ud#1 (25616)

Udmurtdunne

2018-òž àð 9-òž òîëøîð (ÿíâàðü). Ïóêñ¸í (âòîðíèê) ¹ 1 (25616)

Âàíü óäìóðòú¸ñëýí ãàçåòñû

Êûëäûòýìûí 1915-òž àðûí 4-òž ôåâðàëå

Пиосмурт ужъёс

3

2018-тӥ арлэн кузёез -

йыр сынын

Музъем ужъёс

Бакчаын вордскиз пичи

4 5

вож кыз

Пудо вордон

Кыӵе висёнъёсын курадӟе пудо

кезьыт куазь дыръя

ӞЕЧКЫЛАСЬКОМ!

Армы бусьтыр медло!

Òóñïóêòžç Ìàêñèì ÅÃÎÐÎÂ

ÁÀÊ×À ÂÎÇÈÑܨÑËÛ, ÊÈÁÀØËÛÎÑËÛ ÑŽÇÅÌ ÃÀÇÅÒ


2

¹

1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð

Любовь

МИХАЙЛОВА

КИБАШЛЫОС

Киужъёс

КЫЛЕМ-МЫЛЕМЛЭСЬ

Ваньмыз пиштэ

Фарфор сяська

Ôàðôîðëýñü êîòüìà ïќðìûòûíû ëóý: øóäîíú¸ñ,

÷åáåðúÿñüêîíú¸ñ, áûäýñ áóêåòú¸ñ!

Êåçüûò ôàðôîðåç ëýñüòûíû ëóîç äîðûí íî. Êóëý ëóîçû:

1. ÏÂÀ êëåé (1 ñòàêàí).

2. Âàçåëèí ÿêå êðåì (1 ïóíüû).

3. Êóêóðóçàëýñü êðàõìàë (1 ñòàêàí).

4. Ãëèöåðèí (1 ïóíüû).

5. Ëèìîí êèñëîòà (1 ïè÷è ïóíüû).

Âàíüçý Ÿîø ñóðàíî, ñîáåðå, ïè÷è òûë âûëý ïóêòûñà,

íàï÷ûòîçÿç ñóðàñà ïќçüòîíî. Æâà÷êà êàäü ëóýìåç áåðå

êèñüòîíî êðåìåí çûðàì šќê âûëý. Ìåäàä ïàíüñàñüêå øóûñà,

÷èíüûîñòýñ íî êðåìåí çûðàëý. Ïќðìåì ãóðåçåç êèûíûäû,

òóï âûëëåì ëóûòîçÿç, íûðêå. Êåçüûò ôàðôîð ïëàñòèëèí

êàäü çîëúÿñüêèñü - ìàð ïќðìîç, âàíüìûç òž êèûí. Ýí

âóíýòý, ôàðôîð ÷àëÿê êûíìå, ñîèí ñîå âîç¸íî ïîëèýòèëåí

ïàêåòûí.

Ðó÷êà-êàðàíäàø òûðîí.

Äèñêîáîë.

Ïåëüóãû, ÷ûðòûâåñü.

Ñâåòèëüíèê.

Øóíäû.

Ìàå íî ÷åáåðúÿíû,

âûëüäûíû óã

ëóû êóøòžñüêåì ÑDäèñêåí!

1. Ôîòîðàìêà, šќê,

òóñüòû - âàíüçý êàðûíû

ëóý êèñüòàñüêèñü. Íûðûñü

èê ÷åáåðúÿíî àðáåðèäýñ çûðàëý

ãðóíòîâêàåí, âûëûç

÷ûëê-÷ûëê ìåä ëóîç. Ñîáåðå

äèñêåç ïè÷è þäýñú¸ñëû

âàíäûëý; «Ìîìåíò» êëåé

êóòûñà, àðáåðèäû âûëý ëÿêûëý

íî âûëòžç ëàêåí áóÿëý.

