych<br />

Chorzowa na początku XXI w. pochodziła sprzed 1918 r. Zabudowa była<br />

bardzo gęsta, gdyż ówczesne przepisy zezwalały na zabudowanie 3/4 powierzchni<br />

działki. Stąd też w domach tych były liczne oficyny.<br />

Od połowy XIX w. pojawiły się domy czynszowe, w których mieszkały także rodziny<br />

robotnicze, ale przede wszystkim coraz liczniejsza grupa rzemieślników czy mieszczan<br />

pracujących w firmach powstałych wokół górnictwa czy hutnictwa. Ciężki<br />

przemysł wymagał przecież wielu usług, od rymarskich, poprzez handlowe, aż do<br />

transportowych.<br />

Przybywało mieszkańców, którzy oprócz mieszkań potrzebowali dostępu do wody.<br />

Studnie do pewnego momentu wystarczały. Jednak również przemysł zużywał coraz<br />

więcej wody. Wszak XIX w. to wiek pary, liczne maszyny potrzebowały ogromnych<br />

ilości wody. Dla Huty Królewskiej powstał w okolicach Rynku ogromny zbiornik,<br />

zwany stawem.<br />

W ślad za zwiększającą się liczbą mieszkańców powstawały inne obiekty potrzebne<br />

dla funkcjonowania nowoczesnego miasta ― a takim bez wątpienia była wówczas<br />

Królewska Huta.<br />

Rozbudowa miasta po 1879 r. wiązała się z polepszeniem finansów państwa pruskiego<br />

po zwycięskiej wojnie z Francją, która wpłaciła olbrzymią kontrybucję. Miasto<br />

otrzymało również kredyt w Berlinie. Wytyczaniem ulic i wznoszeniem wysokiej<br />

zabudowy wzdłuż nich zajmował się architekt miejski. W 1874 r. wzniesiono ratusz,<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

11<br />

Przebieg rurociągu zaopatrującego hutę<br />

Zgodę, domy mieszkalne oraz obiekty gminy<br />

(w tym szkołę) na planie z 1896 r.<br />

Rysunek pompy ulicznej o głębokości 35 m,<br />

jednej z licznych na ulicach w poł. XIX w.


Wodociągi i kanalizacja<br />

rok później uroczyście konsekrowano chorzowską synagogę, oddano do użytku<br />

rynek z otaczającymi go wysokimi domami (obecnie plac Adama Mickiewicza).<br />

W 1878 r. rozpoczęto budowę gmachu Sądu i wytyczono drugi rynek miejski, który<br />

rychło, ze względu na ulokowane tu urzędy, stał się centralnym punktem miasta.<br />

Obydwa osiedla z rynkami połączono wspólną ulicą (obecnie ul. P. Stalmacha) przechodzącą<br />

nad dzielącymi miasto na dwie części torami kolejowymi.<br />

W 1873 r. powstała stacja kolejowa i szkoły. W 1901 r. wybudowano rzeźnię mającą<br />

zaspokoić potrzeby aprowizacyjne miasta, obok niej w 1905 r. powstała hala targowa,<br />

pierwsza tak wielka i nowoczesna w Europie. Coraz liczniejsze były kasyna, restauracje,<br />

hotele. Jednak budownictwo mieszkaniowe nie było w stanie zaspokoić<br />

potrzeb napływającej wciąż nowej rzeszy ludzi szukających zatrudnienia.<br />

Urządzenia wodociągowe i kanalizacyjne stale nie domagały. Mimo że pierwszy<br />

(należący do Państwowego Urzędu Górniczego) wodociąg powstał w 1865 r., to dopiero<br />

w maju 1879 r. doszło do uruchomienia w Królewskiej Hucie miejskiego (należącego<br />

do samorządu) zakładu wodociągowego.<br />

Domy nie były wyposażone w kanalizację i inne ― nam znane jako oczywiste ― wygody.<br />

W większości domów, do których doprowadzono wodę, dochodziła ona tylko<br />

do parteru. Pobór wody odbywał się głównie poprzez studnie.<br />

W 1908 r. w Królewskiej Hucie było 41 publicznych pomp i studzien, natomiast<br />

wodę doprowadzono do nieco ponad 1100 domów. W Chorzowie w tym roku<br />

również istniał gminny wodociąg, zaś Hajduki od 1900 r. połączone były z wodociągiem<br />

katowickim. Sieć wodociągową w Lipinach zaczęto budować pod<br />

koniec XIX w.<br />

Długość sieci wodociągowej w Królewskiej Hucie rosła i w roku 1913 wynosiła 43<br />

km, ale sieć kanalizacyjna była trzykrotnie krótsza. Tutaj miasto pozostawało zapóźnione<br />

w stosunku do gminy Łagiewniki, która z początkiem XX w. posiadała<br />

kanalizację ogólnospławną. W Królewskiej Hucie fekalia gromadzono w szambach,<br />

niezbyt regularnie opróżnianych.<br />

W 1913 r. tylko co szesnaste mieszkanie posiadało łazienkę, a co dziesiąte (na 16<br />

000) ustęp spłukiwany wodą.<br />

Ten mimo wszystko niezły stan sieci wynikał i z tego, że istniał popyt na dostawę<br />

wody i odbiór ścieków. Miasto było stosunkowo zasobne, co po części wynikało<br />

z bardzo wysokich podatków, jakie pobierano w tym mieście.<br />

Dlatego też robotnicy woleli wynajmować mieszkania niż być ich właścicielami. Dla<br />

nich powstały liczne kolonie, dla kadry budowano kolonie urzędnicze. Mieszczaństwo<br />

i samodzielni przedsiębiorcy mieszkali w kamienicach o zdecydowanie wyższym<br />

standardzie. Dla nich jednak w Królewskiej Hucie brakowało mieszkań. Nic<br />

więc dziwnego, że właśnie w tym mieście powstała jedna z pierwszych spółdzielni<br />

mieszkaniowych na terenach współczesnej Polski. Miała ona zaradzić brakowi<br />

mieszkań, gdyż finansowała powstające mieszkania na zasadzie samopomocy.<br />

12<br />

Praca w królewskohuckiej rzeźni miejskiej<br />

Wieża wodna gminnych wodociągów<br />

w Hajdukach i Świętochłowicach.<br />

Fragment mapy wschodniej części Górnego<br />

Śląska. Mapa przedstawia dzisiejszy Chorzów<br />

i Świętochłowice na przełomie XIX i XX w.<br />

Linie czerwone to główne drogi, linie czarne<br />

– koleje państwowe, linie zielone – koleje zakładowe,<br />

linie niebieskie – koleje wąskotorowe.<br />

Wspólny dla obu miast jest jeszcze dworzec<br />

kolejowy w okolicy dzisiejszego<br />

Urzędu Miasta Świętochłowice.<br />

Pokazano usytuowanie pierwszej dla Królewskiej<br />

Huty wieży ciśnień na wodociągu z szybu<br />

Adolfa, w okolicach dzisiejszego osiedla Pod<br />

Arkadami. Widać również Rawę i kanał Suez.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

13


Projekt domu mieszkalnego dla urzędników<br />

z 1903 r. z ubikacjami na I piętrze,<br />

a zatem podłączonymi do wody.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

14<br />

Miały one budować mieszkania i odsprzedawać je członkom na wyłączną własność<br />

za sumę amortyzowaną terminowymi spłatami rozłożonymi na szereg rat.<br />

Wzmiankujemy o spółdzielni nie bez przyczyny. W swych domach, jakie budowała<br />

na początku XX w. instalowała sieć wodociągowo-kanalizacyjną, co w tamtych czasach<br />

nie było zbyt powszechne.<br />

Do połowy XX w. obydwa miasta rozwijały się głównie poprzez powiększanie swego<br />

terytorium. Jednak już po 1950 r. taki ekstensywny rozwój nie był możliwy. Mimo to<br />

nadal następował wzrost liczby ludności. Świętochłowice w 1960 r. zwiększyły liczbę<br />

swej ludności do 57 tys., a w 1990 r. do 60 tys., osiągając jednocześnie kres możliwości<br />

wzrostu. W roku 2010, pozostając miastem o największej gęstości zaludnienia w Polsce,<br />

przekraczając 4 tys. mieszkańców na 1 km², liczy 54 tys. mieszkańców.<br />

1 kwietnia 1951 r. połączono Lipiny i Chropaczów ze Świętochłowicami. Od 1 stycznia<br />

1952 r. w mieście istnieje Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej,<br />

które w swych zadaniach miało prowadzenie działalności wodno-kanalizacyjnej.<br />

Chorzów najwięcej mieszkańców miał w 1977 r., w którym osiągnął liczbę 156 tys.,<br />

by w 2010 r. skurczyć się do 113 tys. Dla tej zwiększającej się rzeszy ludzi powstawały<br />

nowe osiedla, które wymuszały ciągły rozwój sieci wodociągowej i kanalizacyjnej.<br />

Ówczesny przemysł również był wyjątkowo spragniony i to on na równi z potrzebami<br />

bytowymi determinował wielkość zużycia wody, jak i rozwój ludnościowy<br />

obydwu miast, na który również miał wpływ.<br />

Po 1990 r. nastąpiły tu radykalne zmiany, pokazuje je wykres.<br />

Współcześnie już nie ilość dostarczonej wody, ale jej jakość i niezawodność w dostawach<br />

są determinantą działania Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji, które od momentu swego powstania w 1991 r.<br />

z tych dwóch cech uczyniła swą misję.<br />

Hydrografia<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Stosunki wodne i wpływ człowieka na ich zmiany<br />

Obszar Chorzowa i Świętochłowic położony jest w całości na obszarze zlewiska<br />

Morza Bałtyckiego, tak więc wszystkie wody płynące trafiają do Bałtyku, warto jednak<br />

dodać, że najpierw trafiają albo do Odry, albo do Wisły. Przez ich teren przebiega<br />

bowiem dział wodny oddzielający dorzecza tych dwóch największych Polskich<br />

rzek.<br />

Znaczna część pierwotnych cieków wodnych na tym obszarze obecnie już nie istnieje.<br />

Wpływ na ich zanik miało przede wszystkim górnictwo, jak i rozwinięta sieć<br />

kanalizacyjna na silnie zurbanizowanym terenie.<br />

Istniejące cieki, z których najważniejsza jest Rawa, największy prawobrzeżny dopływ<br />

Brynicy, są z reguły tak zanieczyszczone wskutek odprowadzania do nich ścieków<br />

komunalnych i przemysłowych, że trudno tu mówić o ich naturalnym charakterze.<br />

Do pewnego stopnia naturalny charakter zachował tylko bezimienny ciek wodny<br />

płynący od Chorzowa (Starego) w kierunku północno-wschodnim. Zasila on na<br />

swej drodze niewielkie śródpolne oczko wodne i położony już na terenie Siemianowic<br />

Śląskich staw, zwany Pod Chorzowem.<br />

Istniejące niegdyś w Chorzowie i Świętochłowicach cieki wodne były podstawą gospodarki<br />

stawowej. Tam, gdzie warunki na to pozwalały, wodę spiętrzano, tworząc<br />

na jednym cieku szereg stawów przeznaczonych do hodowli ryb lub służących do<br />

wytwarzania energii dla młyna. Większość stawów (w dawnych dokumentach zachowało<br />

się kilkanaście ich nazw, m.in.: Żakowiec, Milerzyska, Słupna, Ziołowiec,<br />

Za Kotalą, Za Browarem, Wiktor, Nowy Staw, Jeziorko, Kałuża, Stak w Chorzowie<br />

czy Gramot, Nowy Staw w Świętochłowicach) powstała na lewobrzeżnych, bezimiennych<br />

dopływach Rawy. Z wody spiętrzanej w stawach na cieku płynącym od<br />

Chorzowa w kierunku obecnego centrum miasta przez wiele lat korzystała Huta<br />

Królewska. Dziś woda spiętrzana jest jeszcze na cieku płynącym od Węzłowca<br />

przez dolinę w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku, który zasila staw pod<br />

Węzłowcem, kanał w WPKiW oraz staw w Wesołym Miasteczku.<br />

Powstanie kopalni i innych zakładów przemysłowych miało ogromny wpływ na<br />

ekosystem okolic, powodując m.in. zanik wód gruntowych czy obniżanie się lustra<br />

wody w stawach. Dodatkowo rolniczy, pierwotny charakter tych ziem spotęgował<br />

ubytki w lasach, a więc postępowanie niekorzystnych zmian w hydrografii.<br />

W zależności od sposobu eksploatacji terenu różny był stopień oddziaływania na<br />

stosunki wodne. Przede wszystkim dochodziło do znacznego obniżenia poziomu<br />

wód podziemnych, czego konsekwencją był zanik wody w studniach, kopano je<br />

więc coraz głębsze, a i to nie wystarczało. Czerpano więc wodę ze stawów, potoków<br />

czy Rawy. Rychło jednak wody powierzchniowe również zanikały, a te, które<br />

jeszcze występowały, stawały się niezdatne nawet do prac gospodarczych.<br />

15


Wodociągi i kanalizacja<br />

Przesuszanie gleby, obniżenie poziomu wód gruntowych oraz zmniejszenie przepływów<br />

w rzekach, a ostatecznie zanikanie źródeł i małych cieków wodnych, to<br />

wszystko dotknęło mieszkańców osad na terenach, jakie obejmują dzisiejsze Świętochłowice<br />

i Chorzów.<br />

W efekcie współczesna sieć cieków wodnych na terenie obydwu miast jest znikoma,<br />

większość istniejących stawów jest pochodzenia antropogenicznego. Powstają<br />

one przede wszystkim w wyniku działalności kopalń.<br />

Po zakończeniu eksploatacji na powierzchni (np. piasku czy gliny) wyrobiska bardzo<br />

często ulegają zalaniu wodami gruntowymi ― w ten sposób powstają zbiorniki<br />

wyrobiskowe. Inną przyczyną jest obniżanie się gruntu na skutek prowadzonej<br />

działalności wydobywczej pod ziemią. Bardzo poważnym problemem, wynikającym<br />

z tego samego powodu, jest odprowadzanie do rzek silnie zasolonych wód dołowych<br />

z kopalń węgla kamiennego. Wody te zawierają wysokie stężenia chlorków,<br />

sodu i siarczanów. Odprowadzanie tych wód do cieków powoduje nie tylko degradację<br />

ekosystemu rzeki, ale także wzrost korozyjności budowli hydrotechnicznych.<br />

Wszystko to powoduje, że prowadzenie zrównoważonej gospodarki wodno-ściekowej<br />

w województwie jest zadaniem niezwykle trudnym.<br />

Zatem współczesna sieć hydrograficzna Chorzowa i Świętochłowic jest po przeobrażeniach<br />

antropogenicznych bardzo uboga. W Chorzowie linia wododziałowa<br />

przebiega przez północną i południową część miasta, podobnie w Świętochłowicach.<br />

W 2009 r. w Chropaczowie wybudowano przepompownię ścieków, dzięki czemu<br />

skierowano je poprzez kolektor do oczyszczalni w Klimzowcu. Do tej pory trafiały<br />

do sieci bytomskiej, co wymuszało ponoszenie opłat na rzecz bytomskiego przedsiębiorstwa<br />

wodociągowo-kanalizacyjnego.<br />

Pokonano w ten sposób dział wodny, przekierunkowując ścieki spływające do tej<br />

pory do działu wodnego Odry tak, by trafiały do działu wodnego Wisły.<br />

Prawie cały obszar Chorzowa (ok. 85%) leży bowiem w dorzeczu Wisły, a jedynie<br />

północno-zachodnie i południowe peryferia w dorzeczu Odry. Na dorzecze Wisły<br />

składają się zlewnie Rawy oraz Rowu Michałkowickiego, Rowu Siemianowickiego<br />

i niewielki fragment zlewni Rowu Gminnego z Dąbrówki Wielkiej (bezpośrednie<br />

dopływy Brynicy). Dorzecze Odry stanowi sieć strumieni, zasilanych opadami atmosferycznymi,<br />

spływających ze Wzgórz Kochłowickich do Kłodnicy i Kochłówki.<br />

W znaczący sposób dorzecze Odry zasilane jest z terenu Chorzowa kopalnianymi<br />

wodami podziemnymi wypompowywanymi przez Pompownię Chorzów Centralnego<br />

Zakładu Odwadniania Kopalń.<br />

Charakterystyczną cechą północnej i północno-zachodniej części miasta jest występowanie<br />

rozległych obszarów bezodpływowych, zajmujących niemal całe znajdujące<br />

się w granicach Chorzowa obszary zlewni Bytomki i Rowu Michałkowickiego<br />

oraz znaczny fragment zlewni Rawy na pograniczu Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Północna część Świętochłowic odwadniana jest przez Strugę Chropaczowską, która<br />

jest dopływem Bytomki, znajdującej się w zlewni Odry. Przez południowe rejony<br />

miasta płynie z kolei Rawa, należąca do zlewni Wisły.<br />

Stanowi ona główny odbiornik ścieków przemysłowych i komunalnych miasta,<br />

została sprowadzona do roli kanału ściekowego, ujętego w kamienne i wybetonowane<br />

koryto, o minimalnej ilości wód naturalnych. Jest jednak jedynym większym<br />

ciekiem na terenie obu miast.<br />

Niemal wszystkie występujące współcześnie w obydwu miastach zbiorniki wodne<br />

to akweny bezodpływowe powstałe w zapadliskach bądź wyrobiskach. Do takich<br />

zbiorników należą m.in. stawy na terenie Żabich Dołów, stawy w Dolinie Górnika,<br />

staw Hermann, staw Pańskie w Chorzowie Starym (niegdyś prawdopodobnie na<br />

cieku wodnym), staw Amelung.<br />

W granicach Chorzowa występuje kilkadziesiąt zbiorników wód powierzchniowych<br />

pochodzenia antropogenicznego, powstałych na skutek osiadania gruntu na terenach<br />

górniczych bądź w wyrobiskach piasku, gliny czy kamienia. Tworzą dwa większe<br />

skupiska: w północno-zachodniej części miasta są to stawy powstałe na bezod-<br />

16<br />

Mapa z XVIII w. pokazująca tereny dzisiejszych<br />

Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Ciemną zielenią zaznaczono istniejące<br />

wówczas cieki wodne, potoki i rzeczki.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

17


Zdjęcie z początku XX w. przedstawia dzisiejszy<br />

staw Policyjny. Fotograf uwiecznił<br />

tworzenie się stawu, w rozlewisku widać<br />

jeszcze płoty dzielące działki.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

18<br />

pływowym obszarze zlewni Bytomki, a w części środkowo-wschodniej ― zbiorniki<br />

wodne w bezodpływowym obniżeniu Rawy. Na uwagę zasługują również stawy na<br />

obszarze Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku. Część powierzchniowych<br />

zbiorników wodnych została zagospodarowana i pełni funkcje rekreacyjne.<br />

Jeśli chodzi o Świętochłowice, stwierdzić należy istnienie szeregu zbiorników powierzchniowych<br />

pochodzenia antropogenicznego, utworzonych w zagłębieniach<br />

powstałych wskutek osiadania terenu w wyniku działalności górniczej. Większość<br />

z nich ma charakter bezodpływowy. Do większych zaliczyć można stawy: Kalina,<br />

Marcin, Wąwóz, Zacisze, Szwajcer, Wojskowy i Skałka.<br />

Niektóre ze zbiorników, jak np. Foryśka czy Wąwóz, zawierające niezłą jakość wód,<br />

są wykorzystywane w celach rekreacyjnych.<br />

Całkiem odmiennie scharakteryzować można świętochłowicki staw Kalina, który<br />

jest źródłem uciążliwego fetoru i stanowi zagrożenie dla zdrowia mieszkańców pobliskich<br />

osiedli mieszkaniowych.<br />

Do początku lat 70. XX w. był on względnie czysty, jednak w latach następnych stał<br />

się odbiornikiem zanieczyszczeń, które przedostają się do niego z pobliskiej hałdy<br />

odpadów poprodukcyjnych niegdysiejszych zakładów koksochemicznych, początki<br />

których sięgają XIX w. Trudno więc obecnie ustalić nawet skład odpadów. Na<br />

pewno staw ten skażony jest fenolami i innymi substancjami smołopochodnymi,<br />

pochodzącymi z procesu technologicznego zlikwidowanych już zakładów koksochemicznych.<br />

Tak więc na dnie stawu spoczywa gruba warstwa toksycznego osadu<br />

złożonego z różnych substancji chemicznych ― do dzisiaj nie rozpoznanych ― oraz<br />

odpadów przemysłowych.<br />

Wobec braku wiarygodnych, aktualnych danych, dotyczących poziomu i źródeł<br />

skażenia stawu, nie udało się opracować odpowiednich planów jego rewitalizacji.<br />

W 1993 r. istniejące jeszcze wówczas Zakłady Chemiczne Hajduki, wespół z Rejonowym<br />

Przedsiębiorstwem Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie, podjęły działania<br />

mające na celu oczyścić wody stawu. Wykonano wówczas specjalną instalację, która<br />

miała nadmiar wody ze stawu odprowadzać odrębnym kolektorem do Oczyszczalni<br />

Ścieków Klimzowiec, gdzie były poddawane oczyszczeniu.<br />

Nie dało to jednak szybkiego, w miarę pełnego i trwałego efektu, więc w ramach<br />

projektu funduszu spójności nr 2003/PL/16/P/PE/044 o nazwie „Zaopatrzenie w<br />

wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-Świętochłowicach” opracowano Studium<br />

stawu Kalina.<br />

Wykonana w jego ramach ― przez konsorcjum firm: Przedsiębiorstwo Geologiczne<br />

Sp. z o.o. (Kielce) i Hydrogeotechnika Sp. z o.o. (Kielce) ― dokumentacja przekazana<br />

została do dalszej realizacji Urzędowi Miasta Świętochłowice, właścicielowi tego<br />

terenu. Gmina była więc inwestorem prac związanych z rewitalizacją i ochroną sta-<br />

wu w ramach zadania inwestycyjnego współfinansowanego ze środków Funduszu<br />

Spójności pn. „Oczyszczenie i zabezpieczenie przed wtórną degradacją stawu Kalina<br />

oraz rewitalizacja terenu przyległego”.<br />

Jeśli chodzi o wody płynące, to (jak już wcześniej wspomniano) znaczna część pierwotnych<br />

cieków wodnych na obszarze Chorzowa obecnie już nie istnieje. Wpływ<br />

na ich zanik miało przede wszystkim górnictwo oraz mająca mu służyć Główna Kluczowa<br />

Sztolnia Dziedziczna.<br />

Tak jak w Chropaczowie przekierunkowano spływ ścieków do zlewni Wisły za pomocą<br />

pomp tak Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna pokonała dział wodny pomiędzy<br />

Wisłą i Odrą siłą grawitacji, tocząc wodę pod powierzchnią ziemi. Pisząc<br />

o stosunkach wodnych na terenie Chorzowa i Świętochłowic, trzeba kilka słów poświęcić<br />

tej niezwykłej budowli inżynieryjnej.<br />

Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna<br />

Śląskie władze górnicze pod koniec XVIII w. podjęły decyzję o budowie Głównej<br />

Kluczowej Sztolni Dziedzicznej (Haupt-schlusselerbstollen).<br />

Ta unikalna podziemna budowla inżynierska powstała z inicjatywy i pod nadzorem<br />

Friedricha W. von Redena oraz Johna Baildona. Ten śmiały pomysł miał na celu<br />

stworzenie kanału odprowadzającego dołowe wody kopalniane oraz wykorzystanie<br />

ich nurtu do spławu węgla, wydobywanego w kopalniach Król i Królowa Luiza<br />

w Zabrzu, do Gliwic i dalej Kanałem Kłodnickim i Odrą do Prus. Zaczęto od wykonania<br />

odnogi Kanału Kłodnickiego z Gliwic do kopalni Królowa Luiza. Po ukończeniu<br />

prac Sztolnia miała 14,25 km długości; różnica poziomów między portem załadunkowym<br />

w szybie Krug w kopalni Król a wylotem w Zabrzu, w dolinie rzeki Bytomki<br />

na wysokości 231,4 m n.p.m., wynosiła 12,35 m.<br />

W ten sposób Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna pokonywała dział wodny<br />

dzielący zlewnię Wisły od zlewni Odry.<br />

O wiele mniejsze od zakładanego było jej znaczenie gospodarcze. W ciągu 65 lat<br />

jej budowy (do 1863 r.) na powierzchni powstały liczne drogi, pojawiła się kolej, tak<br />

więc jej funkcja transportowa straciła rację bytu. W końcu XIX w. przestała z niej<br />

korzystać kopalnia Król, a w okresie międzywojennym ― kopalnia Luiza.<br />

Sztolnia wydrążona jest na średniej głębokości 38 m, nic więc dziwnego, że jej<br />

wpływ na stosunki wodne był ogromny.<br />

Na całość przedsięwzięcia związanego z budową kanału od Chorzowa do Koźla<br />

składały się trzy zadania:<br />

― Kanał Kłodnicki, łączący Gliwice z Koźlem, wykonany w latach 1792–1806,<br />

― Kanał Sztolniowy, łączący Gliwice z kopalnią Królowa Luiza w Zabrzu, skąd dostarczano<br />

węgiel do Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach. Kanał wykonano<br />

w latach 1801–1806.<br />

― Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna wykonana pomiędzy kopalnią Król<br />

w Chorzowie a kopalnią Królowa Luiza w Zabrzu, w latach 1799–1863.<br />

Projekt zbudowania zakładów i infrastruktury technicznej powierzono do opracowania<br />

Johnowi Baildonowi, który jako młody i zdolny inżynier w hucie Carron<br />

Ironworks w rejonie Larbert w Szkocji został polecony przez angielskiego budowniczego<br />

kanałów i pochylni Johna Smeatona. Angielski przemysł był wówczas najbardziej<br />

rozwinięty i nowoczesny w Europie.<br />

Budowę rozpoczęto 23 czerwca 1799 r., a jej uroczyste poświęcenie nastąpiło 10 października<br />

1800 r. Całość prac związanych z budową Sztolni, jak i Kanału Gliwickiego<br />

zakończono 6 października 1863 r. Na początku zatrudniano do budowy chłopów<br />

pańszczyźnianych, którzy na czas zatrudnienia byli zwalniani ze swoich rolniczych obowiązków.<br />

Ogrom tej inwestycji wymagał zaangażowania tysięcy robotników. W poemacie<br />

„Stary kościół Miechowski” ks. Norbert Bończyk tak napisał o budowie: (...) gdy<br />

budowano od Gliwic do Koźla kanały, pod batami urzędnych jęczał powiat cały (...).<br />

Długość Sztolni w części podziemnej wynosiła 14,2 km, jej głównym zadaniem było<br />

odwadnianie kopalń Królowa Luiza oraz Król. W związku z zejściem eksploatacji<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

19<br />

Rozkład stężeń fenolu w wodach gruntowych<br />

na obszarze hałdy i stawu Kalina (1991 r.).<br />

Staw Kalina na pozór wygląda jako oaza<br />

przyrody. Przy niskim stanie wód staje<br />

się jednak niezwykle dokuczliwy.


Wylot z Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej<br />

w Zabrzu, w okolicach dzisiejszego<br />

hotelu Ibis. Zdjęcie z końca XIX w.<br />

pokazuje możliwości spławne sztolni.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

20<br />

poniżej głębokości lokalizacji Sztolni, pod koniec XIX w. utraciła ona swoją funkcjonalność<br />

w tej dziedzinie.<br />

Nic więc dziwnego, że na początku lat 50. XX w. została skreślona z ewidencji wyrobisk<br />

górniczych, a wylot sztolni w Zabrzu został zasypany.<br />

Roboty przy Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej prowadzone były odcinkami<br />

z 22 tzw. świetlików (Lichtloch) oraz kilku szybów, średni postęp roczny wynosił od<br />

177 m (do 1843 r.) do 520 m (w latach 1847–1852). Transport węgla łodziami odbywał<br />

się od 1810 r., a łączna waga przewożonego za jednym razem urobku na trzech<br />

lub czterech złączonych łodziach wynosiła 16 t. W sztolni wykonano pięć mijanek,<br />

a w trzech z nich zlokalizowano porty.<br />

Podziemny korytarz był używany do odwadniania podziemnych wyrobisk. Sztolnia<br />

jednak nie tylko odwadniała kopalnie. Skutecznie zmieniła stosunki wodne,<br />

odsysając wody gruntowe. Ów „melioracyjny” efekt dał się we znaki także kopalniom.<br />

W 1842 r., kiedy zdecydowano o wydobyciu w kopalni Luiza na poziomie 35 m<br />

poniżej dna sztolni, woda zaczęła z niej przeciekać do niższych pokładów. Nastąpiła<br />

konieczność uszczelnienia dna za pomocą iłu i kamienia oraz lutni. W latach<br />

1847–1852 Sztolnię prowadzono przy pomocy przeciwprzodków idących z szybów<br />

Marcin, Wydobywczy i Jakub kopalni Król w Chorzowie. W latach 1850–1860<br />

wykonano odgałęzienia odwadniające kopalnie gwareckie, położone pomiędzy<br />

państwowymi zakładami Królowa Luiza w Zabrzu i Król w Chorzowie. Rocznie<br />

drążono do 700 m takich bocznic, które połączyły z Główną Kluczową Sztolnią<br />

Dziedziczną kopalnie: Franciszek, Quintofore, Saara, Eintracht, Belovsegen, Ka-<br />

tarzyna, Karol-Emanuel i Lithandra. Ta ostatnia kopalnia była odwadniana do<br />

1854 r. inną, płytszą sztolnią dziedziczną Lazarus o długości 1700 m, do której<br />

podłączone były dwie inne kopalnie. Ponieważ wydobycie prowadzono już poniżej<br />

poziomu tej sztolni, zdecydowano o odebraniu jej uprawnień sztolni dziedzicznej,<br />

a wody z kopalni Lithandra skierowano do Głównej Kluczowej Sztolni<br />

Dziedzicznej. Odwodnienie okolicznych kopalń, w tym w rejonie Rudy Śląskiej-<br />

Chebzia (Morgenroth), gdzie zlokalizowane były szyby Schaffgotsch i Godulla<br />

(później kopalnia Paulus), doprowadziło do zaniku ze źródeł Rawy wypływu wody<br />

na powierzchnię w dotychczasowych rozmiarach. Obecnie uznawany za źródło<br />

rzeki staw Marcin wówczas nie istniał, a Rawa jedynie przepływała przez ten teren,<br />

dopływając z rejonu dzisiejszego dworca w Chebziu.<br />

Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna była największym przedsięwzięciem hydrotechnicznym<br />

ówczesnej Europy.<br />

Miała również rozwiązać problem ścieków w Królewskiej Hucie, ponieważ przeznaczona<br />

była także do odprowadzania wód kopalnianych, które miały podnosić<br />

poziom wody w Sztolni. W początkowym okresie takie znaczenie dla okolic dzisiejszego<br />

centrum Chorzowa miała. Wody kopalniane i ścieki były jednak na tyle zanieczyszczone,<br />

że musiano je w latach późniejszych zrzucać do Rawy, gdyż gliwickie<br />

zakłady wykorzystujące wodę z Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej skarżyły<br />

się na jej jakość.<br />

W tym momencie Rawa stała się głównym odbiorcą ścieków z Królewskiej Huty,<br />

które docierały do niej poprzez Czarny Rów, jak i ― przede wszystkim ― przez powstały<br />

w 1875 r. Kanał Suez.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

21<br />

Fragment mapy z początku XIX w. z zaznaczonym<br />

(na czerwono) przebiegiem Głównej<br />

Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Kropki<br />

pokazują usytuowanie szybików sztolni.


Rawa<br />

Fragment planu Chebzia z 1927 r.<br />

na którym pokazano staw Marcin<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

22<br />

W źródłach pojawia się po raz pierwszy w 1737 r. Pierwotna nazwa tego cieku wodnego<br />

brzmiała Roździanka, co niewątpliwie miało związek ze starą osadą Roździeń,<br />

dziś położoną w obrębie dzielnicy Katowic Szopienice-Burowiec, w pobliżu ujścia<br />

do Brynicy.<br />

Rawa stanowi największy prawobrzeżny dopływ Brynicy w zlewni rzeki Czarnej<br />

Przemszy, a dalej Wisły. Wpada do niej w km 0+800 jej biegu (czyli 800 m przed<br />

ujściem Brynicy do Czarnej Przemszy), na wysokości 246,00 m n.p.m., czyli niżej<br />

o 38 m od miejsca, z którego bierze obecnie początek czyli na wysokości odpływu<br />

ze stawu Marcin w Rudzie Śląskiej-Chebziu.<br />

Kiedy zmieniła nazwę oraz od kiedy powszechnie używana jest nazwa Rawa nie<br />

wiadomo.<br />

Przepływa przez 5 miast: Rudę Śląską, Świętochłowice, Chorzów, Katowice i Mysłowice.<br />

Od 1999 roku średni przepływ roczny jest niższy od 2,0 m3/s.<br />

Obecnie za źródła Rawy uznaje się Staw Marcin leżący w Rudzie Śląskiej przy granicy<br />

ze Świętochłowicami.<br />

W publikacji z 1911 roku zatytułowanej „Die Abwasserbehandlung im Rawa – Gebiet”<br />

(„Gospodarka ściekowa w zlewni Rawy”) informacja o źródłach Rawy ogranicza<br />

się do identyfikacji początku głównego cieku, który jest utworzony przez szereg<br />

strumieni na granicy powiatu bytomskiego i katowickiego, a ściśle w południowo –<br />

wschodniej części chorzowskiego powiatu miejskiego.<br />

Według Józefa Oksza-Grabowskiego i Karola Kiszki w „Problemie oczyszczenia<br />

wód ściekowych i przemysłowych ze specjalnem uwzględnieniem dorzecza Rawy”<br />

z 1927 r. znajduje się opis: Rzeka Rawa, nosząca nazwę od punktu połączenia się<br />

dwóch głównych dopływów przy Klimzowcu pod Król. Hutą, w rzeczywistości ma<br />

trzy źródła, które dawniej wypływały w pobliżu Łagiewnik południowych, dworca<br />

w Chebziu i przy Hucie Pokoju (Friedenshütte). Źródła te po największej części znikły<br />

z biegiem czasu z powodu podziemnej odbudowy kopalń węgla; natomiast pozostały<br />

trzy przypływy odnośnych zakładów przemysłowych (kopalń, hut itd.) oraz ścieków<br />

domowych gmin i miast, w dorzeczu Rawy położonych.<br />

Całkiem odmiennie określa Rawę opracowanie Hydroprojektu z 2003 roku. Odnośnie<br />

źródeł pojawia się zapis we wnioskach świadczący o obecnie istniejącym naturalnym<br />

źródle rzeki: Jako rzekę potraktowano koryto Rawy od ujścia do Brynicy do<br />

km 6+512 i dalej po trasie Potoku Leśnego do km 12+980, tj. źródeł powyżej stacji PKP<br />

Muchowiec.<br />

Obecnie obowiązuje wersja iż Rawa bierze początek w stawie Marcin, łącznie liczy<br />

19,4 km długości, i jest rzeką ― choć nazywanie jej tak wydaje się błędne.<br />

Na mapach niemieckich określana jest jako Bach, czyli potok, na polskich po 1922 r.<br />

pojawia się także jako potok. W opisach współczesnych używa się często ogólnego<br />

określenia ciek.<br />

Jest to określenie nietrafne także z innego powodu: zaniku życia biologicznego –<br />

już w 1893 roku stwierdzono wyginięcie w jej wodach ryb.<br />

Hydrologicznie określić Rawę należałoby mianem strugi ― niewielkiego cieku wodnego<br />

uchodzący do rzeki, płynący wolno w terenie o małych spadkach terenu.<br />

Struga w odróżnieniu od potoku płynie na terenie nizinnym. Charakteryzuje się<br />

spadkami do 2‰, a na obszarach o bardziej zróżnicowanej rzeźbie czasami więcej<br />

― do 5‰. Zlewnie strug, podobnie jak zlewnie potoków, na ogół nie przekraczają<br />

100 km².<br />

Rzeka zaś wg współczesnej definicji to naturalny, powierzchniowy ciek wodny płynący<br />

w wyżłobionym przez erozję rzeczną korycie, okresowo zalewający dolinę<br />

rzeczną. W Polsce przyjmuje się, że rzekę stanowi ciek wodny o powierzchni dorzecza<br />

powyżej 100 km².<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

jako miejsce skąd wypływa Rawa. Zlewnia Rawy na mapie sprzed 1939 r.<br />

23


Wodociągi i kanalizacja<br />

Przebieg Rawy przez Świętochłowice na planie z 1911 r. przygotowanego<br />

dla związku ds. kanalizacji gmin Bismarckhütte (Hajduki Wielkie,<br />

ob. Chorzów Batory), Świętochłowice (wraz z obszarem dworskim)<br />

i Nowych Hajduk (ob. część Chorzowa w rejonie kościoła).<br />

24<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

25


Dopływy Rawy<br />

1. Lewobrzeżne:<br />

a. powyżej Klimzowca<br />

Czarny Rów (dł. 3,99 km,),<br />

Suez (dł. 2,50 km),<br />

b. poniżej Klimzowca<br />

potok Dębski,<br />

potok Wełnowiecki (dł. 2,40 km),<br />

rów Norma (długość 2,8 km),<br />

2. Prawobrzeżne<br />

a. powyżej Klimzowca<br />

Nowobytomka (dł. 3,27 km),<br />

Johanka (dł. 1,55 km),<br />

b. poniżej Klimzowca<br />

rów Wujek (dł. 1,99 km),<br />

Potok Leśny (długość 6,47 km)<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Fragment mapy z 1830 r., na której zaznaczono<br />

młyny na Rawie. Było ich wówczas 10<br />

(na fragmencie widoczne jest 8 młynów).<br />

26<br />

Dopływy i zlewnia Rawy:<br />

Zlewnia Rawy obejmuje teren o powierzchni 89,8 m². Obejmuje ona się również 13<br />

stawów o łącznej powierzchni 0,35 km², które mają kontakt z wodami Rawy oraz 5<br />

stawów o pow. 0,93 km² nie mające styku z wodami rzeki.<br />

Według profilu podłużnego dokumentacji regulacji Rawy z okresu międzywojennego<br />

źródła Rawy znajdowały się w rejonie ówczesnej parowozowni przy dworcu kolejowym<br />

w Chebziu na wysokości 285 m n.p.m., skąd dopływały do stawu Marcin.<br />

Znaczenie gospodarcze Rawy<br />

Pierwotnie Roździanka, czyli Rawa wykorzystywana była jako miejsce poboru wody,<br />

głównie do celów gospodarczych, dla dostarczenia wody do spożycia wystarczały<br />

studnie, wtedy jeszcze ― gdy nie było eksploatacji ― nie musiały być zbyt głębokie.<br />

W tym przedindiustralnym okresie Rawa miała kapitalne znaczenie dla rozwoju gospodarczego<br />

okolic. Począwszy od rybołówstwa, poprzez budowę nad jej brzegami<br />

wspomnianych młynów ― zachowały się informacje dotyczące 8 z nich ― poprzez<br />

wykorzystywanie jej siły do napędów maszyn, czego uwiecznionym śladem jest<br />

herb Katowic z młotem napędzanym kołem wodnym, poruszanym wodami właśnie<br />

przez spiętrzone wody Rawy.<br />

By zwiększyć energię przepływu wody była ona na Rawie spiętrzana na potrzeby<br />

ulokowanych tam młynów. Z map znane są od poł. XVIII w., w 1821 opisane zostały<br />

jako: młyn Włodarskiego w Hajdukach Górnych, młyn Chrobota (później Klizmy)<br />

w Hajdukach Dolnych (na dopływie Rawy) i młyn Drosta (na cieku parkowym k.<br />

Dębu). Młyn Włodarskiego pokazany był jeszcze na mapie z 1899 roku.<br />

W Świętochłowicach na Rawie również istniały stawy, jednak młyn ulokowany był –<br />

co ujawnia mapa z 1810 r. na innym cieku ― Nowobytomce ― i spiętrzonym na nim<br />

stawie Mniszeniec. Na pewno istniał również młyn na stawie obok dworu, zwanego<br />

zamkiem, gdyż urbarz z 1532 nazywa go stawem młyńskim. Literatura wspomina<br />

również młyn Gierlotki gdzieś w pobliżu Nomiarek (obecnie okolice Szkoły Zarządzania<br />

Uniwersytetu Śląskiego).<br />

W wyniku postępującego przez wieki uprzemysłowienia terenów stanowiących obszar<br />

dorzecza oraz intensywnych działań urbanizacyjnych naturalne koryto rzeki<br />

uległo silnym przekształceniom, co możemy zaobserwować na przykładach map<br />

pochodzących z różnych okresów. Skutki pochodzenia antropogenicznego całkowicie<br />

zmieniły nie tylko samo koryto rzeki, niegdyś charakteryzujące się szerokimi<br />

rozlewiskami, terenami bagiennymi, ale również jej dopływy.<br />

Pierwsze projekty regulacji rzeki i powstanie Związku Rawy<br />

W opracowaniu pt.: „Dzieje i rozwój wielkich Katowic jako ośrodka górnośląskiego<br />

przemysłu i stolicy autonomicznego województwa śląskiego” w 1926 r. Wł. Nałęcz-<br />

Gostomski napisał, że: ciek Rawa wskutek naturalnego zaniku spowodowanego podkopaniem<br />

się okolicznego przemysłu stał się ściekiem kanalizacji miejscowej oraz wód<br />

przemysłu i kopalń.<br />

W opinii na temat Rawy opracowanej przez Związek Emschery (na nim wzorowano<br />

się zakładając Związek Rawy, o czym dalej) w 1911 r., określono udział ścieków<br />

i wód naturalnych u ujścia do Brynicy w średnim całkowitym przepływie wynoszącym<br />

