De Leeuwenpalen in het Gooi
Tocht in 1985 langs de oude grenspalen tussen Utrecht en Noord-Holland
Tocht in 1985 langs de oude grenspalen tussen Utrecht en Noord-Holland
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
uBmr~npos: ·v ·.M..<br />
Joop<br />
1000 l3H NI<br />
N3'1V dN3A\I133'1 30
M 0048
.lOOp<br />
I o o ~ ~ a H N I N a 1 v a N a M n a a 1 a a
DE LEEUWENPAAL, TEKENING VAN W.A. KNIP,<br />
THANS IN DE KAMER VAN DE BURGEMEESTER IN HET<br />
GEMEENTEHUIS VAN BLARICUM
V 0 0 R W 0 0 R D<br />
Wie langs de oostgrens van <strong>het</strong> <strong>Gooi</strong> fietst, v<strong>in</strong>dt langs<br />
zijn weg de leeuwenpalen, manshoge hardstenen palen, die<br />
aan de ene zijde <strong>het</strong> wapen van Utrecht dragen, aan de<br />
andere zijde <strong>het</strong> wapen van Holland met de leeuw, waaraan<br />
zij hun naam danken.<br />
Het is merkwaardig dat over de <strong>in</strong>teressante historie van<br />
deze grenspalen zo we<strong>in</strong>ig algemeen bekend is en dat <strong>het</strong><br />
we<strong>in</strong>ige dat gepubliceerd is, vaak nog onjuist is.<br />
Zo v<strong>in</strong>dt men als tijd van opricht<strong>in</strong>g zowel de veertiende<br />
als de achttiende eeuw vermeld en zelfs de summiere gegevens<br />
van T.Brouwer <strong>in</strong> zijn boek "Grenspalen <strong>in</strong> Nederland"<br />
bevatten fouten.<br />
Het leek daarom z<strong>in</strong>vol de her en der verspreide historische<br />
gegevens te verzamelen en te trachten er een leesbaar<br />
verhaal van te maken.<br />
Zonder de hulp van de heer E.E. van Mensch, museumassistent<br />
van <strong>het</strong> <strong>Gooi</strong>s Museum te Hilversum, van de heer Fr. Mooy van<br />
de Prov<strong>in</strong>ciale Waterstaat Utrecht en van Ing. E.Haandrikman<br />
van de Prov<strong>in</strong>ciale Waterstaat van Noord-Holland zou hier<br />
we<strong>in</strong>ig van terecht gekomen zijn.<br />
Een tocht langs de grenspalen is alleen al vanwege <strong>het</strong><br />
fraaie en afwisselende landschap de moeite waard.<br />
Enige kennis van de historische achtergrond voegt er een<br />
extra dimensie aan toe.<br />
Laren n. h., s e ptember 1985
1.1<br />
n<br />
I<br />
I<br />
!I<br />
I<br />
j'C),<br />
)(<br />
I<br />
·)<br />
;<br />
l'<br />
·t! .,<br />
Nieuwe Kaart van <strong>Gooi</strong>landt,<br />
getekend door H. Post, ca. 1740.
D E L E E U W E N P A L E N I N H E T G 0 0 I<br />
GRENSGEBIED<br />
In de veertiende eeuw lag de feitelijke macht <strong>in</strong> <strong>het</strong> bisdom<br />
Utrecht vrijwel geheel <strong>in</strong> handen van de graven van Holland,<br />
wier belangen <strong>in</strong> <strong>het</strong> Sticht door de bisschoppen werden vertegenwoordigd.<br />
In 1340 stierf de zwakke bisschop Jan van Diest. Twee jaar<br />
later werd Jan van Arkel, de kandidaat van graaf Willem IV<br />
tot bisschop benoemd. Achteraf bleek dit niet zo'n gelukkige<br />
keuze voor de Hollandse graaf, daar Jan van Arkel de<br />
Stichtse belangen stelde boven de Hollandse. Hij stamde<br />
uit <strong>het</strong> roemrijke geslacht van de Van Arkels en was een<br />
veelzijdig man: krachtig bestuurder, geducht krijgsman maar<br />
ook aktief <strong>in</strong> kerkelijke zaken en een zorgzame vader voor<br />
zijn beide k<strong>in</strong>deren. In zijn bekende roman "<strong>De</strong> Roos van<br />
<strong>De</strong>kama" heeft Jacob van Lennep, die wij later nog eens zullen<br />
ontmoeten, een niet erg vleiend, maar evenm<strong>in</strong> waarheidsgetrouw<br />
portret van hem getekend. In samenwerk<strong>in</strong>g met de<br />
stad Utrecht trachtte de bisschop de Hollandse <strong>in</strong>vloed te<br />
beperken, enkele partijgangers van de graaf werden uit<br />
Utrecht verbannen. Dit was voor de graaf aanleid<strong>in</strong>g om met<br />
een leger, aanvankelijk bestemd voor de onderwerp<strong>in</strong>g van<br />
Friesland, op te rukken en <strong>het</strong> beleg rond de stad te slaan.<br />
Na ruim zes weken werd een bestand gesloten, omdat Willem<br />
IV de handen vrij wilde hebben voor zijn Friese veldtocht,<br />
waar<strong>in</strong> hij zoals bekend, met zijn ridders door Friese<br />
boeren <strong>in</strong> de pan werd gehakt.<br />
-5-
Dit gaf Jan van Arkel de gelegenheid om <strong>in</strong> <strong>het</strong> offensief te<br />
gaan, met name tegen <strong>het</strong> door Holland bezette Eemnes, dat<br />
<strong>in</strong> vlammen opg<strong>in</strong>g. Tenslotte werd een vrede voor twee jaar<br />
gesloten.<br />
Intussen was de 'dolle hertog' graaf Willem V <strong>in</strong> Holland<br />
aan de macht gekomen. Met frisse moed werd de oorlog tegen<br />
Utrecht hervat en een lange reeks beleger<strong>in</strong>gen, plunder<strong>in</strong>gen<br />
en brandsticht<strong>in</strong>gen door beide partijen volgde.<br />
Na een jaar trad er echter oorlogsmoeheid op, deels door<br />
<strong>het</strong> uitbreken van de zwarte dood, de builenpest, <strong>in</strong> deze<br />
streken, deels door <strong>het</strong> ontstaan van de Hoekse en Kabeljouwse<br />
twisten <strong>in</strong> Holland.<br />
In mei 1351 werd de vrede getekend, waarbij een aantal<br />
geschilpunten werd geregeld, waaronder de grensscheid<strong>in</strong>g<br />