2. Ðó÷êà-êàðàíäàø

òûðîí. Êóëý ëóîç 7 äèñê.

6-åçëýñü îãïàë äóðú¸ññýñ

2 ñàíòèìåòð êóçüäà âàíäîíî

- òàîñûç òûðèñüêîíìûëýí

áîðääîðú¸ñûçëû

ìûíîçû, íîø áûäýñàê êûëåìåç

ïûäñûç ëóîç. Äèñêú¸ñòû

êà÷ûåí ñóðåäûí

ñÿìåí âàíäûëîíî, îã-îãçû

áîðäû «Ìîìåíò» êëååí þíìàòúÿíî.

3. Äèñêîáîë (âќëäýòûí

ïèøòžñü òóï). Íûðûñü èê

êóëý ïëàñòìàññàëýñü òóï,

ñîå ëýñüòûíû ëóîç ìîíòàæíîé

ïåíàëýñü. Ãàçåò âûëý

øóêûåç òóï âûëëåì ïûçú-

¸íî, êåëüòîíî êûíòûíû.

Áќðûñü ñîå ïќðìûòîíî êîòðåñ

òóïëû, êàíöåëÿðñêîé

ïóðòýí êóëýòýìçý âàíäûëûñà.

Þí ñžíüûñýí ÿêå ëåñêàåí

áûðòòîíî îøåò.

Äèñêëýñü äàñÿì êâàäðàòú¸ñòû

òóï âûëý êîòûð

êëååí ëÿêûëîíî. Äèñêîáîë

äàñü.

4. Ñâåòèëüíèê. Äèñêú¸ñòû

îã-îãçû áîðäû øåäüûòúÿñà,

ñóðåäûí ñÿìåí,

«êâàäðàò» ïќðìûòîíî. (Äèñêú¸ñòû

ãåðœàíû ëóîç, äóðú-

¸ññýñ ïàñÿñà ÿêå ïóøêûòžçû

ïàñüêûò ñêîò÷åí þíìàòûñà).

Ïóøêàç èíòûÿíî ãèðëÿíäà.

Ëýñüòîíî êóê.

5. Øóíäû, ÷îðûã... Òàîññý

ëóîç ëýñüòûíû ïèíàëú-

¸ñûí âàë÷å. Äèñê áîðäû ÏÂÀ

êëååí áó¸ëî áóìàãàëýñü ñèîñ,

ñèíú¸ñ, áûæ ëÿêûëûñà, ìà

íî ïќðìûòûíû óã ëóû...

Ìûëêûä ãèíý êóëý!

Ñÿñüêà êåðòòýò.

Телефон пуйы

Ñîòîâîé òåëåôîíòýê óëîíýç ñèí àçå ïóêòûíû øóã,

ñî êîòüêó íî êè óëûí. Òåëåôîí ìåäàç ãîæìàñüêûïèëèñüêû

øóûñà, ìàëïàìûí ÷åõîë. Ñîå àñ êèûí

íî éќíäûðûíû ëóý.

Ñî ïîííà îãøîðû ñèëèêîíëýñü ÷åõîë áàñüòîíî. ×åáåðúÿí

ïîííà êóëý:

1. Êóàñüòýì ñÿñüêàîñ-êóàðú¸ñ. ×åõîë áîðäû ñÿñüêàîñòû

ÿêå êóàðú¸ñòû ÷èëüïûðàñü ëàêåí ïóø ïàëàç ëÿêîíî.

2. Êàãàç, ÷èëüòýð. Êåëüøèñü ñóðåäýç âàíäûñà, îçüû èê ëàêåí

ÿêå êëååí ëÿêîíî íî âûëòžç ëàêåí ìàÿëëÿíî.

3. Ëàê. Ãèæû áóÿí ëàêåí êîòüêûŸå ïóæû ïóêòûíû ëóý.

4. Âåñü (ñòðàçû). Êëååí þíìàòúÿíî.