1948 l/s: 800 l/s stanowiły wody naturalne, 250 l/s ścieki z gospodarstw domowych<br />

i 898 l/s ścieki przemysłowe.<br />

W latach 1900 i 1911 w wyniku bezpośredniego czerpania wody z zanieczyszczonej<br />

Rawy w jej górnym biegu miały miejsce epidemie tyfusu. Według Józefa Okszy–<br />

Grabowskiego Rawa prowadziła czyste wody jedynie do 1875 roku.<br />

Analiza wód Rawy w Szopienicach dokonana przez A. Jankowskiego w „Mapie i komentarzu<br />

do mapy hydrograficznej” z 1980 roku określała ilość wód naturalnych na<br />

8%, ścieków komunalnych na 32%, ścieków przemysłowych na 59% i odpływów ze<br />

źródeł niekontrolowanych na 1%.<br />

Po opracowaniu częściowego planu regulacji Rawy w 1863 r. zostały wykonane<br />

pierwsze roboty regulacyjne polegające na budowie jazów, między innymi w Hajdukach.<br />

W 1873 r. zaczęto pobierać z niej wodę do huty Bismarcka (później Batory). Huta<br />

ta pobierała pod koniec XIX w. na swe potrzeby 67 litrów wody na sekundę. Niemal<br />

równocześnie w 1875 r. do Rawy doprowadzono z Królewskiej Huty rów Suez<br />

(w 1869 r. otwarto Kanał Sueski) odprowadzający z 20-tysięcznego wówczas miasta<br />

ścieki komunalne oraz wody z kopalni Król. Rawa okazała się znakomitym odbiornikiem<br />

zasolonych wód kopalnianych, które ze względu na swe zanieczyszczenie<br />

nie mogły być odprowadzane Główną Kluczowa Sztolnią Dziedziczną do Kłodnicy,<br />

gdyż niszczyły urządzenia hutnicze korzystające z wód Kłodnicy.<br />

To doprowadziło do biologicznej śmierci rzeki. Wystarczyło 20 lat by w 1893 roku<br />

stwierdzić wyginięcie ryb w Rawie.<br />

Zanieczyszczenie oraz brak uregulowanych brzegów były w tym okresie przedmiotem<br />

licznych skarg i procesów. W 1900 r., w czasie bardzo upalnego lata, miejscowa<br />

ludność czerpała wodę bezpośrednio z rzeki. W Świętochłowicach wybuchła epidemia<br />

tyfusu, która zmusiła rząd pruski do podjęcia pilnych działań mających na celu<br />

uregulowanie rzeki na całej długości. Pierwszy projekt uregulowania całej Rawy<br />

został wyłożony do publicznego wglądu w 1903 r. Zawierał jednak wiele błędów zarówno<br />

w zakresie założonych spadków, w ogóle zaś nie przewidywał konieczności<br />

oczyszczania ścieków, jakie Rawa toczyła.<br />

W latach 1893–1901 powstało 5 różnych planów regulacji Rawy i kanalizacji położonych<br />

w jej dorzeczu miejscowości.<br />

Reasumując ― w ówczesnej ocenie nie nadawał się do realizacji. Pierwszy kompletny<br />

projekt regulacji Rawy, zawierający analizę całej zlewni, aczkolwiek nie dla<br />

całej długości Rawy, opracowany został przez firmę „Havestadt & Contag” z Berlina<br />

w 1907 r.<br />

Projekt obejmował zakres regulacji na odcinku od Klimzowca do ujścia Rawy do<br />

Brynicy. Dla właściwego ukształtowania niwelety spadku zaprojektowano likwidację<br />

istniejących jazów przy hucie Baildon i Marta oraz przy młynie na Zawodziu.<br />

Projekt przewidywał oczyszczanie ścieków odprowadzanych do Rawy. Wadą projektu<br />

był częściowy tylko zakres rzeki przewidzianej do regulacji. Winą za taki stan<br />

rzeczy nie można jednak obarczać projektantów, ponieważ powiat Bytom oraz<br />

gmina Królewska Huta odmówiły udziału w projekcie, uzasadniając odmowę swoją<br />

słabą kondycją finansową.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

27


Wodociągi i kanalizacja<br />

Przebieg Rawy na odcinku od Świętochłowic do ratusza<br />

w Hajdukach na planie z 1911 r. przygotowanego<br />

dla związku ds. kanalizacji gmin Bismarckhütte (Hajduki<br />

Wielkie, ob. Chorzów Batory), Świętochłowice<br />

(wraz z obszarem dworskim) i Nowych Hajduk.<br />

28<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

29


Powstanie Związku Rawy<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

W 1910 r. powołano dwie komisje Rawy: techniczną i prawną. W skład komisji<br />

wchodzili przedstawiciele wszystkich zainteresowanych z całego dorzecza Rawy.<br />

Zadaniem komisji było zbadanie panujących stosunków w aspekcie technicznym<br />

i prawnym całego dorzecza. Z uwagi na podobne uprzednie doświadczenia uznano,<br />

że należy wzorować się w prowadzonych pracach na istniejącym związku dorzecza<br />

Emschery w Niemczech. Ponadto rejencja w Opolu wystąpiła do Związku<br />

Emschery o opinię, w jaki sposób powinna być przeprowadzona regulacja Rawy.<br />

Na posiedzenie zwołane w tej sprawie przez prezydenta rejencji opolskiej w dniu<br />

16 grudnia 1910 r. w Katowicach zaproszono m.in. dr inż. Karla Imhoffa z Essen ―<br />

autora kompleksowej regulacji rzeki Emscher w Zagłębiu Ruhry.<br />

16 grudnia 1910 r. opinia ― oparta na projekcie firmy „Havestadt & Contag” oraz<br />

dziesięcioletnim doświadczeniu Związku Emschery ― została odczytana na zebraniu<br />

wszystkich zainteresowanych w Katowicach oraz opublikowana w 1911<br />

roku przez wydawnictwo Gebrűder Bőhm z Katowic pt.: „Die Abwasserbehandlung<br />

im Rawa – Gebiet. Technisches Gutachten auf Veranlassung des Regierungspräsidenten<br />

zu Oppeln und im Auftrage des Vorsitzenden der technischen Rawa<br />

– Kommision, des Landrats zu Kattowitz erstattet von der Emschergenossenschaft<br />

in Essen”.<br />

21 kwietnia 1913 roku cesarz Niemiec król Pruski Wilhelm wydał oczekiwaną ustawę<br />

tworzącą Związek Rawy (Rawaverband). W § 1 ustawy postanowiono: Powiaty<br />

i obwody miejskie, które całkowicie lub częściowo odwadniają do Rawy lub jej dopływów,<br />

jako członkowie łączą się w jeden Związek. Związek ma na celu uregulować<br />

według jednolitego planu odpływ, odwodnienie i oczyszczanie ścieków w zlewni<br />

Rawy, jako też wykonać do tego potrzebne zakłady, prowadzić je i utrzymywać.<br />

Jest on uprawniony, w myśl planu, wybudować i używać kanały. Jako udziałowców<br />

wyznaczono następujące podmioty: gminy i obwody dworskie, właścicieli tych<br />

przedsiębiorstw przemysłowych i innych zakładów, które odwadniają do Rawy, jej<br />

dopływów lub przez Związek założonych urządzeń odpływowych.<br />

Na mocy ustawy (Rawagesetz), podpisanej przez Wilhelma II 21 kwietnia 1913 r.<br />

w Bad Homburg, powołano specjalną organizację pod nazwą Rawaverband (Związek<br />

Rawy) z siedzibą w Katowicach. Była to korporacja prawa publicznego. Członkami<br />

związku były: powiat bytomski ziemski i miejski, miasto Królewska Huta oraz powiat<br />

katowicki ziemski i miejski. Na czele związku stał komitet (Verbandsausschuss).<br />

Statut Związku określał jako swoją siedzibę Katowice. Członkami Związku zostały:<br />

powiaty Świętochłowice i Chorzów ― Miasto oraz Katowice ― wieś i Katowice ―<br />

miasto. Zarząd Związku określono w liczbie 7 członków.<br />

Gminy będące członkami związku uiszczały składki przeznaczone na umacnianie<br />

brzegów, usuwanie skutków powodzi, budowę i eksploatację oczyszczalni ścieków.<br />

Były one obliczane w zależności od długości rzeki i jej dopływów w granicach poszczególnych<br />

gmin, rozmiarów powodzi i podtopień oraz ilości odprowadzanych<br />

ścieków w każdej miejscowości.<br />

Przewodniczącym Związku został Gerlach ― starosta powiatu katowickiego. Na<br />

kierownika robót powołano ze Związku Emschery dr inż. Műllera. Pod jego kierownictwem<br />

powstał projekt zatwierdzony przez władze nadzorcze, tj. Ministerstwo<br />

Rolnictwa i Domen 2 września 1914 r. Jednak w obliczu I wojny światowej dalsze<br />

działania były wówczas już niemożliwe.<br />

Projekt ten traktował rzekę i jej dopływy jak kolektory odprowadzające ścieki. Dbałość<br />

o czystość wód potraktowana została w nim bardzo pobieżnie. Projekt przewidywał<br />

jedynie przebudowę trzech oczyszczalni na terenie Katowic oraz budowę<br />

oczyszczalni na Klimzowcu.<br />

30<br />

Publikacja w Zbiorze Praw Pruskich<br />

(Preuszische Besetzsammlung)<br />

z 21 kwietnia 1911 r. Ustawy<br />

o utworzenie Związku Rawy.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

31


Gospodarowanie ściekami w zlewni<br />

Rawy. Plan ogólny. z ekspertyzy<br />

wydanej w Katowicach w 1911 r.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

32<br />

Regulacja Rawy w okresie międzywojennym<br />

25 sierpnia 1922 r., na walnym zebraniu przedstawicieli udziałowców, po przejęciu<br />

suwerenności nad tą częścią Górnego Śląska przez Rzeczpospolitą Polską Związek<br />

na posiedzeniu swego wznowił swoją działalność.<br />

Nazwa Związku w okresie międzywojenny pisana była również jako Związek Regulacji<br />

Rawy lub Związek do regulacji Rawy. W niniejszym opracowaniu pozostaniemy<br />

przy najczęściej używanej nazwie Związek Rawy .<br />

W 1925 r. nastąpiło przyłączenie gmin: Dąb, Załęże, Bogucice, Brynów i Ligota do<br />

Katowic, wskutek czego to miasto stało się największym udziałowcem Związku.<br />

Wydział Związku na posiedzeniu w dniu 17 sierpnia 1925 r. wybrał na przewodniczącego<br />

Prezydenta Miasta Katowice dr. Alfonsa Górnika. Odtąd też, po uzyskaniu<br />

odpowiednich kredytów, datuje się energiczniejsze prowadzenie prac. 17 kwietnia<br />

1926 zastępcą przewodniczącego Związku został Starosta dr Wilhelm Seidler. 14<br />

maja 1926 r. powołano na podstawie rozpisanego konkursu na kierownika inż. Józefa<br />

Oksza-Grabowskiego, który wraz z powołanym przez siebie personelem technicznym<br />

przystąpił do wykonywania robót. Pierwszą łopatę ziemi wyrzucono na<br />

Szabelni przy ujściu Rawy do Brynicy w dniu 13 lipca 1926 r.<br />

Po ustąpieniu dr. Górnika ze stanowiska Prezydenta Miasta Katowice, a zatem i ze<br />

stanowiska przewodniczącego Związku, Wydział Związkowy obrał 25 października<br />

1928 r. nowego Prezydenta Miasta Katowice, dr. Adama Kocura, nowym przewodniczącym<br />

Związku.<br />

Inż. Józef Oksza-Grabowski, uzasadniał potrzebę regulacji koniecznością uzyskania<br />

większej prędkości przepływu wód w Rawie, stawiając jako główny cel wyeliminowanie<br />

osiadania i zamulania koryta rzeki przez prowadzoną dużą ilość zawiesin.<br />

Odnośnie spadków pisał: Jak wykazuje skrócony przekrój podłużny (…) rzeka Rawa<br />

dysponuje spadkiem zupełnie dostatecznym, a w górnym biegu nawet bardzo dobrym,<br />

jednakże ponieważ woda zawiera bardzo dużą ilość zawiesin i to ciężkich, należało<br />

przez odpowiednie umocnienie kinety koryta, osiągnąć taką chyżość przepływu, by<br />

nie dopuścić do osiadania zawiesiny i co za tym idzie do zamulania koryta. Zabezpieczenie<br />

przed ujemnymi skutkami eksploatacji górniczej polegało wówczas jedynie<br />

na wyborze odpowiedniego wariantu umocnień koryta. Eksploatacja górnicza nie<br />

miała wpływu na projektowanie rzędnych niwelety dna rzeki. Umocnienia koryta<br />

rzeki zostały zaprojektowane w zależności od usytuowania w dwóch podstawowych<br />

rodzajach rozwiązań konstrukcyjnych:<br />

1. Skarpowych ― zastosowanych w miejscach pozwalających na lokalizację skarp.<br />

W tej kategorii ponadto wyróżnić można umocnienia lżejsze, z wykorzystaniem<br />

bali drewnianych (do dziś zachowały się fragmenty tych umocnień w osuszonym<br />

starorzeczu na wysokości około km 1 + 064 biegu Rawy), oraz wykonane w całości<br />

z kamienia lub betonu.<br />

2. Bulwarowych, z zastosowaniem murów oporowych ― na terenach zabudowanych<br />

o niewystarczającej ilości miejsca dla rozwinięcia skarp. Zwiększone koszty<br />

realizacyjne tego rozwiązania były kompensowane obniżonymi nakładami na wykup<br />

terenu.<br />

Do wykonania umocnień pierwotnie wykorzystywano beton, jednak w późniejszej<br />

realizacji, wobec agresywnego środowiska, a w konsekwencji zagrożenia korozją<br />

betonu, do budowy wykorzystywano kamień. Kamień sprowadzano z Beskidów<br />

(piaskowiec), a później, w celu obniżenia kosztów z Chrzanowa (dolomit). Roboty<br />

regulacyjne rozpoczęto w dniu 13 lipca 1926 r. w Szabelni przy ujściu Rawy do Brynicy.<br />

Uwieńczono w ten sposób starania czynione od wielu lat przez prezydenta i radę<br />

miasta Katowic. Na rozpoczęcie realizacji w 1926 r. miały wpływ poza względami<br />

sanitarnymi, jak pisze Wł. Nałęcz-Gostomski w „Dziejach i rozwoju wielkich Katowic<br />

(...)”, konieczność zatrudnienia bezrobotnych i uzyskanie rządowych kredytów w wysokości<br />

2 mln zł., w tym otrzymanie pierwszej raty na 1926 r. w wysokości 500 tys. zł.<br />

Do października 1926 r. wykonano 2 z 12 projektowanych sekcji, tj. 1730 m na odcinku<br />

Mysłowice-Roździeń. Wł. Nałęcz-Gostomski pisał: łożysko rzeczne względnie kanałowe<br />

wyłożono podług najnowożytniejszych wzorów technicznych różnemi metodami odcinkowo<br />

a to: częściowo brusami sosnowymi w łożysku najniższem, częściowo płytami<br />

cementowemi wzgl. betonem, skarpy zaś wału ochronnego są również częściami murowane<br />

cegłą i kamieniem w betonie, częściowo zaś są pokryte darniną umocowaną na<br />

siatce. Również zostały wykończone przedwstępne roboty dla sekcji 4-tej w Bogucicach<br />

i sekcji 10-tej w Świętochłowicach, dla których to sekcji w miarę spodziewanego przypływu<br />

kredytu mają być przygotowane potrzebne materiały w porze zimowej w ten sposób,<br />

aby módz z wczesną wiosną roboty regulacyjne w tych sekcjach rozpocząć. Jeżeli nadal<br />

w tempie obecnem tj. bez przerwy roboty wykonywane będą, spodziewać się należy, że<br />

regulacja strumyka Rawy w przeciągu 3–4 lat ukończoną zostanie a temsamem niedomagania<br />

okoliczne spowodowane częstemi wylewami strumyka, niemożność zabudowania<br />

odłogiem leżących gruntów oraz przesycenie powietrza szkodliwemi wyziewami,<br />

ostatecznie usunięte będą. Do całokształtu robót technicznych należy jednak jeszcze<br />

doliczyć bezwzględną konieczność zasklepienia strumyka na obszarze miejskim, jak<br />

również założenie kilku zakładów oczyszczających, które to roboty wymagać będą poważnych<br />

kredytów z budżetu miejskiego spodziewanych.<br />

Projekt regulacji zakładał dwa rodzaje umocnień: skarpy i mury oporowe. To ostatnie<br />

rozwiązanie było stosowane dla odcinków o niewystarczającym miejscu dla<br />

budowy skarp z uwagi na zabudowę na brzegu lub wymagających dużych robót<br />

ziemnych z uwagi na głębokość projektowanego dna. Pozornie droższe rozwiązanie<br />

związane ze stosowaniem murów oporowych w końcowym rozliczeniu było<br />

konkurencyjne z uwagi na koszt robót ziemnych i wykupy gruntów. Jako materiał<br />

stosowano w pierwszej fazie płyty betonowe, a następnie kamień (piaskowiec z Beskidów<br />

i dolomit z Chrzanowa), jako bardziej odporny na wpływy atmosferyczne<br />

i zanieczyszczenie chemiczne. Roboty regulacyjne zostały rozpoczęte 13.07.1926 r.<br />

przy ujściu Rawy do Brynicy.<br />

Według dokonanego zestawienia przez inż. Józefa Oksza-Grabowskiego w opracowaniu<br />

„Związek Rawa. 25 lat działalności” w latach 1926–1938 wykonano:<br />

1. „Rawę w jej głównym biegu od ujścia do rzeki Brynicy pod Szabelnią aż do oczyszczalni<br />

na Klimzowcu, na długości 13 338 m, za wyjątkiem odcinka w hucie Recke<br />

i między hałdami na Roździeniu, gdzie samo koryto już wykonano, a należy je tylko<br />

ograniczyć murami oporowymi, względnie skarpami.<br />

2. Rawę w jej górnym biegu od oczyszczalni na Klimzowcu w ujścia Czarnego Rowu,<br />

na długości 2 062 m.<br />

3. Dopływy na łącznej długości 9 754 m, na co składają się:<br />

a. Leśny Potok od ujścia aż do skrzyżowania z linią kolejową Szopienice–Katowice,<br />

na długości 350 m.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

33<br />

Rawa w okolicach dzisiejszego biurowca Banku<br />

Śląskiego (ul. Chorzowska 50) w Katowicach<br />

w latach międzywojennych. Z opisów wynika,<br />

że podobnie wyglądała w Chorzowie.<br />

Rawa w okolicach marketu Castorama<br />

w Chorzowie. Koniec XX w.<br />

Rawa w Hajdukach w latach międzywojennych<br />

podczas prac regulacyjnych.<br />

Rozlewiska Rawy Hajdukach, poczatek XIX w.


Uregulowany w latach 30. XX w. odcinek<br />

Rawy w Świętochłowicach.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Regulacja Rawy w Klimzowcu, podczas<br />

budowy oczyszczalni.<br />

34<br />

b. Rów „Hohenlohe od ujścia aż do warsztatów kolejowych w Katowicach na długości<br />

200 m.<br />

c. Rów „Wujek” od ujścia aż do linii kolejowej Katowice-Hajduki Wielkie, na długości<br />

616 m, jako rów otwarty, a dalej w porozumieniu z miastem Katowice, jako rów<br />

zakryty na długości 1 011 m. razem długość 1 627 m.<br />

d. Rów „Dębski” skanalizowany na całej długości 1 036 m.<br />

e. Rów „Johanka” od ujścia aż do szosy Katowice-Hajduki Wielkie, częściowo skanalizowane,<br />

częściowo otwarte, na długości 350 m.<br />

f. Rów „Suez” od ujścia aż do ulicy przy Gazowni w Chorzowie na długości 1 557 m<br />

jako rów otwarty oraz dalej, aż do Placu Kopernika, skanalizowany na długości<br />

2 014 m.<br />

g. Rów „Czarny” od ujścia aż do koszar w Chorzowie na długości 872 m jako rów<br />

otwarty, oraz stąd aż do ulicy 3 Maja skanalizowany, na długości 2 038 m.<br />

h. Rów „Nowo Bytomka” od ujścia aż do kościoła ewangelickiego w Świętochłowicach,<br />

przy czym na terenie targowiska gminnego rów został skanalizowany.<br />

Razem na długości 590 m.<br />

i. Potok „Chebzie” od ujścia Czarnego Rowu aż do ulicy Bytomskiej w Świętochłowicach<br />

na długości 1 390 m, jako rów skanalizowany. Razem długość 1 553 m.”<br />

Do roku 1939 uregulowano 16,7 km koryta rzeki, w trakcie regulacji było 1,6 km,<br />

a pozostawało w stanie „dzikim” 1,3 km.<br />

W ramach robót towarzyszących regulacji Rawy wykonano również: zasilanie<br />

w wodę huty Baildon po likwidacji jazu spiętrzającego poziom wody w Rawie 2,5 m<br />

ponad stan, mosty żelbetowe ― na Bagnie (droga Katowice–Szopienice), na Klimzowcu<br />

(droga Katowice-Załęże-Chorzów), na ul. Rawy w Świętochłowicach, 8 mostów<br />

drewnianych, 25 mniejszych kładek oraz budynek administracyjny Związku<br />

na Klimzowcu. Dla poprawy jakości wód prowadzonych Rawą przyjęto wcześniejszą<br />

koncepcję oczyszczania mechanicznego na Klimzowcu całości przepływu Rawy<br />

jak również biologicznego doprowadzanych ścieków z Chorzowa, Świętochłowic<br />

i Hajduk oraz poniżej, poprzez doprowadzenie kolektorem zbiorczym ścieków<br />

z dzielnic Katowic oraz gmin Dąbrówki Małej i Szopienic do oczyszczalni na Szabelni.<br />

Projekt zrealizowano jednak tylko w części. W latach 1928–1929 zbudowano<br />

oczyszczalnię na Klimzowcu.<br />

Dla miasta Katowice wykonano natomiast kolektor od ujścia rowu Dębskiego<br />

do starej oczyszczalni, która znajdowała się obok starostwa ( 0,6 m o długości<br />

3 109 m) i od starej oczyszczalni do Bagna ( 1,0 m o długości 2 323 m). Kolektory<br />

zostały wykonane z rur żelbetowych „Cepeca”, które produkowane były metodą<br />

odśrodkową. Dobra jakość tych rur, zdaniem budowniczych, miała szczególne znaczenie<br />

na terenach szkód górniczych.<br />

Wartość wykonanych robót regulacyjnych Rawy, budowa oczyszczalni Klimzowiec<br />

oraz kolektorów w Katowicach, na dzień 31 marca 1938 r. wynosiła ogółem<br />

10 192 000 zł. Wykonano 80% planowanych robót, które zostały w 1927 r. wycenione<br />

na 12 mln zł.<br />

Prace finansowane były przez poszczególne gminy. Np. w 1920 r. Królewska Huta<br />

zapłaciła 20 023 marki składki, fiskus górniczy 22 245 marek, huta Bismarck 42 076<br />

marek i gmina Hajduki Wielkie (Bismarckhütte) 9347 marek. W 1926 r. Wielkie Hajduki<br />

zapłaciły 14 582 zł, Nowe Hajduki 1324 zł, huta Bismarck 38 709 zł, Chorzów<br />

3521 zł, Królewska Huta 36 313 zł i Skarboferm (spadkobierca fiskusa pruskiego)<br />

23571 zł. Z kolei w roku 1934 udział Wielkich Hajduk wzrósł do 28 254 zł, Świętochłowic<br />

do 25 371 zł, Lipin do 16 367 zł, Nowych Hajduk do 3347 zł, a Chropaczowa<br />

do 821 zł. Składka miasta Królewskiej Huty wyniosła 70 827 zł, a gminy Chorzów<br />

14 295 zł. Polskie Kopalnie Skarbowe w Królewskiej Hucie uiściły 38 745 zł, huty Batory<br />

i Falva 74 388 zł, Śląskie Kopalnie i Cynkownie z Lipin 12 962 zł, kopalnie ks.<br />

Donnersmarcka 399 zł, a Zjednoczone Huty Królewska i Laura 7546 zł.<br />

Dla właściwej oceny skali przedsięwzięcia należy dodać, że wykonanej regulacji<br />

towarzyszyło zrealizowanie ogółem 22.000 m koryt obiegowych (prowizoriów).<br />

Znaczna część wykonanej regulacji Rawy wykonana w okresie międzywojennym<br />

istnieje do dnia dzisiejszego.<br />

W 1938 r. Przewodniczącym Związku ponownie został dr Adam Kocur ― Prezydent<br />

Katowic i poseł na Sejm Śląski, jego zastępcą Tadeusz Szaliński ― Starosta Powiatu<br />

Świętochłowice.<br />

Skład zarządu stanowili ponadto członkowie: Karol Grzesik ― marszałek Sejmu<br />

Śląskiego i Prezydent Chorzowa, dr Wilhelm Seidler ― Starosta Powiatu Katowickiego,<br />

Stefan Czaplinki ― radny miasta Katowic, generalny dyrektor Stefan Krasnodębski,<br />

naczelny dyrektor inż. Marian Wojciechowski, inż. Roman Maryniarczyk<br />

― delegat Wojewody Śląskiego, prezes, inż. Stanisław Majewski ― delegat Wyższego<br />

Urzędu Górniczego, Józef Oksza-Grabowski ― naczelny inżynier Związku.<br />

W 1939 roku wszelkie roboty zostały wstrzymane, później władze okupacyjne zaniechały<br />

nawet konserwacji istniejących urządzeń, czym doprowadzono do powstania<br />

warstwy osadu o grubości przekraczającej 50 cm.<br />

Powojenna likwidacja Związku Rawa<br />

Dnia 12 lutego 1945 roku przedwojenny pracownik Związku Rawa inż. Edward<br />

Maszczyński został mianowany pełnomocnikiem do zabezpieczenia i uruchomienia<br />

urządzeń związkowych. Po skompletowaniu personelu administracyjnego i koniecznej<br />

załogi do przeprowadzenia najniezbędniejszych prac, przystąpiono do<br />

usunięcia niektórych szkód wojennych i uruchomienia oczyszczalni ścieków.<br />

Do końca kwietnia 1945 roku Związek Rawa był podporządkowany Wydziałowi Komunikacyjno-Budowlanemu<br />

Urzędu Wojewódzkiego Śląsko–Dąbrowskiemu, skąd<br />

też otrzymywano kredyty. W końcu kwietnia doręczono pełnomocnikowi pismo, że<br />

Związek Rawa jest instytucją mającą własne źródła dochodów.<br />

Równocześnie otrzymał Związek odpis Zarządzenia Ministerstwa Przemysłu z 7 marca<br />

1945 roku, mocą którego Związek został podporządkowany Zjednoczeniu Energetycznemu<br />

Zagłębia Węglowego w Katowicach jako zakład kanalizacyjny. Zjednoczenie<br />

wykazało duże zainteresowanie i popierało Związek w uzyskaniu kredytów.<br />

2 grudnia 1946 roku ciężary regulacji rzeki Rawy zostały przejęte przez Skarb Państwa<br />

ze względu na niemożność ponoszenia tych ciężarów przez związki samorządowe.<br />

Na podstawie dostępnych protokołów z posiedzenia Zarządu Związku Rawa należy<br />

podkreślić dobrą kondycję finansową jego działalności. Przez 35 lat istnienia pomimo<br />

dwóch wojen światowych i powstań przetrwał wypełniając swoje statutowe zadania.<br />

Pierwszym znanym wydarzeniem na drodze do likwidacji Związku Rawa była konferencja<br />

informacyjna, która odbyła się w dniu 9 lipca 1948 r. w Ministerstwie Odbudowy<br />

w Warszawie. Na konferencji tej poinformowano o stanowisku Ministerstwa<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

35<br />

Rawa w Świętochłowicach pomiędzy domami<br />

w okolicach ul. Wodnej. Lata 30. XX w.<br />

Rozlewisko Rawy w Lipinach.<br />

Rawa w początkowym biegu, po wypłynięciu<br />

ze Stawu Marcin.


Wodociągi i kanalizacja<br />

36<br />

Ostatni protokół z posiedzenia<br />

Zarządu Związku Rawy.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Odbudowy następująco: najlepszym rozwiązaniem sprawy usuwania wód na Górnym<br />

Śląsku byłoby ujęcie wszystkich wód w jedno przedsiębiorstwo; zagadnienie to jest wybitnie<br />

sanitarne i chodzi o zdrowie ludności Zagłębia Węglowego. Przedsiębiorstwu podlegałaby<br />

nie tylko rzeka Rawa, lecz także Brynica, Czarna Woda, Pawłowice, Bytomka,<br />

Kłonica, oczyszczalnie itp. (…) Należy stworzyć przymusową spółkę wodną, która by<br />

objęła szerszy zakres od Rawy i nadać jej odpowiedni statut, zapewniając zdrowe podstawy<br />

finansowe. Władzą zwierzchnią byłoby Ministerstwo Odbudowy przez Wydział<br />

Wojewódzki.(…) Związek Rawa będzie istnieć jako taki do końca bieżącego roku (czyli<br />

1948). W tym stanowisku zwraca uwagę duży nacisk, jaki w uzasadnieniu likwidacji<br />

związku został położony na zdrowie ludności oraz potrzebę stworzenia solidnych<br />

podstaw finansowych w przyszłości. Zapis z cytowanego protokołu z posiedzenia<br />

Zarządu Związku Rawa w dniu 2 sierpnia 1948 r. pozostaje w sprzeczności z jego dobrą<br />

sytuacją finansową i zamówieniem z firmy Ciech na 2 tys. ton „Rawitu” (osadu<br />

rzecznego Rawy) dla Stalinowych Zawodów z Pragi za cenę 6 dolarów za tonę. Osady<br />

z Rawy wykorzystywane były jako surowiec opałowy.<br />

Administrowanie Rawą<br />

Na podstawie Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach<br />

w 1951 r. zostało utworzone Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów<br />

i Kanalizacji w Katowicach, któremu przydzielono jako składnik majątku trwałego<br />

uregulowane koryto rzeki Rawy i Bytomki wraz z kanałami i rowami dopływowymi<br />

oraz oczyszczalnią Rawa w Chorzowie.<br />

Od 1975 r. do 1989 r. administratorem całej rzeki Rawy był Zakład nr 3 WPWiK<br />

w Chorzowie. W 1989 r. zarządzeniem wewnętrznym WPWiK 10/89 podzielono administrację<br />

rzeki Rawy pomiędzy Zakład nr 3 w Chorzowie, któremu podlegał odcinek<br />

od stawu Marcin w Rudzie Śląskiej do granic Katowic, oraz Zakład nr 1 w Katowicach,<br />

któremu podlegał odcinek od granic Katowic do ujścia rzeki.<br />

Po reorganizacji w 1991 r, WPWiK które to zostało wówczas rozwiązane i podzielone<br />

na rejonowe przedsiębiorstwa wodociągów i kanalizacji, administrowanie<br />

Rawą podzielono między Rejonowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji<br />

w Katowicach i Rejonowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie.<br />

RPWiK w Katowicach przypadła część od ujścia biegu rzeki, do 13 km. RPWiK<br />

w Chorzowie stał się administratorem pozostałych 6 km do źródeł rzeki. Oba przedsiębiorstwa<br />

pełniły role administratorów do 28 lutego 2003 roku. Od 1 marca 2003<br />

roku na mocy ustawy Prawo Wodne z dnia 18 lipca 2001 r. i wydanego do niego<br />

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. rzeka Rawa została podporządkowana<br />

Krajowemu Zarządowi Gospodarki Wodnej a w konsekwencji Regionalnemu<br />

Zarządowi Gospodarki Wodnej w Gliwicach.<br />

Regulacje Rawy po 1945 r.<br />

Po 1945 r. kolejne działania w zakresie regulacji podjęte zostały dopiero w l. 60. XX<br />

w. i były spowodowane planowaną eksploatacją węgla kamiennego pokładów 400<br />

i 500 w filarze ochronnym dla miasta Katowice. W 1961 r. opracowano opinię górniczo-geologiczną<br />

na temat projektowanej eksploatacji przez kopalnie Gottwald,<br />

Katowice, Kleofas i Wujek.<br />

Opinia zawierała sygnały o przyszłych deformacjach dna Rawy. W tym też roku rozpoczęta<br />

eksploatacja potwierdziła trafność opinii.<br />

W latach 60. XX w. podjęto decyzję o obudowaniu i całkowitym przykryciu koryta rzeki<br />

Rawy w centrum Katowic. Równocześnie w latach 1957–1967 sporządzono analizy<br />

i projekty działań jakie należy spełnić, by Rawa mogła odzyskać cechy cieku wodnego.<br />

Regulację rzeki Rawy na katowickim odcinku rozpoczęto w 1975 r. Była to tzw. II<br />

Regulacja w odróżnieniu od tej zakończonej w 1938 r., którą nazywa się I Regulacją.<br />

Do początku XXI wieku zrealizowany został pierwszy i drugi etap II Regulacji Rawy.<br />

Pierwszy etap obejmował prace na odcinku od początku biegu rzeki do 5,3 km dłu-<br />

37


Wodociągi i kanalizacja<br />

38<br />

Zarządzenie Prezydium Wojewódzkiej<br />

Rady Narodowej o utworzeniu Wojewódzkiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i<br />

Kanalizacji, które powierza mu administrowanie<br />

Rawą i utrzymanie jej zlewni.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

gości, tj. do okolic oczyszczalni ścieków „Gigablok” w Szopienicach. W 1984 roku<br />

nadzór nad przedsięwzięciem jako inwestor zastępczy dla WPWiK przejęła instytucja<br />

„Inwest”. Sprawowała go praktycznie do zakończenia prac pierwszego etapu.<br />

Według pierwszego harmonogramu zakończenie prac pierwszego etapu miało nastąpić<br />

w 1984 roku. Chociaż nie było problemów z finansowaniem remontu, pojawił<br />

się problem mocy przerobowych. Ostatecznie realizację pierwszego etapu regulacji<br />

rzeki Rawy zakończono w 1993 roku. W wyniku wykonanych prac dno koryta<br />

obniżono przy ujściu rzeki o 2,76 m, a średnio od 2,5 m do 3,5 m.<br />

W latach następnych z kolei pojawiły się problemy z finansowaniem. Ponoszenie<br />

kosztów drugiego etapu regulacji Rawy z Funduszu Szkód Górniczych nie było już<br />

możliwe. Do współfinansowania regulacji została zobowiązana KWK Katowice,<br />

później KWK Katowice ― Kleofas, która prowadziła wydobycie pod remontowanym<br />

odcinkiem rzeki Rawy oraz pod śródmieściem Katowic. Poważne kłopoty z finansowaniem<br />

II etapu regulacji rzeki Rawy rozpoczęły się po roku 2000, wraz z likwidacją<br />

kopalń. Skomplikowany montaż finansowy umożliwił jednak zakończenie<br />

w 2003 roku kolejnego etapu regulacji Rawy i kontynuację regulacji i doprowadzenie<br />

do km 7+763,5 tj. do ul. Bankowej w Katowicach. Odcinek w śródmieściu i dalej<br />

do Oczyszczalni Klimzowiec wciąż czeka na zakończenie.<br />

W Chorzowie i Świętochłowicach do problemu Rawy powrócono dopiero w latach<br />

90. XX wieku. Niemniej jednak przez powojenne półwiecze ścieki płynące otwartym<br />

korytem Rawy przez centrum dwóch miast wzbudzały emocje wśród mieszkańców,<br />

szczególnie tych zamieszkujących w jego bezpośrednim sąsiedztwie.<br />

Poza problemami natury sanitarno – estetycznej, sąsiedztwo Rawy rodziło niebezpieczeństwo<br />

podtopień i zalań. Również z punktu widzenia Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o., eksploatującego<br />

Rawę na terenie Świętochłowic i Chorzowa, aż do wylotu z oczyszczalni ścieków<br />

Klimzowiec, otwarty kanał powodował liczne problemy eksploatacyjne.<br />

Niestety, ze względu właśnie na charakter koryta, jego usytuowanie oraz długość<br />

eksploatowanego odcinka (ok. 4,9 km), brak było możliwości realizacji tak dużego<br />

przedsięwzięcia jakim jest przykrycie koryta Rawy, w ramach planu inwestycji Spółki<br />

finansowanego wyłącznie ze środków własnych, pochodzących przede wszystkim<br />

z opłat za wodę i ścieki. Szansa pozyskania dodatkowych środków na realizację<br />

tego zadania pojawiła się wraz z uruchomieniem dla Polski środków UE w ramach<br />

tzw. funduszy przedakcesyjnych.<br />

Ostateczne rozwiązanie problemu Rawy<br />

w Świętochłowicach i Chorzowie<br />

Na początku 2003 r. Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów<br />

i Kanalizacji podjął działania mające na celu pozyskanie środków finansowych<br />

z funduszy przedakcesyjnych na realizację kluczowych zadań z zakresu gospodarki<br />

wodno-ściekowej, w tym na przykrycie koryta Rawy. Istniejący od 1992 r.<br />

międzygminny związek Chorzowa i Świętochłowic został powołany w celu wspólnego<br />

realizowania zadań o charakterze publicznym w zakresie zbiorowego zaopatrzenia<br />

w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków.<br />

Podjęte przez Związek działania, dzięki wsparciu ze strony Narodowego Funduszu<br />

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie oraz Wojewódzkiego<br />

Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, pozwoliły na<br />

pozyskanie środków finansowych na opracowanie studium wykonalności i wniosku<br />

aplikacyjnego. Jednocześnie Ministerstwo Środowiska umieściło Chorzów<br />

i Świętochłowice na liście inwestycji priorytetowych załączonych do Strategii ISPA.<br />

Umożliwiło to przedłożenie Komisji Europejskiej wniosku o wsparcie planowanego<br />

przedsięwzięcia z Funduszu ISPA.<br />

19 grudnia 2003 r. podpisano Memorandum Finansowe dotyczące przedsięwzięcia<br />

nr 2003/PL/16/P/PE/044 pomiędzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Komisją Eu-<br />

39


Montaż ostatniego odcinka rurociągu,<br />

w którym zamknięta została Rawa.<br />

Zdjęcie wykonane 6 marca 2010 w<br />

okolicy ul. Armii Krajowej 53.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

40<br />

ropejską, w wyniku którego Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek<br />

Wodociągów i Kanalizacji stał się Beneficjentem Końcowym bezzwrotnych środków<br />

pomocowych Przedakcesyjnego Instrumentu Polityki Strukturalnej ― ISPA<br />

(od 1 maja 2004 r. w ramach Funduszu Spójności). Zapisane środki przeznaczone<br />

zostały na realizację projektu z zakresu gospodarki wodno-ściekowej pod nazwą<br />

„Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-Świętochłowicach”.<br />

Celem całego Projektu było rozwiązanie problemów gospodarki wodno-ściekowej<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach, a także poprawa stanu środowiska i warunków<br />

bytowych mieszkańców. Realizacja przedsięwzięcia miała się przyczynić do spełnienia<br />

wymagań polskich i europejskich norm oraz wymagań obowiązujących<br />

w sektorze wodociągów i kanalizacji. W odniesieniu do zadania przykrycia Rawy<br />

zakładano następujące korzyści wynikające z realizacji:<br />

• znaczne ograniczenie emisji odorów oraz par i mgieł skażonych mikrobiologicznie,<br />

• poprawa bezpieczeństwa i warunków sanitarnych,<br />

• eliminacja dyskomfortu zapachowego oraz wizualnego,<br />

• poprawa warunków urbanistycznych,<br />

• stworzenie warunków przyjaznych dla rekreacji.<br />

Poza przykryciem koryta Rawy na długości ok. 4,9 km zadanie obejmowało również<br />

przykrycie otwartych odcinków głównych kanałów dopływających do Rawy:<br />

Czarnego Rowu, Suezu i Johanki o łącznej długości ok. 1,3 km.<br />

Przykrycie koryta Rawy było największym zadaniem inwestycyjnym, obok modernizacji<br />

oczyszczalni ścieków Klimzowiec, zrealizowanym przez <strong>ChŚPWiK</strong> Sp. z o.o.<br />

Byłą to również jedna z największych inwestycji w historii Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Przykrycie Rawy<br />

Całość prac wykonano pomiędzy lipcem 2007 roku a kwietniem 2010 roku. W ich<br />

trakcie zużyto m.in.: ok. 120 000 t piasku, ok. 40 000 t kruszywa pohutniczego, ok.<br />

70 000m2 geotkaniny.<br />

Wykonano kolektor pod następującymi obiektami inżynierskimi:<br />

• ul. Szpitalna w Świętochłowicach,<br />

• ul. Żołnierska w Świętochłowicach,<br />

• Wiadukt kolejowy relacji Chorzów Batory – Tczew w Świętochłowicach,<br />

• ul. Wolności w Chorzowie,<br />

• ul. Dąbrowskiego w Chorzowie,<br />

• ul. BOWiD w Chorzowie,<br />

• ul. Wita Stwosza w Chorzowie,<br />

• Wiadukt w ciągu Drogowej Trasy Średnicowej w Chorzowie,<br />

• ul. Górnicza w Chorzowie.<br />

Pierwszym etapem prac zmierzających do przykrycia koryta Rawy było przygotowanie<br />

projektu budowlanego. Jednym z głównych zamierzeń inwestycji było wykonanie<br />

szczelnego przykrycia w celu zlikwidowania uciążliwych wyziewów. W związku<br />

z tym wykonano kolektor (zamknięty kanał) z wielkowymiarowych elementów<br />

o przekrojach rurowych i sprawdzonych, szczelnych połączeniach, który stał się<br />

zamkniętym korytem Rawy.<br />

Uwzględniając możliwość przepuszczenia tzw. wody 1 % (czyli takiej, której prawdopodobieństwo<br />

pojawienia się wynosi raz na 100 lat) określono potrzebny przekrój<br />

kolektora Rawa. Wybrano rury o średnicy 2400 mm o przekroju kołowym.<br />

Przyjęty spadek kolektora zapobiegnie osadzaniu się ewentualnych materiałów<br />

sypkich oraz gwarantuje samooczyszczanie się kanału w trakcie jego eksploatacji.<br />

Ze względu na podział administracyjny i zakres robót, kontrakt został podzielony<br />

na odcinki.<br />

Kontrakt objął także prace w dopływach Rawy:<br />

• Kanał Johanka ― wykonanie zamkniętego kanału ściekowego o średnicy Ø 800<br />

mm.<br />

• Kanał Suez ― rozbiórka istniejących umocnień dna wraz z wykonaniem w korycie<br />

nowego pojedynczego kanału ściekowego o przekroju zamkniętym.<br />

• Kanał Czarny Rów ― rozbiórka istniejących umocnień dna oraz przykrycia kanału<br />

wraz z wykonaniem w korycie nowego podwójnego kanału ściekowego o średnicy<br />

1800 mm.<br />

Budowę kolektora DN2400 rozpoczęto we wrześniu 2008 roku po uzyskaniu pierwszego<br />

pozwolenia na budowę na odcinku od ul. Wolności do Odmętarni Huty Batory.<br />

Przy Odmętarni także zamknięto kolektor ostatnią rurą, miało to miejsce 6<br />

marca 2010 r.<br />

W ramach prowadzonych prac ułożono kolektory o długości:<br />

• ok. 3300 mb ― rury CC GRP ― odcinki: R9-R15, o średnicy 2400 mm,<br />

• ok. 700 mb ― rury CC GRP ― kanał Suez, o średnicy 2000 mm,<br />

• ok. 1300 mb ― rury CC GRP ― kanał Czarny Rów, o średnicy 1800 mm,<br />

• ok. 250 mb ― rury betonowe ― odcinek R7-R8, o średnicy 1400 mm,<br />

• ok. 900 mb ― rury betonowe ― odcinek R5-R7, o średnicy 1000 mm,<br />

• ok. 15 mb ― rury betonowe ― kanał Johanka, o średnicy 800 mm.<br />

Głównymi celami kontraktu pn. „Przykrycie rzeki Rawy i otwartych kanałów ściekowych”<br />

była poprawa warunków gospodarki wodno-ściekowej w Chorzowie<br />

i Świętochłowicach, zlikwidowanie negatywnego oddziaływania otwartego kolektora<br />

ściekowego na środowisko oraz poprawa warunków bytowych mieszkańców.<br />

W pełni się to udało.<br />

Przykrycie Rawy poprawiło oczywiście wygląd miast w okolicach rzeki. I ten efekt<br />

jest najbardziej widoczny. W miejscu dawnego koryta, na powierzchni jedynym<br />

śladem po nim są ścieżki rowerowe i alejki spacerowe wiodące tak, jak niegdyś płynęły<br />

ścieki. .<br />

W ramach nasadzeń zastępczych w Chorzowie i Świętochłowicach posadzono prawie<br />

500 szt. drzew i 1000 szt. krzewów. W obu miastach na wybranych odcinkach<br />

przykrytego kolektora Rawa, wykonano ciągi piesze i pieszo–rowerowe o łącznej<br />

powierzchni prawie 3000 m².<br />

Zamknięcie Rawy pod ziemią ma też znaczenie technologiczne, zwiększa temperaturę<br />

ścieków wpływających do Klimzowca, poprawiając doraźnie pracę oczyszczalni.<br />

Jeśli temperatura wpływających tam ścieków spada poniżej 12 stopni Celsjusza,<br />

procesy biologiczne oczyszczające wodę z zanieczyszczeń organicznych<br />

przebiegają mniej wydajnie. Zatem pomaga to również w lepszej pracy oczyszczalni<br />

ścieków Klimzowiec.<br />

Mimo że problem uciążliwości Rawy na odcinku od jej początków do oczyszczalni<br />

Klimzowiec został rozwiązany należy pamiętać, że dwa razy dłuższy odcinek płynie<br />

od oczyszczalni do ujścia do Brynicy. Tym odcinkiem jednak zajmują się już Katowickie<br />

Wodociągi S.A.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

41<br />

Okazjonalna publikacja wydana w 2010 przez<br />

Ch-ŚPWiK o Rawie i zamknięciu jej w rurociągu.<br />

Symbolicznego otwarcia ścieżki rowerowej i deptaku<br />

biegnącego szlakiem dawnego koryta Rawy<br />

dokonują Urszula Gniełka (I zastępca prezydenta<br />

Świętochłowic) i Marek Kopel (prezydent Chorzowa).