tussen <strong>Gooi</strong> en Eemnes.<br />
Nauwelijks was de rust <strong>in</strong> Holland weergekeerd, of Willem V<br />
verklaarde de oorlog en opnieuw ontbrandde de strijd, die<br />
<strong>in</strong> 1356 def<strong>in</strong>itief bee<strong>in</strong>digd werd. Het was de laatste ocrlog<br />
geweest voor Jan van Arkel, die <strong>in</strong> 1364 tot bisschop<br />
van Luik benoemd werd. Zijn tegenstander, de Hollandse<br />
graaf, bracht <strong>het</strong> er m<strong>in</strong>der goed van af, <strong>in</strong> 1358 werd hij<br />
krankz<strong>in</strong>nig verklaard. Nu konden de overeenkomsten van de<br />
vrede van 1351 worden uitgevoerd. <strong>De</strong> grensscheid<strong>in</strong>g tussen<br />
<strong>Gooi</strong> en Eemnes kwam aldus tot stand: op honderd roeden westelijk<br />
van <strong>het</strong> noordelijk e<strong>in</strong>de van de huidige Wakkerendijk<br />
werd een merkteken geplaatst, de Leeuwenpaal, zo genoemd<br />
naar de erop afgebeelde leeuw uit <strong>het</strong> Hollandse wapen.<br />
Vandaar werd een rechte lijn getrokken naar een punt driewestelijk<br />
honderd roeden<br />
van <strong>het</strong> zuidelijk e<strong>in</strong>de van de<br />
Wakkerendijk.<br />
Het geboortejaar van deze eerste Leeuwenpaal kan dus op<br />
1356 worden gesteld.<br />
Het zuidelijker gelegen deel van de grens tussen <strong>Gooi</strong> en<br />
-6-
Sticht liep langs een dun bevolkt oerwoud bij de Vuurse,<br />
<strong>het</strong> <strong>Gooi</strong>erbos, waar een exacte grensaanduid<strong>in</strong>g moeilijk te<br />
verwezenlijken en vooreerst ook niet zo noodzakelijk was.<br />
In deze grensstrook lagen echter veengebieden, die toenemend<br />
belangrijk werden vanwege de turfw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g en die zowel<br />
door de <strong>Gooi</strong>ers als door de Stichtenaren geclaimd werden.<br />
Dit was de aanleid<strong>in</strong>g tot een e<strong>in</strong>deloze reeks ruzies en processen.<br />
<strong>De</strong> door <strong>het</strong> gezag gestuurde landmeters konden soms<br />
ternauwernood <strong>het</strong> vege lijf redden.<br />
In 1526 wordt ?oor <strong>het</strong> eerst meld<strong>in</strong>g gemaakt van een grenslijn<br />
l<strong>in</strong>ea recta vanaf de Leeuwenpaal gericht op de Domtoren<br />
te Utrecht. Dit zogenaamde rooien van een prov<strong>in</strong>ciegrens<br />
komt meer voor <strong>in</strong> ons land. In <strong>het</strong> noorden kent men<br />
de l<strong>in</strong>ie van Jan Sems, een bekend landmeter uit <strong>het</strong> beg<strong>in</strong><br />
van de zeventiende eeuw. Hierdoor wordt de oostelijke grens<br />
tussen Gron<strong>in</strong>gen en Drente gerooid op de Mart<strong>in</strong>itoren.<br />
Toen Holland en Utrecht vanaf 1528 onder ~~n vorst stonden,<br />
bleven de moeilijkheden onveranderd bestaan. In 1535 stelde<br />
de Grote Raad te Mechelen de grens vast door <strong>het</strong> plaatsen<br />
van palen en <strong>het</strong> graven van greppels en sloten. <strong>De</strong> tegenwoordige<br />
Goyergracht dankt haar bestaan aan dit besluit.<br />
Door klokluiden <strong>in</strong> de stad Utrecht en <strong>in</strong> alle dorpen langs<br />
de grens werd den volke, ' kond gedaan dat dit voortaan de<br />
grens zou zijn. Het mocht niet baten. Na een aantal jaren<br />
bleken de grensafscheid<strong>in</strong>gen verdwenen te zijn en de<br />
onenigheden begonnen opnieuw.<br />
Tenslotte werd <strong>in</strong> 1719 een Conventie gesloten, <strong>het</strong> def<strong>in</strong>itieve<br />
"Accoord opgerecht tusschen wedersydse Heeren Gecommitteerden<br />
van de Heeren Staten van Holland, en van<br />
Utrecht, dienende tot wegneem<strong>in</strong>g van verscheyde differenten<br />
en verschillen, geresen tusschen de opgesetenen van Goyland<br />
en die van de aangrensende Districten van den Lande van<br />
Utrecht, over <strong>het</strong> gebruyk en genot van seekere Hey- en Veen-<br />
-7-
velden, op de uyterste Limiten van de wedersydse Prov<strong>in</strong>cien<br />
gelegen; mitsgaders tot vaststell<strong>in</strong>g van de Limietscheyd<strong>in</strong>g<br />
door ordentlyke scheyts-palen en kenbare merkteeckens, <strong>in</strong><br />
dato den 14. Juli MDCCXIX."<br />
Artikel XVI van deze Conventie luidt: "Dat op ieder hoek<br />
ofte <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g, endevoorts op de distantie van twee<br />
hondert roeden, sal worden gestelt een goede suffisante<br />
scheytspaal, op de welcke aan de Goysche syde sal worden<br />
gesneden <strong>het</strong> wapen van Holland, ende aan de Stichtse syde<br />
<strong>het</strong> wapen van de Prov<strong>in</strong>cie van Utrecht".<br />
Voorts artikel XVII: "Dat tusschen de voorsz. palen sullen<br />
worden gegraven gruppels, ter breete boven van thien voediep<br />
ten,<br />
s<strong>in</strong>ts vier voeten, en vier voet <strong>in</strong>den bodem, of ander<br />
wallen van deselve hooghte, als de gruppels diep syn,<br />
naar vereysch van <strong>het</strong> terre<strong>in</strong>".<br />
En met ambtelijke nauwkeurigheid artikel XVIII: "Dat de<br />
specie van de uytgegrave gruppels, voor de eene helfte sal<br />
worden geworpen op de Hollandsche, en voor d'andere helfte<br />