Òåëåôîí âîç¸í ïóéûîñòû

ïќðòýì ñÿìåí ÷åáåðúÿíû ëóý.


КУЗЁ

Пиосмурт ужъёс

¹ 1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð

3

АДӞЕМ КАРЫМОН

Шумпотон басьтэ пулэсь

Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü

Ãîæíÿ ãóðòûñü Áèáëèîòå÷íîé

óðàìûñü ÷åáåð

þðòýç àäœûñà, íîêûçüû

íî êîæûòýê óä

÷èäà.

Àçáàðå ïûðûñà, ñèíú¸ñû

ïàë¸ìèçû, êèûí ëýñüòýì ÷åáåð

àðáåðèîñòû àäœûñà.

Àçÿì êàï÷è ìûëêûäî, ïàëüûøàñü

íûëêûøíî ïîòžç.

Àññý Âåðà Ñåì¸íîâíà ×åðíûøåâà

øóèç. Êåìà àðú¸ñ

Ÿîæå, ïå, Ãîæíÿ øêîëàûí

íûëïèîñòû äûøåòž, øóòýòñêûíû

ïîòûñà, ãóðòûñüòûçû

àðëûäîîñûí êèâàëòýì. Âåðàñüêîíúÿ

òîäìî ëóèç: óêíî

êîòûðûñü ÷èëüòýðú¸ñòû íî

ìóçîí ÷åáåðåñü àðáåðèîñòû

Âåðà Ñåì¸íîâíàëýí êóçïàëûç

Âèòàëèé Âàñèëüåâè÷

ëýñüòýì.

- Ãóðòàìû ìèëÿì êàäü

ãèíý êîðêàîñ òóæ òðîñ, ìàð

ñîëû ïàéìîíýç. Êåìàëàñü íî

šóòýìûí íè ñî. Âèòàëèéëýí

íîêûŸå ìàñòåðñêîåç íî, ýëåêòðîèíñòðóìåíòýç

íî, ñòàíîêåç

íî ќâќë, îãøîðû òžðåí

íî áû÷êûåí (ïèëàåí) âûðå, -

êóçïàëûçëýí óæåíûç òîäìàòý

Âåðà Ñåì¸íîâíà.

Êîðêà ïóøêûñü íî àäœîíî

êèáàøëûëýñü êèóæú¸ññý. Âèòàëèé

Âàñèëüåâè÷ êûòûí êå

šåãàòñêîí âèñêûí ìè Âåðà

Ñåì¸íîâíàåí óìîé-óìîé òîäìàòñêèì.

Åãèò äûøåòžñü¸ñ

Ãîæíÿ ãóðòý óæàíû

ëûêòžëëÿì: Âåðà Ñåì¸íîâíà

Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü èê

Òóñïóêòžç Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Óëûí Þðè ãóðòûñü, íîø êóçïàëûç

- Äýðè ¸ðîñûñü Þñüêè

ãóðòûñü. Âåðà Ñåì¸íîâíà óäìóðò

êûëëû íî ëèòåðàòóðàëû

äûøåòýì, íîø Âèòàëèé

Âàñèëüåâè÷ ôèçèêà ïðåäìåòýç

íóýì. Îòžÿç óëîí âîðãîðîíýç

âóç êàðîí óäûñý âóòòýì

- Óðîì êîòûðûñü 16 ìàãàçèíú¸ñûí

êèâàëòýì. Âèòàëèé

Âàñèëüåâè÷ àëè íî òýê

ïóêîíýç óã òîäû, ñî Ãîæíÿ

ãóðòëýí ñòàðîñòàåç ëóý. Ãóðò

êàëûê ñîå ìóíèöèïàë êûëäûòýòý

äåïóòàòý áûðéûëý.

Âóîíî àðûí êóçïàëú¸ñëýí

Ÿîø óëýìçûëû 50 àð òûðìîç

èíè.

Âèòàëèé Âàñèëüåâè÷ íî

êàï÷è ìûëêûäî âûëýì, ûìíûðàç

ïàëüïîòîí øóäý.