Wodociągi i kanalizacja<br />

Sieć wodociągowa i kanalizacyjna do 1945 roku<br />

42<br />

I Wodociągi<br />

1. Przed powstaniem ujęć wody<br />

Zaopatrzenie w wodę było zawsze jedną z żywotnych kwestii w miastach i osadach<br />

przemysłowych, takich jak Królewska Huta (obecny Chorzów) czy Świętochłowice.<br />

Początkowo tylko pojedyncze studnie mogły dostarczać mieszkańcom wody, nie<br />

zawsze nadającej się zresztą do picia.<br />

Rosnące w 2. poł. XIX w. uprzemysłowienie Górnego Śląska powodowało większe<br />

zapotrzebowanie na siłę roboczą. Nowo przybyli pracownicy napotykali tereny nie<br />

przygotowane pod osadnictwo. Oprócz wielu innych spraw szczególnie we znaki<br />

dawał się brak dobrej wody pitnej jak i wystarczającej ilości koniecznej dla celów<br />

gospodarczych. Szczególnie na terenach górniczych wystąpiło zanikanie nawet<br />

tych źródeł i studzien, które funkcjonowały dotychczas.<br />

Przed wkroczeniem na ten teren intensywnej eksploatacji górniczej, która zniszczyła<br />

naturalny układ stosunków wodnych, zapotrzebowanie ludności na wodę<br />

było całkowicie pokryte, właśnie za pomocą studzien. Na początku XIX w. nieopodal<br />

Huty Królewskiej utworzono sztuczne zbiorniki na wodę, położone na wschód<br />

od zakładu. Stawy te były konieczne, ponieważ do celów przemysłowych już wówczas<br />

brakowało odpowiedniej ilości wody do celów produkcyjnych.<br />

Tymczasem brak wody w okręgu przemysłowym, pogłębiony przez kilka z rzędu<br />

susz w porach letnich, coraz bardziej dawał się we znaki. Szczególnie uciążliwy był<br />

na terenie Królewskiej Huty i okolicznych terenów, w tym obecnie zajmowanych<br />

przez Świętochłowice.<br />

Biedniejsi z kolei nocami ustawiali się przy studniach, gdyż tylko wtedy istniały<br />

szanse zdobycia wody, zamożniejsi kupowali wodę za pieniądze. Opłakane stosunki<br />

panowały w zakresie spraw sanitarnych, nie było tu czym gasić pożarów.<br />

Właściciel kopalni Król, czyli państwo poprzez swe urzędy nakazał utworzyć i udostępnić<br />

dodatkowe punkty czerpania wody. Fiskus górniczy oddał do dyspozycji<br />

Królewskiej Huty wodę wypływającą z szybu Freundschaft kopalni König (Król). Do<br />

dystrybucji wody rurociąg na terenie miasta założono w 1865 r., był to najstarszy<br />

w Królewskiej Hucie i pierwszy w okolicznych gminach wodociąg.<br />

W 1867 r. kopalnia König płaciła około 2 800 talarów rocznie na utrzymanie zakładu<br />

wodociągowego wody pitnej i rozbudowę sieci wodociągowej. Pięć lat później,<br />

w 1872 r. uruchomiono stację pomp zasilającą północną część miasta, zaś w 1874 r.<br />

nowe zbiorniki wody przy obecnej ul. Piotra. W maju 1879 r. doszło do unieruchomienia<br />

w Królewskiej Hucie miejskiego zakładu wodociągowego wskutek niedostatecznej<br />

ilości wody w studniach zbiorczych. Obowiązek zaopatrzenia w wodę<br />

przejęły na siebie zarządy kopalń i hut. Aby choć częściowo zaradzić sytuacji, huta<br />

Królewska podjęła się zaopatrywania w wodę północnych części miasta z obecny-<br />

mi ulicami 3 Maja, 11 Listopada, Katowicką i Piotra za pośrednictwem miejskich<br />

zdrojów ulicznych.<br />

Wydatki miasta Królewskiej Huty na zaopatrzenie w wodę w latach 1877–1878 wyniosły<br />

5 445 marek a w latach 1881–1882 2 981 marek. Przypadało wtedy na jedną<br />

studnię około 550 mieszkańców. W 1882 r. miasto posiadało 53 publiczne studnie<br />

i punkty czerpania wody. Spośród tych, które były własnością miasta osiemnaście<br />

było połączonych z siecią wodociągową kopalni Król, dziesięć nie posiadało przyłączeń<br />

do sieci, a sześć połączono z siecią Königshütte (Huty Królewskiej). Ponadto<br />

dziesięć punktów było własnością kopalni a dziewięć huty. Woda była do nich doprowadzana<br />

przez 17 074 m przewodów, z czego 11 786 m pozostawało własnością<br />

kopalni, 2 895 m huty i 2 383 m miasta.<br />

Nie zachowały się dane o zaopatrzeniu w wodę Świętochłowic przed wybudowaniem<br />

tam wodociągu. Jak w całej okolicy, również tam oraz w Lipinach i Chropaczowie<br />

mieszkańcy korzystali ze studni prywatnych i publicznych, które w miarę<br />

rozwoju przemysłu dawały coraz mniej wody. Wiadomo jedynie, że w osadzie Zgoda<br />

w latach 80. XIX w. funkcjonowało siedem studni należących do miasta Bytomia<br />

i osiem studni będących własnością miejscowej huty. Obniżenie poziomu wód<br />

gruntowych spowodowało ich wysychanie i mieszkańcy rozpoczęli zasypywanie<br />

różnych urzędów apelami i prośbami o wybudowanie wodociągów<br />

2. Wodociąg państwowy z Zawady koło Pyskowic<br />

Brak wody dawał się we znaki od początku lat 70. XIX w. wszystkim miastom i osiedlom<br />

okręgu przemysłowego Górnego Śląska. Brakowało nie tylko wody pitnej dla<br />

mieszkańców, ale i tej dla celów przemysłowych, szczególnie używanej w kotłach<br />

parowych.<br />

Wyższy Urząd Górniczy we Wrocławiu został zobowiązany przez ministra handlu<br />

i przemysłu rozporządzeniem z 19 marca 1873 r. do zbadania stanu zaopatrzenia<br />

w wodę na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego oraz opracowania projektu<br />

zaradzenia występującym jej brakom. Szczególnie chodziło tu o kwestię wykorzystania<br />

istniejących tu źródeł wody oraz ustalenie czy ich wydajność jest w stanie<br />

pokryć wciąż wzrastające zapotrzebowanie.<br />

Okazało się po przeprowadzeniu tych badań, że tylko połowa z tych źródeł dawała<br />

wodę nadającą się do picia. Oczywiście było to zupełnie niewystarczające wobec<br />

istniejących i wciąż wzrastających potrzeb. Sprawozdania nadesłane przez wrocławski<br />

urząd górniczy oraz rejencję opolską uzmysłowiły rządowi konieczność<br />

utworzenia w okręgu przemysłowym Górnego Śląska jednolitego systemu zaopatrzenia<br />

w wodę.<br />

Ministrowie handlu, przemysłu i robót publicznych, spraw wewnętrznych oraz oświaty<br />

i zdrowia wydali 14 maja 1878 r. wspólne rozporządzenie, które powierzyło kierownictwo<br />

przygotowań do stworzenia systemu zaopatrzenia w wodę nadprezydentowi<br />

prowincji śląskiej. Przeznaczono na ten cel 50 000 marek z kasy rządowej.<br />

Projekt systemu wodociągowego sporządził królewski radca budowlany Bernhard<br />

Salbach z Drezna mający już bogate doświadczenia w tej dziedzinie (pod jego<br />

kierunkiem zbudowano drezdeński zakład wodociągowy). Jego pierwszym założeniem<br />

był wniosek, że wody prowadzone przez przepływające w pobliżu rzeki:<br />

Brynicę, Przemszę i Kłodnicę nie wchodzą w rachubę z powodu zbyt małej ilości<br />

wody w stosunku do zapotrzebowania oraz jej zbyt niskiej jakości, powodującej<br />

potrzebę kosztownego uzdatniania. W wyniku przeprowadzonych w terenie prac<br />

hydrologicznych i geologicznych wyznaczono miejsca gdzie woda występowała<br />

w ilościach pozwalających na zaopatrzenie całego okręgu przemysłowego Górnego<br />

Śląska. Okazało się, że pokaźne zasoby wód wgłębnych zawiera górnośląska<br />

niecka triasowa. Były one już częściowo udostępnione przez różnorakie wiercenia,<br />

związane głównie z eksploatacją górniczą. Na przykład zarząd dóbr księcia Hohenlohe<br />

wykonał trzy otwory wiertnicze w kamieniołomie w Zawadzie koło Pyskowic,<br />

z których wypłynęły na powierzchnię ziemi wielkie ilości wody, jak ze studni artezyjskiej.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

43


Wodociągi i kanalizacja<br />

44<br />

Mapa pokazująca sieć wodociągów, jakie w początkach XX<br />

w. istniały w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

45


Wieża wodna huty Królewskiej.<br />

Rysunek pokazujący sposób podłączenia<br />

wanny do kanalizacji, początek XX w.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

46<br />

Salbach postulował wykonanie w okolicy Zawady studni głębinowej i zaopatrywanie<br />

z niej całego okręgu przemysłowego, a zwłaszcza jego zachodniej części. Projekt<br />

ten został zaakceptowany przez trzech odnośnych ministrów 29 marca 1880 r.<br />

Na jego realizację rząd wyasygnował kolejne 50 000 marek. Projektowane przez Salbacha<br />

wiercenia w Zawadzie wykonano w latach 1880-1882. Aby zabezpieczyć nowe<br />

ujęcie przed potencjalnymi skutkami eksploatacji górniczej Wyższy Urząd Górniczy<br />

we Wrocławiu utworzył wokół niego strefę ochronną, w której zakazano wszelkich robót<br />

wiertniczych i poszukiwawczych bez specjalnego zezwolenia władz górniczych.<br />

Jednak dopiero w 1894 r. oddano do użytku zakład wodociągowy i rurociąg zaopatrujący<br />

głównie Zabrze i Gliwice. Nitka tego wodociągu (o przekroju 200 mm) sięgnęła<br />

również do Lipin i Chropaczowa oraz przez Frydenshutę (Nowy Bytom) do Zgody.<br />

3. Wodociąg państwowy z Rept (szyb Adolf)<br />

Planowany system wodociągowy zasilany z Zawady nie mógł być od razu wykorzystany<br />

do zaopatrywania Królewskiej Huty i Świętochłowic ponieważ jego realizacja<br />

była odległa w czasie. Tymczasem kilka następujących po sobie suchych lat zmusiło<br />

państwo do szybkiego działania. Postanowiono wybudować specjalny wodociąg<br />

przeznaczony wyłącznie dla potrzeb miasta Królewska Huta. Wodę do jego zaopatrywania<br />

miano czerpać z głębokiej sztolni odwadniającej Friedrich (Fryderyk) fiskalnej<br />

kopalni srebra i ołowiu w Reptach koło Tarnowskich Gór. Wielkie ilości wody<br />

znajdowały się tutaj w niecce triasowej. Woda miała być pobierana z leżącego ok.<br />

3 km na południe od tego miasta szybu Glückhilf za pomocą pompy i kierowana na<br />

południe przez Bytom i Łagiewniki w stronę Królewskiej Huty. W międzyczasie plan<br />

został zmieniony o tyle, że do czerpania wody zamiast szybu Glückhilf użyto ostatecznie<br />

położonego o 1 km dalej na wschód nieczynnego już szybu Adolf (obecnie<br />

Staszic).<br />

Fiskus górniczy był szczególnie zainteresowany Królewską Hutą i okolicznymi miejscowościami,<br />

ponieważ to głównie z winy górnictwa doszło do wysychania studzien<br />

w mieście. Kopalnia Król sama zresztą cierpiała na brak dobrej wody do celów przemysłowych,<br />

przeznaczonej głównie do zasilania kotłów parowych. Do tych celów<br />

musiano używać zawapnionej wody z dużą zawartością gipsu pochodzącej z samej<br />

kopalni. Wielokrotnie dochodziło do uszkodzenia kotłów z tego powodu. Z wody<br />

pochodzącej z szybu Freundschaft korzystali też mieszkańcy miasta, jednak były to<br />

ilości znikome w stosunku do potrzeb, a sam szyb musiał przede wszystkim pełnić<br />

funkcje wydobywcze.<br />

Tak więc to górnictwo pokryło wszelkie koszty budowy wodociągu z szybu Adolf do<br />

Królewskiej Huty. W budżecie Zarządu Górnictwa, Hutnictwa i Salin (Berg-, Hütten-<br />

und Salinenverwaltung) przewidziano w latach 1882–1885 kwotę 696 000 marek na<br />

ten cel. Wodociąg położono wzdłuż szosy Tarnowskie Góry-Bytom-Królewska Huta<br />

(obecna ul. Katowicka w Chorzowie).<br />

Przeprowadzono też liczne badania wody z tarnogórskiej sztolni. Wykazały one silne<br />

wahania stanu wody; w zależności od pory roku i warunków atmosferycznych<br />

uzyskiwano od 12 do 25 m³ na minutę. Woda nie była wolna od zanieczyszczeń<br />

organicznych. Z tego powodu zrezygnowano z pobierania wody z samej sztolni.<br />

W celu uzyskania wody jak najlepszej jakości od lipca 1884 r. do kwietnia 1885 r.<br />

w szybie maszynowym (Maschinenschacht) obok szybu Adolf wykonano otwór<br />

wiertniczy do głębokości 200 m, z którego uzyskano w wielkiej ilości wodę.<br />

18 października 1884 r. o godzinie 17.15 doczekano się wypływu wody z nawierconego<br />

otworu. Woda ta została określona jako krystalicznie czysta i o wyśmienitym<br />

smaku. Radość była tak wielka, że ustanowiono na pamiątkę tego dnia tak zwane<br />

„święto wodne” (Wasserfest) obchodzone w każdą rocznicę tego wydarzenia.<br />

Woda w tym szybie posiadała stałą temperaturę 8-10 °C i była jedną z najlepszych.<br />

Ponieważ wypływ z pierwszego otworu szybko przestał wystarczać, w latach 1887-<br />

1888 wykonano obok szybu Adolf drugi otwór, z którego uzyskiwano prawie 6 m³<br />

wody na minutę. Sztolnia Friedrich posłużyła po wybudowaniu zakładu wodociągo-<br />

wego do odwadniania hal maszynowych. Ujęcie szybu Adolf zabezpieczono przed<br />

zanikiem wody wskutek robót górniczych ustanowieniem w latach 1893 i 1894 specjalnej<br />

strefy ochronnej. Wszelkie roboty na głębokości większej niż 10 m wymagały<br />

zezwolenia władz.<br />

4. Wodociągi na terenie obecnych miast Chorzów i Świętochłowice<br />

Wodociąg z szybu Adolf prowadził przez Nowe Repty, Dąbrowę Miejską, Bytom,<br />

Łagiewniki do Królewskiej Huty. W Średnich Łagiewnikach (Mittel Lagiewnik) wybudowano<br />

wieżę ciśnień o pojemności zbiornika 500 m³. Krawędź przelewu zbiornika<br />

leżała na wysokości około 319 m n.p.m. Wieża znajdowała się po wschodniej<br />

stronie obecnej ul. Katowickiej, na wzniesieniu koło dojazdu do osiedla Pod Arkadami.<br />

Przekrój wodociągu wynosił 350 mm na odcinku z szybu Adolf do Łagiewnik<br />

i 300 mm z Łagiewnik do Królewskiej Huty. Za pośrednictwem wieży zaopatrywano<br />

samo miasto Królewską Hutę oraz okoliczne kolonie robotnicze i kopalnię węgla<br />

kamiennego Król.<br />

W 1886 r. wybudowano miejski wodociąg z centrum Królewskiej Huty do Klimzowca<br />

o długości 1542 m, a w następnym roku przedłużono go w kierunku południowym<br />

do Górnych i Dolnych Hajduk, a także Świętochłowic oraz na wschód do<br />

Chorzowa (Chorzów Stary) i Węzłowca. Wodę otrzymały z niego też gminy Górne<br />

i Średnie Łagiewniki. W ten sposób powstał wodociąg grupowy. W 1892 r. na terenie<br />

Świętochłowic pobierano wodę do tendrów parowozowych, którymi dowożono<br />

ją do Zabrza (jeszcze przed doprowadzeniem tam wodociągu z Zawady) w ilości<br />

ok. 100 m³ dziennie. Był to awaryjny sposób na zaradzenie brakowi wody w Zabrzu.<br />

Liczba punktów poboru wody w Królewskiej Hucie w latach 1883–1887 wzrosła z 54<br />

do 61, podłączeń domów z 27 do 114, a długość miejskiej sieci wodociągowej z 2383 m<br />

do 13 121 m. Był to w głównej mierze rezultat przejęcia sieci zakładowych. Koszty zaopatrzenia<br />

mieszkańców w wodę wzrosły z 4616 marek do 13 215 marek. Wzrost ilości<br />

przyłączeń domowych był możliwy głównie dzięki temu, że wodociągi przynosiły miastu<br />

zysk. Opłaty za pobór wody wnoszone przez mieszkańców były wyższe od kosztów<br />

dostarczania jej, które ponosiło miasto. Zyski te wzrosły jeszcze pod koniec XIX w.<br />

19 listopada 1884 r., po wybudowaniu nowego wodociągu, miasto zawarło umowę<br />

z pruskim fiskusem górniczym oraz hutą o dostarczanie wody na potrzeby mieszkańców.<br />

Na mocy tej umowy dostarczano bezpłatnie 50 litrów wody dziennie na<br />

każdego mieszkańca. Ewentualne nadwyżki miały cenę nie wyższą od kosztów<br />

własnych. Była to forma odszkodowania za zanik wód gruntowych spowodowany<br />

przez przemysł. Cena wody wynosiła wówczas 10 fenigów za 1 m³. W tym roku było<br />

w mieście 39 352 mieszkańców. Miasto przejęło część sieci należącej do fiskusa<br />

i huty oraz wszystkie studnie i punkty czerpania wody.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

47<br />

Plan modernizacji piaśnickiej<br />

wieży wodnej z 1900 r.<br />

Wieża wodna w Paśnikach I poł. XX wieku.


Wieża wodna w Łagiewnikach.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Niezrealizowany projekt wieży wodnej dla huty<br />

Królewskiej z 1874 r. Pod projektem podpisał<br />

się ówczesny dyrektor huty Oskar Junghann.<br />

48<br />

Nową umowę z fiskusem zawarto 1 kwietnia 1900 r. Ustalała ona bezpłatne dostarczanie<br />

wody dla 38 tys. mieszkańców miasta przez 40 lat (było to 554 800 m³)<br />

jako odszkodowanie za zanik wód. Nadwyżka miała kosztować miasto 5 fenigów<br />

za 1 m³. W 1904 r. ilość wody bezpłatnie dostarczanej wzrosła do 584 000 m³, a cena<br />

nadwyżki do ok. 8 fenigów za 1 m³. Miasto z kolei pobierało od mieszkańców za<br />

każdy metr³ 15 fenigów. W 1905 r. taryfa opłat wynosiła od 18 fenigów wzwyż, jeśli<br />

mieszkaniec zużył poniżej 500 m³ wody rocznie oraz do 15 fenigów w przypadku<br />

rocznego zużycia ponad 2500 m³. Jak widać miało to zachęcać ludzi do jak największego<br />

zużycia wody, gdyż to przynosiło zyski miastu. W latach 1900–1903 na szeroką<br />

skalę wymieniano w mieście rury wodociągowe. Umożliwiło to zastosowanie<br />

wyższego ciśnienia w sieci.<br />

W 1898 r. w mieście było 24 620 m sieci wodociągowej. Przyłączonych do niej było<br />

516 domów. Funkcjonowało też 59 hydrantów i 65 publicznych punktów poboru<br />

(studzien i pomp).<br />

Dziesięć lat później, w 1908 r. długość sieci wzrosła do 40 521 m, a podłączonych<br />

domów do 1113. Hydrantów było 164, a liczba punktów poboru zmalała do 41. Tuż<br />

przed wojną, w 1913 r., sieć liczyła już 43 021 m z 1347 domami. Hydrantów było 201<br />

a punktów poboru 26.<br />

Aż do około 1908 r. zaopatrzenie w wodę było zupełnie wystarczające. Rosnąca<br />

urbanizacja okręgu przemysłowego spowodowała zaopatrywanie z sieci miejskiej<br />

także sąsiednich osiedli robotniczych. Maksymalne zużycie na głowę mieszkańca<br />

wynosiło ok. 30-35 litrów. Była to ilość zbyt mała by możliwe było wprowadzenie<br />

kanalizacji ogólnospławnej.<br />

Większość budynków mieszkalnych miała wodę doprowadzoną jedynie do parteru.<br />

Tylko zamożniejsi mieszkańcy domów w centrum miasta posiadali wodę we własnych<br />

mieszkaniach, a nawet ubikacje spłukiwane wodą i łazienki.<br />

W 1913 r. było w mieście 1595 ustępów spłukiwanych wodą i 993 łazienki. Tylko co<br />

dziesiąte mieszkanie posiadało ustęp i co szesnaste łazienkę. Robotnicy zamieszkujący<br />

przedmieścia zużywali niewiele wody, głównie ze względu na zbyt wysoką<br />

dla nich cenę. W latach 1904-1908 średnie zużycie wody na jednego mieszkańca<br />

wyniosło 25–27 litrów, a w 1912 r. około 30 litrów.<br />

Przed rokiem 1922 r. istniały na terenie miasta następujące odcinki głównych wodociągów:<br />

― o przekroju 350 mm z Bytomia do wieży ciśnień w Łagiewnikach,<br />

― o przekroju 300 mm z wieży w Łagiewnikach do wieży miejskiej przy ul. Miechowickiej,<br />

― o przekroju 400 mm z Lipin do wieży miejskiej,<br />

― o przekroju 80 mm od wodociągu z Bytomia do zakładów azotowych w Chorzowie,<br />

― o przekroju 200 mm z Załęża do wieży ciśnień w Hajdukach,<br />

― o przekroju 300 mm z kopalni Andaluzja do zakładów azotowych,<br />

― o przekroju 700 mm od rzeki Brynicy do zakładów azotowych.<br />

4a. Wodociągi w Chorzowie (Starym)<br />

Do gminy wiejskiej Chorzów (Stary) doprowadzono w latach 1886-1887 odnogę<br />

wodociągu fiskalnego z szybu Adolf. Zastosowano głównie rury żeliwne o przekroju<br />

80 mm (koło elektrowni i na Węzłowcu oraz w obecnej ulicy Bytkowskiej).<br />

Budowniczym był inż. Richard Aust z Królewskiej Huty. Główny wodociąg fiskalny<br />

o przekroju 150 mm prowadził z Królewskiej Huty do Siemianowic wzdłuż obecnej<br />

ul. Siemianowickiej. W 1909 r. uchwalono budowę równoległego do starego wodociągu<br />

od ul. Siemianowickiej na plac Jana.<br />

W 1904 r. w Chorzowie zużyto 56 376 m³ wody (18 litrów dziennie na osobę), zaś<br />

w 1907 r. 150 426 m³ (43 litry na osobę). W latach 1912 i 1913 zabudowano w gminie<br />

9 hydrantów ulicznych przeznaczonych dla celów przeciwpożarowych.<br />

Uruchomiona w 1916 r. fabryka związków azotowych w Chorzowie (Starym) posia-<br />

dała własne ujęcie wody na Brynicy pod Czeladzią wybudowane podczas I wojny<br />

światowej. Zakład ten korzystał też z wodociągu kopalni Andaluzja w Brzezinach Śl.<br />

Istniał też wodociąg na szybie Gott-gebe-Glück (Boże Daj Szczęście) koło Maciejkowic<br />

przy obecnej ul. Kluczborskiej (później szyb Północny kop. Chorzów). Był on<br />

własnością Zjednoczonych Hut Królewskiej i Laury (Vereinigte Königs- und Laurahütte).<br />

Wodę z niego doprowadzano do Bytomia i gmin tworzących obecnie miasto<br />

Piekary Śląskie. W okresie międzywojennym korzystały z niej częściowo gminy Maciejkowice<br />

i Chorzów (Stary) oraz huta Królewska (wówczas Piłsudski).<br />

4b. Rozwój sieci wodociągowej w Lipinach<br />

Budowa wodociągu w Lipinach była konieczna z powodu wyschnięcia studzien, do<br />

czego przyczyniła się eksploatacja górnicza. Ponieważ miejscowi gospodarze opierali<br />

się ponoszeniu kosztów tej inwestycji, zachęcono ich do niej obniżając opłatę za<br />

wodę do 2 fenigów za 1 m³. Po pewnym czasie opłaty podwyższono i zrównano je<br />

z miejscowościami sąsiednimi.<br />

Zarząd gminy Lipiny zawarł w dniach 22 marca ― 8 lipca 1895 r. umowę z zabrzańską<br />

dyrekcją fiskusa górniczego (Kgl. Zentralverwaltung der Steinkohlen-Bergwerke<br />

König und Königin Luise) w sprawie dostaw wody. Fiskus zobowiązał się do dostarczania<br />

ok. 3500 m³ wody rocznie (189 m³ miesięcznie). Wodociąg rozpoczynał swój<br />

bieg w wieży ciśnień w Chebziu i stamtąd doprowadzono go do granicy Lipin. Gmina<br />

we własnym zakresie zbudowała sieć wodociągową (przekrój przewodów wynosił<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

49<br />

Podziemna stacja pomp do tłoczenia<br />

wody głębinowej na powierzchnie<br />

w kopalni Andaluzja w Kamieniu.<br />

Wieża wodna na gminnym wodociągu<br />

w Lipinach.<br />

Sposób podłączenia odpływu zlewu<br />

na rysunku z ……….


Wodociągi i kanalizacja<br />

Wieża wodna na terenie huty cynku w Lipinach.<br />

Wieża wodna w Chropaczowie…<br />

50<br />

125 mm). Zastosowano urządzenia firmy Bopp & Reuther z Mannheim. Sieć wodociągowa<br />

powstała w latach 1895–1896, a w roku 1896 doprowadzono ją nawet do odległych<br />

kolonii Eisenbahn Colonie (obecnie ul. Kolejowa) i Martinsschacht (przewody<br />

o przekroju 50 mm). 13 maja 1896 r. zarząd gminy wydał rozporządzenie o warunkach<br />

korzystania z wody (Wasserzinsordnung). Wszyscy mieszkańcy mogli bezpłatnie czerpać<br />

wodę z pomp publicznych zabudowanych przy głównych ulicach Lipin. Z kolei<br />

woda doprowadzona do poszczególnych domów mieszkalnych była już płatna i kosztowała<br />

odbiorcę 10 fenigów za 1 metr³. Odpowiednio drożej płacili za nią właściciele<br />

wszelkiego rodzaju warsztatów i zakładów zużywający większe jej ilości.<br />

W lutym 1899 r. gmina pobrała z sieci ogółem 200,714 m³ wody, a w sierpniu tego<br />

roku 245,355 m³. W tym samym roku wodociąg rozbudowywano, doprowadzając<br />

instalację do poszczególnych domów. Ogółem w roku budżetowym 1898 (1 IV<br />

1898–31 III 1899) gmina Lipiny uiściła tytułem opłat za wodę 5599,45 marek, gmina<br />

Chropaczów 1894,75 marek, a obszar dworski Chropaczów 998,58 marek. W latach<br />

następnych zużycie wody rosło (w kwietniu 1902 r. wyniosło 322,967 m³). W roku<br />

budżetowym 1901 Lipiny zapłaciły za wodę 6086,24 marek, Chropaczów 1374,66<br />

marek, a tamtejszy obszar dworski 710,74 marek.<br />

Gmina wprowadziła w 1906 r. opłatę za korzystanie z pomp ulicznych ― wynosiła<br />

ona 1,25 marek rocznie od izby mieszkalnej (w przypadku, gdy budynek był oddalony<br />

od wodociągu ponad 30 metrów, opłata wynosiła 0,75 marek). Opłatę uiszczali<br />

właściciele domów, którzy ściągali ją od swoich lokatorów.<br />

Na tych samych warunkach, co gmina Lipiny zawarła umowę spółka Schlesische<br />

Aktien-Gesellschaft für Bergbau und Zinkhüttenbetrieb (właściciel wieży ciśnień<br />

w Paśnikach, której pozwolenie na budowę datuje się na 4 maj 1891 r.). Do wieży<br />

tej prowadziła odnoga wodociągu o przekroju 65 mm, która zakończona była<br />

w pomocniczym zbiorniku o pojemności 6,5 m³ (umieszczonym pod zbiornikiem<br />

głównym). Wieża służyła głównie potrzebom pobliskiej kopalni węgla Mathilde<br />

Grube Ostfeld, a niejako przy okazji zapewniała odpowiednie ciśnienie w domach<br />

mieszkalnych w Piaśnikach. Jej zbiornik (z wodą kopalnianą) położony był na wysokości<br />

308 m n.p.m. Gmina zezwoliła temu koncernowi na pobór wody ze swojej<br />

sieci 29 sierpnia 1900 r. Nową instalację wykonała firma J. Schubert (właściciel inż.<br />

Ernst Sattler) z Królewskiej Huty.<br />

Zakłady przemysłowe spółki Schlesische A-G (w tym kopalnia Matylda) zaopatrywane<br />

były w wodę również z kopalni Karsten Centrum w Bytomiu. Był to wodociąg<br />

szczytowy. Zakłady posiadały w tym celu wybudowane przez siebie własne wieże<br />

ciśnień: przy obecnej ul. Chorzowskiej, drugą na końcu Amtsstrasse (obecnej ul.<br />

Sądowej) i trzecią w Piaśnikach (opisana wyżej). W 1930 r. planowano połączenie<br />

sieci gminnej z tym źródłem jednak zrezygnowano z tego, ponieważ Bytom leżał<br />

po drugiej stronie granicy państwowej.<br />

W 1932 r. gmina Lipiny pobrała 291 202 m³ wody, zaś 1 metr³ kosztował odbiorcę 25<br />

gr. Swego rodzaju formą pomocy socjalnej świadczonej przez gminę było to, że pokrywała<br />

ona opłaty za wodę zużytą przez bezrobotnych mieszkańców. W tym czasie<br />

dozorcą lipińskich gminnych wodociągów był Józef Czarnynoga. W listopadzie<br />

1935 r. odłączono część zakładów Silesia od sieci gminnej i włączono bezpośrednio<br />

do sieci Państwowych Zakładów Wodociągowych (zaopatrywanych już wówczas<br />

z uruchomionego w 1931 r. ujęcia w Maczkach).<br />

4c. Rozwój sieci wodociągowej na Zgodzie<br />

Jeżeli chodzi o Zgodę, magistrat Bytomia zdecydował w latach 90. XIX w. o doprowadzeniu<br />

tam wody z wodociągu Zawada-Zabrze, a więc z tego samego źródła<br />

co Lipiny. Odgałęzienie wodociągu rozpoczynało się w wieży ciśnień w Chebziu<br />

i prowadziło do Friedenshütte (Nowego Bytomia), a stąd miano wybudować nitkę<br />

do Zgody. Aby przyspieszyć te działania, mieszkańcy tej dzielnicy wystosowali 28<br />

maja 1892 r. petycję do bytomskich władz, w której skarżyli się na notoryczny brak<br />

wody w wysychających studniach.<br />

Ponieważ starania o budowę trwały kilka lat, w 1895 r. tymczasowo dowożono<br />

wodę do Zgody koleją wąskotorową (podstawiano na bocznicy huty cysternę,<br />

z której wszyscy mieszkańcy mogli czerpać wodę dla swych potrzeb). Magistrat<br />

bytomski zawarł 7/19 listopada 1895 r. umowę z fiskusem górniczym. W tym samym<br />

roku ukończono budowę wodociągu do Nowego Bytomia. Wodociąg do Zgody<br />

(przekrój 150 mm) powstał ostatecznie w roku 1896. Wykonawcą prac był inż.<br />

Max Grünwald z Bytomia. Od samego początku dały się we znaki szkody górnicze<br />

powodujące częste pęknięcia rur. Aby zwiększyć ciśnienie wody w 1899 r. na Rozamundzie<br />

zbudowano zbiornik wodny, zastąpiony później wieżą ciśnień.<br />

5. Wodociąg powiatu katowickiego (szyb Rozalia w Dąbrówce Wielkiej)<br />

Oprócz wodociągów fiskalnych (państwowych) funkcjonowały na Górnym Śląsku także<br />

inne, samorządowe lub prywatne. Należał do nich wodociąg będący własnością powiatu<br />

katowickiego, uruchomiony 1 stycznia 1896 r. Wodę czerpano tutaj z nieczynnej<br />

od 1893 r. kopalni kruszców Rozalia (Rosaliengrube) położonej w Dąbrówce Wielkiej<br />

(obecnie na terenie Piekar Śląskich). Obsługiwał on głównie gminy wchodzące w skład<br />

powiatu katowickiego oraz miasta Katowice i Mysłowice i kilka gmin powiatu bytomskiego.<br />

Do tych ostatnich zaliczały się m.in. Wielkie Hajduki (Bismarckhütte) i Świętochłowice,<br />

które podłączono do tego wodociągu w 1901 r. Otrzymywały one dotąd<br />

wodę z szybu Adolf w Reptach, lecz w niedostatecznych ilościach. Nowy wodociąg<br />

prowadził ze zbiornika w Bytkowie (koło obecnej siedziby telewizji) przez Agnieszkę,<br />

Dąb, Załęże do Hajduk i Świętochłowic. Przekrój przewodów wynosił 200 mm.<br />

5a. Wodociągi w Hajdukach i Świętochłowicach<br />

W Hajdukach Wielkich występował w lecie stały brak wody, mimo przyłączenia<br />

gminy do sieci państwowego wodociągu. Eksploatacja górnicza podobnie jak<br />

w Królewskiej Hucie wysuszyła studnie. W 1901 r. Hajduki i Świętochłowice połączono<br />

z wodociągiem powiatu katowickiego.<br />

Brak wody stał się przyczyną wezwania skierowanego w czerwcu 1904 r. do „obywateli<br />

i gospodyń domowych gminy Bismarckhütte” przez naczelnika gminy. Wzywał<br />

on do wcześniejszego gromadzenia w naczyniach wody na sobotę. Wtedy bowiem<br />

jej najbardziej brakowało.<br />

23 lipca 1904 r. na wspólnym zebraniu przedstawicieli gmin uchwalono utworzenie<br />

Związku Zaopatrzenia w Wodę Wielkie Hajduki-Świętochłowice (Wasserversorgungsverband<br />

Bismarckhütte-Schwientochlowitz). Miał się on zająć zaopatrzeniem<br />

gmin w wodę dla celów pitnych i gospodarczych oraz dla drobnego przemysłu. Na<br />

zakupionej w 1905 r. parceli w Górnych Hajdukach (obecnie teren Świętochłowic<br />

przy ul. Katowickiej) wybudowano w latach 1908–1909 wieżę ciśnień o wysokości<br />

40 m ze zbiornikiem o pojemności 500 m³. Doprowadzono do niej dwa wodociągi:<br />

fiskalny z szybu Adolf przez Piaśniki (skąd pobierano większość zużywanej wody)<br />

oraz powiatowy katowicki z kopalni Rozalia przez Załęże. Projekt wieży był autorstwa<br />

dyrektora wodociągów w Wałbrzychu R. Lummerta. Obok zbudowano warsztat<br />

i domek wodomistrza. Koszt budowy wieży (150 000 marek) pokryły wspólnie<br />

obie gminy (Hajduki ― 93 000 marek i Świętochłowice ― 57 000 marek).<br />

Od wieży w Hajdukach poprowadzono w 1910 r. wodociąg o przekroju 200 mm do<br />

Schulstrasse (obecnie ul. Szkolna) w Świętochłowicach. W roku 1914 planowano<br />

budowę wodociągów w zachodniej części gminy.<br />

6. Nowy wodociąg z szybu Adolf w Reptach (do Królewskiej Huty przez Chropaczów)<br />

Ponieważ istniejące wodociągi z szybu Adolf i z Zawady w latach 90. XIX wieku<br />

przestały pokrywać wciąż wzrastające zapotrzebowanie na wodę w okręgu przemysłowym<br />

Górnego Śląska, zdecydowano o poprowadzeniu z szybu Adolf do Kró-<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