op de Stichtse syde".<br />
Naast een nieuwe Leeuwenpaal op de vroegere plaats (de oude<br />
paal was kennelijk verdwenen) werden twee en tw<strong>in</strong>tig genummerde<br />
limietpalen, <strong>in</strong> de wandel<strong>in</strong>g eveneens leeuwenpalen<br />
genoemd, geplaatst.<br />
<strong>De</strong> Conventie van 1719 is dus de geboorteakte van de thans<br />
nog aanwezige serie grenspalen en van de def<strong>in</strong>itieve prov<strong>in</strong>ciegrens.<br />
-8-
VERNIELD EN VERNIEUWD<br />
Wijs geworden door ervar<strong>in</strong>g verordonneerden de oprichters<br />
van de leeuwenpalen: "Ende ten eynde de voorsz. Limietscheyd<strong>in</strong>ge<br />
niet weder <strong>in</strong> duysterheyd gerake, sal deselve voortaen<br />
eens des jaars worden gevisiteert, door de Schouten<br />
van wedersyds ge!nteresseerde Districten, die van derselver<br />
bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>ge telckens schriftelyk bericht sullen geven, aen<br />
de Heeren Staten der wedersydse Prov<strong>in</strong>cien, of derselver<br />
Gecommitteerde Raden, en Ord<strong>in</strong>aire Gedeputeerden",<br />
<strong>De</strong> kosten van vernieuw<strong>in</strong>g en herstel zouden "gedraagen<br />
worden half en half by die van 't Sticht en Goyers,<br />
respectivelyk",<br />
Twee en een halve eeuw later had de prov<strong>in</strong>cie Utrecht wel<br />
eens de neig<strong>in</strong>g deze afspraak te vergeten.<br />
<strong>De</strong> straffen die gesteld werden op <strong>het</strong> vernielen of verplaatsen<br />
van de palen waren niet mals: "voor de eerste reyse<br />
gegeeselt en gebrandmerkt, mitsgaders voor den tyd van tien<br />
jaren geconf<strong>in</strong>eert, en voor de tweede reyse met de Galge te<br />
werden gestraft".<br />
Toen <strong>in</strong> de loop der jaren alle veengronden waren afgegraven<br />
en <strong>het</strong> gehele bos was gekapt, had de grensstrook zijn aantrekk<strong>in</strong>gskracht<br />
verloren. <strong>De</strong> jaarlijkse <strong>in</strong>specties werden<br />
achterwege gelaten, de grenspalen werden vernield of verdwenen,<br />
ondanks de zware straffen waarmee gedreigd was.<br />
Ongetwijfeld zou de gehele grensafbaken<strong>in</strong>g verdwenen zijn,<br />
<strong>in</strong>dien niet iemand de noodklok had geluid.<br />
Schoolmeester T. Pluim, amateur-historicus te Baarn' vertelt<br />
dat hij <strong>in</strong> 1923 <strong>in</strong> een <strong>Gooi</strong>s blad aandacht vroeg voor de<br />
desolate staat waar<strong>in</strong> de grenspalen zich bevonden.<br />
Maar reeds eerder, <strong>in</strong> 1922 had de generaal-majoor b.d.<br />
E. Luden, voorzitter van Stad en Lande van <strong>Gooi</strong>land en lid<br />
van de Staten van Noord-Holland, al dan niet met medeweten<br />
-9-
van Pluim, aan de Gedeputeerde Staten gevraagd of zij <strong>in</strong><br />
samenwerk<strong>in</strong>g met de mede-eigenaar, de prov<strong>in</strong>cie Utrecht,<br />
bereid waren "tot herstel dier palen, welke door hun aandaarop<br />
aangebrachte prov<strong>in</strong>ciewapens, behalve<br />
zien met de<br />
nuttig, ook van historisch belang zijn en met wier herstel<br />
slechts een matig kostenbedrag betrokken is"<br />
Het College meende dat er, na overleg met Utrecht, wel<br />
termen voor herstel aanwezig waren. <strong>De</strong> Prov<strong>in</strong>ciale Waterstaat<br />
voor Noord-Holland werd <strong>in</strong>geschakeld om een onderzoek<br />
<strong>in</strong> te stellen. Hierbij bleek dat acht van de drie en tw<strong>in</strong>tig<br />
palen vernield of verdwenen waren.<br />
Geadviseerd werd de Rijkscommissie voor de Monumentenzorg<br />
te vragen of <strong>het</strong> historisch belang herplaats<strong>in</strong>g van de acht<br />
palen wettigde.<br />
<strong>De</strong> Rijkscommissie antwoordde dat de uite<strong>in</strong>delijke afbaken<strong>in</strong>g<br />
van de grens tussen Holland en <strong>het</strong> Sticht een voor de<br />
gewestelijke geschiedenis van ons land zeer tekenend feit<br />
was, zodat de toen gestelde grenspalen, die daaraan de her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<br />
bewaarden, zeer zeker als historische monumenten<br />
verdienden te worden <strong>in</strong> stand gehouden. Daarom achtte de<br />
Commissie <strong>het</strong> van belang dat alle verdwenen of geschonden<br />
palen, ook degene, die geen praktisch nut meer hadden,<br />
zouden worden vernieuwd.<br />
<strong>De</strong> Commissie g<strong>in</strong>g echter nog een belangrijke stap verder.<br />
Zij vond dat er geen reden was om aan de nieuwe palen<br />
dezelfde gedaante te geven als aan de oude, en liet een<br />
nieuwe grenspaal ontwerpen van dezelfde afmet<strong>in</strong>gen als de<br />
oude, maar eenvoudiger van v.orm en sterker. Ook op de<br />
nieuwe palen, ontworpen door de waarnemend voorzitter van<br />
de Afdeel<strong>in</strong>g B der Rijkscommissie voor de Monumentenzorg<br />
Prof. A.W.M. Od~ te <strong>De</strong>lft, prijkten de wapens van de beide<br />
prov<strong>in</strong>cies. Terwijl de oude palen aan de Noord-Hollandse<br />
zijde een leeuw, <strong>het</strong> wapen van <strong>het</strong> graafschap Holland voer-<br />
-10-
-11-<br />
-.