- Ìàð òà ìûíàì óæå?

Ñî îãøîðû, íîìûð êàðîíòýì

âûëûñü ãèíý ëýñüòûëýìûí.

Ãóæåì Âåðà Ñåì¸íîâíàå

íûëìû äîðû Ñàíêò-

Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Ãîæíÿûñü

×åðíûøåâ êóçïàëú¸ñ.

Ïåòåðáóðãå êóíîÿíû âåòëžç.

Îãíàì êûëè íî, íîìûð êàðûíû

êàäü ëóèç, ïóäî êîòûðûí

âåñü óä áåðãà, êèóæ áîðäû

áàñüòžñüêè. Ñî áåðòûòîçü,

òàíè òà øèôîíüåðìå

ëýñüòž. Îçüû èê êîðêà áîðäàìû

ïðèñòðîéìåñ íî ëýñüòîí

êîòûðå áàñüòžñüêè âàë.

Ñèí êûøêà, êûçüû ñî áîðäû

êóòñêîä êàäü ïîòý, íîø êèîñ

âàíüçý ëýñüòî. Êàëëåí-êàëëåí

âûðèñüêî. Ïðèñòðîåç îãíàì

Ÿóïè, âќëäýòñý Âåðàåí

Ÿîø šóòêàì èíè. Ìàëïàìëýñüòýì

óæå ïќðìå êå, àñëûì

à÷èì øóìïîòžñüêî. Ñî ÷åáåð

íî šèêûò ìåä ëóîç êàäü ïîòý.

Íûëïèîñëû íî ÿðà. Ñîîñ

ìèëÿì 3 êóçÿ. Àíäðåéìû èíæåíåð,

ñî óæà íî óëý Íèæíåêàìñêûí.

Èãîðüìû Ïè÷è

Ïóðãàûñü 1 íîìåðî øêîëàåí

êèâàëòý. Îëÿ íûëìû

Òàðòóûí äûøåòñêèç, ñîáåðå

Ñàíêò-Ïåòåðáóðãå áûçèç.

Óäìóðòëûêåç ÿðàòýìåíûç,

ïàëýíûí óëûñà íî, óäìóðò

îãàçåÿñüêîíú¸ñû ïûðèñüêûëý.

Ìè íóíûêàé¸ñìåñ

óäìóðò êûëûí âåðàñüêûíû

äûøåòžñüêîì. Ñàíêò-

Ïåòåðáóðãûí óëžñü¸ñûç íî,

àòàéçû œó÷ êå íî, óäìóðò êûëûí

øàëüòûð ãèíý âåðàñüêî.

Ñîîñ øîðû ó÷êûñà, ñþëýì

øóìïîòý. Ìèëÿì 7 âíóêú¸ñìû

íî 1 ïðàâíóêìû. Þðòúåð

êîòûðìå ÿëàí ÷åáåð êàðûíû

òóðñêèñüêî, íûëïèîñ, ìè

äîðû áåðòûñà, ìåä øóìïîòîí

áàñüòîçû, ïåñÿòàéçûëýñü

ëýñüòýì êèóæçý àäœûñà, îëî,

êóêå-ñîêó àñüñýîñ íî òà óæ

áîðäû áàñüòžñüêîçû.

- Âèòàëèé Âàñèëüåâè÷

òóæ šèêûò óæà, ó÷êå àé,

þðòúåð êîòûðûç êûŸå ÷åáåð

íî âàëàñà ëýñüòýìûí.

Óêíî ÷èëüòýðú¸ññý íî à÷èç

èê ìàëïàñà ÷èëüïà. Óøúÿìîí

íî êèáàøëû âîðãîðîí

ñî, - îäžã ûìûñü êàäü âåðàëî

Ãîæíÿ ãóðòûí óëžñü¸ñ.