51<br />

Pompa „systemu szwajcarskiego do wydobywania<br />

wody” jaka zainstalowana była w szybie Rozalia.<br />

Budowa wieży wodnej w Hajdukach, obecnie<br />

znajduje się ona w granicach Świętochłowic.<br />

Ścianę o grubości od 0,51 do 0,89 m wykonano<br />

z klińców z cegły półklinkierowej<br />

i przy zastosowaniu elementów żelbetowych.<br />

Średnica u podstawy 13,9 m.<br />

Pod charakterystyczna kopułą ozdobioną<br />

lukarnami ulokowano kulisty zbiornik<br />

systemu „Klonne” o średnicy 10,5 m wykonany<br />

z blachy o grubości 13 mm.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Wieża wodna wybudowana w Królewskiej<br />

Hucie w wybudowana w latach 1902-1903.<br />

52<br />

lewskiej Huty drugiej nitki wodociągu. Skierowano ją jednak inną drogą ― od Bytomia<br />

prowadził on do Chropaczowa. Prace nad budową przyspieszyła epidemia<br />

tyfusu panująca w 1900 r. m.in. w Świętochłowicach, której rozwojowi sprzyjał brak<br />

dostępu ludności do wody.<br />

28 czerwca 1901 r. minister handlu i przemysłu zarządził niezwłoczne przystąpienie<br />

do budowy. Na ten cel przeznaczono w budżecie 2 mln marek. Wodociąg miał przekrój<br />

500 i 350 mm i prowadził 10 m³ wody na minutę. Do Chropaczowa doprowadzono<br />

nitkę wodociągu o średnicy 500 mm. Prowadziła ona po wschodniej stronie<br />

bocznicy kolejowej do huty Hubertus (Zygmunt w Łagiewnikach) i wzdłuż obecnej<br />

ul. Armii Ludowej do wieży ciśnień, a dalej wzdłuż Hüttenstrasse (ul. Kościelna),<br />

Schollstrasse (ul. Wolności) do Sedanplatz (pl. Zawadzkiego) i do Łagiewnik wzdłuż<br />

obecnej ul. Łagiewnickiej. Całość instalacji powstała w latach 1901-1903. W 1902 r.<br />

wybudowano wieżę ciśnień w Chropaczowie (wysokość 44 m, zbiornik o pojemności<br />

2000 m³, górna krawędź zbiornika na wysokości 330 m n.p.m). Na terenie samej<br />

gminy Chropaczów położono przewody o średnicy 160, 150 i 100 mm. Wykonawcą<br />

był Oskar Kublick z Zabrza.<br />

W końcu lat 90. XIX wieku w Królewskiej Hucie notowano coraz częściej spadki ciśnienia,<br />

na wyższe kondygnacje domów w ogóle nie dochodziła woda. Aby temu<br />

zaradzić w latach 1902-1903 wybudowano kosztem ponad 100 tys. marek nową<br />

miejską wieżę ciśnień przy obecnej ul. Miechowickiej koło straży pożarnej.<br />

Była ona podłączona do opisanego powyżej nowego fiskalnego wodociągu o przekroju<br />

550 mm biegnącego z szybu Adolf przez Bytom do Chropaczowa. Jej zbiornik<br />

miał pojemność 1750 m³ i leżał na wysokości 329,75 m n.p.m. Nową wieżę uruchomiono<br />

16 sierpnia 1903 r. Dostarczała wówczas wodę tylko do północnej części miasta.<br />

Dopiero w 1924 r. przyłączono do niej południowe tereny Królewskiej Huty. Stary<br />

wodociąg pozostał dla celów zaopatrzenia kopalni; stara wieża ciśnień przy ul. Bytomskiej<br />

w 1903 r. została częściowo unieruchomiona i służyła odtąd dla dostarczania<br />

wody do kopalni Król. 12 marca 1907 r. wyłączono ją całkowicie z eksploatacji.<br />

7. System zaopatrzenia w wodę – sposób zarządzania zaopatrzeniem w wodę<br />

― powstanie Państwowego Przedsiębiorstwa Zaopatrzenia w Wodę<br />

Umowy na dostawę wody były początkowo bardzo niejednolite. Każda gmina<br />

zawierała je na odrębnych warunkach. W końcu rząd i władze prowincji spowodowały<br />

opracowanie ogólnych przepisów zarządzania państwowymi wodociągami.<br />

1 kwietnia 1904 r. połączono wodociągi państwowe pod wspólnym zarządem dyrekcji<br />

górniczej w Zabrzu.<br />

Pruski fiskus górniczy był jedynym właścicielem i przedsiębiorcą zakładów wodociągowych.<br />

Były one prowadzone jako jedno wspólne przedsiębiorstwo ― zakład<br />

użyteczności publicznej. Wszystkie korzystające z wodociągu gminy, obszary<br />

dworskie czy zakłady przemysłowe miały być traktowane jednakowo. Woda sprzedawana<br />

była wszystkim odbiorcom po jednolitej cenie (Wasserzins). Skalkulowano<br />

ją tak aby pokrywała koszty zarządu i konserwacji sieci oraz przynosiła 3,5 % oprocentowania<br />

i 1,5 % amortyzacji kapitału zakładowego. Także woda bezpłatna dla<br />

niektórych gmin wchodziła w skład ogólnej ilości, od której ustalano cenę.<br />

Woda miała służyć jako pitna, dla celów gospodarczych i drobnego przemysłu oraz<br />

jako woda przemysłowa dla wielkich zakładów przemysłowych. Wielcy odbiorcy<br />

musieli dopłacać dodatkowo 3 fenigi za każdy metr³, zawierając odrębną umowę<br />

z fiskusem. Gminy miały określony kontyngent rocznego zużycia wody. Zużycie na<br />

jednego mieszkańca i dobę nie mogło być większe niż 35 litrów. Po zakończeniu<br />

roku eksploatacyjnego odbywało się rozliczenie za wodę z wszystkimi odbiorcami,<br />

rozpatrywane i akceptowane przez Radę złożoną z reprezentantów tych odbiorców.<br />

Każda gmina mogła wypowiedzieć zawartą umowę tylko na koniec roku za<br />

obustronną zgodą.<br />

Wszystkie powyższe zasady były integralną częścią umów zawieranych z odbiorcami<br />

po 1 kwietnia 1904 r. Nie uległy one zmianie w okresie międzywojennym i praktycznie<br />

obowiązywały aż po rok 1945.<br />

7a. Okres międzywojenny<br />

Po plebiscycie Górny Śląsk został w 1922 r. podzielony na dwie części: polską i niemiecką.<br />

Miasto Królewska Huta oraz okoliczne gminy weszły w skład państwa<br />

polskiego. Podział ten wywołał wielkie komplikacje w zakresie dostarczania wody,<br />

gdyż istniejąca sieć została w kilkunastu punktach przecięta granicą. Np. wodociąg<br />

fiskalny z szybu Adolf do Królewskiej Huty przebiegał tranzytem przez niemiecki<br />

Bytom.<br />

Aby nie dopuścić do trudności gospodarczych postanowiono utrzymywać ciągłość<br />

dostaw wody dla odbiorców po obu stronach granicy, niezależnie od położenia ujęć<br />

wody i przebiegu rurociągów. Sprawy te uregulowano w Konwencji Genewskiej<br />

zawartej między Polską i Niemcami 15 maja 1922 r. Na jej podstawie prowadzono<br />

eksploatację wodociągów, dbano o bezpieczeństwo ruchu i ciągłość dostaw, regulowano<br />

należności i sprawy celne. Woda przepływająca granice państwowe nie była<br />

obciążana żadnymi opłatami celnymi.<br />

Obydwa państwa wzajemnie przyznały sobie prawo eksploatowania przez 15 lat,<br />

tj. aż do 1937 r. wodociągów przebiegających tranzytowo przez obszar drugiego<br />

państwa. Odpowiednio też dbano o nadzór i obsługę urządzeń. W związku z tym<br />

pracownicy wodociągów otrzymywali specjalne karty cyrkulacyjne uprawniające<br />

do przekraczania granicy przez całą dobę. W 1924 r. specjalnym układem uregulowano<br />

kwestie płatności za dostarczaną wodę.<br />

Dawny niemiecki państwowy zakład wodociągowy Adolfschacht został przejęty<br />

przez państwo polskie, na terytorium którego się znalazł. Jego historyczną nazwę<br />

zmieniono na Szyb Staszica. Polska przejęła także całą sieć i urządzenia tego wodociągu<br />

znajdującą się na jej terytorium.<br />

Administracja była początkowo wspólna, polsko-niemiecka. Stronę polską w tej<br />

administracji reprezentował Komisarz Wodociągowy dla Górnego Śląska w Katowicach.<br />

Za wodę rozliczano się na koniec roku operacyjnego na podstawie jednolitej<br />

ceny dla wszystkich odbiorców, podobnie jak przed 1922 r. W czerwcu 1923 r.<br />

przyjęto stawkę 100 marek niemieckich za 1 m³ wody. Komitet doradczy złożony<br />

z przedstawicieli odbiorców opiniował roczne sprawozdanie zakładów.<br />

Aż do marca 1923 r. w imieniu Polski zarząd wodociągami sprawowała faktycznie<br />

Dyrekcja Górnicza w Zabrzu. Współpracował z nią Komisarz. Dopiero w końcu 1923<br />

r. faktyczny zarząd nad siecią przeszedł w ręce polskie. Stało się tak wobec inflacji<br />

panującej w Niemczech, która spowodowała dobrowolne zrzeczenie się przez stronę<br />

niemiecką wpływów z tytułu opłat za wodę.<br />

Z wody wodociągu fiskalnego korzystały m.in. huta Bismarck (Batory), Królewska<br />

(Piłsudski, Kościuszko), kopalnia Król (po 1945 pod nazwą Prezydent). Były do<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

53<br />

Rysunek pokazujący instalację sanitarna bloku<br />

przy ul. Dąbrowskiego … w Chorzowie.<br />

Siedziba Miejskich Zakładów Wodociągowych<br />

i Elektrycznych wybudowana w 1938<br />

r. przy ul. Katowickiej 115 w Chorzowie.


Siedzibą Miejskich Wodociągów w<br />

Chorzowie przed przeprowadzką do<br />

gmachu na ul. Katowicką 115 był Ratusz.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

54<br />

niego przyłączone też stacje kolejowe w Królewskiej Hucie, Chorzowie i Wielkich<br />

Hajdukach.<br />

Wodociąg z kopalni Andaluzja do zakładów azotowych w Chorzowie o średnicy 300<br />

mm, będący własnością miasta i powiatu bytomskiego został 15 stycznia 1923 r.<br />

przekazany przez Komisarza na własność tych zakładów. Musiały one zapłacić za<br />

to należność w wysokości 50 000 marek w złocie.<br />

1 sierpnia 1924 r. utworzono nowe przedsiębiorstwo pod nazwą Państwowe Zakłady<br />

Wodociągowe na Górnym Śląsku z zarządem w Katowicach. Przejęło ono<br />

zarząd wszystkich fiskalnych wodociągów na polskim terytorium państwowym,<br />

które dotąd znajdowały się pod wspólną polsko-niemiecką administracją. Już<br />

przedtem, 12 stycznia 1924 r. podpisano formalną umowę polsko-niemiecką<br />

o zrzeczeniu się wspólnej administracji wodociągowej. Od 1 października 1928 r.<br />

przedsiębiorstwo zostało skomercjalizowane co umożliwiło zaciąganie pożyczek,<br />

przeznaczonych głównie na budowę nowego ujęcia wody i rurociągu w Maczkach.<br />

Od 1924 r. na Górnym Śląsku działały już trzy zorganizowane przedsiębiorstwa<br />

wodociągowe: Wasserwerk Deutsch-Oberschlesien G.m.b.H. w Zabrzu, będące kontyunuacją<br />

dawnej dyrekcji górnośląskich wodociągów fiskalnych, Państwowe Zakłady<br />

Wodociągowe na Górnym Śląsku z siedzibą w Katowicach czyli Zarząd utworzony<br />

do prowadzenia wodociągów na polskim Górnym Śląsku oraz Powiatowe<br />

Zakłady Wodociągowe przy Starostwie Katowickim, które zaspokajały potrzeby<br />

powiatu katowickiego. Główną stacją zabrzańskiego przedsiębiorstwa była stacja<br />

Zawada. „Polskie” ujęcie wody znajdowało się w Reptach koło Tarnowskich Gór<br />

w na szybie Staszic, zaś ujęcie Rozalia w Dąbrówce Wielkiej służyło wodociągom<br />

powiatowym.<br />

W okresie międzywojennym polskie władze rozpatrywały kilka projektów uniezależnienia<br />

sieci wodociągowej na swoim terenie od tranzytu przez terytorium<br />

niemieckie. M.in. wchodził w grę plan budowy obwodnicy wodnej wokół Bytomia<br />

przez Piekary i Maciejkowice co umożliwiłoby transport wody z szybu Staszic bez<br />

tranzytu przez Bytom. Innym wariantem było zaopatrywanie Królewskiej Huty<br />

z kopalni Rozalia lub poprzez któryś z wodociągów kopalnianych.<br />

Jak się okazało, szyb Staszic leżał jednak zbyt blisko granicy, co nie zapewniało dostatecznej<br />

ochrony przed zagrożeniem eksploatacją górniczą. Kopalnia Rozalia nie<br />

wchodziła w rachubę z powodu zbyt małej ilości wody.<br />

W rezultacie postanowiono wybudować zupełnie nowe ujęcie wody w Zagłębiu<br />

Dąbrowskim na Białej Przemszy w Maczkach (obecnie na terenie Sosnowca).<br />

Rzeka ta była czysta i niosła dość duże ilości wody. Z ujęcia miały korzystać wspólnie<br />

Zagłębie i Górny Śląsk. Budowę rozpoczęto w 1929 r. i ukończono w styczniu<br />

1931 r.<br />

Wodociąg z Maczek zaprojektował dr inż. Rosłoński, a rury dostarczyły huty Ferrum<br />

i Batory. W Chorzowie usytuowano zakończenie głównego rurociągu o przekroju<br />

750 mm. Stąd rozprowadzano wodę do gmin położonych na zachód od miasta.<br />

Planowano zbudowanie nowego zbiornika o pojemności 5000 m³, co jednak<br />

nie zostało zrealizowane do wybuchu wojny. Całość tych robót finansował Skarb<br />

Państwa.<br />

Z chwilą uruchomienia dopływu wody z nowego ujęcia Państwowe Zakłady Wodociągowe<br />

odcięły połączenia wodociągowe przechodzące przez terytorium Rzeszy<br />

Niemieckiej. Tym samym postanowienia Konwencji dotyczące zaopatrzenia<br />

w wodę przestały obowiązywać. Posunięcie to pogorszyło warunki dostarczania<br />

wody dla niektórych miejscowości na Górnym Śląsku. Władze polskie stawiały jednak<br />

wyżej interes ogólnopaństwowy.<br />

Szyb Staszic odtąd służył tylko do zaopatrywania powiatu tarnogórskiego. Miasto<br />

Chorzów korzystało wyłącznie z wody dostarczanej z Zagłębia Dąbrowskiego. Zdemontowano<br />

rurociągi na starej trasie przez Bytom do Królewskiej Huty.<br />

Wielkie Hajduki również przyłączono do nowego wodociągu. Tak więc tereny obecnych<br />

miast Chorzów i Świętochłowice zaopatrywane były z ujęcia w Maczkach.<br />

8. Wodociągi w Chorzowie, Wielkich Hajdukach i Świętochłowicach przed 1939<br />

Długość sieci wodociągowej w Królewskiej Hucie wynosiła w 1927 r. 44 360 m. W latach<br />

20. XX w. jej eksploatacją zajmował się Miejski Urząd Techniczny. Braki wody,<br />

występujące latem w niektórych rejonach miasta wynikały z niedostatecznie rozbudowanej<br />

sieci wodociągowej i braku zapasowych zbiorników do magazynowania<br />

wody na okres podwyższonego zużycia.<br />

Podobnie jak w latach poprzednich poszczególne gminy otrzymywały określone<br />

ilości wody bezpłatnie od fiskusa górniczego jako odszkodowanie za spowodowany<br />

przez górnictwo zanik wód gruntowych. W latach 30. XX w. Królewska Huta<br />

dostawała 534 000 m³, Chorzów 69 300 m³, Wielkie Hajduki ze Świętochłowicami<br />

43 900 m³, a Nowe Hajduki 36 500 m³ wody. Ówczesne kopalnie skarbowe (Skarboferm)<br />

opłacały za gminy odpowiednie należności.<br />

Na terenie Hajduk i Świętochłowic kontynuował działalność Związek Zaopatrzenia<br />

w Wodę Wielkie Hajduki-Świętochłowice. Gmina Wielkie Hajduki pobierała 2/3<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

55<br />

Budowa wodociągu magistralnego z Maczek<br />

w ciągu ulicy Katowickiej, lata 30. XX wieku.


Mapa pokazująca przebieg rurociągu<br />

z Maczek (woj. kieleckie, dawny zabór rosyjski)<br />

do polskiej części Górnego Śląska.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

56<br />

dochodów wypracowanych przez Związek (w roku budżetowym 1934/35 było to<br />

114 477 zł), a Świętochłowice 1/3 tej kwoty (72 477 zł). Miarodajna była ilość wody<br />

pobranej ze zbiornika. Związek zatrudniał rurmistrza Karola Kurdę. W 1930 r. zbudowano<br />

wodociąg z Kolonii Dworcowej (obecna ul. Hajduki) do nowo budowanej<br />

Kolonii Szalińskiego (obecnie Zacisze) w Świętochłowicach. Inwestycja ta kosztowała<br />

16 556,18 zł. W roku 1937/38 z wodociągu Rozalia poprzez Powiatowe Zakłady<br />

Wodociągowe w Katowicach pobrano 53 4756 m³ wody, a z Państwowych Zakładów<br />

Wodociągowych, czyli z ujęcia w Maczkach 268 276 m³ wody (w roku 1938/39<br />

było to odpowiednio 607 223 m³ i 234 756 m³). Gmina Wielkie Hajduki zużyła 519 977<br />

m³, a Świętochłowice 219 192 m³ wody (rok później odpowiednio 481 023 m³ i 239<br />

516 m³). Straty wody wynosiły 63 863 m³. Zarząd Związku sprawowały na przemian<br />

obie gminy.<br />

Tuż przed wojną, w maju 1939 r., długość sieci wodociągowej doszła do 89,5 km<br />

(w 1913 r. w Królewskiej Hucie 43 km), liczba podłączonych do niej domów do 3045<br />

(w 1913 r. 1347), a średnie zużycie wody na 1 mieszkańca do 60 litrów dziennie<br />

(w 1913 r. 30 l).<br />

W latach 30. XX w. zaopatrzeniem w wodę do picia i dla celów gospodarczych zaj-<br />

mowały się w Chorzowie (czyli Królewskiej Hucie, Nowych Hajdukach i Chorzowie<br />

Starym) Miejskie Zakłady Elektryczne i Wodociągowe. Była to jednostka wyodrębniona<br />

z administracji miejskiej, działająca na zasadach komercyjnych. Nawet<br />

w czasie kryzysu w latach 1933/1934 miejskie zakłady elektryczne i wodociągowe<br />

przyniosły 224 tys. zł czystego zysku. Jej dyrektor podlegał radzie miejskiej i burmistrzowi.<br />

W latach 1938–1940 wybudowano nowy gmach Miejskich Zakładów<br />

Elektrycznych i Wodociągowych przy obecnej ul. Katowickiej 115. Do niego przeniesiono<br />

zarząd komunalnej sieci elektrycznej i wodociągowej.<br />

W 1937 r. miasto Chorzów kupowało wodę w państwowych Zakładach Wodociągowych<br />

i w kopalni Florentyna (później Łagiewniki). Rozbudowywano sieć wodociągową,<br />

głównie we wschodnich i południowych nowych dzielnicach i osiedlach. W celu zwiększenia<br />

ciśnienia w wyżej położonej dzielnicy na Górze Redena (Wyzwolenia) założono<br />

tam hydrofor. Remontowano też stare kanały, budowane jeszcze po roku 1900.<br />

W 1938 r. istniały następujące odcinki rurociągów w Chorzowie:<br />

― o przekroju 550 mm z Maczek przez Katowice i Dąb do Chorzowa, służący do<br />

doprowadzania wody z Zagłębia,<br />

― o przekroju 400 mm z Lipin do Chorzowa,<br />

― o przekroju 350 mm z Bytomia do Chorzowa, dawniej główny wodociąg z szybu<br />

Adolf,<br />

― o przekroju 200 mm z Chorzowa do Hajduk (wieża wodna),<br />

― o przekroju 150 mm z Chorzowa do Chorzowa Starego,<br />

― o przekroju 80 mm z Bytomia do zakładów azotowych.<br />

Według stanu z roku 1945 funkcjonowało w Chorzowie 86 km ulicznej sieci rurociągowej<br />

i 30 km podłączeń domowych w liczbie 2720.<br />

W Świętochłowicach wodę dostarczono m.in. wodociągiem z szybu Staszica, podobnie<br />

zaopatrywane były Lipiny i Chropaczów.<br />

II. Kanalizacja<br />

1. Sytuacja przed przystąpieniem do budowy kanałów<br />

W 1868 r. miasto Królewska Huta w ogóle nie posiadało kanalizacji. Otwarte rowy<br />

odprowadzały ścieki do dwóch naturalnych odbiorników (kolektorów) np. Czarnego<br />

Rowu czy zapadlisk pozostałych po eksploatacji węgla. Czarny Rów przyjmował<br />

ścieki z Łagiewnik oraz północnej i zachodniej części miasta, a także z części Lipin.<br />

Gdy zrezygnowano z odprowadzania wód kopalnianych Główną Kluczową Sztolnią<br />

Dziedziczną szczególnego znaczenia nabrał Kanał, zwany Suezem. Do tego kanału<br />

wypływającego ze stawu hutniczego, trafiały ścieki z południowej części miasta,<br />

Nowych Hajduk i ― po 1875 r. Kiedy nie kierowano jej już do Głównej Kluczowej<br />

Sztolni Dziedzicznej ― zakwaszona woda z szybu Krug kopalni Król.<br />

W XIX wieku każda posesja posiadała swoje własne szambo, murowane lub betonowe,<br />

w którym gromadzono fekalia. Opróżnianie poszczególnych zbiorników<br />

nieczystości odbywało się aż do I wojny światowej za pomocą specjalnych<br />

beczek, do których pneumatycznie zasysano zawartość szamba. Wywozem<br />

zajmowali się wyspecjalizowani przedsiębiorcy lub też sam właściciel posesji<br />

użyźniał zawartością swoje pola lub ogród. Dotyczyło to w szczególności Chorzowa<br />

(Starego), gdzie prawie każdy właściciel domu miał swój kawałek ziemi<br />

uprawnej. Jednak w pozostałych osadach okręgu przemysłowym tych pól nie<br />

było zbyt wiele i latem często nad miastem unosił się fetor z przepełnionych<br />

zbiorników.<br />

W latach 90. XIX wieku pewien prywatny przedsiębiorca wynajmował odpłatnie<br />

specjalny szczelny wóz na fekalia opalany gazem. Miasto założyło w 1899 r. własny<br />

zakład wywozu nieczystości i nakazało odtąd każdemu właścicielowi nieruchomości<br />

na terenie Królewskiej Huty używanie miejskiego lub prywatnego wozu<br />

asenizacyjnego, aby opróżnianie szamb i wywożenie ich zawartości odbywało się<br />

przy jak najmniejszej uciążliwości dla lokatorów i sąsiadów. Wielokrotnie jednak<br />

nieopróżnianie na czas szamb w mieście powodowało liczne skargi do magistratu<br />

i wielu właścicieli posesji policja musiała zmuszać mandatami do dbania o higienę.<br />

Odprowadzanie ścieków gospodarczych i wody deszczowej z poszczególnych<br />

posesji też pozostawiało wiele do życzenia. Do 1902 r. jedynym środkiem do tego<br />

służącym były otwarte lub przykryte rynsztoki wzdłuż poszczególnych ulic. Niejednokrotnie<br />

woda kilometrami płynęła rynsztokiem, zanim trafiła wreszcie do rzeki<br />

lub podziemnego kanału.<br />

Dopiero na początku XX wieku, w nowo brukowanych i budowanych ulicach, wbudowywano<br />

równocześnie kanały dla odprowadzania ścieków i wody deszczowej.<br />

Uchodziły one do najbliżej położonego cieku wodnego, zgodnie z ukształtowaniem<br />

terenu. Kanalizacja północnej części miasta (ob. Chorzów II) odprowadzała<br />

ścieki do Czarnego Rowu (Schwarzer Graben), zaś w części południowej (Centrum)<br />

do Kanału Sueskiego (Suez-Kanal). Początkowo obydwa te cieki odprowadzały<br />

wszystkie wody z terenu miasta. Były swoistymi naturalnymi kolektorami. Ówczesne<br />

podziemne urządzenia kanalizacyjne były częściowo murowanymi kanałami,<br />

zaś częściowo betonowymi lub kamionkowymi rurami. Czarny Rów i Kanał Sueski<br />

miały brzegi częściowo umacniane drewnem, przeważnie jednak nie stosowano tu<br />

jeszcze żadnych umocnień.<br />

Czarny Rów zaczynał się wówczas w północnej części miasta (dawne Łagiewniki<br />

Południowe) na wzgórzu położonym na wschód od ulicy prowadzącej do<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

57<br />

Rysunek pokrywy na właz do kanałów<br />

dla miasta Królewska Huta.


Wodociągi i kanalizacja<br />

58<br />

Projekt kanalizacji deszczowej z 1937 r.<br />

u zbiegu ulic Wandy i Melanii Parczewskiej<br />

(ob. ul. Strzelców Bytomskich).<br />

Przekroje kanałów.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

59<br />

Plan kanału Suez


Projekt kanalizacji dla Królewskiej Huty<br />

z 1903 r. karta pokazuje okolice dzisiejszej<br />

ul. Władysława Truchana.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

60<br />

Bytomia (obecnie ul. Katowicka). Jego bieg prowadził w kierunku południowozachodnim<br />

przez gęsto zabudowaną część miasta zabudowaną prywatnymi<br />

domami, przekraczał Kronprinzenstrasse (obecnie ul. 3 Maja) i kończył się po<br />

ok. 3,5 km poniżej kolonii Nomiarki w rzece Rawie. Płynący przez zabudowane<br />

parcele Czarny Rów już wówczas był na niektórych odcinkach przykryty. Otwarte<br />

koryto tego cieku na prawie całej jego trasie posiadało skarpy wzmocnione<br />

deskami i palami. Przekrój rowu często nie wystarczał na odprowadzenie całej<br />

ilości ścieków, co powodowało częste wylewy na najbliższe parcele. Woda,<br />

która wylała, nie mogła odpływać dalej z nisko położonych terenów przybrzeżnych.<br />

Powodowało to tworzenie się rozlewisk i zastoisk, w których woda powoli<br />

parowała, roztaczając nieznośny fetor na całą okolicę. Do tego cieku spływały<br />

też ścieki z rzeźni miejskiej, nie zawsze wystarczająco oczyszczone. Oczywiście<br />

pogarszało to tylko sytuację.<br />

Kanał Sueski zaczynał się przy stawach osadnikach huty Królewskiej i szybu Krug<br />

(późniejszy Król-Św. Jacek) leżących na tyłach dyrekcji huty. Służył głównie jako kanał<br />

odpływowy dla wody przemysłowej z tych zakładów. W górnym biegu kanał był<br />

częściowo obudowany i przykryty, częściowo otwarty. Przed ujściem do Rawy koło<br />

Klimzowca kanał był na przestrzeni około 1,5 km otwarty. Brzegi były umocnione<br />

deskami, podobnie jak w przypadku Czarnego Rowu. Także tutaj często trafiały się<br />

wylewy.<br />

2. Budowa kanalizacji w ciągach ulic miejskich<br />

Do końca XIX wieku tylko niektóre ulice Królewskiej Huty posiadały brukowane<br />

rynsztoki i przykryte rowy. Sklepiony kanał istniał tylko w obecnej ul. Zjednoczenia.<br />

W 1898/1899 r. po zaciągnięciu pożyczki na budowę ulic postanowiono budować<br />

wszędzie kanały łącznie z brukowaniem nawierzchni. W 1903 r. powstał pierwszy<br />

projekt ogólnej kanalizacji miejskiej autorstwa Allgemeine Städte-Reinigungs Gesellschaft<br />

z Wiesbaden. Przewidywał on kanalizację kosztem 300 tys. marek śródmie-<br />

ścia, dzielnic południowych i terenów wzdłuż obecnej ul. 3 Maja. Nie został jednak<br />

zatwierdzony przez władze miasta.<br />

W latach 1901–1903 powstało ok. 10 km sieci kanalizacyjnej o przekrojach od 300<br />

do 1 000 mm. W zasadzie ukończono wtedy kanalizowanie śródmieścia i dzielnic<br />

południowych. Pogorszenie się sytuacji gospodarczej i nacisk władz rejencji opolskiej<br />

na zastosowanie filtrów biologicznych zniechęciły miasto do budowy oczyszczalni<br />

ścieków. W dzielnicach północnych (Chorzów II) ścieki nadal płynęły otwartymi<br />

rowami wzdłuż ulic.<br />

Zakładanie kanalizacji regulował statut miejscowy z 28 marca 1901 r. Koszty przyłączania<br />

parceli do sieci kanalizacyjnej pokrywał właściciel w wysokości 10 marek<br />

za 1 metr, resztę dopłacała gmina. W okresie międzywojennym stawka ta wynosiła<br />

22 zł (1929 r.) Zachowała się decyzja, która określała warunki jakie przyłącze musi<br />

spełniać. Jej lektura tłumaczy solidność ówczesnych robót.<br />

W związku z wnioskiem złożonym w dniu 16 kwietnia 1910 roku zostało udzielone pozwolenie<br />

na odnowienie kanału znajdującego się tuż przy drodze i jednocześnie należącego<br />

do pańskiego gruntu. Pański dokument prawny posiada nr 2149.2152151.<br />

Owo pozwolenie przysługuje panu, jeśli spełni pan następujące warunki:<br />

[…]<br />

2. Przy pracach nad pańskim kanałem nie mogą zostać odprowadzane szkodliwe ścieki<br />

w niepożądane miejsca. Te szkodliwe substancje nie mają prawa dostać się do kanału<br />

ulicznego. Może być tam odprowadzana tylko woda z rynien deszczowych.<br />

3. Kanał, którym się pan zajmuje, o ile ten kanał znajduje się w ziemi, musi mieć średnicę<br />

w przypadku gładkich rur glinianych 150 mm - taką samą średnicę musi posiadać<br />

rura ściekowa. Należy pamiętać o tym, że przed wcieleniem kanału do „ciała ulicznego”<br />

musi zostać zbudowany otwór oczyszczający.<br />

Jako środka do uszczelnieniea rur glinianych należy użyć smoły. Natomiast rury odpływowe<br />

należy uszczelnić przy pomocy ołowiu, który przy przetopieniu, powinien zostać<br />

wydłutowały w ochłodzonym miejscu.<br />

Do gromadzenia deszczu i popłuczyn należy założyć szyb opadający, o przynajmniej<br />

0,40 metrowej wewnętrznej szerokości. Szyb opadający powinien zostać zbudowany<br />

z czystych cegieł, a nie z innych substancji, takich jak różne rodzaje zapraw murarskich.<br />

Ściany zbiornika szybu opadającego są całkowicie z czystą zaprawą murarską.<br />

[…]<br />

5. Odpływ właściciela, ma znajdować się na ulicy i musi zostać zbudowany przez gminę<br />

miejską za kwotę 550 marek. Po wpłaceniu pieniędzy zostaną rozpoczęte prace.<br />

Kanał połączenia domowego na ulicy i wykończenie urządzenia kanalizacji przejmuje<br />

bezpłatnie gmina.<br />

6. Przed rozpoczęciem prac należy poinformować magistrat i jednocześnie przestrzegać<br />

zarządzeń urzędnika, który tę akcję nadzoruje. W przypadku oględzin i sprawdzania<br />

urządzeń kanałowych należy przyznać urzędnikowi prawo dostępu do urządzeń kanałowych.<br />

Czyszczenie szybów opadających i usuwanie śmieci musi się odbywać co tydzień.<br />

Przepisy te obowiązują dopóki nie zmienią się zarządzenia policyjne.<br />

Magistrat<br />

Królewska Huta O/S<br />

W latach 1908 i 1910 uzyskano zgodę władz wyższych na budowę kanalizacji ogólnej,<br />

jednak projekt ten znów odrzuciła rada miejska z powodu obciążenia właścicieli<br />

posesji wysokimi kosztami budowy i utrzymaniem istniejącej już już częściowej kanalizacji.<br />

W 1910 r. kanalizacja istniała w części lub całości na 59 ulicach Królewskiej Huty.<br />

Przyłączenia posiadało 416 budynków (mniej niż 1/3 mieszkańców). Odprowadzała<br />

ona w zasadzie tylko ścieki domowe i wody opadowe. Fekalia nadal gromadzono<br />

w szambach.<br />

W 1914 r. istniało ok. 14 km kanalizacji, do której przyłączono 540 budynków. Mogło<br />

z niej korzystać już około 45% mieszkańców. Istniało 1599 spłukiwanych ustępów<br />

i 993 łazienek na około 17 tysięcy mieszkań.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

61<br />

Zezwolenie z 1910 r. na przyłączenie budynku<br />

mieszkalnego w Królewskiej Hucie do kanalizacji.<br />

Rysunek budowlany na instalację studzienek<br />

kanalizacyjnych.


Tablica poglądowa do eksploatacji<br />

studzienek kanalizacyjnych.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

62<br />

Brak kanalizacji ogólnospławnej był oznaką znacznego zaniedbania miasta. Bytom<br />

otrzymał ją już w latach 1900/1901, Katowice w 1905/1906, Gliwice w 1910 r. Nawet<br />

wiejska gmina Łagiewniki już posiadała taki system.<br />

Urody miastu nie dodawał staw hutniczy założony w latach 1870-1873 w pobliżu huty<br />

Królewskiej (po jego zasypaniu w 1959 r. powstał w tym miejscu plac Hutników).<br />

W 1931 r. mieszkańcy skarżyli się na otoczenie stawu, na „wrzucanie różnolicznych<br />

padlin” oraz używanie go jako „miejsce samobójcze i miejsce rozpusty dla elementów<br />

nocnych schadzek niemoralnych”. Staw ten służył faktycznie jako osadnik huty,<br />

chociaż pierwotnie miał służyć tylko kondensacji pary wylotowej z kotłów i pobieraniu<br />

wody chłodniczej. 2/3 jego objętości wypełniał muł, a na pokrytej tłustymi smarami<br />

powierzchni unosiły się padłe zwierzęta wrzucane przez okolicznych mieszkańców.<br />

Zimą unoszące się kłęby pary roznosiły odór po całym mieście.<br />

3. Kanalizacja w obecnych dzielnicach Chorzowa i Świętochłowic<br />

W Chorzowie (Starym) już w 1904 r. wysuwano projekty, aby podłączyć gminę do<br />

planowanej kanalizacji ogólnospławnej Królewskiej Huty lub też wybudować własną<br />

sieć kanalizacyjną. Nie zostały one jednak zrealizowane. Jedną z przyczyn były<br />

podejrzenia chorzowian, że wspólna kanalizacja będzie wstępem do włączenia<br />

gminy w skład miasta Królewskiej Huty. Fekalia nadal gromadzono w szambach,<br />

wykorzystując je później do nawożenia pól chorzowskich rolników. Przeprowadzona<br />

lustracja wykazała zły stan sanitarny gminy. Nieczystości wylewały się podczas<br />

deszczów z małych i źle położonych gnojowników, po czym płynęły ulicami i parcelami.<br />

Istniała tylko kanalizacja poszczególnych posesji, głównie nowych budynków<br />

wznoszonych przez zamożniejszych mieszkańców. Ukształtowanie terenu utrudniało<br />

zresztą stworzenie jednolitej sieci, występowały spadki i nachylenia w różnych<br />

kierunkach.<br />

W następnych latach stopniowo powstawały budowane przez gminę kanały na<br />

poszczególnych ulicach, zazwyczaj nowo wytyczanych. Nie tworzyły one jednak<br />

jakiejś jednolitej sieci. Była to głównie kanalizacja deszczowa, ścieki zaś płynęły<br />

otwartymi rynsztokami. Stosowano rury cementowe i kamionkowe. W 1929 r. z 351<br />

posesji tylko 100 było skanalizowanych. Nie istniał przymus przyłączeń. Ogółem<br />

w latach 1919-1929 wybudowano 1875 m sieci kanalizacyjnej. W 1930 r. pobierano<br />

od mieszkańców 20 gr za 1 metr³ wody, zaś korzystanie z kanalizacji było bezpłatne.<br />

W Lipinach sieć kanalizacyjną zbudowano w 1904 r. (odprowadzała wyłącznie wodę<br />

deszczową; ścieki bytowe gromadzone były po staremu w szambach). W 1928 r.<br />

gmina Lipiny pobrała ogółem 330 167 m³ wody i wytworzyła 450 m³ ścieków na<br />

dobę, które były odprowadzane przez 4700 mb kanalizacji do odbiorników bez<br />

oczyszczania. W latach 1929–1930 rozbudowano sieć o kolejne 2250 mb, dzięki czemu<br />

od tej pory cała gmina była skanalizowana. Kanalizacja, jak wspomniano wyżej,<br />

istniała tylko deszczowa i dla ścieków gospodarczych, zaś ścieki bytowe były magazynowane<br />

w szambach przydomowych i wywożone co pewien czas. W osadzie nie<br />

było w okresie międzywojennym żadnej czynnej studni. Kanały główne burzowe<br />

wykonano z betonu, a przykanaliki deszczowe z kamionki. Ogółem istniało 5000<br />

m kanałów ściekowych i 1500 m deszczowo-burzowych. Ścieki były odprowadzane<br />

w kierunku południowym do Rawy kolektorem o przekroju 1500 mm. Jedyną metodą<br />

oczyszczania ścieków były kraty i szczotki na łańcuchu (klarownice) co pozwalało<br />

na wychwycenie większych odpadków płynących ze ściekami.<br />

Według statystyki z 1945 r. miasto Chorzów posiadało 68,7 km ulicznej sieci kanalizacyjnej<br />

i 24,1 km podłączeń z 2450 domami. Ilość ścieków była stosunkowo<br />

niewielka wskutek małego zużycia wody. Najstarszym istniejącym kanałem był kamionkowy<br />

przewód wykonany w 1900 r. w ulicy Dworcowej. W roku zakończenia<br />

wojny sieć kanalizacji obejmowała ok. 65% ulic, na których zabudowano ok. 1500<br />

wpustów deszczowych. Była ona w dobrym stanie technicznym.<br />

Huta Bismarcka, która korzystała dla celów przemysłowych z wód Rawy, wybudowała<br />

własną oczyszczalnię mechaniczno-chemiczną w Hajdukach. Podobną instalację<br />

posiadała huta Falva (Florian)<br />

Podobne systemy kanalizacyjne istniały w Hajdukach, Świętochłowicach i Chropaczowie,<br />

nie zachowały się jednak szczegółowe informacje na ten temat. W żadnej<br />

z ówczesnych gmin wiejskich ścieki nie były oczyszczane, więc można sobie wyobrazić,<br />

jak wyglądały cieki wodne będące odbiornikami ścieków. Kolejnym więc<br />

problemem było oczyszczenie tych ścieków.<br />

4. Problem Rawy<br />

Głównym odbiornikiem odprowadzającym ścieki z terenu obecnego Chorzowa<br />

i Świętochłowic była Rawa. Na terenie Królewskiej Huty uchodziły do niej Czarny<br />

Rów i Kanał Sueski. Rawa wpada do Brynicy między Szopienicami i Mysłowicami.<br />

Do 1875 r. rzeka ta była bardzo czysta i obfitowała w ryby.<br />

Rawa niosła tylko wody swoich źródeł i dopływów oraz pochodzące z opadów atmosferycznych.<br />

Ścieki stanowiły minimalne domieszki. Kopalnia Król odprowadzała<br />

swoje ścieki i wody poprzez Główną Kluczową Sztolnię Dziedziczną (Haupt-<br />

Schlüssel-Erb-Stollen) do Kanału Kłodnickiego i Odry. Sztolnia ta pokonywała dział<br />

wodny dorzeczy Wisły i Odry. Ścieki odprowadzane z kopalni do tego kanału miały<br />

poprawić jego spławność. Jednak okazało się, że jakość wód kopalnianych systematycznie<br />

się pogarsza. Tworzący się w nich kwas siarkowy zagrażał maszynom<br />

huty w Gliwicach, która używała tej wody dla celów przemysłowych oraz czystości<br />

Kłodnicy i Odry. Postanowiono więc ścieki te skierować w przeciwną stronę, do<br />

Rawy. Od tego czasu rozpoczęło się zanieczyszczanie tej rzeki. Gminy, szpitale czy<br />

rzeźnie dołożyły do tego swoje własne zanieczyszczenia.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

63<br />

Rysunek z początku XX w.<br />

Sposób montażu muszli klozetowej.