den (fig. 1), droegen de nieuwe palen <strong>het</strong> voor de prov<strong>in</strong>cie<br />
Noord-Holland vastgestelde wapen met drie leeuwen (fig. 2).<br />
Het Utrechtse wapen bleef ongewijzigd. Wel heerste er bij<br />
de Gedeputeerde Staten van Utrecht enige bezorgdheid of bij<br />
hun leeuw, volgens de Rijksarchivaris "getongd en geklauwd<br />
van lazuur" de tong wel goed zou uitkomen.<br />
Verder werd geadviseerd zowel de oude als de nieuwe palen<br />
op een ondergrondse betonplaat te plaatsen.<br />
<strong>De</strong> nieuwe palen zouden voor f 170,- per stuk onder toezicht<br />
van Prof. Od~ vervaardigd kunnen worden <strong>in</strong> de steenhouwerswerkplaats<br />
van de <strong>in</strong> restauratie zijnde Nieuwe Kerk <strong>in</strong><br />
<strong>De</strong>lft, mits besteld voor 1 augustus 1924 <strong>in</strong> verband met opheff<strong>in</strong>g<br />
van deze werkplaats. Met . <strong>in</strong>begrip van <strong>het</strong> vervoer<br />
en <strong>het</strong> uitzetten van de juiste plaats door een landmeter<br />
van <strong>het</strong> kadaster zou de gehele operatie f 3.100,- kosten,<br />
waarvan de helft voor reken<strong>in</strong>g van de prov<strong>in</strong>cie Utrecht.<br />
Aldus werd besloten. Acht palen <strong>in</strong> de nieuwe uitvoer<strong>in</strong>g<br />
brachten <strong>het</strong> totale aantal weer op drie en tw<strong>in</strong>tig.<br />
Verscheidene oude palen raakten langzamerhand <strong>in</strong> slechte<br />
staat. Om verder scheuren te voorkomen werden <strong>in</strong> 1939<br />
koperen knelbanden aangebracht.<br />
<strong>De</strong> tweede wereldoorlog eiste ook hier zijn tol, twee palen<br />
werden door de Duitse bezetter omver gereden, de koperen<br />
knelbanden werden voor een gedeelte gestolen. Na de oorlog<br />
werden deze vervangen door de thans nog aanwezige banden<br />
van verz<strong>in</strong>kt ijzer. Overigens bleken de palen twee natuurlijke<br />
vijanden te hebben: de automobilist en de wegenbouwer.<br />
Beiden hebben, zoals wij nog zullen zien, meerdere<br />
palen onherstelbaar beschadigd.<br />
<strong>De</strong> kosten van een nieuwe paal stegen <strong>in</strong> een snel tempo.<br />
Moest hiervoor <strong>in</strong> 1924 slechts f 170,- betaald worden, <strong>in</strong><br />
1947 was dit f 650,-, <strong>in</strong> 1956 f 730,-, <strong>in</strong> 1968 f 2.500,- en<br />
<strong>in</strong> 1980 <strong>het</strong> kapitale bedrag van f 10.610,-.<br />
-12-
VAN PAAL TOT PAAL<br />
. .,<br />
...<br />
;/:'<br />
-..:<br />
Wij zullen thans onze tocht langs de drie en tw<strong>in</strong>tig<br />
leeuwenpalen ondernemen. Met de auto gaat <strong>het</strong> niet, wel te<br />
voet of te paard, maar <strong>het</strong> ideale vervoermiddel is toch de<br />
fiets.<br />
Het is een plezierige bijkomstigheid dat onze weg langs een<br />
viertal uitspann<strong>in</strong>gen voert.<br />
Trouwens, waar elders <strong>in</strong> ons land v<strong>in</strong>dt men een fietsroute<br />
van achttien kilometer, waarvan <strong>het</strong> startpunt door een<br />
bisschop <strong>in</strong> de veertiende eeuw werd vastgelegd en de genummerde<br />
bakens door Heeren Gecommitteerden <strong>in</strong> de achttiende<br />
eeuw werden geplaatst?<br />
Onze gids zal de Conventie van 1719 zijn.<br />
"Dat<br />
d<strong>in</strong>ge<br />
van nu voortaan als van ouds de Limietscheytusschen<br />
den Lande van Utrecht en Goyland,<br />
syn beg<strong>in</strong> sal nemen uyt de Zuyder Zee, lopende<br />
benoorden Truykerland westwaart aan, tot op den<br />
noordwesterhoek van Eemnes Buytendyks, daar<br />
Leeuwenpaal pleegh te staan, en alwaar weder<br />
diergelyken Paal sal worden gestelt."<br />
?<br />
Wij begeven ons naar <strong>het</strong> oostelijk e<strong>in</strong>de van de Randweg <strong>in</strong><br />
Blaricum en zien bij de afslag van de Stichtseweg <strong>in</strong> de<br />
berm, omr<strong>in</strong>gd door vier houten paaltjes, de Leeuwenpaal<br />
(zie fig. 3 en 4).<br />
Ongetwijfeld overvalt u nu een gevoel van teleurstell<strong>in</strong>g.<br />
<strong>De</strong> lange, door schilder W.A. Knip vereeuwigde paal blijkt<br />
te zijn gekrompen tot een nauwelijks anderhalve meter hoge<br />
stomp, die niet de <strong>in</strong> 1719 geplaatste Leeuwenpaal blijkt te<br />
zijn.<br />
Wat is hier aan de hand?<br />
-13-
Figuur 3. <strong>De</strong> Leeuwenpaal.<br />
Figuur 4. <strong>De</strong>tail van de Leeuwenpaal.<br />
-14-
...<br />
..,..r<br />
Figuur 5. J.B. Rodenburg, auteur van "<strong>De</strong> Grenzen<br />
van <strong>het</strong> <strong>Gooi</strong> " <strong>in</strong> 1937 bij de Leeuwenpaal •<br />
.. .....<br />
· ~<br />
Figuur 6. Leeuwenpaaltje <strong>in</strong> 1985.<br />