ДЭМЛАНЪЁС

Вай вылын будэ сяська

ÏÅÒÛÐ ÏÅÒÛÐÎÂÈ×

Óíîåç ãóðòàçû ïóêòûëî

êîðòëýñü ëýñüòýì

ñÿñüêà šàæûîñ. Íîø

ìîí äýìëàñüêî êàï-

÷è íî òóæ ÷åáåð àìàë:

ñÿñüêàîñòû óëâàé

âûëý «ìåðòòûíû».

Àíàå ñÿñüêàîñòû òóæ ÿðàòý,

ãîðîäý ÿ êóíîå âóûëý êå,

âûëü ïóäòýê óã áåðòû. Óêíî

ÿíàêú¸ñû âîæ ñàäú¸ñûç óã

òýðî íè, îçüû ñî ìîíý šàæû

ëýñüòûíû êóðèç.

Ãóðòûí âîðäžñüêåìûí

áåðå, ÿðàòžñüêî èíêóàçåç,

íîø êîðêà ïóøêûí - èíêóàçü

ìàòåðèàëú¸ñòû. Ñîèí èê

ñÿñüêàîñëû šàæû ëýñüòîí

ïîííà íûðûñü èê âàìûøòž

íþëýñêû. Øåäüòž òðîñ âàé-

¸ñûí ÷åáåð óëâàé - òàÿç

òðîñ ñÿñüêà ïîñóäú¸ñ òýðîçû.

Šóæäàëàçý ìåðòàñà, âàíäž,

Ñÿñüêà ãîðøîêú¸ñòû ïóêòûëûíû

àñïќðòýì šàæû.

îçüû èê êќíÿëû êóëý, ñîìûíäàëû èê âàé¸ññý íî âàê÷èÿòž.

Êîòüêóä âàé áîðäû ïèòûðåñ ïóëú¸ñ øóêêûëž íà - òàîñ âûëý

èê ãîðøîêú¸ñ ïóêñ¸çû. Òž áûãàòžñüêîäû, ïóë èíòûå, êîðçèíêà

âûëëåì ìàêå øóêêûíû. Ïќðìåì ñÿñüêà šàæûìå ëàêåí

áóÿé íî âûæ áîðäû øóêêè.

Îçüûåí, óëâàå ñÿñüêàÿñüêèç.

Пунылэн тусыз - сынын

Åëåíà ÑÀÐÀÌÀÒÎÂÀ

Êèáàøëû ìóðòú¸ñ

Âûëü àðëû êûŸå íî

óñòî êóçüûì óã ìàëïàëî.

Èæûñü óäìóðò âîðãîðîí

Ðóñëàí Èñàêîâ

ïóíûëýñü òóññý ñûíý

ïóêòžç.

Ìûëêûä âàíü êå, îãøîðû

ïó þäýñëýñü îëîìàð íî

ïќðìûòûíû ëóý, ÷èäàíýä

ãèíý ìåä òûðìîç, øóý Ðóñëàí.

À÷èç ñî êîòüêóä êèóæåç áîðäû

âàíü ñþëìûñüòûç áàñüòžñüêå.

- Ïóýí âûðûíû ÿðàòžñüêî

áåðå, ìåáåëü ëýñüòýì àðáåðèîñëýñü

êûëåì-ìûëåì ïóëú-

¸ññýñ íîêó óã êóøòžñüêû,

- âåðà Ðóñëàí Èñàêîâ. - Ñî

óãî ïќðòýì ñóâåíèðú¸ñ ëýñüòûíû

ìûíý. Éûð ñûí ëýñüòîí

ìûëêûä íî îòûñü èê

ïîòžç. Ñèí øîðàì ãðàá ïèñïóëýí

øåëåïåç øåäèç. Ãðàá

- ñî Ñî÷è ïàëàí áóäžñü ïèñïó.