Kanalizacja w ul. Urbanowicza wykonana<br />

zostala w 11929 r.<br />

Nagłówek papieru firmowego przedsiębiorstwa,<br />

które zajmowało się<br />

gospodarką wodną i ściekową w<br />

Chorzowie (w tłumaczeniu: Miejskie<br />

Zakłady w Królewskiej Hucie).<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

64<br />

Rzekę zwano powszechnie Cloaca maxima Górnego Śląska. Całe łożysko rzeki było<br />

coraz bardziej zaszlamione. Brzegi były z nielicznymi wyjątkami nieumocnione,<br />

skarpy porastała trawa. Uszkadzały je zresztą liczne wylewy i powodzie. Osadzające<br />

się masy szlamu utrudniały prawidłowy odpływ wody.<br />

Odpowiednie władze dopiero na początku XX wieku zajęły się poważnie problemem<br />

Rawy. Rozpoczęto opracowywanie licznych projektów regulacji rzeki i równocześnie<br />

systemu zaopatrzenia w wodę okolicznych miejscowości. Zaopatrzenie<br />

to udało się w większej części poprawić do wybuchu I wojny światowej. Ale regulacja<br />

rzeki oraz odprowadzanie ścieków pozostały palącym problemem w okresie<br />

międzywojennym i nawet dzisiaj.<br />

Do lat 70. XX wieku zlewnia rzeki podlegała wpływom eksploatacji górniczej. Wydobycie<br />

węgla w jej rejonie prowadziło kilkadziesiąt kopalni. W wyniku eksploatacji<br />

górniczej teren uległ obniżeniu. Wraz z nim obniżyło się dno koryta rzeki Rawy w jej<br />

środkowym odcinku. Stwarzało to poważne zagrożenie powodziowe i epidemiologiczne.<br />

Te przesłanki zadecydowały o konieczności ponownej regulacji Rawy i zapewnienia<br />

prawidłowego spływu wód.<br />

Lata powojenne to okres ogromnych przemian zarówno w gospodarce, jak i w polityce.<br />

Na Górnym Śląsku dochodziły do tego problemy wynikające z konieczności<br />

scalenia okręgu przemysłowego, podzielonego przed 1939 r. na dwa państwa,<br />

a w granicach Polski na dwa województwa. Po 1945 r. konieczne stało się utworzenie<br />

spójnego i wydajnego sposobu produkcji i dystrybucji wody.<br />

Trzeba tu przypomnieć, że wszystkie inwestycje przed 1939 r. ― jak chociażby ujęcie<br />

w Maczkach ― miały na celu rozwiązanie problemu zaopatrzenia w wodę terenów<br />

po jednej stronie granicy.<br />

Doprowadziło to do powstania obszaru pozbawionego odpowiednio gęstej sieci<br />

rozprowadzającej wodę. Im bliżej granicy, tym obszar ten miał coraz uboższą sieć<br />

wodociągową. W tym swoistym pasie nadgranicznym znalazły się miasta i gminy<br />

tworzące dzisiejsze Świętochłowice i Chorzów.<br />

Stan nie uległ zmianie w latach hitlerowskiej okupacji. Jedyną inwestycją rozpoczętą<br />

przez Niemców – ale nie ukończoną, również przez Polaków po 1945 r. ― było<br />

powstałe w Mysłowicach ujęcie na Przemszy, które jednak podporządkowane było<br />

potrzebom przemysłu zbrojeniowego i nie uwzględniało potrzeb ludności.<br />

W pierwszych miesiącach 1945 r. potrzebne ilości wody uzyskiwano, stosując rabunkową<br />

gospodarkę zasobami. Następowało więc obniżanie się poziomu wody<br />

w eksploatowanych studniach głębinowych, często występował zanik wody. Dobowa<br />

produkcja wszystkich funkcjonujących wodociągów wynosiła wtedy niespełna<br />

160 tys. m³. Państwo zmuszone było do przebudowy istniejących i budowy nowych<br />

ujęć i stacji uzdatniania, wraz z rozbudową sieci wodociągowej. Ilość ujmowanej<br />

wody, jak również sieć wodociągowa po wojnie, absolutnie nie zaspokajała stale<br />

rosnących potrzeb ludności i przemysłu.<br />

Zaopatrzenie w wodę sprowadzało się wówczas do poboru wody z wodociągów:<br />

Maczki, Staszic i Zawada. Pozostałe, mniejsze wodociągi, nie miały większego znaczenia<br />

w lokalnym zaopatrzeniu. Ważne jednak było połączenie tych ujęć z siecią<br />

rozprowadzającą wodę do odbiorców w poszczególnych miastach. Zarówno Świętochłowice,<br />

jak i Chorzów były w tej kwestii upośledzone.<br />

Realizacja planu trzyletniego spowodowała znacznie wyższe zapotrzebowanie od<br />

zakładanego. Przyznany w latach następnych priorytet dla przemysłu ciężkiego<br />

powodował z kolei braki w zaopatrzeniu ludności oraz pomniejszych zakładów produkcyjnych.<br />

Na występujący deficyt wody nakładały się również kłopoty z utrzymaniem<br />

wielkości jej produkcji na poziomie z lat przedwojennych. Trudno opisać, jak<br />

to wyglądało w różnych miastach, ale jeden wspólny mianownik zawsze występował<br />

― był to niedobór wody.<br />

W Chorzowie zaopatrzeniem w wodę po 1945 r. zajmowało się Miejskie Przedsiębiorstwo<br />

Wodociągowe i Kanalizacyjne, które mogło korzystać z przedwojennych<br />

doświadczeń i struktur Miejskich Zakładów Elektrycznych i Wodociągowych. MPWiK<br />

ograniczało się wówczas do rozprowadzania wody pitnej dla mieszkańców oraz<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Zaopatrzenie w wodę 1945–1991<br />

65


Wodociągi i kanalizacja<br />

66<br />

Wniosek o przyłączenie do wodociągów<br />

domów budowanych „przy szosie kochłowickiej”<br />

przez hutę Batory z 1953 r.<br />

Nagłówek pisma z 1950 r.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

drobnego przemysłu, dostarczanej przez Państwowe Zakłady Wodociągowe w Katowicach<br />

(później Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach).<br />

W 1945 r. do rozprowadzenia wody dla mieszkańców miasta wykorzystywano<br />

sieć wodociągową o długości 85 km i przekrojach rur o średnicy od 50 do 300 mm.<br />

Sądzić można, że dane z terenu obecnych Świętochłowic również dałyby taki obraz.<br />

Niestety, obecnie nie są znane żadne informacje o sieci w tym mieście zarówno<br />

z lat 1945–1951, kiedy to istniały trzy odrębne gminy: Świętochłowice, Lipiny<br />

i Chropaczów, jak i z okresu 1952–1975, kiedy działalnością wodno-kanalizacyjną<br />

zajmowało się Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej.<br />

Przemysł ciężki zaopatrywał się w wodę przede wszystkim bezpośrednio z Państwowych<br />

Zakładów Wodociągowych w Katowicach. Wykorzystywano także niewielkie<br />

ujęcia, jak np. na szybie Boże Daj Szczęście kopalni Barbara. Około 30% produkcji<br />

chorzowskiego MPWiK trafiało dla pomniejszych zakładów produkcyjnych.<br />

Ówczesna ilość dostarczonej wody wynosiła 3 600 000 m³.<br />

Odbudowane po zawierusze wojennej zakłady przemysłowe, kopalnie, huty potrzebowały<br />

rąk do pracy, werbowano więc robotników z całej Polski. W latach powojennych<br />

odnotowano również znaczny wzrost liczby narodzin. Oprócz tego rósł standard<br />

odbudowywanych i nowych mieszkań, co w efekcie powodowało zwiększony<br />

popyt na wodę.<br />

W zgodnych ocenach dokonywanych w tamtych latach przez kierownictwo miasta<br />

zarówno sieć, jak i dostawy nie gwarantowały wystarczającego zaopatrzenia w wodę.<br />

Stan ten trwał do 1951 r., kiedy to oba miasta odczuły niewielką poprawę po uruchomieniu<br />

ujęcia wody w Kozłowej Górze.<br />

Wykorzystanie zbiornika Kozłowa Góra wynikało trochę z faktu, że nie było ani czasu,<br />

ani możliwości na poszukiwania nowych źródeł wody dla Górnego Śląska.<br />

Zbiornik na rzece Brynicy wybudowany został w latach 1935–1939 dla celów strategicznych,<br />

bez ujęcia wody. Ma kształt wydłużonej elipsy, jego długość na osi północ-południe<br />

wynosi 3,6 km, a szerokość od 0,8 do 2,0 km. Zlewnia zbiornika ma<br />

charakter nizinny, a jej powierzchnia wynosi 184,1 km². Zapora czołowa, o długości<br />

1500 m i szerokości w koronie 8 m, zlokalizowana jest na 28 km rzeki.<br />

Jest to akwen płytki, o stosunkowo niewielkiej zlewni, dlatego jego znaczenie przeciwpowodziowe<br />

również jest niewielkie. Zbiornik jest bardzo podatny na zakwity,<br />

co szczególnie dało się we znaki w latach 80. XX w.<br />

Równolegle z pracami adaptacyjnymi zbiornika kozłowogórskiego trwały prace<br />

przy budowie ujęcia i stacji uzdatniania wody. Inwestycja ta, przekazana do eksploatacji<br />

w 1951 r., częściowo i na krótko poprawiła sytuację zaopatrzenia w wodę<br />

wschodniej i środkowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.<br />

Równocześnie Górnośląskie Zakłady Wodociągowe z Zabrza (czyli kontynuacja<br />

niemieckiego przedsiębiorstwa wodociągowego na terenach, które po 1922 r. pozostały<br />

w granicach niemieckich) zrealizowały w 1949 r. nowe ujęcie głębinowe<br />

w Szałszy oraz 5 studni głębinowych w Dzierżnie, co poprawiło stan zaopatrzenia<br />

w wodę zachodniej części województwa.<br />

Mimo dotkliwych niedoborów wody w pierwszych latach powojennych żaden<br />

z trzech funkcjonujących zakładów wodociągowych: Górnośląskie Zakłady Wodociągowe<br />

w Zabrzu, Państwowe Zakłady Wodociągowe w Katowicach oraz Powiatowe<br />

Zakłady Wodociągowe w Katowicach nie był w stanie podjąć szerszych<br />

działań inwestycyjnych.<br />

67


Wodociągi i kanalizacja<br />

Plan podłączenie zbiornika<br />

na Górze Wyzwolenia do<br />

wodociągu z Maczek.<br />

68<br />

Zdecydowano więc o połączeniu ich w jedno przedsiębiorstwo. I tak 1 maja 1949 r.<br />

połączono Górnośląskie Zakłady Wodociągowe w Zabrzu z Państwowymi Zakładami<br />

Wodociągowymi w Katowicach, a 1 stycznia 1950 r. przyłączono Powiatowe Zakłady<br />

Wodociągowe (obsługujące powiat Katowice). Powstało w ten sposób Wojewódzkie<br />

Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach (WPWiK) istniejące do<br />

1991 r., kiedy przekształciło się w Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągowe.<br />

Długość sieci wodociągowej, zarządzanej przez WPWiK, w 1950 r. wynosiła 452,6<br />

km, a wielkość produkcji wody ― 240 000 m³/dobę. Do roku 1952 trwało dalsze<br />

przejmowanie ujęć, stacji wodociągowych wraz z rurociągami od kopalń i innych<br />

zakładów przemysłowych. W 1951 r. łączna długość rurociągów we władaniu<br />

WPWiK wynosiła już 484,4 km.<br />

W tym samym roku w Chorzowie było 3268 odbiorców wody, w tym 184 przemysłowych.<br />

Wszystkie nieruchomości były przyłączone do sieci wodociągowej, jednak<br />

tylko 2810 do sieci kanalizacyjnej. W 1951 r. było 69,289 km sieci kanalizacyjnej<br />

ogólnospławnej (sanitarnej i deszczowej nie wykazano).<br />

Według sprawozdania złożonego do Miejskiej Rady Narodowej, MPWK w 1951 r.<br />

zaplanowało wyprodukować 4,104 mln m³ wody, z czego przewidziano 504 tys. m³<br />

strat (dokładnie rozdzielonych na kwartały: I ― 100 tys. m³, II ― 130 tys. m³, III ― 142<br />

tys. m³, IV ― 132 tys. m³). Nie przewidziano zużycia wody na potrzeby własne.<br />

3,6 mln m³ wody dystrybuowanej z sieci miejskiej podzielone miało być w sposób<br />

następujący:<br />

2,6 mln m³ ― dla gospodarstw domowych w cenie 0,12 zł za m³,<br />

900 tys. m³ ― dla przemysłu w cenie 0,42 zł za m³,<br />

100 tys. m³ ― odbiorcy inni (w tym zdroje uliczne) w cenie 0,12 zł za m³.<br />

Ilość odprowadzonych ścieków wynosiła dokładnie tyle, ile w roku poprzednim,<br />

czyli 2,203 mln m³, zaś plan na rok 1952 zakładał już wzrost ― ilość odprowadzanych<br />

ścieków do 2,9 mln m³. Taka działalność przyniosła dochód w wysokości 261<br />

tys. zł, według stawek: 0,06 zł za m³ od gospodarstw domowych i 0,21 zł za m³ od<br />

zakładów przemysłowych.<br />

Przystosowanie sieci wodociągowej do zaopatrzenia regionu trwało stosunkowo<br />

długo, bo aż do 1964 r. Od tego czasu można dopiero mówić o jednolitym systemie.<br />

W skład sieci wchodziły rurociągi magistralne, przemysłowe i rozdzielcze, które<br />

później systematycznie przekazywano powstającym lokalnym przedsiębiorstwom<br />

wodociągowym.<br />

Dystrybucją wody, kanalizacją i oczyszczaniem ścieków zajmowały się lokalne<br />

przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne. W Chorzowie i Świętochłowicach<br />

odmiennie wyglądała sprawa oczyszczalni ścieków. Oczyszczalnia Ścieków Rawa,<br />

obok ujęć wody, stacji uzdatniania i magistralnej sieci wodociągowej, była w gestii<br />

Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji.<br />

Jednak te zmiany organizacyjne nie były w stanie zlikwidować niedostatku wody.<br />

Ujęcie w Kozłowej Górze było tak naprawdę rozwiązaniem tymczasowym dla niektórych<br />

miast.<br />

W 1954 r. rozpoczęto budowę nowego wodociągu bazującego na wodach Małej<br />

Wisły w miejscowości Strumień. Stacja uzdatniania posiadała zdolność produkcyjną<br />

95 000 m³/dobę. W tym samym roku przybyło też 42 km sieci wodociągowej<br />

magistralnej.<br />

Ówczesny przemysł, który zużywał ogromne ilości wody, oraz wzrost liczby mieszkańców<br />

to powody tego, że zapotrzebowanie rosło w tempie szybszym niż dostawy.<br />

Konieczne było zrealizowanie nowego wodociągu o dużej wydajności.<br />

Decyzję o budowie zbiornika Goczałkowice oraz stacji uzdatniania wody podjęto<br />

pod koniec lat 40. Inwestycję rozpoczęto w 1950 r. i już po 6 latach ujęcie wody wraz<br />

ze stacją uzdatniania przekazano do eksploatacji. W 1956 r. woda z niego poprzez<br />

zbiorniki w Mikołowie zaczęła trafiać do Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Wybór miejsca na zbiornik goczałkowicki wynikał także z kwestii przeciwpowodziowych.<br />

Górna Wisła, zwana także Małą Wisłą, od dawna zwracała na siebie uwagę<br />

hydrotechników.<br />

Typowe górskie dorzecze oraz dość znaczne opady były często przyczyną powodzi,<br />

które przy nieregularnym i niezabudowanym korycie miewały katastrofalne<br />

następstwa dla okolic nie tylko górnego, lecz i środkowego biegu rzeki. Granice<br />

wezbrań sięgały daleko poza Kraków. W związku z tym, jeszcze przed 1922 r. władze<br />

rozpoczęły badania nad możliwością uchwycenia i likwidacji fal powodziowych<br />

przez zbudowanie zapory.<br />

Budowę zbiornika goczałkowickiego zakończono i przekazano do użytku 22 lipca<br />

1955 r. Koszt budowy wyniósł 300 mln zł (według ówczesnych cen), ale już w czasie<br />

powodzi, jaka miała miejsce na przełomie czerwca i lipca 1958 r., kiedy to zbiornik<br />

przejął ponad 30 mln m³ wody, uchronił ― wg ówczesnych wyliczeń ― od strat<br />

w wysokości 200 mln zł.<br />

Stacje uzdatniania wody zostały oddane do eksploatacji równo rok później ― 22<br />

lipca 1956 r. Wielkość produkcji wody wzrosła wtedy o ponad 30% i osiągnęła poziom<br />

523 574 m³/dobę.<br />

Obok tych wielkich inwestycji rozbudowywano także sieci w poszczególnych miastach.<br />

Dla Chorzowa i Świętochłowic największe znaczenie w tamtym okresie miały<br />

dwie z nich.<br />

2 grudnia 1953 r. uruchomiono przepompownię Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach-Dębie, przez co zaopatrzenie wodne dla<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

69<br />

Budowa zbiornika w Kozłowej Górze.<br />

Zbiornik w Kozłowej Górze z lotu ptaka.


Fragment planu Miejskich Zakładów Wodociągowych<br />

i Kanalizacyjnych na 1952 r.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

70<br />

Chorzowa i Świętochłowic poprawiło się znacznie, ale nie było jeszcze zadawalające.<br />

25 grudnia 1955 r. oficjalnie zakończono budowę zbiorników wody na Górze Wyzwolenia<br />

w Chorzowie.<br />

Miały one pojemność 48 000 m³ i powstały w miejsce stacji hydroforowej i zbiornika<br />

o poj. ok. 5000 m³ z 1938 r.<br />

Uruchomienie zbiorników w sposób oczywisty wpłynęło na poprawę zaopatrzenia<br />

wodnego. Zostały one połączone z uruchomioną w 1956 r. magistralą goczałkowic-<br />

ką. Od tego roku uznano, że zaopatrzenie wody dla miasta jest w 100% wystarczające.<br />

Wyniki te osiągnięto przez inwestycje WPWiK na wodociągach magistralnych<br />

oraz wykonaną w Chorzowie przez MPWK na sieci miejskiej budowę rurociągu Mikołów–Chorzów<br />

o śr. 1200 mm.<br />

Pod koniec lat 50. XX w. sieć wodociągowa Chorzowa była podzielona na dwie<br />

strefy ciśnienia. Niska strefa ciśnienia była zaopatrywana z podłączenia przy ul.<br />

Hajduckiej do wspomnianej magistrali Mikołów–Chorzów oraz z dwóch podłączeń<br />

w Chorzowie Batorym do tej samej magistrali. Wysoka strefa była zasilana przez<br />

podłączenie przy ul. Konopnickiej do rurociągu WPWiK odprowadzającego wodę<br />

ze zbiornika przy Górze Wyzwolenia.<br />

W latach 1960–1961 ponownie okazało się, że zaopatrzenie w wodę jest niewystarczające.<br />

Tym razem obwiniono pogodę, dokładniej suszę, która była przyczyną zredukowania<br />

produkcji wody przez WPWiK.<br />

Ówczesne braki w dostawach ujawniały się przede wszystkim w wyżej położonych<br />

partiach miasta, co raczej było winą niskiego ciśnienia. Tak więc paradoksalnie<br />

wody brakowało w domach na Górze Wyzwolenia, tuż obok zbiornika o pojemności<br />

blisko 50 tys. m³!<br />

Braki te występowały również w domach terenowo wyżej położonych w Chorzowie<br />

Starym przy kościele. Poza tym brakowało jeszcze wody w Chorzowie Batorym<br />

przy ul. Granicznej. Przez wymianę rurociągu w ulicy Farnej nastąpiło lepsze zasilenie<br />

rurociągu doprowadzającego wodę do tej dzielnicy i niedobory wody zostały<br />

w 1961 zlikwidowane.<br />

Mimo oddawania kolejnych ujęć wody dla śląskich i zagłębiowskich miast, jak np.<br />

ujęcie wody głębinowej w Łazach Błędowskich czy ujęcie Bibiela w Miasteczku Śląskim,<br />

nie udało się zlikwidować deficytu wody. Skutkowało to jej niedoborami na<br />

górnych kondygnacjach wysoko zlokalizowanych budynków w godzinach szczytowego<br />

rozbioru.<br />

W ocenie władz miasta z tego okresu Obecny stan zaopatrzenia jest zadawalający<br />

poza okresami, kiedy WPWiK redukuje ciśnienie na przewodzie ø 700 mm, prowadzą-<br />

cego wodę ze zbiornika przy Górze Wyzwolenia do miasta. Innymi słowy, woda jest,<br />

kiedy WPWiK nie ograniczy dostaw.<br />

Starano się również walczyć z marnotrawstwem wody. Oto jak to przedstawiła<br />

„Analiza zagadnień walki ze stratami wody w sieci i marnotrawstwo wody w instalacjach<br />

domowych i zakładach” dokonana przez Wydział Gospodarki Komunalnej<br />

Urzędu Miejskiego:<br />

W związku ze stratami wody w sieci wodociągowej i instalacjach domowych stwierdzono,<br />

że na skutek powyższego marnotrawstwa wody pitnej, jak i przemysłowej gospodarka<br />

ponosi olbrzymie szkody. Dlatego walka z marnotrawstwem wody powinna<br />

być prowadzona systematycznie.<br />

W powyższej sprawie zwoływano narady z Miejskim Przedsiębiorstwem Wodociągów<br />

i Kanalizacji. Przeprowadza się kontrole nieszczelności w budynkach, a po stwierdzeniu<br />

przyczyn nieszczelności wyznacza się termin usunięcia usterek.<br />

Do Kolegium Orzekającego nie skierowano żadnej sprawy, ponieważ zauważone<br />

usterki zostały usunięte.<br />

Na rachunkach wystawionych przez MPWiK umieszcza się hasła dot. wzmożenia walki<br />

z marnotrawstwem wody. Wyświetla się również przezrocza na temat oszczędniejszego<br />

gospodarowania wodą.<br />

Kontroli przez fachowców nie przeprowadza się ze względu na brak pracowników.<br />

W ramach kapitalnych remontów wymieniono 420 mb przestarzałych przewodów<br />

wodnych. Ø 80 mm na Ø 150 mm przy ul. Farnej oraz 26 mb wodociągów Ø 250 mm<br />

w ul. Stalowej. 46 mb kanału Ø 300 mm w ul. Jasińskiego, 183 mb kanału od Ø 300 mm<br />

do Ø 600 mm (przepust) przy ul. J. Wieczorka (ob. 3 Maja ― przyp. red).<br />

Odnośnie do zmniejszenia strat wody w ulicznej sieci wodociągowej, MPWiK przeprowadza<br />

podsłuchy na zasuwach i hydrantach przy pomocy specjalnych słuchawek<br />

i aparatów podsłuchowych wykrywających ucieczki wody, jak również przeprowadza<br />

się pomiary ciśnienia na hydrantach przy pomocy manometrów w celu ustalenia spadków<br />

ciśnienia w miejscach awarii. Równocześnie dokonuje się przeglądu studzienek<br />

rewizyjnych na kanałach, celem wykrycia przecieków wody czystej z nieszczelnych<br />

przewodów wodociągowych do kanalizacji. MPWiK ogranicza się do rozprowadzenia<br />

wody pitnej dla mieszkańców oraz drobnego przemysłu, dostarczonej przez Wojewódzkie<br />

Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji. Przemysł ciężki swoje zasoby<br />

wodne pobiera z WPWiK i innych źródeł. Własnych ujęć tut. Przedsiębiorstwo nie posiada.<br />

Do odbiorców dostarcza się wodę za pomocą połączeń domowych zaopatrzonych<br />

w wodomierze. Połączeń domowych jest obecnie 3841 sztuk. Z wody pitnej korzystają<br />

wszyscy mieszkańcy miasta. Studzien wody pitnej w mieście nie ma. Ludność<br />

odczuwa stały brak dopływu wody w domach wysoko położonych. Stan ten trwał do<br />

roku 1950. Całkowitą poprawę dostawy wody osiągnięto po uruchomieniu magistrali<br />

goczałkowickiej w 1956 r. Od tej pory brak wody zupełnie znikł. Zaopatrzenie w wodę<br />

dla miasta jest w 100% wystarczające. Wyniki te osiągnięto przez inwestycje WPWiK<br />

oraz wykonane inwestycje MPWiK. Przedsiębiorstwo kontynuuje dalszą rozbudowę<br />

sieci wodociągowej miejskiej zgodnie z zatwierdzonymi założeniami. (…)<br />

Zakłady kluczowe otrzymały polecenie przeprowadzenia kontroli wszystkich placów<br />

budowy i zredukować zużycie wody do nieodzownego minimum, jak również zastąpienia<br />

wody pitnej na cele przemysłowe wodą surową, a przede wszystkim wodą<br />

z własnych ujęć.<br />

Wszystkie bazy oraz przedsiębiorstwa otrzymały polecenie wzmożenia kontroli na<br />

placach budowy.<br />

W 1961 r. przekroczyły kontyngent następujące zakłady pracy: Chorzowskie Zakłady<br />

Przemysłu Terenowego i Centralny Zarząd Przemysłu Mleczarskiego.<br />

Lata 60. XX w. to okres, kiedy rozbudowywano miejską sieć rozdzielczą. I tak dla<br />

Chorzowa Starego wybudowano rurociąg o Ø 250 mm i dł. 1,7 km, dla dzielnicy II<br />

w latach 1963–1964 powstały 3 km rurociągu Ø 200–250 mm, w Maciejkowicach 1,2<br />

km rurociągu ø 200 mm.<br />

W śródmieściu w latach 1964–1965 zaplanowano 2,7 km rurociągu Ø 200–250 mm,<br />

zaś dla Chorzowa Batorego w 1965 r. 1,8 km rurociągu Ø 200 mm.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

71


Wycinek z Życia Chorzowa z 1957 r.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

72<br />

W tamtych latach jakość wody również pozostawiała wiele do życzenia. MPWiK<br />

przyznawało się do dużej ilości zawiesin, które osadzają się przy niskim ciśnieniu,<br />

zaś gdy pęd wody jest większy ― unoszą się. Wobec tego przedsiębiorstwo zmuszone<br />

było przeprowadzać częste płukanie rur.<br />

Podsumowanie roku 1961 dla Chorzowa tak brzmiało: „Główne punkty poboru<br />

wody z magistral WPWiK przebiegające przez nasze miasto, posiadamy obecnie 10<br />

szt., z których miejska sieć wodociągowa z różnych kierunków może być zasilana. Ciśnienie<br />

wody w sieci wodociągowej miejskiej wynosi 2,5–6 atm., zależnie od położenia<br />

wysokościowego. Wzniesienie nad poziomem morza wynosi od 271,4 m do 321 m, powierzchnia<br />

miasta ogółem ― 3298 ha. Do odbiorców dostarcza się wodę za pomocą<br />

połączeń domowych zaopatrzonych w wodomierze. Połączeń domowych posiadamy<br />

obecnie 3841 szt., w roku 1945 było 3056 szt. Z wody pitnej korzystają wszyscy mieszkańcy<br />

miasta. Studzien wody pitnej w mieście nie ma.<br />

Wg statystyk za rok 1960 odnośnie zrzucania ścieków do wód powierzchniowych to<br />

głównymi odbiorcami tychże z największych zakładów (oprócz huty Batory, która<br />

posiadała własną oczyszczalnię ― odmętarnię) wyglądało to następująco:<br />

Kopalnia Barbara–Wyzwolenie do Bytomki oddawała wody dołowe oraz ścieki<br />

z łaźni i inne w ilości 2648 tys. m³ rocznie, obliczonych wg wydajności pomp pracujących<br />

w dni robocze.<br />

Kopalnia Chorzów do stawu Herman (w okolicy ul. Stacyjnej) oddawała „orientacyjnie”,<br />

jak podano w sprawozdaniu, 550 tys. m³ rocznie ścieków sanitarnych oraz wód<br />

z kotłowni i chłodni kominowych.<br />

Najbardziej konkretna była Huta Kościuszko, która przyznała się do odprowadzania<br />

oczyszczonych jedynie mechanicznie ścieków do Rawy. Tak więc 3880 tys. m³<br />

rocznie, skażone było fenolami w ilości 0,45 mg/l oraz solami w ilości 2300 mg/l, pH<br />

wynosiło 7,5, zaś zawiesinę określono na 35 mg/l.<br />

Zakłady Azotowe do Brynicy odprowadzały 3617 tys. m³ ścieków rocznie, w których<br />

znajdowały się NH4, NO3, NO2. Ich pH wynosiło 8,5 oraz zawierały zawiesinę<br />

w nieokreślonej ilości. Pomiar ścieków był dokonywany w miarę precyzyjnie: za pomocą<br />

licznika przelewowego rejestracji ciągłej.<br />

W latach 1961–65 również w WPWiK główny nacisk położono na rozwój magistralnej<br />

sieci wodociągowej. Wykonano w tym czasie 87 km nowych rurociągów<br />

o średnicach od 300 do 800 mm. Zdecydowanie poprawiło to dystrybucję wody.<br />

Brak zasobów wodnych na terenie silnie uprzemysłowionego i zurbanizowanego<br />

województwa katowickiego skłonił jednostki naukowe i projektowe do poszukiwań<br />

w województwach ościennych, bogatych w niewykorzystane zasoby<br />

wody.<br />

Tak powstał projekt usytuowania ujęcia wody na zbiorniku Czaniec oraz synergii<br />

kaskady rzeki Soły ze zbiornikiem w Goczałkowicach. Bilans wodny zbiorników kaskady<br />

Soły, z której korzystały ― oprócz wodociągów Bielska-Białej ― inne podmioty<br />

gospodarcze wykazał, iż przy optymalnym gospodarowaniu w tych akwenach<br />

istnieje nadwyżka wody retencjonowanej w trzech zbiornikach.<br />

W 1964 r. powstało zatem studium opracowane przez Biuro Projektów Budownictwa<br />

Komunalnego w Katowicach, przy współpracy z Hydroprojektem Kraków.<br />

Studium to stało się podwaliną pod budowę nowego ujęcia wody oraz rurociągu<br />

przerzutowego ze zbiornika Czaniec do zbiornika w Goczałkowicach i wybudowanie<br />

nowej stacji uzdatniania wody o nazwie Go-Cza II. Projekt współpracy zbiorników<br />

zakładał maksymalne wykorzystanie zasobów wodnych przy jednocześnie<br />

zachowanej rezerwie powodziowej.<br />

Tak powstał największy i najnowocześniejszy wodociąg w ówczesnej Polsce. Składał<br />

się z ujęcia lewarowo-grawitacyjnego, stacji uzdatniania wody w Kobiernicach,<br />

rurociągu przesyłowego o długości 47 km oraz zbiorników i przepompowni w Tychach-Urbanowicach.<br />

Przekazanie do eksploatacji wodociągu Czaniec- GOP pozwoliło na doprowadzenie<br />

do centralnej części GOP-u dodatkowych, dużych ilości wody. Wodę tę skierowano<br />

w pierwszej kolejności do rejonów, w których występowały największe jej braki,<br />

a więc do Świętochłowic i Chorzowa, jak również do Rudy Śląskiej czy Katowic.<br />

Równolegle z budową wodociągu Czaniec-GOP trwała budowa rurociągów magistralnych<br />

i innych obiektów ważnych dla gospodarki komunalnej. Wybudowano<br />

rurociąg pierścieniowy o średniccach 1400/1000 mm i długości 26,9 km, zbiorniki<br />

w Rudzie Śląskiej-Czarnym Lesie, likwidując ostatecznie owe międzywojenne braki<br />

w infrastrukturze wodociągowej w pasie przygranicznym, dobudowano zbiorniki<br />

w Mikołowie. Po rozbudowie systemu dystrybucji wodę dostarczano do Zabrza,<br />

Gliwic i Bytomia.<br />

Znaczące zwiększenie produkcji wody nie nadążało jednak za lawinowo narastającym<br />

zapotrzebowaniem. Już w rok po oddaniu do eksploatacji wodociągu Go-Cza II<br />

wystąpił deficyt wody, a szacunki projektantów wskazywały, iż w roku 1990 deficyt<br />

ten osiągnie ponad 400 tysięcy m³ na dobę.<br />

Przy poparciu władz wojewódzkich i centralnych zainicjowano więc program wykorzystania<br />

wody gromadzonej w zbiorniku powstałym po eksploatacji piasku<br />

w Dziećkowicach.<br />

Zbiornik ten w latach 70. XX w. został przekazany Hucie Katowice, która ze środków<br />

budżetowych wykonała system przerzutów wody dla napełniania tego zbiornika<br />

wodą dobrej jakości z rzek Soły i Skawy. W 1975 r. Prezydium Rządu zobowiązało<br />

Hutę do zaprzestania eksploatacji zbiornika dziećkowickiego wraz z systemem<br />

przerzutów i przekazania go na rzecz gospodarki komunalnej województwa katowickiego.<br />

Nowym źródłem wody dla zaopatrzenia Huty Katowice miała być rzeka<br />

Biała Przemsza.<br />

Pomimo zobowiązań najwyższych władz państwowych, nigdy do przekazania nie<br />

doszło. Ponieważ narastający deficyt wody na Śląsku groził załamaniem się gospodarki,<br />

zadecydowano o wybudowaniu nowej stacji wodociągowej na bazie zbiornika<br />

Dziećkowice. Docelowa wydajność tego zadania miała wynosić 864 000 m³<br />

i powinna zapewnić pokrycie zapotrzebowania na wodę do roku 2010. Budowę<br />

wodociągu Dziećkowice rozpoczęto w 1983 r., a realizacja I etapu tego najnowocześniejszego<br />

do tej pory obiektu w Polsce trwała do 1991 r. Zdolność produkcyjna<br />

wykonanych elementów wynosi 345 000 m³/dobę.<br />

Pod koniec lat 80. wystąpił kolejny deficyt wody. Konieczne było podjęcie działań<br />

w kierunku poszukiwania nowych źródeł. Sięgnięto zatem po te najbardziej dostępne,<br />

tj. do wód pochodzących z odwodnienia kopalń.<br />

Wody kopalniane były jednak niestabilne, zarówno pod względem jakości, jak i ilości,<br />

a ponadto zawierały znaczne ilości jonów żelaza i manganu. Uzdatnianie ich<br />

było kłopotliwe i kosztowne. Kiedy więc zaistniała taka możliwość, wyłączono te<br />

ujęcia z eksploatacji.<br />

Połowa lat 70. w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej to okres reformy administracyjnej:<br />

zlikwidowano powiaty, małe osiedla i gromady włączano do sąsiednich, tworząc<br />

wielkie jednostki miejskie czy gminne. Celem była oczywiście centralizacja,<br />

czyli łatwiejsze sterowanie gospodarką i społeczeństwem poprzez decyzje organów<br />

władzy.<br />

W ślad za tą reformą administracyjną następowało scalenie wielu przedsiębiorstw<br />

i instytucji.<br />

W przypadku firm wodociągowych, w 1975 r. nastąpiło połączenie się w jedno<br />

przedsiębiorstwo wielozakładowe wszystkich komunalnych przedsiębiorstw wodociągowych.<br />

Pozostając przy nazwie Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji,<br />

powstało nowe przedsiębiorstwo o ponad 6000 załodze, które miało w swej strukturze<br />

17 zakładów wodociągowych na pełnym wewnętrznym rozrachunku.<br />

Zatem zbiorowe zaopatrzenie w wodę całego województwa leżało w gestii jednego<br />

przedsiębiorstwa, w skład którego wchodziły Zakłady: nr 1 w Katowicach,<br />

nr 2 w Rudzie Śląskiej, nr 3 w Chorzowie, nr 4 w Tychach, nr 5 w Wodzisławiu, nr<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

73<br />

Publikacja z Gońca Górnośląskiego<br />

z 26 września 1975 r.