-15-
In 1963 werd de oorspronkelijke Leeuwenpaal (fig. 5) <strong>in</strong><br />
verband met werkzaamheden aan de Goyergracht tijdelijk<br />
verwijderd vanwege <strong>het</strong> gevaar voor beschadig<strong>in</strong>g tijdens<br />
graafwerkzaamheden met een dragl<strong>in</strong>e, en opgeslagen op <strong>het</strong><br />
terre<strong>in</strong> van gemeentewerken van Blaricum.<br />
Het gemeentebestuur van Hilversum meende dat de uit de<br />
veertiende eeuw daterende (!) paal wegens ernstig verval<br />
verwijderd was en vroeg aan <strong>het</strong> gemeentebestuur van Blaricum<br />
of <strong>het</strong> mogelijk was de Leeuwenpaal te verwerven en na<br />
restauratie <strong>in</strong> <strong>het</strong> <strong>Gooi</strong>s Huseum te plaatsen.<br />
Blaricum antwoordde dat "de Leeuw" zodra mogelijk weer op<br />
de grens van Holland en <strong>het</strong> Sticht zou prijken.<br />
Inderdaad werd de paal <strong>in</strong> 1965 herplaatst, wegens technische<br />
redenen niet precies op de oude plaats.<br />
In 1977 moest de Leeuwenpaal wegens uitvoer<strong>in</strong>g van werken<br />
opnieuw verwijderd worden.<br />
Helaas was dit te veel voor de oude paal, die <strong>in</strong> vele<br />
stukken uit elkaar viel.<br />
Herstel bleek niet meer mogelijk. Het natuursteenbedrijf<br />
Van der Kolk te Laren maakte een nieuwe paal.<br />
Bij een latere ophog<strong>in</strong>g van <strong>het</strong> terre<strong>in</strong> verdween een meter<br />
van de paal onder de grand, vandaar <strong>het</strong> ger<strong>in</strong>ge postuur<br />
(fig. 6).<br />
Daarnaast zijn er ernstigere gebreken.<br />
<strong>De</strong> kruisen <strong>in</strong> <strong>het</strong> wapen van Utrecht zijn te smal en <strong>het</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>het</strong> midden behorende wapen van de stad Utrecht ontbreekt.<br />
In <strong>het</strong> Hollandse wapen doet de afbeeld<strong>in</strong>g van de leeuw<br />
eerder aan een d<strong>in</strong>osaurus denken.<br />
. -<br />
-16-
"Dat van Leeuwenpaal zuydwaarts aen de scheyd<strong>in</strong>gh<br />
l<strong>in</strong>ie recht sal lopen, tot aen de so genaemde<br />
zuydw<strong>in</strong>d van Eemnes buytendyks, en dat al daar de<br />
<strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g sal blyven, soo die nu is, namentlyck<br />
een en tw<strong>in</strong>tigh roeden westwaards op, daar<br />
de Grift, ofte scheysloot tusschen Eemnes en<br />
Goyland tot gemeene kosten is overbrugt."<br />
Wij steken de Randweg over en komen op een <strong>in</strong> slechte staat<br />
verkerende landweg, die na 250 meter langs de oostzijde van<br />
de Goyergracht loopt tot aan de grens van Laren.<br />
Nu zijn wij aangeland <strong>in</strong> <strong>het</strong> gebied, dat <strong>in</strong> de Conventie<br />
beschreven is. <strong>De</strong> zuydw<strong>in</strong>d van Eemnes heet thans Laarderweg,<br />
de Grift is een oude naam voor de Goyergracht.<br />
Een <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g is een dubbele knik <strong>in</strong> de grens, meestal<br />
ter plaatse van een weg of een brug. <strong>De</strong> brug is thans vervangen<br />
door een duiker, aan de overzijde van de weg komt de<br />
Goyergracht nog eenmaal aan de oppervlakte om vervolgens<br />
overkluisd uit <strong>het</strong> zicht te verdwijnen.<br />
Op de hoeken van de <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g staan paal 1 en paal 2.<br />
Paal 1 staat wat verborgen <strong>in</strong> de bermbeplant<strong>in</strong>g tussen <strong>het</strong><br />
fietspad en <strong>het</strong> voetpad van de Eemnesserweg. Het is er nog<br />
een van de oude garde. In 1964 is hij <strong>in</strong> verband met werkzaamheden<br />
aan de Goyergracht tijdelijk op <strong>het</strong> terre<strong>in</strong> van<br />
gemeentewerken van Blaricum opgeslagen, maar gelukkig heeft<br />
hij <strong>het</strong> overleefd, weliswaar niet precies op zijn oorspronkelijke<br />
plaats (fig. 7).<br />
Enkele tientallen meters verder <strong>in</strong> de richt<strong>in</strong>g van Eemnes<br />
staat paal 2 (fig. 8). In 1940 werd hij door een aanrijd<strong>in</strong>g<br />
vernield. Op kosten van de verzeker<strong>in</strong>gsmaatschappij werd<br />
een nieuwe paal gemaakt, model Od~. <strong>De</strong> oude paal werd aan<br />
<strong>het</strong> <strong>Gooi</strong>s Museum <strong>in</strong> Hilversum <strong>in</strong> bruikleen gegeven, waar<br />
hij <strong>in</strong> gerestaureerde staat te bewonderen is.<br />
-17-
·~<br />
Figuur 7. Paal 1, model 1719.<br />
Figuur 8. Paal 2, model Ode.<br />
-18-
"Dat van daar de voorschreven scheyd<strong>in</strong>ge voort<br />
zuydwaarts aen sal lopen l<strong>in</strong>ie recht op St.<br />