Êûçüïóëû êåëüøå, ñîèí

èê ñîå êûçüïóýí íî âîøòûíû

ëóîíî. Òà ïèñïóîñòû âàíäûëûíû,

÷èëüïàíû êàï÷è. Øåëåïåç

7-9 ìèëëèìåòð çќêòà

Òóñïóêòžç Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

ïèëè, âûëàç ïóíû ñóðåäàé

íî ñûí âàíäž. Ñòàíîêåí òà

óæåç ëýñüòûíû ñåêûò ќâќë.

Íî ñòàíîê ќâќë äûðúÿ êèå

ëîáçèê íî êóòûíû ëóý.

Ïќðìåì àðáåðèåç áåðàòàç

âóøòîíî, êèå øûðïó

Øåëåïëýñü ëýñüòýì ñûí êóçüìàñüêûíû

ÿðàëîç.

ìåäàç ïûðû øóûñà. ×èëÿñü

êàðåìäû ïîòý êå, ëàêåí

øîáûðòý. Ïóíûëýí

àðàç œå÷ êóçüûì ïќðìûíû

êóëý.


4

¹

1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð

Александр

ФЁДОРОВ,

гурт удыс

наукаосъя доктор

САД-БАКЧАЫН

Музъем ужъёс

ВИЗЬ-НОД ЛЮКАН

Тол но гужем - одӥг буёлэн

Сад-бакчаын мыло-кыдо будо лысо писпуос

Êóä-îã áàê÷à âîçèñü¸ñ

äûðçýñ íî, êóæûìçýñ

íî óã æàëÿëî

ëûñî ïèñïóîñòû áóäýòîíëû.

Óãîñü, çýìçý

íî, ñîîñ òîë íî, ãóæåì

íî ñàäýç ÷åáåðòî.

Ýøøî òîäîñ÷èîñ âåðàëî:

ëûñ çûí àäÿìèëýñü

ìûëêûäçý óìîé

êàðå.

Òóïàëî-à, óã-à ñàäûí áóäýòûíû

ëûñî ïèñïóîñ - òà

ïóìûñåí ïќðòýì âåðàíú¸ñ

âàíü. Ìîí øóûñàë: ñîîñ ÷èê

óã ëþêåòî ñàä-áàê÷àûñü ìóêåò

áóäîñú¸ñëû. Êèí íî ñî

ìàëïà: ëûñî ïèñïóîñ êîòûðûí

ðîçàîñ óç óäàëòý - óäàëòî,

òóæ óìîé ïóøú¸ íî òóæ

÷åáåð àäœèñüêî. Ìóêåòú¸ñûç

âåðàëî: ïóæûìåç òóæ

ÿðàòî íûìû-êèáûîñ, òîëëû

ñîëýí ñóë óëàç âàòñêî - ñîîñ

îçüû èê óëìîïóîñëýí ñóëú-

¸ññû óëý íî êàðúÿñüêûíû

áûãàòî. Ëûñî ïèñïóîñëýí

îäžã ãèíý óðîä ïàëçû - âûæûîññû

áàäœûìåñü áåðå, âó

òðîñãåñ êóëý êàðî. Ñîèí èê

áàê÷àûñü âàíü óáîîñ âûëý

Ÿåìãåñ âó êèñüòàíî ëóîç.

Çýì, àñüñýîñ ëûñî ïèñïóîñ

óã ÿðàòî óêûð êќñ êóàçåç

íî, ìóëòýñ âó ñþðåìåç íî.

Ëûñî ïèñïóîñëû ñàäûñü

òóæãåñ þãûò, øóíäû¸ èíòûåç

áûðú¸íî. Òðîñýç ñîîñ

÷èäàëî ûøûãåç íî, íî ñîãëàø

êàðèñüêå: ïåéìûò

èíòûåç ñîîñ óêàòà ïåéìûò

ãèíý êàðîçû. Êûç, ñóñûïó

íî ìóêåòú¸ñûç òóæ ÿðàòî

÷ûðñ ìóçúåìåç, ýøøî ëóî-

¸ãåñ ñî ìåä ëóîç - îãêûëûí

âåðàñà, Óäìóðòèûí ìóçúåìú¸ñ

ñîîñëû Ÿàïàê òóïàëî.