Wodociągi i kanalizacja<br />

7 w Gliwicach, nr 8 w Zabrzu, nr 9 w Tarnowskich Górach, nr 10 w Bytomiu, nr 11<br />

w Będzinie, nr 12 w Sosnowcu, nr 13 w Dąbrowie Górniczej, nr 14 w Zawierciu, nr 15<br />

w Olkuszu, nr 16 w Chrzanowie, nr 17 w Raciborzu.<br />

W skład przedsiębiorstwa wchodziły również: Zakład Remontowo-Budowlany,<br />

Centralne Warsztaty oraz Zakład Wodomierzowy, w którym legalizowało się wodomierze<br />

dużych średnic.<br />

Większość zakładów wodociągowych bazowała na wodzie ujmowanej i uzdatnianej<br />

w jednostce macierzystej.<br />

Scentralizowany układ zarządzania gospodarką wodno-ściekową był optymalny<br />

pod względem organizacyjnym i minimalizacji kosztów.<br />

Sumaryczna wielkość produkcji wody w roku 1980 wynosiła 650 567 tys. m³, tj. 1 782<br />

400 m³/dobę. Nadal jednak rósł deficyt wody, choć nie był on już tak duży i według<br />

szacunków biur projektowych wynosił ok. 200 tys. m³/dobę.<br />

Rok 1975 dla Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<br />

to data szczególna, gdyż wtedy ― poprzez powstanie zakładu nr 3 ― powstały<br />

podwaliny pod dzisiejsze przedsiębiorstwo.<br />

Zapotrzebowanie na wodę rosło do roku 1988, kiedy to wielkość produkcji wody<br />

uzyskanej z ujęć własnych WPWiK oraz z ujęć zakładów wyniosła blisko 1 850 000<br />

m³/dobę.<br />

Nowe realia gospodarcze, po wkroczeniu Polski na drogę kapitalizmu, diametralnie<br />

zmieniły sytuację. Z roku na rok zapotrzebowanie na wodę zmniejszało się. Zaszły<br />

więc dogodne warunki dla udoskonalania procesów technologicznych pod kątem<br />

dostaw wody o wysokich właściwościach fizyko-chemicznych, bakteriologicznych<br />

i organoleptycznych. Podjęto też działania inwestycyjne na rzecz poprawy warunków<br />

pracy załogi.<br />

74<br />

Zbiornik dziećkowicki z lotu ptaka.<br />

Zarządzenie wojewody katowickiego<br />

o włączeniu w skład Wojewódzkiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<br />

miejskich zakładów i przedsiębiorstw<br />

i utworzeniu na ich bazie zakładów<br />

obsługujących poszczególne miasta.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

75


Wodociągi i kanalizacja<br />

Publikacja z Gońca Górnośląskiego z 1 marca 1978 r.<br />

Publikacja z Gońca Górnośląskiego z 10.03.1989 r.<br />

Publikacja z Gońca Górnośląskiego z 15.11.1991 r.<br />

nagłówek papieru firmowego<br />

z początku lat 90.<br />

minionego wieku.<br />

76<br />

Obecnie rurociągi magistralne maja długość ponad 1100 km i zasilane są przez 13<br />

stacji wodociągowych. Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów zaopatruje<br />

w wodę obszar o powierzchni około 4 300 km² na terenie 66 gmin województwa<br />

śląskiego i 3 gmin województwa małopolskiego. Obszar ten zamieszkiwany jest<br />

przez 3,5 mln mieszkańców. Jednak z uwagi na to, że część gmin posiada własne<br />

źródła wody, ilość mieszkańców, którzy zaopatrywani są w wodę z sieci GPW wynosi<br />

85 % populacji miast i gmin Górnego Śląska.<br />

Zaopatrzenie centrum regionu, tj. Katowic, Tychów, Rudy Śląskiej, Chorzowa, Siemianowic<br />

Śląskich, odbywa się poprzez zbiorniki sieciowe Mikołów i Murcki. Zasilane<br />

są one ze stacji uzdatniania wody w Dziećkowicach, Goczałkowicach i Kobiernicach.<br />

Z Mikołowa woda płynie grawitacyjnie do odbiorców w Katowicach, Chorzowie,<br />

Świętochłowicach oraz Rudzie Śląskiej, natomiast z Murcek ― do odbiorców w Katowicach,<br />

Siemianowicach Śląskich, Sosnowcu i Dąbrowie Górniczej.<br />

Ponadto woda z powyższych zbiorników zasila również zbiorniki sieciowe: Czarny<br />

Las w Rudzie Śląskiej, Górę Wyzwolenia w Chorzowie i Zagórze w Sosnowcu oraz<br />

poprzez pompownię w Mikołowie ― zbiorniki w Pszowie.<br />

Dla Bytomia i Świętochłowic głównym źródłem zaopatrzenia w wodę jest SUW<br />

Staszic. Na wypadek awarii na tej stacji istnieje możliwość przesłania wody ze stacji<br />

wodociągowych Kozłowej Góry lub Bibiela, zwiększając ciśnienie u wcześniejszych<br />

odbiorców na trasie.<br />

Materiały stosowane do budowy wodociągów to stal, żeliwo, beton zbrojony, PE,<br />

PCV oraz żeliwo sferoidalne, wykorzystywane najczęściej do rur o dużych średnicach.<br />

Rurociągi stalowe obejmują pełny zakres średnic, tj. od najmniejszych o średnicy<br />

50 mm, przy podłączeniach do odbiorców, aż do średnicy 1800 mm dla rurociągu<br />

przerzutowego wody surowej z Kobiernic do Goczałkowic.<br />

Najmłodszy ze stosowanych materiałów, czyli żeliwo sferoidalne, stosowane jest<br />

dla średnic 400, 500, 600, 800, 1000, 1200 i 1400 mm.<br />

Wraz z wprowadzaniem nowych materiałów usuwa się rurociągi wykonane z tworzyw<br />

podatnych na awarie i niebezpiecznych dla zdrowia. Ostatni odcinek wodociągu<br />

z azbestocementu zastąpiono na początku lat 80. rurociągiem z polietylenu.<br />

Z uwagi na wymagania ciśnieniowe odbiorców, na trasie wodociągu Go-Cza II<br />

woda tłoczona jest z Goczałkowic do Paprocan pompowo. Dalej z obu przepompowni<br />

kierowana jest do zbiorników sieciowych, z Urbanowa do Mikołowa oraz<br />

z Paprocan do Murcek i Mikołowa.<br />

Te lata to ciągłe zwiększanie wielkości produkcji wody i mimo to ciągłe deficyty<br />

w zaopatrzeniu. Wskazywano wiele przyczyn owego niedostatku wody: przestarzałe<br />

technologie, liczne awarie, marnotrawstwo. Gdzie była rzeczywista przyczyna?<br />

Chyba we wszystkich tych elementach.<br />

Jedno jest pewne: kiedy po 1990 r. odrodzono samorząd wraz z jego majątkiem, okazało<br />

się, że niedostatki infrastruktury wodno-kanalizacyjnej i zagrożenia, które ona<br />

stworzyła, były przedmiotem bezustannej troski władz miejskich oraz przedsiębiorstwa<br />

realizującego zadanie zbiorowego zaopatrzenia w wodę i odbioru ścieków na<br />

terenie Chorzowa i Świętochłowic. Szacunkowe koszty podstawowych inwestycji zabezpieczających<br />

normalne funkcjonowanie systemu wodno-kanalizacyjnego przekroczyły<br />

wielokrotnie nie tylko możliwości przedsiębiorstwa, ale i obu gmin.<br />

Ratunkiem okazały się środki unijne.<br />

Po odrodzeniu się samorządu terytorialnego i odzyskaniu przez niego majątku komunalnego<br />

problemy zaopatrzenia miast w wodę i odprowadzenie ścieków stało<br />

się obowiązkiem poszczególnych miast. Zakres prac jakie należałoby wykonać<br />

okazał się ogromny. W Chorzowie i Świętochłowicach do utrzymania sieci wodociągowych<br />

i kanalizacyjnych dochodziły problemy z Rawy i Oczyszczalnią Klimzowiec.<br />

Pierwsze działania zmierzające do przykrycia Rawy pojawiły się w latach 1997-<br />

1998. Kilka lat później konieczna okazała się modernizacja oczyszczalni ścieków.<br />

Koszty tych wszystkich przedsięwzięć okazały się ogromne. Szansa zdobycie środków<br />

na realizację tego zadania pojawiła się wraz z uruchomieniem dla Polski środków<br />

Unii Europejskiej w ramach tzw. funduszy przedakcesyjnych.<br />

Ogromną rolę odegrał tu Samorządowy Chorzowsko–Świętochłowicki Związek<br />

Wodociągów i Kanalizacji. Ten międzygminny związek komunalny został powołany<br />

w 1992 r., a jego celem jest wspólne realizowanie zadań o charakterze publicznym<br />

w zakresie zbiorowego zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków w obu miastach.<br />

Podjęte przez Związek działania, dzięki wsparciu ze strony Narodowego Funduszu<br />

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie oraz Wojewódzkiego<br />

Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, pozwoliły na<br />

pozyskanie funduszy, które umożliwiły finansowanie opracowania studium wykonalności<br />

i wniosku aplikacyjnego. Jednocześnie Ministerstwo Środowiska umieściło<br />

Chorzów i Świętochłowice na liście inwestycji priorytetowych załączonych do<br />

strategii Przedakcesyjnego Instrumentu Polityki Strukturalnej (ISPA). Umożliwiło<br />

to przedłożenie Komisji Europejskiej wniosku o wsparcie planowanego przedsięwzięcia<br />

z Funduszu ISPA.<br />

Starania, aby skorzystać z tej możliwości rozpoczął w 2003 r. Podjęto wówczas<br />

działania mające na celu pozyskanie środków finansowych z funduszy ISPA na realizację<br />

kluczowych zadań z zakresu gospodarki wodno-ściekowej w Chorzowie<br />

i Świętochłowicach, w tym na przykrycie koryta Rawy.<br />

19 grudnia 2003 r. podpisano memorandum finansowe dotyczące przedsięwzięcia<br />

(nr 2003/PL/16/P/PE/044), pomiędzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Komisją<br />

Europejską. W wyniku tego Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek<br />

Wodociągów i Kanalizacji stał się beneficjentem końcowym bezzwrotnych środków<br />

pomocowych ISPA (od 1 maja 2004r. w ramach Funduszu Spójności). Zapisane<br />

środki przeznaczone zostały na realizację projektu z zakresu gospodarki wodnościekowej<br />

pod nazwą: „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-<br />

Świętochłowicach”. Beneficjentem zostało Chorzowsko-Świetochłowickie Przedsiebiorstwo<br />

Wodociagów i Kanalizacji Sp. z o.o.<br />

Całkowita wartość projektu wyniosła 142 864 997,40 zł z czego wkład funduszy<br />

z Unii Europejskiej to 100 005 498,18 zł<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

77<br />

Projekt unijny<br />

Dr Joachim Otte wbija pierwszą łopatę 8 września<br />

2008 r., w rejonie ul. Sikorskiego w Świętochłowicach,<br />

rozpoczynając symbolicznie ogromny zakres<br />

robót wykonanych w ramach projektu unijnego.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Kładzenie rurociągu w którym zamknięta zostanie<br />

Rawa – marzec 2010, ok. ul. Armii Krajowej.<br />

Chorzów. ul. Kasztanowa.<br />

78<br />

Głównym celem Projektu było rozwiązanie problemów gospodarki ściekowej<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach, jak również poprawa stanu środowiska i warunków<br />

zdrowotnych mieszkańców. Przedsięwzięcie miało przyczynić się do spełnienia<br />

wymagań norm polskich i europejskich oraz innych wymagań obowiązujących<br />

w sektorze wodno-ściekowym.<br />

Cele szczegółowe:<br />

• Ograniczenie zagrożenia dla środowiska i zdrowia ze strony otwartych kanałów<br />

ściekowych.<br />

• Zwiększenie skuteczności systemu oczyszczania ścieków.<br />

• Polepszenie jakości dostarczanej wody.<br />

• Wyeliminowanie odprowadzania nieoczyszczonych ścieków z dzielnicy Chropaczów.<br />

• Przeprowadzenie kompleksowej analizy zanieczyszczenia stawu Kalina w celu<br />

wypracowania optymalnego sposobu rekultywacji.<br />

Historia Projektu<br />

W roku 2003 pomoc finansową przyznano 15 projektom na łączną sumę 356 mln<br />

Euro. Łączna kwota pomocy dla 49 programów ochrony środowiska przekroczyła<br />

1 285 mln Euro. W grupie ostatnich 15 projektów zdecydowano się dofinansować<br />

projekt chorzowsko-świętochłowicki pod roboczą nazwą „Kompleksowe rozwiązanie<br />

problemów gospodarki ściekami w zlewni oczyszczalni Klimzowiec” ― w wysokości<br />

22,27 mln Euro (95,76 mln zł).<br />

Stąd też na początku 2003 r. Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek<br />

Wodociągów i Kanalizacji podjął działania mające na celu pozyskanie środków finansowych<br />

z funduszy przedakcesyjnych na realizację kluczowych zadań z zakresu<br />

gospodarki wodno-ściekowej.<br />

Podjęte przez Związek działania, dzięki wsparciu ze strony Narodowego Funduszu<br />

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie oraz Wojewódzkiego<br />

Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, pozwoliły na<br />

pozyskanie środków finansowych na opracowanie studium wykonalności i wniosku<br />

aplikacyjnego. Jednocześnie Ministerstwo Środowiska umieściło Chorzów<br />

i Świętochłowice na liście inwestycji priorytetowych załączonych do Strategii ISPA.<br />

Umożliwiło to przedłożenie Komisji Europejskiej wniosku o wsparcie planowanego<br />

przedsięwzięcia z Funduszu ISPA.<br />

19 grudnia 2003 r. podpisano Memorandum Finansowe dotyczące przedsięwzięcia<br />

nr 2003/PL/16/P/PE/044 pomiędzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Komisją<br />

Europejską, w wyniku którego Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki<br />

Związek Wodociągów i Kanalizacji stał się Beneficjentem Końcowym bezzwrotnych<br />

środków pomocowych Przedakcesyjnego Instrumentu Polityki Strukturalnej<br />

― ISPA (od 1 maja 2004 r. w ramach Funduszu Spójności). Zapisane środki<br />

przeznaczone zostały na realizację projektu z zakresu gospodarki wodno-ściekowej<br />

pod nazwą „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-<br />

Świętochłowicach”.<br />

Struktura Finansowania Projektu<br />

W Studium Wykonalności zakładano dofinansowanie na poziomie 75 % (102,6 mln<br />

zł). Przyznany ostatecznie poziom dofinansowania to 70 % (poziom zgodny z Memorandum<br />

Finansowym).<br />

W wyniku realizacji Projektu nastąpiły zmiany dotyczące wysokości poszczególnych<br />

źródeł finansowania. Powstała różnica w poziomie dofinansowania z Funduszu<br />

Spójności (ok. 24 mln zł) wynika z:<br />

• różnicy w poziomie dofinansowania między Studium Wykonalności (75 %), a faktycznym<br />

przyznanym poziomie (70 %)<br />

• zmiany kursów Euro w okresie realizacji w porównaniu do przyjętego w Studium.<br />

Zadania Wchodzące W Zakres Projektu<br />

Cele Projektu miały zostać zrealizowane poprzez wykonanie następujących zadań:<br />

1) Modernizacji oczyszczalni ścieków Klimzowiec i gospodarka osadem ściekowym:<br />

a) Zadanie 1a ― projektowanie (usługi)<br />

b) Zadanie 1b ― roboty budowlane („czerwony” FIDIC)<br />

2) Przykrycia koryta rzeki Rawy i otwartych kanałów ściekowych („żółty” FIDIC) ―<br />

Zadanie 2<br />

3) Modernizacji sieci wodociągowej i kanalizacyjnej („czerwony” FIDIC):<br />

a) Zadanie 3a ― na terenie miasta Chorzowa<br />

b) Zadanie 3b ― na terenie miasta Świętochłowice<br />

4) Przyjęcia ścieków z dzielnicy Chropaczów („żółty” FIDIC) ― Zadanie 7<br />

5) Studium stawu Kalina (usługi badawczo-projektowe) ― Zadanie 4<br />

oraz wsparcie techniczne i nadzór nad realizacją ww. zadań (z wyłączeniem zad. 4):<br />

6) Pomoc Techniczna oraz Inżynier Kontraktu dla Projektu Funduszu Spójności nr<br />

2003/PL/16/P/PE/044 pn. „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-Świętochłowicach”<br />

(usługi inżyniersko-doradcze) ― Zadanie 5.<br />

Informacje O Poszczególnych Zadaniach<br />

Termin realizacji: 26.02.2008 r. ― 25.02.2009 r.<br />

Zadanie nr 1a<br />

Modernizacja oczyszczalni ścieków Klimzowiec i gospodarka<br />

osadem ściekowym ― projektowanie<br />

W ramach zadania wykonana została kompletna dokumentacja projektowo-kosztorysowa,<br />

obejmująca w szczególności:<br />

aktualne mapy sytuacyjno-wysokościowe do celów projektowych,<br />

projekty budowlane (oddzielnie dla części oczyszczalni leżącej w Chorzowie i Katowicach)<br />

w zakresie wymaganym do uzyskania pozwolenia na budowę dla właściwych<br />

branż,<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

79


Komory fermentacyjne w trakcie budowy.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

80<br />

projekty wykonawcze w zakresie niezbędnym do ustalenia sposobu i technologii<br />

wykonania robót budowlanych,<br />

kosztorys inwestorski wraz z tabelą elementów scalonych,<br />

specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych, przedmiar robót,<br />

wraz z uzyskaniem w imieniu Zamawiającego prawomocnych decyzji o zatwierdzeniu<br />

projektu budowlanego i udzieleniu pozwolenia na budowę dla zadania<br />

inwestycyjnego modernizacji oczyszczalni ścieków Klimzowiec<br />

Głównym celem modernizacji oczyszczalni ścieków Klimzowiec:<br />

było osiągnięcie wymagań dla ścieków komunalnych, opisanych w rozporządzeniu<br />

Ministra Środowiska z dnia 24.07.2006 r. w sprawie warunków, jakie należy<br />

spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji<br />

szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego i spełniające zarazem wymogi<br />

Dyrektywy Unii Europejskiej nr 91/271/EWG z dn. 21.05.1991 r.<br />

Modernizacja i rozbudowa oczyszczalni zagwarantowała:<br />

spełnienie wymagań przepisów polskich z innych zakresów, nie związanych bezpośrednio<br />

z ochroną środowiska, np. przepisów BHP, ppoż. i innych,<br />

uzyskanie wysokich standardów technicznych w dziedzinie technologii oczyszczania<br />

ścieków, budownictwa, automatyki i innych dziedzin inżynierskich mających<br />

zastosowanie w oczyszczalniach ścieków.<br />

Wykonawca zadania ― konsorcjum firm:<br />

Biuro Projektów Budownictwa Komunalnego we Wrocławiu [Lider konsorcjum]<br />

Grontmij Polska Sp. z o.o Warszawa [Partner]<br />

Elektrotim Sp. z o.o. Wrocław [Partner]<br />

Wartość zrealizowanego zadania: 3 290 000,00 PLN (bez VAT)<br />

Zadanie nr 1b<br />

Modernizacja oczyszczalnia ścieków Klimzowiec i gospodarka<br />

osadem ściekowym ― roboty budowlane<br />

Termin realizacji: 4.11.2009 r. ― 31.03.2011 r.<br />

Zakres zadania obejmował modernizację i rozbudowę oczyszczalni ścieków<br />

Klimzowiec w celu poprawienia jakości ścieków oczyszczonych odprowadzanych<br />

do odbiornika (rzeka Rawa), poprawy sprawności pracy oczyszczalni oraz<br />

eliminacji zagrożeń sanitarnych i uciążliwości zapachowych. Wykonane roboty<br />

dotyczyły:<br />

mechanicznego oczyszczania ścieków (budowa budynku krat rzadkich oraz modernizacja<br />

budynku krat gęstych, przebudowa poziomych podłużnych piaskowników,<br />

przebudowa czterech istniejących komór defosfatacji ― adaptacja na<br />

zbiorniki retencyjne ścieków deszczowych oraz osadniki wstępne),<br />

biologicznego oczyszczania ścieków (komora defosfatacji, komora predenitryfikacji,<br />

komora denitryfikacji, komora nitryfikacji ― adaptacja po przebudowie<br />

istniejących osadników wód deszczowych, komory stabilizacji ścieków oraz modernizacji<br />

istniejących komór tlenowych; osadniki wtórne ― przebudowa istniejących),<br />

gospodarki osadowej (budowa dwóch komór fermentacji osadu oraz budynku<br />

przeróbki osadów ― zagęszczacze mechaniczne, prasy taśmowe),<br />

obiekty gospodarki gazowej,<br />

przebudowa układu pompowego ścieków i osadów, hali dmuchaw; wykonanie<br />

przykrycia niektórych komór,<br />

elementów towarzyszących ― rozbudowa i modernizacja dróg wewnętrznych,<br />

elementy małej architektury, makroniwelację terenu.<br />

Przepustowość zmodernizowanej i przebudowanej oczyszczalni ścieków wynosi<br />

maks. 119 500 m3/d (218 950 RLM).<br />

W ramach modernizacji wykonano kilka istotnych zmian w układzie technologicznym,<br />

m.in. poprzez wprowadzenie:<br />

nowego układu piaskowników wyposażonych w system separacji piasku,<br />

osadników wstępnych,<br />

zbiorników retencyjnych wód deszczowych,<br />

wydzielonego układu komór nitryfikacji-denitryfikacji,<br />

nowego układu przeróbki i stabilizacji osadów.<br />

Przewidziano ponadto nową koncepcję zagospodarowania osadu ściekowego, polegającą<br />

na wprowadzeniu nowych komór beztlenowego rozkładu osadu, magazynowania<br />

biogazu i wytwarzania energii elektrycznej w połączeniu z odzyskiem<br />

ciepła.<br />

Efekty realizacji zadania:<br />

osiągnięcie dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń w ściekach oczyszczonych,<br />

ograniczenie hałasu i uciążliwości zapachowej,<br />

ograniczenie zagrożenia skażeniem powietrza (przykrycie komór),<br />

zmniejszenie uwodnienia (a tym samym objętości) odwodnionego osadu,<br />

zagospodarowanie terenów wokół oczyszczalni zielenią.<br />

Wykonawca zadania ― konsorcjum firm:<br />

BUDIMEX S.A. Warszawa [Lider konsorcjum]<br />

CADAGUA S.A. Bilbao [Partner konsorcjum]<br />

Wartość zrealizowanego zadania: 93 000 000,00 PLN (bez VAT)<br />

Zadania nr 2<br />

„Przykrycie koryta rzeki Rawy i otwartych kanałów ściekowych”, realizowane<br />

było od13 czerwca 2007 r. do 15 grudnia 2010 r.<br />

Zadanie to obejmowało zaprojektowanie i wykonanie przykrycia koryta Rawy, od<br />

przepustu pod Drogową Trasą Średnicową (DTŚ) do ul. Bytomskiej w Świętochłowicach,<br />

wymiana istniejących przykryć koryta od ul. Bytomskiej do ul. Szpitalnej<br />

w Świętochłowicach, budowa pojedynczego zamkniętego kanału ściekowego<br />

w istniejącym korycie od ul. Szpitalnej w Świętochłowicach do wlotu na oczyszczalnię<br />

ścieków Klimzowiec w Chorzowie oraz remont istniejącego koryta otwartego<br />

od wlotu na oczyszczalnię w Chorzowie do wylotu ścieków oczyszczonych w Katowicach,<br />

Przykryto także otwarte kanały ściekowe: Czarny Rów, Suez, Johanka.<br />

W ramach prowadzonych robót ułożono m.in. kolektory z rur CC GRP o łącznej<br />

długości ok. 5,3 km, a z rur betonowych o łącznej długości ok. 1,3 km. W trakcie<br />

realizacji wykonanych zostało m.in. ok. 500 szt. studni kanalizacyjnych o średnicach<br />

od 315 do 2000 mm, przyłączy kanalizacyjnych o średnicach od 100 do 2000<br />

mm w ilości ok. 500 szt. oraz komór żelbetowych o łącznej kubaturze 700m³. Do<br />

wykonania podbudowy i obsypek kolektorów i studni użyto ok. 120 000 ton piasku.<br />

Przy wykonaniu podbudowy kolektorów wykorzystano 40 000 ton kruszywa, dla<br />

ich zabezpieczenia zużyto 70 000 m² geotkaniny.<br />

Realizacja zadania przyniosła następujące korzyści:<br />

znaczne ograniczenie emisji odorów oraz par i mgieł skażonych mikrobiologicznie,<br />

poprawę bezpieczeństwa i warunków sanitarnych,<br />

eliminację dyskomfortu zapachowego oraz wizualnego,<br />

poprawę warunków urbanistycznych,<br />

stworzenie warunków przyjaznych dla rekreacji.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

81<br />

ul. Szpitalna w Świętochłowicach.<br />

Kanał Suez w trakcie modernizacji.<br />

Bartłomiej Jarocha i Ryszard Krentosz<br />

na placu budowy przy ul. BOWiD.


Chorzów, ul. Kluczborska<br />

Chorzów, ul. Młodzieżowa.<br />

Chorzów, ul. Truchana.<br />

Chorzów, ul. 3 Maja.<br />

Chorzów, ul. Armii Krajowej.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

82<br />

Umowę na realizację zadania podpisano w dniu 13 czerwca 2007 r. z konsorcjum firm:<br />

Przedsiębiorstwo Budownictwa Inżynieryjnego i Mostowego „ENERGOPOL” S.A.<br />

Katowice [Lider konsorcjum] oraz HYDROPROJEKT Sp. z o.o. Warszawa [Partner}.<br />

Zadanie nr 3a<br />

Modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej w Chorzowie<br />

Termin realizacji: 5.11.2007 r. ― 5.01.2010 r.<br />

Zakres zadania obejmował:<br />

wymianę 25 088,69 mb sieci wodociągowej o średnicach Dn 50-315 mm wraz<br />

z przyłączami o średnicach Dn 32–125 mm skorodowanych przewodów wodociągowych.<br />

Rury stalowe i żeliwne zastąpione zostały rurami PE HD klasy PE 100<br />

szeregu SDR 11. Wymiana sieci wodociągowej z przyłączami dokonywana była<br />

w zwartej zabudowie miejskiej, w technologii wykopowej ― w ulicach i chodnikach<br />

oraz w technologii bezwykopowej ― w przejściach pod ulicami:<br />

Wymiana sieci wodociągowej objęła następujące ulice:<br />

ul. Strzelców Bytomskich od ul. Głogowskiej do ul. Ks.W.Opolskiego<br />

ul. Strzelców Bytomskich od ul. Wolności do wjazdu na osiedle IRYS<br />

ul. Mielęckiego<br />

ul. Truchana<br />

ul. Limanowskiego, Wysockiego i Długiej<br />

ul. Dębowej<br />

ul. Górniczej<br />

w ulicach: Klonowa, Jesionowa, Kasztanowa, Jodłowa, Lipowa, Grabowa, Olchowa<br />

ul. Szabatowskiego<br />

ul. Beskidzkiej<br />

ul. Plac Mickiewicza<br />

os. Krakusa<br />

os. Młodzieżowa<br />

ul. Armii Krajowej<br />

ul. Ratuszowa, Waryńskiego, Stwosza, Zamenhoffa, Wyspiańskiego<br />

ul. Pudlerskiej<br />

ul. Krzyżowej<br />

ul. Kalidego<br />

ul. 3-go Maja<br />

przebudowę 4 729,09 mb sieci kanalizacyjnej ogólnospławnej z rur kamionkowych<br />

(DN 150–600 mm, z PVC-U (DN 200-400 mm) oraz z PE 100 DN 250 w rejonie<br />

następujących ulic:<br />

Kluczborskiej ― na odc. od przejścia "Brzezińska" do ul. Brzezińskiej, Langiewicza,<br />

E.Plater, Michałkowickiej,<br />

Legnickiej, Wiejskiej, Rębaczy oraz kanalizacji ciśnieniowej ― odcinek do przejścia<br />

"Brzezińska",<br />

w ulicy Kluczborskiej od przejścia "Brzezińska" do granicy.<br />

Efekty realizacji zadania:<br />

poprawienie warunków sanitarnych dzięki poprawie jakości wody pitnej<br />

ograniczenie zanieczyszczenia gruntu i wód gruntowych<br />

zmniejszenie strat wody pitnej<br />

ograniczenie ilości awarii i przecieków<br />

zmniejszenie konieczności utrzymywania i udrażniania kolektorów<br />

W trakcie realizacji zadania odtworzono nawierzchnię chodników o powierzchni<br />

ogółem ok. 15 tyś. m² (z kostki betonowej) oraz nawierzchnię dróg o powierzchni<br />

ogółem ok. 21 tys. m² (z mieszanek mineralno-bitumicznych).<br />

Wykonawca zadania ― konsorcjum firm:<br />

Przedsiębiorstwo Budowlano – Inżynieryjne TELBUD Sp. z o. o. Katowice [Lider<br />

konsorcjum] Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych INKOP Paweł Piechnik Kraków<br />

[Partner}.<br />

Wartość zrealizowanego zadania: 18 114 911,84 PLN (netto)<br />

Zadanie nr 3b<br />

Modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej w Świętochłowicach<br />

Termin realizacji: 21.10.2008 r. – 20.02.2010 r.<br />

Zakres zadania obejmował:<br />

wymianę 10 514,90 km skorodowanych przewodów wodociągowych wykonanych<br />

z rur stalowych i żeliwnych przebudowy ok. 4,2 km sieci kanalizacyjnej ogólnospławnej.<br />

Roboty budowlane prowadzone były w gęstej miejskiej zabudowie przy zastosowaniu<br />

technologii bezwykopowych, jak i wykopowych. Rury stalowe i żeliwne<br />

zastąpione zostały rurami PEHD w zakresie średnic 40-315mm, a w zakresie sieci<br />

kanalizacyjnej również PCV oraz PP o łącznej długości 4 197,15 m kanalizacji ogólnospławnej<br />

wraz ze studniami kanalizacyjnymi i wpustami ulicznymi.<br />

W trakcie realizacji zadania odtworzono nawierzchnię chodników z kostki oraz<br />

płytek betonowych o łącznej powierzchni ok. 10,5 tyś. m² oraz nawierzchnię dróg<br />

o łącznej powierzchni ok. 18 tys. m².<br />

Wymiana sieci wodociągowej i przyłączy wodociągowych prowadzona była w następujących<br />

ulicach:<br />

Świerczewskiego,<br />

Katowickiej 69-75a,<br />

Kubiny od ul. Pocztowej do ul. Szkolnej,<br />

Dworcowej,<br />

Łagiewnickiej,<br />

Śląskiej i Wojska Polskiego,<br />

Oś. Na Wzgórzu.<br />

Przebudowa sieci kanalizacyjnej ogólnospławnej realizowana była w rejonie następujących<br />

ulic:<br />

w rejonie zbiegu ulic Katowickiej i Tunelowej,<br />

w ulicy Tunelowej wraz z odgałęzieniami,<br />

w ulicy Dworcowej wraz z odc. kanalizacji łączącej kanalizację w ulicy Dworcowej<br />

z kanalizacją w ulicy Pocztowej,<br />

w ulicy Kościuszki wraz z kanalizacją z rejonu ulicy Górniczej,<br />

w ulicy Piastowskiej wraz z przyłączami,<br />

w ulicy Powstańców Warszawy wraz z odgałęzieniami,<br />

w ulicy Hibnera na odc. od ulicy Górniczej do ulicy Pokoju wraz z odgałęzieniami,<br />

w ulicy 1 Maja na odc. od ulicy Liebknechta wraz z odgałęzieniami.<br />

Efekty realizacji zadania:<br />

poprawienie warunków sanitarnych dzięki poprawie jakości wody pitnej<br />

ograniczenie zanieczyszczenia gruntu i wód gruntowych<br />

zmniejszenie strat wody pitnej<br />

ograniczenie ilości awarii i przecieków<br />

zmniejszenie konieczności utrzymywania i udrażniania kolektorów<br />

Wykonawca zadania ― konsorcjum firm:<br />

Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych „POL-AQUA” S.A. Piaseczno [Lider konsorcjum]<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

83<br />

Świętochłowice, ul. Katowicka-Tunelowa.<br />

Świętochłowice, ul. Piastowska.<br />

Świętochłowice, ul. Dworcowa.<br />

Świętochłowice, ul. Hibnera.


Staw Kalina, widok ogólny…<br />

Staw Kalina, zbliżenie<br />

Systematycznie dokonuje się poboru<br />

próbek wody ze stawu Kalina.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

84<br />

Przedsiębiorstwo Budowlane „BUDOMONT” Sp. z o.o. Łańcut [Partner]<br />

Wartość zrealizowanego zadania: 17 831 229,06 PLN (netto)<br />

Zadanie nr 4<br />

Studium stawu Kalina<br />

Termin realizacji: 3.09.2009 r. – 15.02.2011 r.<br />

Realizacja zadania obejmowała przeprowadzenie inwentaryzacji stanu istniejącego<br />

(etap I), a w szczególności sieci i urządzeń służących odwodnieniu terenu i odprowadzaniu<br />

odcieków z hałdy wraz z oceną ich stanu technicznego. Następnie<br />

przeprowadzone zostały gruntowne badania i analizy (etap II) dzięki którym zbadano<br />

stan zanieczyszczenia stawu i terenu przyległego w celu opracowania skutecznej<br />

metody jego oczyszczenia i przywrócenia do stanu równowagi przyrodniczej.<br />

Stopień degradacji i zanieczyszczenia stawu wykazał, iż jedyną możliwą metodą<br />

rewitalizacji stawu jest usunięcie zanieczyszczonych osadów z jego dna, a po jego<br />

odwodnieniu wywiezienie do termicznej utylizacji. Przewiduje się, iż proces usuwania,<br />

odwadniania i wywozu osadów potrwa ok. 7 miesięcy.<br />

W ramach etapu III – koncepcja i projektowanie, opracowano wariantowe koncepcje<br />

w zakresie:<br />

skutecznej ochrony zrewitalizowanego stawu Kalina przed zanieczyszczeniami zewnętrznymi<br />

pochodzącymi z wód podziemnych i gruntu, wynikającymi z wpływu<br />

odcieków z hałdy odpadów poprodukcyjnych Zakładów Chemicznych „Hajduki”,<br />

przywrócenia stanu równowagi przyrodniczej w stawie Kalina, obejmującej również<br />

kwestię regulacji brzegów stawu oraz zagospodarowania terenu w jego sąsiedztwie.<br />

Zaakceptowane i uzgodnione koncepcje, stanowiły podstawę do wykonania dokumentacji<br />

projektowych, a także opracowania wszelkich innych dokumentów niezbędnych<br />

do wszczęcia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego dla<br />

robót budowlanych związanych z ochroną i rewitalizacją stawu Kalina. Przy uzgadnianiu<br />

rozwiązań projektowych zwracano szczególną uwagę aby planowana inwestycja<br />

była w możliwie najmniejszym stopniu uciążliwa dla okolicznych mieszkańców.<br />

W dniu 10 stycznia 2011 roku uzyskano pozwolenia na budowę na „budowę bariery<br />

fizycznej wraz z drenażem odcieków spływających z hałdy odpadów poprodukcyjnych<br />

Zakładów Chemicznych Hajduki w kierunku stawu Kalina”, której celem jest<br />

ochrona stawu Kalina oraz na „budowę tymczasowej kwatery odwadniania osadów<br />

dennych na stawie Kalina z systemem przelewów rurowych wód nadosadowych<br />

i drenażem odcieków” służących jego rewitalizacji.<br />

Zakończenie realizacji zadania nastąpiło w dniu 15.02.2011 r., w którym uprawomocniły<br />

się oba wydane pozwolenia na budowę. Wykonana w ramach realizacji<br />

zadania dokumentacja przekazana została do dalszej realizacji Urzędowi Miasta<br />

Świętochłowice, właścicielowi tego terenu, który będzie inwestorem inwestycji<br />

związanej z rewitalizacją i ochroną stawu w ramach zadania inwestycyjnego współfinansowanego<br />

ze środków Funduszu Spójności pn. „Oczyszczenie i zabezpieczenie<br />

przed wtórną degradacją stawu Kalina oraz rewitalizacja terenu przyległego” .<br />

Efekty realizacji zadania:<br />

zbadanie stanu zanieczyszczenia stawu Kalina<br />

opracowanie skutecznej metody oczyszczenia stawu i przywrócenia do stanu<br />

równowagi przyrodniczej<br />

opracowanie skutecznej metody ochrony stawu przed zanieczyszczeniami zewnętrznymi,<br />

wynikającymi z oddziaływania odcieków z hałdy odpadów poprodukcyjnych<br />

Zakładów Chemicznych "Hajduki<br />

przygotowanie dokumentacji niezbędnej do realizacji inwestycji<br />

Wykonawca zadania ― konsorcjum firm:<br />

Przedsiębiorstwo Geologiczne Sp. z o.o. (Kielce)<br />

Hydrogeotechnika Sp. z o.o. (Kielce)<br />

Wartość zrealizowanego zadania: 563 400,00 zł (z VAT)<br />

Zadanie nr 5<br />

Pomoc Techniczna oraz Inżynier Kontraktu dla Projektu Funduszu<br />

Spójności nr 2003/PL/16/P/PE/044 pn. „Zaopatrzenie w wodę<br />

i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-Świętochłowicach”<br />

Termin realizacji: 8.05.2006 r. ― 31.03.2011 r.<br />

Zakres zadania obejmował pełnienie funkcji Pomocy Technicznej dla przetargów<br />

prowadzonych w ramach realizacji Projektu oraz pełnienie zgodnie z Warunkami<br />

Kontraktowymi FIDIC funkcji Inżyniera Kontraktu.<br />

W ramach Pomocy Technicznej w odniesieniu do wszystkich zadań Projektu, zakres<br />

obowiązków obejmował:<br />

a) Opracowanie kompletnej Dokumentacji Przetargowej, tj.: Ogłoszenia o zamówieniu,<br />

Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia (SIWZ).<br />

b) Oszacowanie wartości i sporządzenie stosownych opracowań kosztowych dla<br />

poszczególnych Kontraktów na Roboty.<br />

c) Wsparcie dla Jednostki Realizującej Projekt (JRP) podczas przeprowadzania postępowań<br />

o udzielenie zamówienia dla poszczególnych Kontraktów na Roboty.<br />

W zakresie funkcji Inżyniera Kontraktu zapewnienie efektywnego nadzoru nad ich<br />

realizacją poprzez wykonywanie obowiązków inspektora nadzoru inwestorskiego<br />

zgodnie z przepisami prawa obowiązującego w Polsce (w szczególności prawa budowlanego),<br />

w celu zapewnienia uzyskania zaplanowanych efektów użytkowych<br />

i finansowych, przy zachowaniu maksymalnej ochrony środowiska w trakcie budowy<br />

i eksploatacji. Jak również zagwarantowanie efektywnej kontroli wykonania robót<br />

zgodnie z przedmiotem zamówienia i harmonogramem realizacji, zapewnienie<br />

zgodnej z planem zapewnienia jakości - jakości robót, w tym materiałów i urządzeń<br />

oraz zapewnienie dyscypliny wydatkowania nakładów.<br />

Obowiązki przydzielone Inżynierowi według Warunków FIDIC obejmują udzielanie<br />

informacji i poleceń Wykonawcy w miarę postępu pracy, ocenę propozycji Wykonawcy,<br />

co do sposobu wykonywania pracy, upewnianie się, że materiały i jakość<br />

wykonawstwa odpowiadają specyfikacjom, uzgadnianie ilości wykonanej pracy<br />

oraz sprawdzanie i wydawanie Zamawiającemu przejściowych i ostatecznego<br />

świadectwa płatności.<br />

Wykonawca zadania ― konsorcjum firm:<br />

CITEC S.A. Katowice [Lider konsorcjum] ― obecnie TRACTEBEL Engineering S.A.<br />

Katowice<br />

Rejonowe Przedsiębiorstwo Inwestycji Sp. z o.o. Bytom [Partner konsorcjum]<br />

Wartość zadania: 1 092 896,17 Euro (netto).<br />

Termin realizacji: 30.11.2006 r. – 18.12.2007 r.<br />

Zadanie nr 7<br />

Przyjęcie ścieków z dzielnicy Chropaczów<br />

Zakres zadania obejmował wykonanie robót budowlanych po uprzednim zaprojektowaniu:<br />

pompowni ścieków z systemem separacji części stałych (tłocznia), składającej<br />

się z części podziemnej – komory tłoczni o średnicy wew. 6,0 m i głębokości 5,7<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

85


Przepompownia ścieków Chropaczowie.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Okazjonalne wydawnictwo dokumentujące<br />

wykonanie największej inwestycji komunalnej<br />

w dziejach obu miast, czyli projektu :<br />

„Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków<br />

w Chorzowie-Świętochłowicach” współfinansowanego<br />

przez Unię Europejską.<br />

86<br />

m, w której zainstalowano tłocznię Awalift 6/3 o wydajności 250 m3/h z trzema<br />

pompami o mocy 45 kW każda oraz części naziemnej ― budynek pompowni<br />

o wymiarach w rzucie 7,66x7,66 m, w którym zlokalizowano szafy sterownicze,<br />

urządzenia AKP, agregat prądotwórczy i pomieszczenie WC<br />

dwuprzewodowej kanalizacji tłocznej o długości ok. 945 m z rur PE o średnicy<br />

zewnętrznej 280 mm (nom. 250 mm)<br />

kanalizacji grawitacyjnej o długości ok. 510 m z rur PP o średnicy nominalnej 800<br />

mm<br />

komory przelewowej z sitem Romag RSW 4x8/4 o długości ok. 8,8 m i maksymalnej<br />

przepustowości 2 m³/s<br />

ogrodzenia, dróg i chodników, oświetlenia i urządzenia terenu<br />

wykonanie wylotu ø 600 z komory przelewowej do istniejącego rowu<br />

dostawa i montaż wyposażenia<br />

Efekty realizacji zadania:<br />

wyeliminowanie problemu zrzutu nieoczyszczonych ścieków (dotychczas do potoku<br />

Guidotto odprowadzano nie oczyszczone ścieki w ilości 840 m3/d ― ok. 200<br />

tys. m³/r)<br />

poprawa stanu środowiska w najbliższym otoczeniu<br />

poprawa jakości wody w rzekach będących odbiornikami ścieków<br />

spełnienie obowiązujących norm środowiskowych<br />

Oczyszczalnia ścieków „Rawa”<br />

Historia oczyszczalni ścieków na Rawie, obecnie wciśniętej pomiędzy gęstą zabudowę<br />

wielkich osiedli Chorzowa i Katowic, położona po obu stronach rozdzielającej<br />

je granicy, zaczęła się w 1912 r. kiedy to w tym samym miejscu, na odległym wówczas<br />

od większych grup domów pustkowiu, powstała eksperymentalna oczyszczalnia.<br />

Wybór miejsca nie był przypadkowy.<br />

Głównym odbiornikiem, odprowadzającym ścieki zarówno komunalne, jak i przemysłowe<br />

z niemal wszystkich gmin tworzących obecne Świętochłowice i Chorzów,<br />

była Rawa.<br />

Dlatego też tuż przy granicy powiatów katowickiego i bytomskiego, na zachód od<br />

obecnej ul. Gałeczki, w latach 1912–1913 zbudowano doświadczalną oczyszczalnię.<br />

Taka lokalizacja wzmiankowana już była w planie ogłoszonym przez Rejencję Opolską<br />

w 1911 r.<br />

Oczyszczalnia powstała według systemu „Neustädter Becken” i obejmowała 4 baseny<br />

o wymiarach 29,75 m × 16,85 m × 1,79 m i pojemności około 900 m³ każdy.<br />

W czasie pogody przepływ wynosił około 500 litrów, zatrzymując około 220 m³ osadu<br />

dziennie.<br />

Podkreślić należy, że z punktu widzenia ekonomicznego, takie usytuowanie oczyszczalni<br />

było rozwiązaniem niezwykle efektywnym. Oto bowiem bez konieczności<br />

budowania kosztownych kolektorów stworzono możliwość oczyszczania ścieków<br />

z ogromnego obszaru.<br />

Prowadzone pomiary dały widocznie zadowalające wyniki, skoro tę lokalizację<br />

utrzymano dla nowej oczyszczalni, wybudowanej w latach 1928–1929 przez Zwią-<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Oczyszczalnia ścieków<br />

87<br />

Oczyszczalnia z 1912 r.