Martens toorn te Utrecht, so verre <strong>het</strong> District<br />
van Eemnes b<strong>in</strong>nendyks streckt."<br />
Wij gaan dus nu richt<strong>in</strong>g Domtoren langs de Larense straat<br />
<strong>Gooi</strong>ergracht. Waar deze e<strong>in</strong>digt beg<strong>in</strong>t een landweg <strong>in</strong> slechte<br />
staat. Beter kan men <strong>het</strong> even verder beg<strong>in</strong>nende fietspad<br />
nemen. Waar dit op de brede weg naar <strong>het</strong> viaduct uitkomt,<br />
staat aan de l<strong>in</strong>kerhand paal 3.<br />
Bij de <strong>in</strong>spectie door Waterstaat <strong>in</strong> 1923 bleek hij <strong>in</strong> drie<br />
stukken gebroken. Twee jaar later is een paal model Ode er<br />
voor <strong>in</strong> de plaats gezet.<br />
<strong>De</strong> oude paal 3 heeft <strong>het</strong> tot een vermeld<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de vaderlandse<br />
literatuur gebracht: Jacob van Lennep beschrijft <strong>in</strong><br />
Ferd<strong>in</strong>and Huyck hoe z~jn held van Eemnes naar Naarden<br />
wandelt en de grenspaal voorbijgaat, die Eem- en <strong>Gooi</strong>land<br />
scheidt.<br />
L<strong>in</strong>ks van de oprit naar <strong>het</strong> viaduct staat langs de autoweg<br />
Amsterdam-Amersfoort tegenover <strong>het</strong> motel paal 4.<br />
Daar de oude paal <strong>in</strong> 1923 op een stomp na verdwenen bleek<br />
te zijn, werd er een paal model Ode geplaatst. In 1968 werd<br />
deze paal bij werkzaamheden aan de rijksweg door wegenbouwer<br />
Blok vernield. Het natuursteenbedrijf Van der Kolk<br />
te Laren maakte de nieuwe.<br />
Achter <strong>het</strong> motel beg<strong>in</strong>t een smal weggetje, Goyergracht Zuid<br />
genaamd. Hier v<strong>in</strong>den we paal 5.<br />
<strong>De</strong> oorspronkelijke paal werd <strong>in</strong> 1952 aangereden, waardoor<br />
hij bij <strong>het</strong> voetstuk afknapte. <strong>De</strong> dader, waarschijnlijk een<br />
militaire vrachtauto, kon door Rijkspolitie en Kon<strong>in</strong>klijke<br />
Marechaussee niet achterhaald worden.<br />
Beeldhouwer N.J. Etienne uit <strong>De</strong>lft maakte de nieuwe paal<br />
volgens model Od~.<br />
-19-
Doorrijdende komen wij bij de camp<strong>in</strong>g de Heidebloem. Op <strong>het</strong><br />
terre<strong>in</strong> voor <strong>het</strong> gebouw staat terzijde paal 6.<br />
Daar hij <strong>in</strong> 1923 <strong>in</strong> twee stukken gebroken bleek te zijn,<br />
werd ook hier een vervanger model Od~ geplaatst.<br />
Het bovenstuk van de oorspronkelijke paal werd <strong>in</strong> bruikleen<br />
gegeven aan <strong>het</strong> museum Flehite te Amersfoort, waar <strong>het</strong> nog<br />
steeds op <strong>het</strong> voorple<strong>in</strong> staat.<br />
"Dat de voorsz. Limietscheyd<strong>in</strong>ge op 't zuyden van<br />
Eemnes b<strong>in</strong>nendycks zal <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckelen oostwaarts,<br />
tot op tw<strong>in</strong>tigh roeden na aen de groep, bewesten<br />
de landen van Baren."<br />
Paal 7 is de enige van de hele serie, die moeilijk te<br />
v<strong>in</strong>den is. Wij rijden langs de A 27, gaan bij Anna's Hoeve<br />
onder <strong>het</strong> viaduct door en rijden terug langs de andere<br />
zijde van de A 27. Daar waar de lichtmasten beg<strong>in</strong>nen,<br />
beklimmen wij tussen de struiken <strong>het</strong> talud van de autoweg<br />
(waarschijnlijk verboden!) en zien <strong>in</strong> de berm paal 7 staan.<br />
Hier is <strong>het</strong> drielandenpunt, waar Hilversum, Eemnes en Baarn<br />
elkaar raken en waar de prov<strong>in</strong>ciegrens weer een <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g<br />
maakt.<br />
<strong>De</strong> oude paal werd bij de aanleg van de A 27 vervangen door<br />
een nieuwe, gemaakt door Van der Kolk.<br />
Als u goed kijkt, valt iets merkwaardigs op: aan de Utrechtse<br />
zijde van de paal staat <strong>het</strong> Hollandse wapen en omgekeerd.<br />
Kennelijk is er bij de plaats<strong>in</strong>g een vergiss<strong>in</strong>g van 180<br />
graden gemaakt.<br />
-20-
"Dat van daar de voorsz. schey~<strong>in</strong>ge voorts zal lopen<br />
parallel, langhs de landen van Baren tw<strong>in</strong>tigh<br />
roeden voor by den hoek van de wilde Barense<br />
veenen, ofte <strong>het</strong> gescheyd tusschen Baren en de<br />
Vuyrsch, op de hoek van Roeters wal, en aldaar<br />
een <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>gh gemaakt van tw<strong>in</strong>tig roeden<br />
oostwaarts."<br />
Van paal 7 gaan wij terug langs de A 27. Even voor de onbewaakte<br />
overweg staat rechts <strong>in</strong> een greppel paal 8, <strong>in</strong> 1923<br />