Ëûñî ïèñïóîñòû òóëûñ

ìåðòòûñà óìîéãåñ ëóîç.

Ëûäý áàñüòîíî: ñîîñëýí âûæûîññû

òóæ íåíåãåñü, šîã

êóàñüìûíû êóòñêî. Êûëñÿðûñü,

ïóæûì âûæûåç êќíÿ

êå ÷àñ ãèíý êûðûí âîçèä

êå, âûæûÿñüêûíû òóæ

êóðàäœîç íè. Ñîèí èê óìîé

ëóîç óäú¸ñòû ìàãàçèíûñü

ãîðøîêåí áàñüòûíû.

Óäú¸ñòû ìóðå ìåðòòîíî

ќâќë, âûæû ïîòûíû êóòñêîí

âàäåññû ìóçúåì âûëý

ìåä êûë¸ç. Ìåðòòîí ãóý

óìîé ëóîç òîðôëýñü, ëóîëýñü

íî êîìïîñòëýñü ñóðåò

âàòñàñà. Ëóîíëûêòû âàíü

êå, êќíÿ êå êûðûì ëûñ

ïîíý. Ýøøî ìåðòòýì áåðå

îã 2 òîëýçüçý íóíàëëû áûäý

âó êèñüòàíî, îòžÿç 2 àðíÿëû

îãïîëýí íî òûðìîç. Áóäîñýç

òóëûñ ìåðòòýìäû

áåðå, óìîé-óìîé âûæûÿñüêûòîçÿç,

ìåŸàê øóíäû ñèîñëýñü

óò¸íî. Ëûñî ïèñïóîñ

óã ÿðàòî êûåäýç.

Ñàä-áàê÷àå ìåðòòûíû

ëóîç àñüìå ïàëàí ïàñüêûò

âќëìåì êûçýç, íüûëïóýç,

ïóæûìåç, òóÿåç, ñóñûïóýç.

Íîø âàíü íà òóæ øåð

ïóìèñüêûëžñü òñóãà, ïñåâäîòñóãà,

ìèêðîáèîòà…Âàíü

šóæûò áóäžñü¸ñûç íî, ëàïåã

âîçèñüêèñü¸ñûç íî. Ìîí

àñëàì áàê÷àÿì, êûëñÿðûñü,

ëàïåã áóäžñü ñåðáñêîé êûçëýñü

óëýï êåíåð ëýñüòž. Êàëëåí

áóäžñü, âûäžñü áóäîñ

óêàòà ÷åáåð êàðå èçî ñàäú¸ñòû,

àëüïèéñêîé ãîðêàîñòû.

Šóæûò áóäžñü ëûñî ïèñïóîñ

àð êóñïûí 1 ìåòðëû âûëëàíü

êûñòžñüêî êå, êàðëèê

âûæûûñü ëóèñü¸ñûç - êќíÿ

êå ñàíòèìåòðëû ãèíý. Ñåëåêöèîíåðú¸ñ

ïîòòžçû íè

ñûŸå ñîðòú¸ñòû, êóäú¸ñûç

êќíÿ êå àðú¸ñ Ÿîæå îãšóæäà

âîçèñüêî. Îãëîì êàðëèê âûæûå

ïûðèñü ëûñî ïèñïóîñ

òðîññý 2 ìåòðîçü áóäî, íî

âàíü 50 ñàíòèìåòðúåìú-

¸ñûç íî. Ñîîñ òóæ ÷åáåð

àäœèñüêî ïќðòýì ñÿñüêàîñ

ïќëûí.

Êûçëýí 40 ïóìî ñîðòú¸ñûç

òîäîñ÷èîñëû òîäìî,

íî ñàä-áàê÷àûí áóäýòûíû

óìîéãåñ ëóîç êåìà

áóäžñü¸ññý - òóïàëîçû

À. Ô¸äîðîâ áàê÷àÿç ñåðáñêîé

êûçëýñü óëýï êåíåð ëýñüòžç.