Plan instalacji do spalania osadów<br />

z oczyszczalnia Rawa.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

88<br />

zek Rawy, a zaprojektowanej przez inż. Jana Widucha z Katowic. To dzisiejsza część<br />

oczyszczalni leżąca w Chorzowie. W jej skład wchodził piaskownik, separator olejów<br />

i tłuszczów, cztery kwadratowe żelbetowe osadniki, pompownia osadu i poletka<br />

osadowe. Instalacja przerobiła w 1933 r. 125 tys. m³ płynnego mułu, a w 1934 r.<br />

już 161 775 m³. Zaprojektowano również piec do spalania osadów, ale nie doszło do<br />

jego powstania .<br />

Do oczyszczania zastosowano amerykański system „Dorr-Oliver”, który został<br />

wybrany w wyniku konkursu ogłoszonego przez inwestora 23 lutego 1928 r.<br />

Wpłynęło wówczas 9 ofert: 2 polskie, 4 niemieckie, 1 francuska, 1 szwajcarska i 1<br />

amerykańska.<br />

Po wybudowaniu oczyszczalni umieszczono tam przeniesione z Katowic biura<br />

Związku Rawa, którymi kierował inż. Józef Oksza-Grabowski. Sama oczyszczalnia<br />

również nosiła nazwę Rawa, oficjalnie aż do 1986 r.<br />

Oczyszczalnia ścieków Klimzowiec<br />

Początki dzisiejszej oczyszczalni ścieków Klimzowiec sięgają roku 1955, kiedy to<br />

opracowany został „Plan perspektywiczny przebudowy i rozbudowy kanalizacji<br />

i oczyszczalni ścieków w zlewni rzeki Rawy rejonu Chorzowa i Świętochłowic”. Plan<br />

został zatwierdzony przez Ministerstwo Gospodarki Komunalnej. W dokumencie<br />

tym założono, że oczyszczalnia przyjmować będzie również ścieki przemysłowe<br />

wymagające oczyszczania biologicznego.<br />

W kwietniu 1959 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej zatwierdziło do<br />

dalszego opracowania założenia do projektu przebudowy i rozbudowy kanalizacji<br />

w obu miastach, a także oczyszczalni ścieków dla tego rejonu. Jednym z rozważanych<br />

wariantów był ten, który przedstawiał Rawę jako główny kolektor doprowadzający<br />

ścieki do oczyszczalni rzecznej. Było to nawiązanie i kontynuacja idei<br />

oczyszczalni powstałej w 1929 r.<br />

W 1964 r. dokonano „Aktualizacji założeń rozbudowy i przebudowy kanalizacji<br />

i oczyszczalni ścieków w zlewni rzeki Rawy rejonu Chorzowa i Świętochłowic”.<br />

Przyjęto wówczas, iż równolegle do Rawy wykonane zostaną dwa kolektory ―<br />

lewo- i prawobrzeżny ― które przejmą ścieki i doprowadzą je do oczyszczalni<br />

w Klimzowcu, chroniąc wody rzeki.<br />

Na tej bazie opracowano dwa projekty:<br />

― rozbudowy i przebudowy kanalizacji w Chorzowie i Świętochłowicach, obejmujący<br />

wybudowanie owych kolektorów odbierających ścieki,<br />

― rozbudowy i przebudowy oczyszczalni ścieków w Klimzowcu, zakładający<br />

budowę nowej, pełnej, mechaniczno-biologicznej oczyszczalni o maksymalnym<br />

obciążeniu części mechanicznej 4,5 m³/s, a oczyszczalni biologicznej ―<br />

1,5 m³/s, przy uwzględnieniu wykorzystania i adaptacji już istniejących urządzeń.<br />

Wraz z przyjęciem obu projektów zdecydowano o wybudowaniu modelowo-doświadczalnej<br />

oczyszczalni ścieków, która miała dać wyniki niezbędne do uwzględnienia<br />

w projektach technicznych.<br />

Ta modelowa stacja, którą nazwano Klimzowiec, oddana została do użytku w 1967<br />

r.<br />

Można już więc było planować budowę nowej oczyszczalni. Decyzję „o lokalizacji<br />

szczegółowej” Wydział Architektury chorzowskiego Urzędu Miasta wydał 25 września<br />

1962 r. umieszczając ją „po wschodniej stronie ul. Zapłocie”.<br />

Od tego momentu kalendarium najważniejszych wydarzeń jest następujące:<br />

W 1968 r. wykonano projekty I etapu obejmującego oczyszczalnię mechaniczną<br />

wraz z obiektami usługowymi. Etap II miał obejmować oczyszczalnię biologiczną,<br />

zaś III etap ― przeróbkę osadów.<br />

W latach 1969–1970 Instytut Gospodarki Wodnej oraz Instytut Gospodarki Komunalnej<br />

przeprowadziły badania ścieków wraz z symulacją na lata 1985–2000, w wyniku<br />

których wstrzymano prace nad projektami technicznymi i zgodnie z uchwałą<br />

Rady Ministrów z 23 czerwca 1969 r. przystąpiono do opracowania nowych Założeń<br />

Techniczno-Ekonomicznych (ZT-E). Powstały one w 1970 r., a Prezydium Wojewódzkiej<br />

Rady Narodowej zatwierdziło je 11 października 1971 r. założenia obejmowały<br />

7 zadań inwestycyjnych:<br />

1. Obiekty pomocnicze i usługowe.<br />

2. Oczyszczalnia mechaniczna cz. 1: ujęcie ścieków oraz doprowadzenie ich do<br />

pompowni.<br />

3. Oczyszczalnia mechaniczna cz. 2: pompownie ścieków, osadniki wstępne i zagęszczacze<br />

osadów.<br />

4. Wstępne napowietrzanie (adaptacja istniejących osadników).<br />

5. Oczyszczalnia biologiczna.<br />

6. Mechaniczne odwodnienie osadów.<br />

7. Osadniki wód burzowych.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

89


Wodociągi i kanalizacja<br />

Publikacja z 1933 r. prezentująca dumę władz – gospodarkę<br />

wodno-ściekowa na Górnym Śląsku.<br />

90<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

91


Wodociągi i kanalizacja<br />

92<br />

Zatwierdzenie lokalizacji „na budowę oczyszczalni<br />

ścieków w Chorzowie po wschodniej<br />

stronie ul. Zapłocie” z 1962 r.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

W 1976 r. wykonano kompletny (uwzględniając zalecenia ekspertów wniesione<br />

w 1974 r.) projekt techniczny zadania pod nazwą „Przebudowa i rozbudowa oczyszczalni<br />

Klimzowiec w Chorzowie”, którego generalnym wykonawcą było Biuro Projektów<br />

Budownictwa Komunalnego w Katowicach.<br />

Do roku 1982 inwestor, czyli Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji<br />

w Katowicach, wykonał prace przygotowawcze, zaś w 1982 zlecił wykonanie<br />

i opracowanie dokumentacji Biurze Projektów Przemysłu Hutniczego „Birpohut”<br />

w Gliwicach. Dokonano wówczas aktualizacji ZT-E, bazując ciągle jednak na technologii<br />

pierwotnej, czyli z lat 60. XX w.<br />

W I półroczu 1991 r. „Birpohut” zatem ponownie zaktualizował założenia, jednak na<br />

wiele się to nie zdało, gdyż w listopadzie tego roku weszło w życie rozporządzenie<br />

Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa zaostrzające wymogi<br />

stawiane oczyszczalniom ścieków.<br />

Wszystkie te zawirowania prawno-projektowe nie sprzyjały postępowi prac. Bywały<br />

sytuacje, że plac budowy był pusty. Od dekady zresztą gospodarka polska ledwo<br />

dyszała, więc wstrzymanie modernizacji oczyszczalni było jedynym pomysłem<br />

władz partyjnych.<br />

W tej sytuacji Zarząd Inwestycji Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

(w 1991 r. WPWiK podzieliło się na 17 Rejonowych Przedsiębiorstw Wodociągów<br />

i Kanalizacji oraz Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągowe) zlecił tym razem<br />

Instytutowi Inżynierii i Technologii Wody, Ścieków i Odpadów Politechniki Śląskiej<br />

w Gliwicach, by ten zbadał ścieki, jakie płyną Rawą i opracował dokładny projekt<br />

zmodyfikowanej technologii oraz podał wytyczne, jak przystosować wybudowane<br />

obiekty oczyszczalni do potrzeb nowych technologii.<br />

Mając te dane, Przedsiębiorstwo Inżynierskie „Biprohut” Sp. z o.o. w latach 1994–<br />

1995 opracowało odpowiednie projekty techniczne , harmonogramy i technologie<br />

robót. Inwestorem powierniczym było już wtedy RPWiK w Chorzowie, więc prace<br />

nabrały tempa.<br />

W styczniu 1997 r. Oczyszczalnię Ścieków Klimzowiec oddano do użytku.<br />

Tak długi czas realizacji i częste przeprojektowania spowodowały, że w momencie<br />

zakończenia budowy obiekt nie był w pełni nowoczesny. Stąd po kilku latach uświadomiono<br />

sobie konieczność jej modernizacji.<br />

Warto jednak wyjaśnić, dlaczego decyzję lokalizacyjną dla nowej oczyszczalni ścieków<br />

wydał Urząd Miejski w Chorzowie, skoro rozbudowana część znajduje się na<br />

terytorium Katowic. Otóż w lipcu 1967 r. podjęto decyzję o ostatecznym wytyczeniu<br />

granic pomiędzy Katowicami a Chorzowem na terenach, które pierwotnie należały<br />

do wsi Chorzów. Dąb, czyli część Chorzowa (ów Krasni Damb z dokumentu<br />

z 1299 r.), w 1924 r. znalazł się na terytorium Katowic, których granice były tak wytyczone,<br />

że dokonane wówczas rozdzielenie wsi Chorzów na poszczególne części:<br />

„królewskohucką” i „katowicką”, było kłopotliwe w latach 60. XX w., chociażby ze<br />

względu na Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku, który terytorialnie należał do<br />

dwóch miast, jak i na apetyt Katowic na pozyskanie znaczących terenów pod rozbudowę<br />

osiedli mieszkaniowych. W tym czasie ― o czym się często już zapomina<br />

― południowe dzielnice Katowic (Kostuchna, Murcki, Podlesie) były oddzielnymi<br />

gminami.<br />

Zatem 1 stycznia 1968 r., kiedy decyzja z 1967 r. o ustaleniu granic weszła w życie,<br />

Katowice oddały „swoją” część Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku<br />

do Chorzowa, czyli od ul. Złotej wzdłuż ul. Chorzowskiej w Katowicach, Chorzów<br />

zaś oddał tereny w rozwidleniu ul. Wojska Polskiego (pozostawiając w swoich granicach<br />

przylegające do niej zabudowania) i ul. Chorzowską, czyli tereny obecnego<br />

katowickiego os. Tysiąclecia.<br />

Przy okazji można także wyjaśnić etymologię nazwy oczyszczalni. To, że wzięła ona<br />

swe miano od nazwy miejscowej jest oczywiste. Co jednak ona oznacza?<br />

Klimzowiec to nazwa historycznie ukształtowanej części miasta, jedna z niewielu<br />

o zachowanym pierwotnym brzmieniu. Osada powstała na terenach należących do<br />

93


Wodociągi i kanalizacja<br />

94<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

95<br />

Prezentacja działania oczyszczalni<br />

ścieków Klimzowiec po zakończeniu<br />

jej budowy w 1997 r.


Wodociągi i kanalizacja<br />

96<br />

Protokół kontroli „budowy-rozbudowy”<br />

oczyszczalni Klimzowiec.<br />

Jana Klimzy (Klimsy), odsprzedanych mu wraz z młynem w 1817 r. przez Stanisława<br />

Chrobota, jego teścia.<br />

Klimza przez kilkadziesiąt lat był jej właścicielem, na tyle długo ― aż do swej śmierci<br />

w 1853 r. ― by jego włości na mapach pojawiły się pod nazwą Klimsawiese (dosłownie:<br />

łąki Klimsy), co w spolszczonej wymowie dało obecną nazwę.<br />

Po jego śmierci posiadłość wykupił w 1855 r. zarząd kopalni Król i rozparcelował ją<br />

z przeznaczeniem na budownictwo dla górników. Układ domów ze starej kolonii<br />

zachował się do dziś (to obecnie ulice Młyńska, Średnia, Szkolna, Górnicza, św. Barbary<br />

i św. Jadwigi Śląskiej).<br />

Na początku XX w. miejsce, gdzie Klimzowiec przylega do Rawy, wybrano jako lokalizację<br />

oczyszczalni ścieków.<br />

Sama zaś oczyszczalnia de facto od momentu uruchomienia w styczniu 1997 r.<br />

sprawiała wiele kłopotów. Niezależnie od problemów technologicznych była ona<br />

powodem ogromnych uciążliwości dla mieszkańców pobliskich osiedli, głównie ze<br />

względu na emitowane nieprzyjemne zapachy.<br />

W tym też momencie Oczyszczalnia Ścieków Klimzowiec stała się częścią majątku<br />

Rejonowego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie. Dlatego też<br />

już na początku 2003 r. Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów<br />

i Kanalizacji (po komunalizacji RPWiK jego właściciel), podjął działania<br />

mające na celu pozyskanie środków finansowych z funduszy przedakcesyjnych,<br />

jakie Polska miała do dyspozycji przed wstąpieniem do Unii Europejskiej, na realizację<br />

kluczowych zadań z zakresu gospodarki wodno-ściekowej.<br />

Podobnie jak w przypadku przykrycia Rawy, wielkie znaczenie miał projekt z zakresu<br />

gospodarki wodno-ściekowej pod nazwą „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie<br />

ścieków w Chorzowie-Świętochłowicach” realizowany ze środków pomocowych<br />

Przedakcesyjnego Instrumentu Polityki Strukturalnej ― ISPA (od 1 maja 2004 r.<br />

w ramach Funduszu Spójności).<br />

Wśród zadań wchodzących w zakres projektu była modernizacja oczyszczalni ścieków<br />

Klimzowiec i gospodarka osadem ściekowym.<br />

W lutym 2008 r. podpisano umowę na wykonanie przez konsorcjum firm (Biuro<br />

Projektów Budownictwa Komunalnego Elektrotim S.A. z Wrocławia, Grontmij<br />

Polska Sp. z o.o. z Poznania) zadania pn. „Modernizacja oczyszczalni ścieków<br />

Klimzowiec i gospodarka osadem ściekowym — projektowanie”. Podana przez<br />

konsorcjum wartość oferty (brutto) wynosiła 4.013.800,00 zł. Wykonanie projektu<br />

umożliwiło zrealizowanie zadania „Modernizacja oczyszczalni ścieków Klimzowiec<br />

i gospodarka osadem ściekowym ― roboty budowlane”.<br />

4 listopada 2009 r. podpisano umowę pomiędzy Chorzowsko-Świętochłowickim<br />

Przedsiębiorstwem Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. a konsorcjum firm: BUDI-<br />

MEX-Dromex S.A. (Warszawa) oraz Cadagua S.A. (Bilbao, Hiszpania) na realizację<br />

robót budowlanych w ramach przebudowy i modernizacji Oczyszczalni Ścieków<br />

Klimzowiec. Podobnie jak przy części projektowej zadania, wykonawca został wyłoniony<br />

w przetargu nieograniczonym.<br />

W ramach podpisanej umowy o wartości 107 969 069,31 zł (brutto), wykonawca<br />

dokonał przebudowy i rozbudowy istniejących obiektów i instalacji części mechanicznej,<br />

biologicznej oraz osadowej oczyszczalni. Ta ogromna kwota była sumą<br />

złożoną z wartości wydatków kwalifikowanych podlegających współfinansowaniu<br />

przez Unię Europejską (70% wydatków kwalifikowanych) oraz środków pochodzących<br />

z budżetów gmin Chorzów i Świętochłowice, środków własnych Ch-ŚPWiK<br />

Sp. z o.o. oraz preferencyjnej pożyczki z NFOŚiGW.<br />

Zakres zadania obejmował modernizację i rozbudowę oczyszczalni ścieków Klimzowiec<br />

w celu poprawienia jakości ścieków oczyszczanych i odprowadzanych do<br />

Rawy, poprawy sprawności pracy oczyszczalni oraz eliminacji zagrożeń sanitarnych<br />

i uciążliwości zapachowych.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

97<br />

Podpisanie umowy na modernizację OS Klimzowiec.<br />

Od lewej Bartłomiej Jarocha, dyr. Ds.<br />

rozwoju Ch-ŚPWiK Sp. z o.o., Krzysztof Broż,<br />

prezes Ch-ŚPWiK, przedstawiciele wykonawcy.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Publikacje wydane w 1997 r. przez RPWiK w<br />

Chorzowie o oczyszczalni w Klimzowcu.<br />

Publikacja wydana w 2011 r. przez Ch-ŚPWiK<br />

Sp. zo.o. o oczyszczalni w Klimzowcu.<br />

98<br />

Wykonane prace obejmowały:<br />

1. Mechaniczne oczyszczanie ścieków (budowa budynku krat rzadkich oraz modernizacja<br />

budynku krat gęstych, przebudowa poziomych, podłużnych piaskowników,<br />

przebudowa czterech istniejących komór defosfatacji ― adaptacja na zbiorniki<br />

retencyjne ścieków deszczowych oraz osadniki wstępne).<br />

2. Biologiczne oczyszczanie ścieków (komory: defosfatacji, predenitryfikacji, denitryfikacji,<br />

nitryfikacji ― adaptacja po przebudowie istniejących osadników wód<br />

deszczowych, komory stabilizacji ścieków oraz modernizacji istniejących komór<br />

tlenowych; osadniki wtórne ― przebudowa istniejących).<br />

3. Gospodarkę osadową (budowa dwóch komór fermentacji osadu oraz budynku<br />

przeróbki osadów ― zagęszczacze mechaniczne, prasy taśmowe).<br />

4. Obiekty gospodarki gazowej.<br />

5. Przebudowę układu pompowego ścieków i osadów, hali dmuchaw; wykonanie<br />

przykrycia niektórych komór.<br />

6. Elementy towarzyszące ― rozbudowa i modernizacja dróg wewnętrznych, elementy<br />

małej architektury, makroniwelacja terenu.<br />

Przepustowość zmodernizowanej oczyszczalni ścieków wynosiła maks. 119 500<br />

m³/d (218 950 RLM).<br />

W ramach projektu wykonano kilka istotnych zmian w układzie technologicznym,<br />

m.in. poprzez wprowadzenie nowego układu piaskowników wyposażonych w system<br />

separacji piasku, osadników wstępnych, zbiorników retencyjnych wód deszczowych,<br />

wydzielonego układu komór nitryfikacji-denitryfikacji, nowego układu<br />

przeróbki i stabilizacji osadów.<br />

Modernizacja opierała sie na nowej koncepcji zagospodarowania osadu ściekowego,<br />

polegającej na wprowadzeniu komór beztlenowego rozkładu osadu, magazynowaniu<br />

biogazu i wytwarzaniu energii elektrycznej w połączeniu z odzyskiem<br />

ciepła.<br />

Efektami realizacji zadania były:<br />

― osiągnięcie dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń w ściekach oczyszczonych,<br />

― ograniczenie hałasu i uciążliwości zapachowej,<br />

― ograniczenie zagrożenia skażenia powietrza (przykrycie komór),<br />

― zmniejszenie uwodnienia (a tym samym objętości) odwodnionego osadu,<br />

― zagospodarowanie terenów wokół oczyszczalni zielenią.<br />

Tego typu inwestycje trafiają się w dziejach każdego miasta niezwykle rzadko. Po<br />

pierwsze ze względu na ogromne znaczenie, jakie ma dla poziomu życia mieszkańców,<br />

a po drugie ze względu na wartość robót. Trzeba podkreślić, że modernizację przeprowadzono<br />

na działającym obiekcie, na którym utrzymano pracę ciągu ściekowego i<br />

osadowego. W roku 2010 dopłynęło na oczyszczalnię 14 474 300 m³ ścieków, tj. o 6,1%<br />

więcej niż w roku ubiegłym. Średniodobowy przepływ wyniósł 39 655,62 m³/d.<br />

Modernizacja oczyszczalni ścieków Klimzowiec była ostatnim etapem realizacji<br />

Projektu Funduszu Spójności nr 2003/PL/16/P/PE/044 pn. „Zaopatrzenie w wodę<br />

i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-Świętochłowicach”.<br />

Uroczyste otwarcie w pełni nowoczesnej oczyszczalni nastąpiło 20 czerwca 2001 r.<br />

Opisując skrótowo proces oczyszczania ścieków można podać, że:<br />

najpierw w części mechanicznej usuwa się ze ścieków zgrubne zanieczyszczenia,<br />

nie podlegające procesom biologicznym, a mogące spowodować uszkodzenie<br />

pomp w części biologicznej oczyszczalni. Tu również ze ścieku usuwany jest piasek,<br />

który do tej pory, razem z grubymi odpadami trafiał bezpośrednio do kontenerów.<br />

Następnie, bez względu na jakość, wywożono je do utylizacji. Po modernizacji grube<br />

odpady są poddawane procesowi płukania, odwadniania i higienizacji chlorynem<br />

sodu. Płukany i odwadniany jest również piasek, który może być wykorzystywany<br />

jako materiał budowlany.<br />

Ścieki po oczyszczeniu w części mechanicznej trafiają do zmodernizowanych pompowni,<br />

skąd są przekierowywane do zbiorników. Tam poddawane są procesom<br />

biologicznym, w trakcie których zanieczyszczenia zanieczyszczenia usuwa się za<br />

pomocą specjalnych bakterii, dla których są pożywieniem.<br />

Bakterie te, nazywane osadem czynnym, w trakcie procesu rozkładu zanieczyszczeń<br />

mnożą się, bo mają do tego znakomite warunki i dużo pożywienia. Ich nadmiar<br />

trzeba więc usuwać.<br />

Do tej pory zmniejszenie aktywności osadu czynnego (czyli ilości bakterii) odbywało<br />

się w otwartych zbiornikach. Był to proces niezbyt efektywny, energochłonny i,<br />

co gorsza, powodujący czasem uciążliwości zapachowe.<br />

Po modernizacji, zamiast stabilizacji tlenowej, zastosowana została fermentacja<br />

osadu w dwóch komorach, każdej o objętości 6,5 tys. m³. Są to nowe obiekty, o<br />

wysokości 27 m, dlatego też pozwalają na łatwą identyfikację obiektu z oddali.<br />

Podczas procesu fermentacji powstaje biogaz, zawierający 60% metanu. Jest on<br />

spalany w agregatach kogeneracyjnych. Produkcja biogazu i energii elektrycznej<br />

na własne potrzeby jest kompletnym novum, dzięki któremu oczyszczalnia będzie<br />

się sama ogrzewać oraz znacząco zmniejszy koszty energii elektrycznej.<br />

Zmodernizowana oczyszczalnia ścieków Klimzowiec to bardzo nowoczesny obiekt,<br />

spełniający wszystkie obowiązuje normy jakości ścieków. Uciążliwości zapachowe<br />

zostały wyraźnie zmniejszone, bo miejsca, gdzie powstają, są hermetycznie przykryte.<br />

Wydostające się stamtąd powietrze jest oczyszczane w biofiltrach.<br />

Stężenia zanieczyszczeń w ściekach doprowadzanych i odprowadzanych z oczyszczalni<br />

ścieków Klimzowiec przed rozpoczęciem modernizacji w 2009 r. przedstawia<br />

poniższa tabela.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

99<br />

Po modernizacji najbardziej okazale prezentują<br />

się komory fermentacji osadu o wys. 27 m.<br />

Widok na oczyszczalnię i Chorzów z wysokości<br />

komór fermentacji osadu.


Lp.<br />

Rodzaj zanieczyszczenia<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Jakość ścieków (średnie stężenia w 2008 r.)<br />

doprowadzanych<br />

100<br />

odprowadzanych<br />

po<br />

oczyszczeniu<br />

Maksymalny<br />

dopuszczalny<br />

poziom*<br />

1 BZT5 [mg/l] 295,29 8,36 15<br />

2 ChZT [mg/l] 610,65 47,19 125<br />

3 Azot ogólny [mg/l] 59,52 29,82 10<br />

4 Fosfor ogólny [mg/l] 10,14 1,21 1<br />

5 Zawiesiny [mg/l] 274,21 10,82 35<br />

* zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie<br />

należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie<br />

szkodliwych dla środowiska wodnego (Dz.U. z 2006 r., nr 137, poz. 984 z późn. zm.)<br />

ChZT (Chemiczne Zapotrzebowanie na Tlen) – parametr używany do oceny stanu ścieków lub wody.<br />

Oznacza ilość tlenu potrzebną do utlenienia związków organicznych i nieorganicznych zawartych<br />

w ściekach (wodzie).<br />

BZT5 (Biochemiczne Zapotrzebowanie na Tlen) – jest częścią ChZT. Określa ilość tlenu wymaganą do<br />

utlenienia związków organicznych przez mikroorganizmy. Proporcja BZT/ChZT jest istotną wskazówką<br />

odnośnie biodegradowalności ścieków. Im wyższa wartość BZT5, tym większe zanieczyszczenie.<br />

Jakość ścieków (średnie stężenia w 2011 r.)<br />

doprowadzanych<br />

odprowadzanych<br />

po<br />

oczyszczeniu<br />

Maksymalny<br />

dopuszczalny<br />

poziom*<br />

Nadspodziewanie dużym zainteresowaniem<br />

cieszył się dzień otwarty oczyszczalni,<br />

zorganizowany przez Ch-ŚPWiK sp. z o.o.<br />

w sierpniu 2009 r. dla wszystkich chcących<br />

poznać tę bardziej wstydliwą część miasta.<br />

Po modernizacji zwiedzający oglądali<br />

już całkiem inny obiekt.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

101


Wodociągi i kanalizacja<br />

Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji<br />

w latach 1991–2011<br />

Pamiątkowe zdjęcia ze spotkania kierownictwa<br />

Spółki z emerytami w 2010 r.<br />

102<br />

Po zmianach ustrojowych w Polsce, jakie nastąpiły w 1989 r., niemożliwe już było<br />

prowadzenie gospodarki w oparciu o duże przedsiębiorstwa państwowe. W lipcu<br />

1991 r. Wojewoda Katowicki, działając w imieniu rządu, wydał Zarządzenie o podziale<br />

Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach<br />

na Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągowe i 19 Rejonowych Przedsiębiorstw<br />

Wodociągów i Kanalizacji. 11 lipca 1991 r., na bazie istniejącego od 1975 r. Zakładu<br />

nr 3 WPWiK, powstało państwowe przedsiębiorstwo wodociągów o nazwie Rejonowe<br />

Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji.<br />

W roku 1992, uchwałami Rad Miejskich, gminy Chorzów i Świętochłowice utworzyły<br />

związek komunalny o nazwie Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek<br />

Wodociągów i Kanalizacji.<br />

25 września 2001 r. majątek Skarbu Państwa należący do RPWiK Chorzów, na mocy<br />

decyzji komunalizacyjnej Wojewody Śląskiego, został przeniesiony na Samorządowy<br />

Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów i Kanalizacji.<br />

22 kwietnia 2003 r. Zgromadzenie Związku podjęło uchwałę o likwidacji RPWiK<br />

i utworzeniu w jego miejsce Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji.<br />

1 lipca 2003 r. utworzono zakład budżetowy o tej samej nazwie. Ponieważ takie rozwiązanie<br />

nie było korzystne dla finansów gmin, już 18 grudnia 2003 r. zakład został<br />

przekształcony w spółkę z o.o. (nazwa pozostała bez zmian). Jej jedynym właścicielem<br />

jest Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów i Kanalizacji.<br />

5 marca 2004 r. Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów<br />

i Kanalizacji Sp. z o.o. zostało wpisane do rejestru przedsiębiorców prowadzonego<br />

przez Sąd Rejonowy dla Katowice-Wschód w Katowicach, Wydział VIII Gospodarczy<br />

Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000197406. Spółka ma swą<br />

siedzibę w Chorzowie przy ul. Składowej 1.<br />

Przedmiotem jej działalności gospodarczej jest wykonywanie zadań na terenie<br />

gmin Chorzów i Świętochłowice w zakresie gospodarki wodno-ściekowej, które są<br />

zadaniami własnymi gmin tworzących Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki<br />

Związek Wodociągów i Kanalizacji.<br />

Zadania te określić można szczegółowo w sposób następujący:<br />

o zapewnienie bezawaryjnej dostawy wody dla mieszkańców i odprowadzania<br />

ścieków,<br />

o porządkowanie gospodarki ściekowej,<br />

o stała kontrola jakości dostarczanej wody oraz odprowadzanych ścieków,<br />

o systematyczna rozbudowa infrastruktury wodno-kanalizacyjnej na terenie Chorzowa<br />

i Świętochłowic,<br />

o prowadzenie długofalowych działań zmierzających do zmniejszenia strat wody,<br />

o likwidacja niezgodnych z prawem podłączeń do sieci wodociągowej oraz nielegalnych<br />

zrzutów ścieków,<br />

o rozbudowa i aktualizacja Systemu Informacji Przestrzennej.<br />

Działalność Spółki prowadzona jest na podstawie zezwolenia na prowadzenie zbiorowego<br />

zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków, udzielonego<br />

przez Zarząd Samorządowego Chorzowsko-Świętochłowickiego Związku Wodociągów<br />

i Kanalizacji. Stosuje „Regulamin dostarczania wody i odprowadzania ścieków<br />

na terenie gmin Chorzowa i Świętochłowic” uchwalony przez Zgromadzenie<br />

Związku 20 kwietnia 2006 r.<br />

W 2010 r. zatrudnienie w Spółce wyrażone w pełnych etatach wynosiło 314,94<br />

osób. Minimalny wzrost zatrudnienia ― o 7,52 etatu, czyli przeciętnie o 7,62 osoby<br />

― nastąpił głównie w pionie technicznym Spółki, co wymuszone było realizowaniem<br />

coraz większej liczby inwestycji.<br />

Charakter przedsiębiorstwa decyduje o tym, że 2/3 załogi stanowią mężczyźni. Prawie<br />

80% zatrudnionych to mieszkańcy Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Jest oczywiste, że kwalifikacje pracowników wpływają na konkurencyjność i wyniki<br />

Spółki, a także powodują, iż personel jest otwarty nie tylko na nowe rozwiązania<br />

technologiczne i organizacyjne, ale też na współpracę z innymi kontrahentami<br />

i klientami w zakresie rozwoju świadczonych usług.<br />

Nic więc dziwnego, że w 2010 r. Zarząd Spółki położył duży nacisk na podnoszenie<br />

kwalifikacji zawodowych personelu i łączna suma godzin szkoleniowych, w których<br />

wzięli udział pracownicy, wyniosła 4189. Odsetek korzystającej ze szkoleń załogi<br />

wynosiła 80%.<br />

Poziom wykształcenia pracowników Spółki w 2010 r. ponownie podniósł się w porównaniu<br />

z rokiem poprzednim. Wzrost ten najbardziej zauważalny jest wśród pracowników<br />

posiadających wyższe wykształcenie, największy spadek procentowy<br />

występuje natomiast wśród pracowników posiadających wykształcenie podstawowe.<br />

Ponad 70% osób z wykształceniem wyższym w Spółce posiada tytuł magistra,<br />

w tym 1/3 ― tytuł magistra inżyniera.<br />

Dla wszystkich pracowników znaczenie mają także inne działania podejmowane<br />

przez Zarząd Spółki mające na celu integrację załogi oraz wzajemne budowanie relacji<br />

opartych nie tylko na kontaktach zawodowych. Szeroki wachlarz takich działań<br />

nie budzi zatem zdziwienia.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

103<br />

Zarząd Spółki od 12.01.2004 r.<br />

1. Władysław Zawierucha – Prezes Zarządu<br />

2. Krystyna Liebich – Wiceprezes Zarządu<br />

Zarząd Spółki od 20.07.2005 r.<br />

1. Władysław Zawierucha – Wiceprezes Zarządu (do<br />

czasu powołania pełni funkcję prezesa Zarządu)<br />

2. Krystyna Liebich – Wiceprezes Zarządu<br />

Zarząd Spółki od 01.08.2005 r.<br />

1. Jacek Gabor – Prezes Zarządu<br />

2. Władysław Zawierucha – Wiceprezes Zarządu<br />

3. Krystyna Liebich – Wiceprezes Zarządu<br />

Zarząd Spółki od 31.05.2006 r.<br />

1. Jacek Gabor – Prezes Zarządu<br />

2. Krystyna Liebich – Wiceprezes Zarządu<br />

Zarząd Spółki od 27.12.2006 r.<br />

1. Jacek Gabor – Prezes Zarządu<br />

Zarząd Spółki od 01.01.2007 r.<br />

1. Jacek Gabor – Prezes Zarządu<br />

2. Krzysztof Broż – Członek Zarządu<br />

Zarząd Spółki od 05.01.2007 r.<br />

1. Jacek Gabor – Prezes Zarządu<br />

2. Andrzej Sajkiewicz – Wiceprezes Zarządu<br />

3. Krzysztof Broż – Członek Zarządu<br />

Zarząd Spółki od 19.11.2008 r.<br />

1. Krzysztof Broż – Prezes Zarządu<br />

2. Andrzej Sajkiewicz – Wiceprezes Zarządu<br />

3. Bartłomiej Jarocha – Członek Zarządu


Rozgrywki w piłkę nożną w ramach<br />

zakładowego Dnia Sportu.<br />

Podziękowania za pomoc w organizacji<br />

akcji społecznych.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

104<br />

Niektóre z nich nawiązują do dawniejszych form działalności socjalnej, inne są całkowicie<br />

nowe i dopiero budują swoją tradycję.<br />

Realizowane pomysły są wynikiem inicjatyw pracowników dzięki czemu cieszą się<br />

dużym zainteresowaniem i dają satysfakcję z ich przeprowadzenia. Jako przykłady<br />

takich form można podać: Dzień Sportu, Turniej Skata, Zawody wędkarskie, Aerobic,<br />

Zabawa karnawałowa, Uroczysta Biesiada, wycieczki krajowe i zagraniczne,<br />

Zawody narciarskie.<br />

Dzień Sportu, mimo tak oficjalnej nazwy, jest raczej festynem rodzinnym, podczas<br />

którego obok rozgrywek sportowych można w gronie przyjaciół z pracy i ich rodzin<br />

spędzić dzień, kibicując tym, którzy do rywalizacji przystąpili. W 2011 r. uprawiano<br />

na terenie Ośrodka Sportu i Rekreacji „Skałka” w Świętochłowicach następujące<br />

dyscypliny: wędkarstwo, tenis stołowy, darts, tenis ziemny, koszykówka, piłka siatkowa,<br />

siłowanie się na rękę, przeciąganie liny.<br />

Nie zapomina się również o byłych pracownikach. Emeryci i renciści utrzymują<br />

ze Spółką, a więc i z obecnymi pracownikami, aktywny kontakt. Organizowane<br />

są wspólne spotkania, wyjazdy na wycieczki integracyjne w ramach Funduszu<br />

Socjalnego. Decyzje w sprawach socjalnych podejmowane są wspólnie z organizacjami<br />

związkowymi działającymi w przedsiębiorstwie, które wspierają pracodawcę<br />

w zakresie spraw organizacyjnych, tym samym utożsamiając się ze Spółką.<br />

Dodatkowo taka forma współpracy gwarantuje, że przedstawiciele związków za-<br />

wodowych mają pełną wiedzę o stanie funduszu socjalnego, jego możliwościach<br />

i przeznaczeniu. Poprzez współdecydowanie stają się również współodpowiedzialni<br />

za właściwe, zgodne z prawem i z zainteresowaniami załogi, gospodarowanie<br />

środkami funduszu. Prowadzona w tym zakresie polityka pozwala uniknąć sporów<br />

i powstrzymuje stronę związkową od wysuwania żądań wychodzących poza możliwości<br />

finansowe pracodawcy. Nic więc dziwnego, że Ch-ŚPWiK Sp. z o.o. może<br />

poszczycić się tytułem „Solidny Pracodawca”.<br />

Pamięta się też o innych niż materialne formy uznania i wyróżnienia.<br />

Uchwałą nr 1 z 17 sierpnia 2010 r. Zarząd Spółki ustanowił Święto Branżowe, które<br />

przypada na dzień 4 października oraz przyjął Regulamin Obchodów Święta Branżowego.<br />

Zgodnie z tym regulaminem przyznaje się tytuły:<br />

1. „Zasłużony Pracownik Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.”. Tytuł przyznaje się pracownikowi Spółki,<br />

który na dzień święta posiada co najmniej 20-letni staż pracy zawodowej w Ch-<br />

ŚPWiK Sp. z o.o. i jego poprzednich formach prawnych. Z okazji jubileuszu otrzymuje<br />

on dyplom, a także odznakę:<br />

w kolorze brązowym ― jeżeli posiada dwudziestoletni zakładowy staż pracy,<br />

w kolorze srebrnym ― jeżeli posiada dwudziestopięcioletni zakładowy staż pracy,<br />

w kolorze złotym ― jeżeli posiada trzydziestoletni zakładowy staż pracy.<br />

2. „Zasłużony dla Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji Sp. z o.o.” może być przyznany osobom, które wieloletnią, wyróżniającą<br />

się postawą społeczną i etyczną, poprzez pracę na rzecz Spółki, przyczyniły się<br />

do jej rozwoju, kształtowania pozytywnego wizerunku i dobrego imienia, poprawy<br />

infrastruktury wodociągowej i kanalizacyjnej na obszarze Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Prawo zgłaszania kandydatów do nadania tytułu posiadają członkowie zarządu<br />

Spółki i zakładowe organizacje związkowe. Wyboru dokonuje komisja powoływana<br />

uchwałą zarządu.<br />

W 2010 r. tytuł odebrali:<br />

• Marek Kopel ― ówczesny Przewodniczący Zgromadzenia Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Związku Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.<br />

• Marek Dudek ― Przewodniczący Zarządu Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Związku Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.<br />

• Gerda Król ― Członek Zgromadzenia Chorzowsko-Świętochłowickiego Związku<br />

Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.<br />

W 2011 r. tytułem zostali uhonorowani:<br />

• Janusz Gancarczyk ― Komendant Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej w Chorzowie,<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

105<br />

Niektóre z certyfikatów i wyróżnień przyznanych<br />

Ch-ŚPWiK Sp. z o.o.<br />

Pierwsi laureaci tytułu „Zasłużony dla Chorzowsko-<br />

Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji Sp. z o.o.” w towarzystwie Zarządu Spółki<br />

Od lewej: Krzysztof Broz, prezez Zarządu, Marek<br />

Dudek, Gerda Król, Marek Kopel, Bartłomiej Jarocha.