op een stomp na verdwenen en vervangen door de huidige<br />
paal. Aan onze l<strong>in</strong>kerhand hebben we Roeters wal, genoemd<br />
naar de bewoners van <strong>het</strong> thans niet meer bestaande kasteel<br />
Drakenburg.<br />
Voorbij de overweg v<strong>in</strong>dt u de oude, gebroken paal 9<br />
(fig. 9). Ret bovenstuk is naast de voet <strong>in</strong> de grond gezet,<br />
op de achterzijde ervan getuigen Ernst en Jenny van hun<br />
eeuwigdurende liefde (fig. 10).<br />
Wij naderen nu de Soestdijker Straatweg, l<strong>in</strong>ks bij de hoek<br />
van Roeters wal bevonden zich vroeger de wilde Barense<br />
veenen, die de grens tussen Baarn en de Vuurse vormden.<br />
Aan de overzijde van de straatweg staan bij Groot Kievitsdal<br />
de palen 10 en 11 bij elkaar, wijzend op een <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g<br />
ter plaatse van de oude weg van Hilversum naar<br />
Baarn.<br />
Langs deze weg reisde op 29 oktober 1811 Napoleon van<br />
Amsterdam naar de Leusderheide, om aldaar een wapenschouw<strong>in</strong>g<br />
bij te wonen.<br />
Pluim vertelt dat de gemeenteraad van Baarn de keizer<br />
opwachtte aan de gemeentegrens: "lets voorbij dat wachthuis<br />
(naar Kievitsdal toe) ziet u nog heden l<strong>in</strong>ks twee<br />
steenen palen aan de weg staan; daar stelde de Raad zich<br />
op.<br />
-21-
Figuur 9. Paal 9.<br />
Figuur 10. Paal 9 met <strong>in</strong>scriptie.<br />
-22-
Bij deze palen hadden op last van de Raad eenige rappe<br />
handen vlug een eerepoort opgericht en met groen en bloemen<br />
versierd, terwijl een der dorpsschilders <strong>in</strong> reuzenletters<br />
op een bord geschilderd had: 'Hommage du village de Baarn'<br />
en daaronder: 'Vive l'Empereur!',"<br />
Paal 10 is zwaar gerestaureerd.<br />
Paal 11 moest bij de aanleg van <strong>het</strong> fietspad <strong>in</strong> 1980 verplaatst<br />
worden. Hierbij werd hij beschadigd. Na een dure<br />
reparatie werd hij herplaatst. U hebt waarschijnlijk al<br />
lang gezien dat ook deze paal 180 graden verkeerd gedraaid<br />
staat. Gelukkig heeft Napoleon <strong>het</strong> niet gezien.<br />
"Dat van daar de Limietscheyd<strong>in</strong>ge weder sal !open<br />
zuydwaarts aen <strong>in</strong> een rechte l<strong>in</strong>ie, corresponderende<br />
van de voorsz. hoeck van de wilde Barense<br />
veenen, tot op den zuydoosten hoeck van de hoogte<br />
daar wel eer 't Goyer bosch pleeg te syn, tot, ende<br />
ter plaatse daar jegenwoordig drie groote keeselsteenen<br />
<strong>in</strong> een triangel leggen, recht over de<br />
scheysloot tusschen de Hofsteden behorende aen<br />
den Duytsenhuyse, ende aen den Convente van Oudwyck<br />
respective, en gelegen <strong>in</strong> St.Martensdyk, onder<br />
den Gerechte van Oostveen, tusschen welcke 3<br />
steenen mede een scheytspaal sal worden gestelt."<br />
Tussen de golfbanen fietsend komen wij eerst bij paal 12,<br />
oud model, maar <strong>in</strong>gekort.<br />
Paal 13 is <strong>in</strong> 1956 door onbekende oorzaak <strong>in</strong> drie stukken<br />
gebroken. Beeldhouwer Etienne maakt weer een nieuwe.<br />
Paal 14 was reeds <strong>in</strong> 1935 gebroken en vernieuwd. Het bovenstuk<br />
van de oude paal werd aan <strong>het</strong> Openluchtmuseum <strong>in</strong> Arnhem<br />
<strong>in</strong> bruikleen gegeven, maar is daar spoorloos verdwenen.<br />
Paal 15 is tot nu toe aan calamiteiten ontsnapt.<br />
-23-
Wij verlaten nu <strong>het</strong> fietspad en treffen langs de weg naar<br />
Hollandsche Rad<strong>in</strong>g paal 16 aan, de laatste van <strong>het</strong> zuidwaarts<br />
lopende deel van de grens. <strong>De</strong> Hofsteden en "de drie<br />
groote keeselsteenen <strong>in</strong> een triangel" zult u vergeefs<br />
zoeken.<br />
"Dat van de voorsz. paal ofte drie steenen, de<br />
scheyd<strong>in</strong>ge l<strong>in</strong>ie recht sal worden getrocken<br />
westwaarts aen, op seekeren anderen en grooten<br />
keeselsteen, leggende op de zuydsyde van <strong>het</strong><br />
gewesene Goyer bosch, <strong>in</strong> plaatse van seekere<br />
uyttersten boom, die oudtyds aldaar gestaan<br />
hebbende, geweest is een teecken van de Limietscheyd<strong>in</strong>ge<br />
aan die zyde . "<br />
Paal 17 bleek bij de <strong>in</strong>spectie van 1923 verdwenen te zijn<br />
en werd vervangen door een nieuwe paal model Od~. Ook hier<br />
is de "grooten keeselsteen" verdwenen. Het Goyer bosch was<br />
al eeuwen eerder gekapt.<br />
"Dat voorts de scheyd<strong>in</strong>ge van den voorsz. Grooten<br />
Steen l<strong>in</strong>ie recht sal lopen zuydwaarts aen, tot<br />
tegen over 't noordeynde van de Tolackersteegh,<br />
alwaa r aen de westzyde van de gemeene wegh <strong>in</strong>sgelycks<br />
een scheytspaal sal worden gestelt."<br />
Hier hebben de Heeren Gecommitteerden een fout gemaakt,<br />
zuydwaarts moet natuurlijk westwaarts zijn. Wij gaan dus<br />
westwaarts onder <strong>het</strong> viaduct en over de spoorlijn.<br />
Aan de overzijde van de weg van Utrecht naar Hilversum<br />
staat paal 18, de vervanger van de <strong>in</strong> 1923 als verdwenen<br />
gerapporteerde voorganger. In 1968 is hij bij de verbeter<strong>in</strong>g<br />
van <strong>het</strong> kruispunt iets verplaatst.<br />
-24-
"Dat van daar de gemelte scheyd<strong>in</strong>ge door de grand<br />
van de soogenaemde Schans sal voort lopen, westwaarts<br />
aen tot <strong>in</strong> de groep, die aldaar tegenwoordigh<br />
gevonden word."<br />
Inderdaad staan de <strong>in</strong> 1925 geplaatste palen 19 en 20 wat<br />
verborgen <strong>in</strong> de nog steeds aanwezige greppel langs de<br />
rechterzijde van de Graaf Floris V weg. <strong>De</strong> oorspronkelijke<br />
paal 20 bleek <strong>in</strong> 1923 gebroken, bet bovenstuk stand aan de<br />
weg van Utrecht naar Hilversum. Zeer waarschijnlijk is dit<br />
bet bovenstuk dat <strong>in</strong> 1925 <strong>in</strong> bruikleen werd afgestaan aan<br />
de bouwkundige afdel<strong>in</strong>g van de Technische Hogeschool te<br />
<strong>De</strong>lft als welkome aanw<strong>in</strong>st van de verzamel<strong>in</strong>g bouwfragmenten.<br />
<strong>De</strong>ze welkome aanw<strong>in</strong>st is later opgeruimd.<br />
Zijn opvolger was niet veel gelukkiger.<br />
In 1959 werd hij stuk gereden door een militaire auto.<br />
Ditmaal was de dader bekend, de schade werd betaald en<br />
steenhouwer Raker uit Alkmaar maakte de nieuwe paal.<br />
"Dat de voorsz. groep verder westwaarts aanloopende,<br />
sal syn en blyven de Limietscheyd<strong>in</strong>ge met een<br />
kleyne <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g zuydwaarts tot <strong>in</strong> de Weer,<br />
en van daar verder westwaarts tot <strong>in</strong> de Vecht."<br />
Wij naderen nu <strong>het</strong> e<strong>in</strong>de van onze tocht.<br />
Bij de boerderij Vrede 't Best staan dicht bij elkaar paal<br />
21 en paal 22. Als kenner weet u nu dat bier weer een <strong>in</strong>sch<strong>in</strong>ckel<strong>in</strong>g<br />
is.<br />
Voor de palen was de oorlog niet best, beide werden door de<br />
bezetters kapotgereden. <strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie Noord-Holland vend <strong>in</strong><br />
1947 de kosten voor herstel, <strong>in</strong> totaal f 900,-, te hoog<br />
maar <strong>in</strong> 1953 werden door beeldhouwer Etienne twee nieuwe<br />
palen gehakt.<br />
-25-
Figuur 11. Paal 21, mest.<br />
Figuur 12. Paal 22, post.<br />
-26-
In 1976 werd paal 21 nogmaals onderste boven gereden, dader<br />
onbekend.<br />
<strong>De</strong> paal heeft een wat onogelijke plaats aan de voet van een<br />
grote mesthoop (fig. 11).<br />
Paal 22 heeft als enige van alle palen een nevenfunctie:<br />
steunpunt voor de brievenbus van de boer (fig. 12).<br />
Voor de terugreis zijn er meerdere mogelijkheden.<br />
U kunt de prov<strong>in</strong>ciegrens blijven volgen door op een miserabel<br />
pad langs de oever van de Weer naar Tienhoven te<br />
fietsen.<br />
U kunt ook noordwaarts afslaan langs <strong>het</strong> vliegveld Hilversum.<br />
Maar de ware liefhebber zal de terugtocht langs de<br />
leeuwenpalen <strong>in</strong> omgekeerde richt<strong>in</strong>g volbrengen.<br />
-27-
BRONNEN<br />
Archieven van de Prov<strong>in</strong>ciale Waterstaat van Utrecht en van<br />
Noord-Holland, van <strong>het</strong> Museum <strong>Gooi</strong>land <strong>in</strong> Hilversum, van de<br />
Prov<strong>in</strong>ciale Griffie te Utrecht, van de gemeente Blaricum.<br />
LITERATUUR<br />
BROUWER, T., Grenspalen <strong>in</strong> Nederland, de Walburgpers,<br />
Zutphen 1978.<br />
ENKLAAR, D.Th., de VRANKRIJKER, A.C.J., Geschiedenis van<br />
<strong>Gooi</strong>land, Parnassus, Amsterdam 1939.<br />
KOSTER-van DIJK, J.M.I., <strong>Gooi</strong>landers voor de Grote Raad<br />
(1470-1572), Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit<br />
van Amsterdam 1979.<br />
PLUIM, T., Uit de geschiedenis van Baarn, Drukkerij <strong>De</strong><br />
Kroon, Hilversum 1932.<br />
RODENBURG, J.B., <strong>De</strong> grenzen van <strong>het</strong> <strong>Gooi</strong>, Rozenbeek en<br />
Venemans Uitgeversbedrijf N.V., Hilversum 1938.<br />
RUTGERS, C.A., Jan van Arkel, Bisschop van Utrecht, Wolters<br />
Noordhoff N.V., Gron<strong>in</strong>gen 1970.<br />
STRUICK, J.E.A.L., Utrecht door de eeuwen heen, Uitgeverij<br />
Het Spectrum N.V., Utrecht/Antwerpen 1968.<br />
WATER, v.d. J., Groot Placaatboek 's lands van Utrecht,<br />
deel I, Utrecht 1729.<br />
-28-
·~