Rada Nadzorcza Ch-ŚPWiK Sp. z o.o.<br />

powołana w roku 2004:<br />

1. Feliks Biskup – Przewodniczący<br />

2. Gabriela Bugaj-Miętkiewicz<br />

3. Ignacy Kściuk<br />

4. Michał Polok<br />

Rada Nadzorcza Ch-ŚPWiK Sp. z o.o.<br />

powołana w roku 2007:<br />

1. Feliks Biskup – Przewodniczący<br />

2. Joachim Otte<br />

3. Danuta Niemczyk<br />

4. Ignacy Kściuk<br />

Rada Nadzorcza Ch-ŚPWiK Sp. z o.o.<br />

powołana w roku 2010<br />

1. Feliks Biskup – Przewodniczący<br />

2. Joachim Otte<br />

3. Danuta Niemczyk<br />

4. Ignacy Kściuk<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Rada Nadzorcza Ch-ŚPWiK Sp. z o.o. od 01.05.2011 r.:<br />

1. Feliks Biskup – Przewodniczący<br />

2. Joachim Otte<br />

3. Gabriela Bugaj-Miętkiewicz<br />

4. Ignacy Kściuk<br />

Rada Nadzorcza Ch-ŚPWiK Sp. z o.o. od 01.08.2011 r.:<br />

1. Feliks Biskup – Przewodniczący<br />

2. Joachim Otte<br />

3. Gabriela Bugaj-Miętkiewicz<br />

4. Tomasz Szpyrka<br />

Rada Nadzorcza Ch-ŚPWiK Sp. z o.o. i Zarząd<br />

Samorządowego Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Związku Wodociągów i Kanalizacji<br />

podczas wspólnego posiedzenia.<br />

Na zdjęciu pierwszy z lewej Feliks Biskup, przewodniczący<br />

Rady Nadzorczej, drugi lewej Joachim<br />

Otte, z prawej Tomasz Szpyrka i Gabriela Bugaj<br />

– Miętkiewicz członkowie Rady Nadzorczej.<br />

Trzeci z lewej Marek Dudek przewodniczący<br />

Zarządu Związku, obok niego po prawej:<br />

Marian Salwiczek i Zbigniew Mośko, członkowie<br />

Zarządu. Trzecia z lewej Dorota Matysik.<br />

106<br />

• Urszula Mendera-Bożek ― Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Chorzowie,<br />

• Gabriela Lenartowicz – Prezes Zarządu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska<br />

i Gospodarki Wodnej w Katowicach,<br />

• Ignacy Kciuk ― wieloletni członek Rady Nadzorczej.<br />

W Spółce w 2010 r. działały cztery zakładowe organizacje związkowe:<br />

1. OPZZ Konfederacja Pracy ― zrzeszająca 105 członków.<br />

2. NSZZ „Solidarność 80” ― zrzeszająca 47 członków.<br />

3. Związek Zawodowy Pracowników Wodociągów i Kanalizacji ― zrzeszający 37<br />

członków.<br />

4. NSZZ „Solidarność” ― zrzeszająca 26 członków.<br />

Wszystkie organizacje zakładowe mają status reprezentatywnych.<br />

Ze względu na swoją dużą liczebność oraz przynależność do struktur ogólnopolskich,<br />

ośrodki związkowe stanowią poważną siłę, której doświadczony Zarząd nie<br />

może lekceważyć. Dlatego strona związkowa jest zapraszana do współudziału<br />

w ważnych wydarzeniach Spółki, na bieżąco w sposób rzetelny jest informowana<br />

o jej sytuacji, planowanych działaniach i obciążeniach, które musi ponosić.<br />

Nic więc dziwnego, że taki ― partnerski ― sposób zarządzania Spółką daje różne<br />

formy uznania przyznawane przez specjalistyczne gremia.<br />

Wymieńmy tylko kilka z ostatnich lat: „Klucz Sukcesu” w kategorii najlepsza inwestycja<br />

w branży wodno-kanalizacyjnej, Statuetka „Klucz Sukcesu” przyznana została<br />

w 2011 r. za uporządkowanie gospodarki ściekowej w zlewni oczyszczalni Klimzowiec;<br />

tytuł „Modernizacja Roku” przyznany w 2010 r. za przykrycie Rawy; godło<br />

promocyjne „Ikona Śląska 2010”, przyznana w 2011 r.; Śląska Izba Budownictwa<br />

przyznała Ch-ŚPWiK „Śląską Wielką Nagrodę Budownictwa dla Przedsiębiorstw”<br />

oraz nagrodę dla osób indywidualnych w kategorii „Autorytet Budownictwa i Gospodarki<br />

Śląskiej” dla Bartłomieja Jarochy, dyrektora ds. rozwoju Ch-ŚPWiK za<br />

szczególny wkład w rozwój przedsiębiorczości i regionu.<br />

Warto również dodać, że firma uczestniczy w życiu społecznym obu miast. Mając<br />

na uwadze lokalny rodowód przedsiębiorstwa, działa charytatywnie, wspierając<br />

szkoły, stowarzyszenia, organizacje pożytku publicznego na terenie Chorzowa<br />

i Świętochłowic, udzielając darowizn na cele statutowe. Dowody wdzięczności są<br />

eksponowane w siedzibie Spółki, my reprodukujemy tylko kilka z nich.<br />

Wakat na ew. uzupełnienia prezentacji spółki<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

107


Wodociągi i kanalizacja<br />

108<br />

Zarząd Spółki<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Chorzowsko-Świętochlowickim Przedsiębiorstwem Wodociągów i Kanalizacji kieruje Zarząd Spółki,<br />

który działa w składzie trzyosobowym:<br />

Krzysztof Broż, Prezes Zarządu Spółki, funkcję pełni od 19 listopada 2008 r.<br />

Andrzej Sajkiewicz pełniłfunkcję Wiceprezesa Zarządu ds. Technicznych od 2 lipca 2007 r.<br />

Bartłomiej Jarocha - Członek Zarządu od 19 listopada 2008 r.<br />

Od momentu utworzenia Spółki z Ograniczoną Odpowiedzialności tj. od 18 grudnia 2003 roku działały<br />

następujące zarządy:<br />

Dyrektor Naczelny ― Prezes Zarządu Krzysztof Broż<br />

Dyrektor Naczelny kieruje całokształtem działalności Spółki, realizując i nadzorując wykonywanie<br />

uchwał i programów działań zatwierdzonych przez Zgromadzenie Wspólników i Radę Nadzorczą,<br />

kieruje pracami Zarządu, reprezentuje Spółkę i Zarząd na zewnątrz, zatwierdza wewnętrzne akty<br />

normatywne Spółki i podejmuje wszelkie decyzje w ramach zwykłego zarządu niezastrzeżone dla<br />

Zgromadzenia Wspólników i Zarządu Spółki na zasadach określonych w Regulaminie Zarządu zatwierdzonym<br />

przez Radę Nadzorczą.<br />

Dyrektorowi Naczelnemu bezpośrednio podlegają:<br />

Pełnomocnik ds. Zarządzania Systemem Jakości Michał Mnich<br />

Dział Zamówień Publicznych<br />

Mirella Drewniak<br />

Bożena Kolanowska - Warwas<br />

Marcin Krzemień<br />

Do zadań działu należy prowadzenie wszelkich prac związanych z procedurą udzielania zamówień publicznych<br />

m.in. sporządzanie pełnej dokumentacji postępowań przetargowych, publikacja ogłoszeń<br />

o zamówieniu, badanie merytorycznej zawartości umów, udział w komisjach przetargowych, sporządzanie<br />

kwartalnych sprawozdań z udzielonych zamówień na potrzeby Rady Nadzorczej oraz corocznego<br />

sprawozdania przekazywanego Prezesowi UZP, archiwizowanie dokumentacji przetargowej.<br />

109


Wodociągi i kanalizacja<br />

Laboratorium mieści się terenie Oczyszczalni<br />

Ścieków Klimzowiec, zajmuje dawny budynek<br />

biurowy wybudowany dla Związku Rawy.<br />

110<br />

Laboratorium<br />

Dariusz Borys, Urszula Cebula, Marek Figiel, Sylwia Filipska-Durnik, Anna Hercog,<br />

Teresa Kostyra, Irena Lomania, Katarzyna Malik, Maria Mały, Jolanta Miarka, Jerzy<br />

Montowski, Barbara Olewińska-Matusik, Beata Ratajczak, Aleksandra Torbus, Katarzyna<br />

Wilk-Nowak<br />

W 1965 r. przy Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Wodociągów i Kanalizacji obok<br />

Laboratorium Radiologicznego, które zajmowało się badaniami skażeń promieniotwórczych<br />

wody działały dwie inne jednostki badające jakość wody. Jedną z<br />

nich było laboratorium Instytutu Gospodarki Komunalnej działające w Chorzowie,<br />

które badało jakość ścieków (jakością wody zajmowała się stacja w Goczałkowicach).<br />

! stycznia 1967 r. stację w Chorzowie przekształcono w Wojewódzkie Laboratorium<br />

Badania Ścieków, będące jednostką WPWiK. To antenatka dzisiejszego<br />

Laboratorium Ch-ŚPWiK.<br />

Priorytetowym zadaniem laboratorium Spółki jest stała kontrola parametrów jakościowych<br />

wody dostarczanej klientom Chorzowsko-Świetochłowickiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.<br />

Rocznie analizie poddawanych jest około 3000 próbek, co oznacza wykonanie badań<br />

blisko 25 000 parametrów. Około 1000 próbek wody pobieranych jest ze studni wodomierzowych,<br />

przyłączy wodomierzowych, zastępczych punktów poboru wody,<br />

oraz ze stawów zlokalizo-wanych na terenie miasta Chorzowa oraz Świętochłowic.<br />

Ponad drugie tyle, to próbki ścieków pobieranych m.in. z Oczyszczalni Ścieków Klimzowiec<br />

oraz sieci kanalizacyjnej w/w miast..<br />

Laboratorium posiada certyfikat akredytacji wg normy PN-EN ISO/IEC 17025:2005<br />

przyznany przez Polskie Centrum Akredytacji z dniem 22 kwietnia 2010 r.<br />

Laboratorium posiada także zatwierdzenie systemu jakości badań wody, które<br />

zostało ono wydane przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego<br />

w Chorzowie. Zatwierdzenie oznacza uznanie przez Inspekcję Sanitarną kompetencji<br />

laboratorium, a tym samym wzmocnienie wzajemnej współpracy między<br />

Spółką a Inspekcją Sanitarną, gdyż wyniki badań wody uzyskiwane w Laboratorium<br />

Spółki w ramach wewnętrznej kontroli są poddawane wnikliwej analizie,<br />

umieszczane w bazie danych Inspekcji Sanitarnej, a następnie wykorzystywane<br />

do analiz statystycznych, przeprowadzania okresowych, obszarowych ocen jakości<br />

wody przez Inspekcję Sanitarną oraz do raportowania m.in. do Instytutu<br />

Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Głównego Inspektora Sanitarnego. Na bazie<br />

tych wyników tworzone będą trendy w prowadzeniu nadzoru nad jakością sanitarną<br />

wody.<br />

Stosowane techniki analityczne to: metody spektrometrii w plaźmie indukcyjnie<br />

wzbudzonej z zastosowaniem ciśnieniowej mineralizacji mikrofalowej próbek, spektrofotometryczne,<br />

miareczkowe, metody elektrochemiczne, metody wagowe a zakresie<br />

pracowni mikrobiologicznej metoda filtracji membranowej oraz płytek lanych,<br />

analiza mikroskopowa osadu czynnego.<br />

Akredytacja udzielana jest na okres czterech lat, jednakże co roku przeprowadzana<br />

jest ocena podmiotu przez PCA pod kątem spełnienia wymagań normy PN<br />

-EN ISO/IEC 17025:2005 oraz określenia w jakim stopniu laboratorium doskonali<br />

swoje usługi np. poprzez rozszerzenie zakresu badań. W tym celu w pracowni mikrobiologicznej<br />

w 2010 r. wprowadzono do stosowania nowoczesną sposób identyfikacji<br />

bakterii grupy coli oraz Escherichia coli metodą Coli-lert 18, która skraca<br />

czas analizy z 48h (tradycyjnymi metodami) do 18h. Metoda Colilert przydatna<br />

jest szczególnie w celu szybkiego podejmowania decyzji dotyczących dystrybucji<br />

wody do klientów w przypadkach awarii sieci wodociągowej, nagłego pogorszenia<br />

się jakości wody itp.<br />

W celu sprawdzania kompetencji w zakresie wykonywanych badań Laboratorium<br />

uczestniczy cyklicznie w ogólnopolskich i międzynarodowych programach badań<br />

biegłości/porównań międzylaboratoryjnych.<br />

Z wynikami badań jakości wody wykonywanymi w laboratorium oraz ofertą usług<br />

laboratoryjnych mogą zapoznać się wszyscy zainteresowani na stronie internetowej<br />

przedsiębiorstwa.<br />

BHP<br />

Andrzej Laksa<br />

Jan Zimek<br />

Zadania m.in.: inicjowanie i rozwijanie różnych form popularyzacji zagadnień dotyczących<br />

ochrony pracy i współpraca w tym zakresie ze służbą zdrowia, systematyczna<br />

kontrola warunków pracy, przestrzegania przez pracowników zasad i przepisów<br />

bhp i p.poż., udział w opracowaniu planu poprawy warunków bhp i kontrola ich realizacji,<br />

kontrola przestrzegania obowiązujących przepisów, regulaminów i instrukcji<br />

p.poż., współudział w organizacji szkoleń z zakresu ochrony p.poż., tworzeniu regulaminów<br />

i instrukcji.<br />

Kontrola wewnętrzna<br />

Krzysztof Langer<br />

Zadania m.in.: prowadzenie kontroli merytorycznych i funkcjonalnych we wszystkich<br />

komórkach organizacyjnych Spółki, dokonywanie oceny czy procedury obowią-<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

111<br />

Próbki analizowane przez Laboratorium<br />

pozostałe<br />

(m.in.osady)<br />

30%<br />

ścieki<br />

37%<br />

woda<br />

33%


Wodociągi i kanalizacja<br />

zujących w przedsiębiorstwie, systemu zarządzania ryzykiem, działań jednostek organizacyjnych,<br />

funkcjonujących w przedsiębiorstwie systemów kontroli wewnętrznej, informatycznych systemów<br />

przetwarzania danych, systemów księgowo- finansowych, odzyskiwania nienależnych środków i<br />

sum utraconych, systemów zapobiegania nieprawidłowościom i podejmowania działań korygujących,<br />

systemu przepływu informacji, przygotowywanie wieloletnich i rocznych planów kontroli.<br />

Obrona cywilna<br />

Zadania m.in.: prowadzenie kancelarii tajnej, spraw związanych z zabezpieczeniem tajemnicy<br />

państwowej i służbowej, zagadnień związanych z zabezpieczeniem mienia, opracowywanie dokumentacji<br />

ćwiczebnej użycia sił i środków formacji OC w trybie planowanego przejęcia z okresu stałej<br />

gotowości do podwyższonej i pełnej gotowości obrony cywilnej, opracowywanie wniosków i programów<br />

w zakresie szkolenia podstawowego, specjalistycznego i doskonalącego członków obrony<br />

cywilnej i kadry kierowniczej oraz załogi Spółki, uczestniczenie w naradach i szkoleniach z zakresu<br />

przedsięwzięć obrony cywilnej i planowania w dziedzinie obronności.<br />

Pełnomocnik ds. Ochrony Informacji Niejawnych<br />

Zadania m.in.: zapewnienie przestrzegania przepisów o ochronie informacji niejawnych w jednostce<br />

organizacyjnej, prowadzenie wykazu stanowisk i prac zleconych oraz osób dopuszczonych<br />

do pracy lub służby na stanowiskach, z którymi może łączyć się dostęp do informacji niejawnych,<br />

opracowywanie zasady ochrony informacji niejawnych oznaczonych klauzulą „zastrzeżone”, przeprowadzanie<br />

instruktażu w zakresie ochrony informacji niejawnych organizowanie i prowadzenie<br />

kancelarii tajnej w przypadku posiadania dokumentów niejawnych o klauzuli „poufne”.<br />

Dyrektor Ekonomiczny<br />

112<br />

Andrzej Cieślik<br />

Dyrektor Ekonomiczny koordynuje i bezpośrednio nadzoruje pracę działów: Controllingu i Analiz<br />

Ekonomicznych, Sprzedaży, Administracji i Informatyki oraz komórkę Marketingu. Dyrektor Ekonomiczny<br />

kieruje pracą podległego personelu.<br />

Dział Sprzedaży<br />

Zadania m.in.: opracowywanie planów sprzedaży w perspektywie rocznej i wieloletniej, sporządzanie<br />

zestawień miesięcznych, kwartalnych i rocznych ze sprzedaży wody i ścieków, dokonywanie odczytów<br />

wodomierzy głównych i podliczników poszczególnych kontrahentów, kontrola oplombowania<br />

wodomierzy oraz obiegów p.poż., sprawdzanie i kontrola kompletności odczytów wodomierzy,<br />

prowadzenie ewidencji zawieranych umów, rozpatrywanie reklamacji.<br />

Lidia Biegańska, Katarzyna Brol, Maria Bródka, Magdalena Cieślukowska, Mariola Halamus, Dorota<br />

Holon, Gabriela Jarocha, Urszula Jędras, Elżbieta Kępka, Iwona Krypczyk, Barbara Kuraszyńska,<br />

Stefania Lempka, Bogumiła Mąka, Beata Misiara, Izabella Ochmann, Piotr Pyrlik, Bożena Radwoń,<br />

Danuta Swadźba, Agnieszka Szaton, Barbara Szerszeń, Ewa Walda, Monika Wojciechowska, Anna<br />

Wójcik<br />

Biuro Obsługi Klienta<br />

Zadania m.in.: udzielanie informacji interesantom z zakresu działalności Spółki, a w szczególności<br />

trybu załatwiania spraw ze wskazaniem stanowisk odpowiedzialnych za czynność, przyjmowanie i<br />

rejestrowanie korespondencji oraz przekazywanie jej do sekretariatu, wysyłanie do kontrahentów<br />

zawiadomień o zmianie obowiązującej taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie<br />

ścieków, kontakt ― uzgodnienia z klientami dotyczące podpisania i odbioru umów.<br />

Dział Controllingu i Analiz Ekonomicznych<br />

Marzena Kaleta, Alina Klich, Maria Kuligowska, Dariusz Lejman, Irena Lis, Jadwiga Nokielska, Krystyna<br />

Przybyła, Paweł Szołtysek, Mirella Weiss, Barbara Ulanowska<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

113


Wodociągi i kanalizacja<br />

Wykonuje zadania w zakresie spraw ekonomicznych, zaopatrzenia materiałowego, magazynów,<br />

zintegrowanego systemu informatycznego.<br />

Dział Administracji i Informatyki<br />

114<br />

Ilona Brzoza, Joanna Bukowska, Gabriela<br />

Danisz, Radomir Dąbrowski, Grażyna Flakus,<br />

Lidia Grala, Krystian Jaron, Barbara<br />

Kandzia, Marcin Kubik, Janusz Luks, Ewa<br />

Stempień, Rafał Świerkot<br />

Zadania m.in. dbałość o terminowe i rzetelne odprowadzanie opłat z tytułu czynszów dzierżawnych,<br />

najmu, służebności przesyłu, opłat z tytułu bezumownego korzystania z gruntów, itp., prowadzenie<br />

ewidencji powierzchni gruntów oraz powierzchni użytkowej budynków użytkowanych przez<br />

Spółkę, wykonywanie czynności związanych z gospodarowaniem gruntami Spółki, ubezpieczenie<br />

majątku Spółki, nadzór nad archiwum Spółki, administrowanie sprzętem i wyposażeniem techniczno-biurowym,<br />

zarządzanie sekcją porządkową oraz zadania w zakresie informatyki.<br />

Stanowisko ds. Marketingu<br />

Jerzy Surówka<br />

Zadania m.in.: udział w tworzeniu i wdrażanie strategii oraz projektów marketingowych firmy, kontakt<br />

z mediami, współpraca z agencjami reklamowymi i pr., prowadzenie badań marketingowych,<br />

aktywny udział w prowadzonych przez firmę wydarzeniach i działaniach PR.<br />

Dyrektor Personalny<br />

Dorota Matysik<br />

Dyrektor Personalny koordynuje i bezpośrednio nadzoruje pracę Działu Personalnego, Biura Zarządu,<br />

Sekretariatu i Komórki Socjalnej. Dyrektor Personalny kieruje pracą podległego personelu.<br />

Biuro Zarządu<br />

Katarzyna Borkowska, Daria Lorek, Małgorzata Potocka, Marta Torchała, Alicja Wencel<br />

Zadania m.in.: przechowywanie dokumentacji, koordynowanie zgłoszenia do Krajowego Rejestru<br />

Sądowego, protokołowanie posiedzeń Zarządu i Rady Nadzorczej, przygotowywanie Zarządowi<br />

projektów uchwał i prowadzenie rejestru uchwał Zarządu, Rady Nadzorczej i Zgromadzenia<br />

Wspólników a także koordynowanie przepływu korespondencji pomiędzy nimi, opracowanie części<br />

formalnej zarządzeń wewnętrznych.<br />

Sekretariat<br />

Zadania m.in..: przyjmowanie, segregacja i rejestracją korespondencji oraz jej przekazywanie poszczególnym<br />

komórkom organizacyjnym, przyjmowanie, ewidencja i koordynacja skarg i wniosków<br />

wpływających ustnie i pisemnie oraz prowadzenie książki skarg i wniosków. prowadzenie<br />

grafiku konferencji i spotkań Zarządu Spółki.<br />

Dział Personalny<br />

Beata Kamińska, Teresa Kansy, Agnieszka Tomaszek<br />

Zadania m.in.: prognozowanie, planowanie i bilansowanie potrzeb kadrowych, dobór i rozmieszczanie<br />

kadr, opracowywanie metod i narzędzi w celu racjonalnego zarządzania zasobami ludzkimi<br />

oraz potencjałem ludzkim, sporządzanie wymaganej sprawozdawczości, prowadzenie akt osobowych<br />

pracowników, rekrutacji, organizowanie szkoleń i innych form doskonalenia kwalifikacji pracowników<br />

Komórka Socjalna<br />

Zadania: obsługa zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

115


Wodociągi i kanalizacja<br />

Główny Księgowy<br />

Małgorzata Blacha<br />

Marzena Majewska<br />

Główny Księgowy koordynuje i bezpośrednio nadzoruje pracę Działu Finansowo-Księgowego, komórki<br />

windykacji, rachuby i majątku trwałego oraz kieruje pracą podległego personelu.<br />

Dział Finansowo-Księgowy<br />

Krystyna Burda, Barbara Chruścińska, Mariola Chruścińska, Katarzyna Drzyzga, Marta Franiuk, Maria<br />

Gadzińska, Renata Lesik, Danuta Majlinger, Ewelina Michalik, Ewa Myśliwczyk, Grażyna Olejnik<br />

Zadania m.in.: prowadzenie rejestru VAT zakupu, księgowanie faktur kosztowych/zakupowych i ewidencjonowanie<br />

operacji gospodarczych, rozliczanie na poszczególne rodzaje działalności poniesionych<br />

przez Spółkę kosztów, miesięczne rozliczanie kosztów i sporządzanie odpowiednich poleceń<br />

księgowania, dostarczanie danych księgowych wewnętrznym komórkom m. in. dla celów budżetowania,<br />

bieżące śledzenie sytuacji finansowej Spółki odnoście kształtowania się środków płatniczych,<br />

monitorowanie transakcji gotówkowych, obsługa firmy w zakresie bankowości elektronicznej, księgowe<br />

prowadzenie gospodarki magazynowej, przygotowywanie rocznego sprawozdania finansowego.<br />

Windykacja<br />

Zadania m.in.: bieżąca obsługa klientów polegająca na wyjaśnianiu wątpliwości związanych z zapłatą<br />

faktur. Obsługa klientów w systemie finansowo-kosztowym, windykacja należności, księgowanie<br />

należności w postępowaniach sądowych, układów ratalnych oraz umorzeń zgodnie z wyrokami sądowymi,<br />

uzgadnianie sald z odbiorcami na koniec okresów sprawozdawczych i prowadzenie związanej z<br />

tym korespondencji, przygotowywanie potwierdzeń sald należności.<br />

Rachuba<br />

Zadania m.in.: obliczanie wynagrodzeń i zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz sporządzanie list<br />

płac i dodatkowych list płac oraz zasiłków w obowiązujących terminach, obliczanie, potrącanie i odprowadzanie<br />

składek na ubezpieczenia społeczne, zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych a<br />

także sporządzanie związanych z tym dowodów i deklaracji zgodnie z obowiązującymi przepisami,<br />

sporządzanie miesięcznych deklaracji ZUS, sporządzanie rocznych rozliczeń podatku dochodowego<br />

od osób fizycznych, obsługa PPE – potrącanie składek i sprawozdawczość, obsługa PZU grupowego<br />

ubezpieczenia na życie – potrącanie składek i sprawozdawczość.<br />

116<br />

Majątek trwały<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Zadania m.in.: prowadzenie ewidencji środków trwałych, opracowywanie rocznych planów amortyzacji,<br />

rozliczanie inwentaryzacji, Sporządzanie zestawień na potrzeby Zarządu w zakresie obrotu majątkiem<br />

trwałym, terminowe i rzetelne odprowadzanie podatku od nieruchomości.<br />

Dyrektor ds. Rozwoju Bartłomiej Jarocha<br />

Dyrektor ds. Rozwoju – członek Zarządu realizuje zadania określone w Regulaminie Zarządu oraz<br />

kieruje pracą podległych działów: Inwestycji, Remontów, Rozwoju Infrastruktury i Jednostki Realizującej<br />

Projekt.<br />

Dział Przygotowania Inwestycji<br />

Anna Bujok<br />

Marcin Dobiega<br />

Mariola Gołąbowska<br />

Justyna Piecuch<br />

Agnieszka Sawoszczuk<br />

Dział Inwestycji odpowiada za prawidłowe przygotowanie, realizację i rozliczenie zadań oraz zakupów<br />

inwestycyjnych w zakresie infrastruktury wodociągowej i kanalizacyjnej.<br />

Dział Realizacji Inwestycji<br />

Gabriela Cofałka<br />

Bogusław Hubert<br />

Marzena Kacperska<br />

Gabriela Krentosz<br />

Zbigniew Niepsuj<br />

Anna Sirko<br />

Krystian Wojtasz<br />

Jednostka Realizująca Projekt odpowiada za prawidłowe przygotowanie, realizację i rozliczenie Projektu<br />

Funduszu Spójności nr 2003/PL/16/P/PE/044 pn. „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków<br />

w Chorzowie – Świętochłowicach”, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej, oraz innych<br />

zadań inwestycyjnych związanych bezpośrednio z realizacją Projektu.<br />

Dział Rozwoju Infrastruktury<br />

Dział Rozwoju Infrastruktury odpowiada za prowadzenie i koordynację działań związanych z rozbudową<br />

infrastruktury wodociągowo – kanalizacyjnej oraz wdrażanie innowacyjnych rozwiązań technicznych<br />

w działalności Spółki.<br />

117


Wodociągi i kanalizacja<br />

Dział Remontów<br />

118<br />

Tadeusz Byś<br />

Jarosław Dziegciarz<br />

Ryszard Krentosz<br />

Dorota Podlejska<br />

Ewa Rakowska<br />

Czesław Drażyk<br />

Andrzej Frytz<br />

Grzegorz Kaduk<br />

Artur Krupa<br />

Bogdan Olesz<br />

Marian Popierz<br />

Celina Włodara<br />

Adam Włodarczyk<br />

Dział Remontów odpowiada za prawidłowe przygotowanie, realizację i rozliczenie zadań remontowych.<br />

Dyrektor Techniczny Andrzej Sajkiewicz<br />

Dyrektor Techniczny kieruje pionem technicznym, realizując i nadzorując wykonywanie uchwał i<br />

programów działań zatwierdzonych przez Zgromadzenie Wspólników i Radę Nadzorczą, zatwierdza<br />

wewnętrzne akty normatywne Spółki i podejmuje wszelkie decyzje w zakresie zwykłego zarządu<br />

niezastrzeżone dla Zgromadzenia Wspólników i Zarządu Spółki na zasadach określonych w<br />

Regulaminie Zarządu zatwierdzonym przez Radę Nadzorczą.<br />

Dział Wodomierzy<br />

Krzysztof Bacik, Krzysztof Borowski, Stanisław Drążek, Dariusz Drobisz, Adam Dudek, Leszek Korzekwa,<br />

Marek Kotas, Jerzy Langer, Marek Łodziński, Mariusz Maksymowicz, Grażyna Piełka, Janusz<br />

Piksa, Jarosław Strzała, Jacek Wincierz, Piotr Zmyślony<br />

Zadania m.in.: utrzymywanie w sprawności technicznej wszystkich wodomierzy w punktach sprzedaży<br />

wody (granica własności dostawy wody), wymiana wodomierzy o wygasłych cechach legalizacji<br />

oraz wodomierzy uszkodzonych, analiza w terenie zasilania budynków w wodę i właściwy<br />

dobór wodomierzy, ustalenie, przez wizje lokalną oraz analizę planów sytuacyjnych, nielegalnych<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

podłączeń wody, comiesięczne odczyty wszystkich wodomierzy zabudowanych w studniach wodomierzowych<br />

i w hydroforniach oraz wodomierzy magistralnych.<br />

Dział Pomiarów i Informacji Przestrzennej<br />

Piotr Kandzia, Daniel Kaszczyszyn, Leszek<br />

Kotulski, Joachim Krzyk, Artur Kulik, Andrzej<br />

Nowak, Rafał Przydacz, Marek Wiechoczek,<br />

Jolanta Wołoszyn<br />

Głównymi zadaniami komórki jest prowadzenie komputerowego systemu ewidencji zasobów wodno-kanalizacyjnych<br />

przedsiębiorstwa na terenie miast Chorzowa i Świętochłowic oraz działania polegające<br />

na ograniczeniu strat wody.<br />

Oczyszczalnia ścieków Klimzowiec<br />

Wiesław Aleksandrowicz, Ryszard Andrzejewski, Grzegorz Badura, Piotr Banaszek, Robert Baran,<br />

Dariusz Bernacki, Marek Bielicki, Jerzy Burkat, Józef Burzywoda, Mariusz Cholewiński, Ryszard<br />

Chyra, Bogdan Dylong, Roman Faj, Krzysztof Goły, Jarosław Goździk, Piotr Grochla, Justyna Hudziak,<br />

Andrzej Jakubiak, Agnieszka Jońca-Makówka, Mariusz Juszczyk, Piotr Kaczor, Stefania Kawik,<br />

Krzysztof Kicia, Barbara Kolber, Sebastian Kopyto, Roman Kopyto, Grzegorz Kornatowski,<br />

Zbigniew Kowalski, Marian Kozioł, Marek Krzyk, Krzysztof Kucypera, Daniel Kukuła, Marek Kuś,<br />

Krzysztof Langer, Henryk Ląg, Andrzej Łój, Bronisław Magiełda, Mirosław Magiera, Cezary Maślak,<br />

Henryk Mikuła, Jan Mitas, Ewelina Olejniczak, Jerzy Serda, Bogdan Sikora, Dariusz Sikora, Mariusz<br />

Simka, Kazimierz Szuchmilski, Edward Szymura, Michał Tasarz, Marek Tomanek, Ireneusz Trzaska,<br />

Anna Trzebińczyk, Ryszard Wójciak, Dariusz Wójcik, Marek Wójcik, Sebastian Wyszka, Rafał Ziętek<br />

Zadania m.in.: bieżący nadzór i kontrola eksploatacji urządzeń do oczyszczania ścieków i unieszkodliwiania<br />

osadów oraz kontrola przebiegu procesów oczyszczalni na poszczególnych urządzeniach<br />

oczyszczalni, Kontrola prawidłowości prowadzenia procesów technologicznych zgodnie z dokumentacją<br />

techniczną i instrukcjami obsługi itp., prowadzenie ewidencji pomiarów ilości ścieków,<br />

sporządzanie planów pracy i planów remontów urządzeń oraz opracowywanie sprawozdań z ich realizacji,<br />

prowadzenie potrzebnej sprawozdawczości, przygotowywanie informacji i opracowań dla<br />

potrzeb Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach oraz terenowych organów<br />

administracji.<br />

119


Wodociągi i kanalizacja<br />

Dział Energetyczno-Mechaniczny<br />

120<br />

Anna Grolik<br />

Józef Nokielski<br />

Tomasz Sworowski<br />

Henryk Szaton<br />

Jan Szweda<br />

Ewaryst Wilk<br />

Krzysztof Wrzeszcz<br />

Dział Energetyczno-Mechaniczny prowadzi działalność związaną z zabezpieczeniem utrzymania<br />

ruchu przy pomocy służb warsztatu elektrycznego.<br />

Zastępca Dyrektora Technicznego ds. Eksploatacji GRICNER Jerzy<br />

Zadania m.in.: zarządzanie i kierowanie działami dyspozytora Spółki, transportu, zakładami eksploatacji<br />

wodociągów i kanalizacji, koordynacja i nadzór działań w zakresie eksploatacji sieci wodociągowej<br />

i kanalizacyjnej, transportu, a także usuwania awarii na sieciach wodociągowych i<br />

kanalizacyjnych, uczestniczenie w tworzeniu planów inwestycji i remontów (roczne plany techniczno-ekonomiczne)<br />

oraz planów strategicznych (plany wieloletnie), prowadzenie codziennych narad<br />

technicznych, nadzór nad zabezpieczeniem właściwej jakości dostarczanej wody oraz odprowadzanych<br />

ścieków, nadzór nad ścisłą współpracą z dostawcą wody – GPW Katowice, inicjowanie oraz<br />

wdrażanie innowacyjnych rozwiązań technicznych i technologicznych w procesach eksploatacji<br />

sieci wodociągowej i kanalizacyjnej.<br />

Dział Dyspozytora<br />

Arkadiusz Adamus<br />

Michał Komander<br />

Barbara Lejman<br />

Piotr Przydacz<br />

Piotr Pudło<br />

Agnieszka Sadowska<br />

Zadania m.in.: współpraca z działami technicznymi przedsiębiorstwa, koordynacja robót między<br />

zakładami oraz działami przedsiębiorstwa, utrzymywanie stałej łączności z poszczególnymi zakładami<br />

oraz działami w zakresie informacji o awariach powstałych na terenie miasta Chorzowa i<br />

Świętochłowic, odbieranie meldunków o prowadzonych robotach oraz pracy sprzętu, wydawanie<br />

dyspozycji odnośnie usuwania awarii na sieciach wodociągowych i kanalizacyjnych oraz obiektach<br />

przedsiębiorstwa, ścisła współpraca z dostawcą wody ― GPW Katowice.<br />

Zakład Eksploatacji Wodociągów<br />

Zadania m.in.: prowadzenie eksploatacji miejskich sieci wodociągowych, utrzymywanie w pełnej sprawności<br />

technicznej urządzeń, maszyn, sprzętów i obiektów będących w eksploatacji zakładu, wykonywanie<br />

remontów, dokonywanie analizy wielkości i przyczyn strat wody na sieci, ustalanie poprzez analizę<br />

planów sytuacyjnych oraz wizję lokalną nielegalnych podłączeń do sieci, dokonywanie odbiorów technicznych<br />

zakupionych środków trwałych i przeprowadzanie instruktażu ich obsługi, uczestniczenie w<br />

opracowywaniu dokumentacji technicznej na remonty kapitalne i inwestycje własne w zakresie wodociągowym,<br />

współpraca z Urzędem Miasta Chorzów, Świętochłowice oraz innymi podmiotami.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Lucjan Babczyk, Piotr Banot, Andrzej Boj, Krzysztof Bukowski, Henryk Chruszcz, Dariusz Czupała,<br />

Grzegorz Gruszka, Mariusz Grygiel, Andrzej Imielski, Sylwester Jencki, Damian Kalus, Adam Kuczera,<br />

Andrzej Kuliński, Adam Majlinger, Alojzy Mierzwa, Sebastian Musialik, Janusz Nojman, Roman<br />

Nowak, Arkadiusz Pańczyszyn, Karolina Pieniowska, Sławomir Pizon, Emir Pizović, Jerzy Przedworski,<br />

Stefan Przybyła, Dominik Sadurek, Grzegorz Smogulski, Maria Sobek, Stefan Stobrawa, Józef<br />

Stowski, Grzegorz Strzelczyk, Marcin Strzoda, Stefan Swadźba, Marek Trzebińczyk, Dariusz Wachowiak,<br />

Rafał Wiesiołek, Ryszard Wieszała, Damian Wrona, Grażyna Zakrzewska<br />

Zakład Eksploatacji Kanalizacji<br />

Janusz Benducki, Marek Błędowski, Mirosław Bochenek, Marek Buchcik, Emil Chojnacki, Robert<br />

Chybowski, Piotr Dragon, Jolanta Gricner, Michał Habraszka, Henryk Hajda, Rajmund Hullin, Damian<br />

Jędryka, Janusz Kapica, Grzegorz Kołodziej, Marian Korzeczek, Mirosław Kościelniak, Przemysław<br />

Kowalski, Zbigniew Krala, Henryk Kubosz, Adam Ludowicz, Grzegorz Niestrój, Sławomir Nowacki,<br />

Lucjan Pataląg, Krzysztof Stalowski, Eugeniusz Szerszeń, Iwona Szewczyk, Ryszard Świder,<br />

Paweł Tomczyk, Roman Walter, Łukasz Zadęcki, Daniel Zientek, Dariusz Żyła<br />

Zadania m.in.: prowadzenie eksploatacji miejskich sieci kanalizacyjnych, utrzymywanie w pełnej<br />

sprawności technicznej urządzeń, maszyn, sprzętów i obiektów będących w eksploatacji zakładu,<br />

121


Wodociągi i kanalizacja<br />

wydawanie opinii dotyczących wymagań urządzeń do oczyszczania ścieków odprowadzanych do<br />

urządzeń kanalizacyjnych przedsiębiorstwa, prowadzenie spraw związanych z wydawaniem pozwoleń<br />

wodno-prawnych na odprowadzanie ścieków przemysłowych do kanalizacji spółki, przez<br />

podmioty prowadzące działalność gospodarczą, uczestniczenie w opracowywaniu dokumentacji<br />

technicznej na remonty kapitalne i inwestycje własne w zakresie kanalizacyjnym oraz zadania w<br />

zakresie działań kontrolnych gospodarki wodno-ściekowej podmiotów gospodarczych.<br />

Dział Transportu<br />

Dariusz Baran, Michał Baron, Andrzej Bugiel, Piotr Czech, Piotr Czernohorski, Grzegorz Danisz, Damian<br />

Flak, Adam Ignalski, Adam Janas, Janusz Jaworski, Marcin Jędrzejczyk, Bogdan Kaniewski,<br />

Mirosław Kasprzak, Bogdan Kmiecik, Jerzy Kotowski, Dariusz Koźbiał, Piotr Krawiec, Janusz Kuraszyński,<br />

Marek Lasota, Andrzej Lempka, Marian Luchowski, Paweł Makała, Wiktor Maryański, Józef<br />

Niesler, Andrzej Nonas, Marek Nowak, Andrzej Olejniczak, Tomasz Pasternok, Dariusz Pyka, Robert<br />

Rojek, Roman Rurański, Łukasz Smołka, Dominik Tlołka, Leszek Tomanek, Janusz Waruszewski<br />

Zadania m.in.: Bilansowanie, planowanie i zaspokajanie potrzeb transportowych Spółki za pomocą<br />

taboru własnego i obcego, wykonywanie zleconych usług transportowych, zlecanie ekspertyz stanu<br />

technicznego pojazdów, opracowywanie obowiązującej sprawozdawczości i analiz w zakresie działalności<br />

działu.<br />

122<br />

Wakat - rezerwa na materiały prezentujące firmę<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

123


Wodociągi i kanalizacja<br />

Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki<br />

Związek Wodociągów i Kanalizacji<br />

Samorządowym Chorzowsko-Świętochłowickim<br />

Związkiem Wodociągów i Kanalizacji<br />

zarządzały osoby reprezentujące Chorzów i<br />

Świętochłowice w jego Zgromadzeniu:<br />

- Roman Gutkowski od 1991 r. do 2002 r.<br />

- Władysław Zawierucha od 1991 r. do 1996 r.<br />

- Zygmunt Lukas od 1992 r. do 1995 r.<br />

- Franciszek Prajs od 1992 r. do 1995 r.<br />

- Klaudiusz Szołtysek od 1992 r. do 1995 r.<br />

- Bartłomiej Kiełbus od 1992 r. do 1995 r.<br />

- Tadeusz Wolny od 1994 r. do 2000 r.<br />

- Marek Dudek od 1995 r. do nadal<br />

- Tadeusz Twardoch od 1996 r. do 1997 r.<br />

- Andrzej Porada od 1996 r do 1998<br />

r. i od 2009 r. do 2010 r.<br />

- Marek Kopel od 1995 r. do nadal<br />

- Ludwik Kożuch od 1997 r. do 2000 r.<br />

- Jan Kamiński od 1997 r. do 1999 r.<br />

- Antoni Oberti od 1998 r. do 2000 r.<br />

- Rafał Serafin od 1999 r. do 2003 r.<br />

- Henryk Komander od 2002 r. do 2011 r.<br />

- Gerda Król od 2002 r. do 2009 r.<br />

- Jan Wilczek od 2002 r. do 2003 r.<br />

- Marian Salwiczek od 2002 r. do 2003 r.<br />

- Jan Michalik od 2003 r. do 2011 r.<br />

- Henryk Kurek od 2003 r. do 2009 r.<br />

- Eugeniusz Moś od 2000 r. do 2010 r.<br />

- Józef Niemiec od 2000 r. do 2009 r.<br />

- Zbigniew Mośko od 2009 r. do nadal<br />

- Stanisław Kijak od 2009 r. do nadal<br />

- Rafał Świerk od 2010 do nadal<br />

- Dawid Kostempski od 2010 r. do nadal<br />

- Andrzej Kotala od 2010 r. do nadal<br />

- Adam Trzebinczyk od 2011 r. do nadal<br />

124<br />

Utworzono go Celem wspólnego realizowania wybranych zadań o charakterze<br />

publicznym, reprezentowania i obrony wspólnych interesów w tym zakresie jak<br />

głosi preambuła Statutu uchwalonego 16 września 1992 roku. Związek został zarejestrowany<br />

w Rejestrze związków międzygminnych 1 grudnia 1992 r. pod pozycją<br />

77. Członkami Związku są gminy: Chorzów i Świętochłowice, których Rady Miejskie<br />

podjęły w tej mierze stosowne uchwały.<br />

W wyniku wieloletnich starań negocjacji i wymiany korespondencji udało się uzyskać<br />

wsparcie Rady Ministrów, która w uchwale nr 75/2000 z 14 listopada 2000 r.<br />

zgodziła się na zbycie wierzytelności 33 588 384 zł za kwotę 3 958 500 zł. Po wykupieniu<br />

zadłużenia, Związek stał się wierzycielem przedsiębiorstwa i po jego przejęciu<br />

zadłużenie to umorzył.<br />

Po skutecznym oddłużeniu RPWiK, Związek wystąpił o przekazanie mienia przedsiębiorstwa,<br />

a Wojewoda Śląski odmówił komunalizacji mienia RPWiK powołując<br />

się na sprzeczności między przepisami ustawy komunalizacyjnej i ustawy o przedsiębiorstwach<br />

państwowych, które uniemożliwiały wydanie stosownej decyzji.<br />

Wobec powyższego, po sześciu miesiącach prac, Związek opracował własną koncepcję<br />

komunalizacji polegającej na przejęciu przedsiębiorstwa wraz z jego mieniem.<br />

Koncepcja została zaakceptowana i 25 września 2001 r. Wojewoda wydał decyzję,<br />

na mocy której Związek przejął, warte 80 -100 milionów złotych przedsiębiorstwo<br />

wodociągowe.<br />

Na początku 2003 r. z przyczyn formalnych dokonano likwidacji RPWiK i po przejęciu<br />

jego majątku utworzono zakład budżetowy, który na przełomie lat 2003 i 2004<br />

przekształcono w spółkę Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów<br />

i Kanalizacji sp. z o.o. Związek został jedynym 100% udziałowcem tej spółki.<br />

Związek przy pomocy Spółki realizuje swoje statutowe zadania obejmujące:<br />

a. dostawy wody dla odbiorców wraz z obsługą instalacji,<br />

b. odbiór ścieków z gospodarki komunalnej i innych podmiotów z terenu<br />

działania Związku,<br />

c. bilansowanie potrzeb w zakresie gospodarki wodnej i ściekowej wraz z<br />

prowadzeniem polityki inwestycyjnej na terenie działania Związku,<br />

d. kontrolę jakości wody i ścieków,<br />

e. eksploatację urządzeń służących do produkcji i dystrybucji wody oraz<br />

oczyszczalni ścieków i sieci wodno-kanalizacyjnej,<br />

f. konserwację, remonty i modernizację infrastruktury technicznej,<br />

g. wykonanie usług w zakresie podłączeń do sieci wodno-kanalizacyjnej,<br />

h. inne sprawy związane z gospodarką wodociągowo-kanalizacyjną.<br />

Jest też beneficjentem unijnej pomocy finansowej. Komisja Europejska w dniu 19<br />

grudnia 2003 roku podpisała Memorandum Finansowe (dokument wagi umowy<br />

międzypaństwowej) gwarantujące współfinansowanie w wysokości 22 267 980<br />

EURO inwestycji pn. „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie –<br />

Świętochłowicach” tj. projektu ISPA nr 2003/PL/16/P/PE/044.<br />

Inwestycję, której wykonania przejęło Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo<br />

Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o. zakończono w marcu 2011 r., kosztem<br />

około 230 milionów złotych.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

125<br />

Związkiem (Zarządem Związku) kierowali:<br />

- Marek Dudek od 1996 r. do nadal<br />

- Tadeusz Twardoch od 1996 r. do 1997 r.<br />

- Władysław Zawierucha od 1996 r. do 2001 r.<br />

- Jan Kamiński od 1997 r. do 1999 r.<br />

- Rafał Serafin od 1999 r. do 2000 r.<br />

- Jerzy Lesik od 2000 r. do 2007 r. i od 2008 r. do 2010<br />

r.<br />

- Maria Kamińska Knechtel od 2007 r. do 2008 r.<br />

- Irena Knobloch od 2010 r. do 2011 r.<br />

- Zbigniew Mosko od 2011 r. do nadal<br />

- Marian Salwiczek od 2002 r. do 2003 r. i od 2011 r.<br />

do nadal<br />

- Jan Michalik od 2003 r. do 2011 r.<br />

Funkcję Przewodniczącego Zgromadzenia Związku<br />

pełnili:<br />

- Marek Kopel<br />

- Eugeniusz Moś


Wodociągi i kanalizacja<br />

126<br />

Kalendarium<br />

Spis treści<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

127


Wodociągi i kanalizacja<br />

128<br />

Strona redakcyjna

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!