îáûêíîâåííàÿ, ñåðáñêàÿ,

êîëþ÷àÿ íèìàñüêèñü¸ñûç.

Âàíüçûëýí òàîñëýí ïќðòýì

ñîðòú¸ññû âàíü íà. Êûëñÿðûñü,

îáûêíîâåííàÿ íèìàñüêèñü¸ñûç

ïќëûñü ñàäûí

óìîé àäœèñüêîçû ñîðòú¸ñ:

Àóðåÿ - ëûñú¸ñûç

Ÿóæåñü, 1 ìåòð šóæäà ãèíý

ëóý, ïèðàìèäàëû êåëüøå;

Èíâåðñà - 8 ìåòðîçü áóäý,

âàé¸ñûç óëëàíü ó÷êî. Óêàòà

ïàñüêûò âќëìåìûí Íèäèôîðìèñ

ñîðò - îã 80 ñàíòèìåòð

ïàñüòà ãèíý áóäý,

êóçü óã êûñòžñüêû. Ëîìáåðñ,

ìóçúåìåç øîáûðòûñà,

áóäý. Êîíèêà êûðûí îã

4 ìåòðîçü šóòñêå êå, ñàäûí

îã 2 ìåòð šóæäà ãèíý ëóý,

áóäý òóæ êàëëåí - àðàç îã

6 ñàíòèìåòðëû. Ìóãîðûç

ñþðëî êàäü, êóñêûëèîñûç

òóæ ìóñîåñü.

Íî ìûíûì óêàòà ÷åáåð

ïîòý ÷àãûð êûç, ìóêåò ñÿìåí

ñî êîëþ÷àÿ íèìàñüêå

íà. Ëûñú¸ñûç þãûò-âîæûñåí

÷àãûð-ëûçîçü ëóî. Óêàòà

ïàñüêûò âќëìåìûí ëàïåã

áóäžñü Glauca globosa,

Glauca procumbens, Glauca

prostrata ñîðòú¸ñ. Åâðîïàûí

ÿðàòî Hoopsii êûçýç - 30

àðúåì áóäîñ îã 10 ìåòðúåì

ëóý, ïàñüòàëàåç îã 4 ìåòð.

Íüûëïóëýí îã 50 ïóìî

ñîðòú¸ñûç òîäìî, íî óêàòà

÷åáåð àäœèñüêå êîðåéñêàÿ

øóèñüêèñåç. Áóäý îã

15 ìåòðîçü, ñèí øîðû ñîêó

èê éќòî ïåéìûò-áóñžð,

ïåéìûò-ãîðä êóñêûëèîñûç.

Ïóæûìåç âàëàòýê

ìåðòòžñüêîä êå, ÿíãûøàíû

êåìà ќâќë, óãîñü òðîñýç

ñîðòú¸ñûç ñàäûí ÷åáåð

óã àäœèñüêî. Ñîèí èê óìîéãåñ

ëóîç, ëàïåã áóäžñü¸ññý

áûðéûñà: Ãíîì - ïèðàìèäà

âûëëåì îã 2 ìåòð šóæäà

áóäý, Ñòðèêòà - 1 ìåòð

ïàëà ëóý, ëûñú¸ñûç - ëûçïûðúåìåñü.

Âåéìóòîâà

Àëüáà - ñþáåã, îã 8 ìåòðîçü

áóäý. Ïàñüêûò âќëìåìûí

Ãëàçêà Êîìïàêòà - îã 80

ñàíòèìåòð šóæäà ãèíý

êûñòžñüêå. Âàé¸ñûç òóæ

Ÿåì áóäî íî âûëžå šóòñêî.

Õàìïè šûíû ìåòðëýñü

šóæûò óã ëóû, ïàñüòàëàåç

îã 1 ìåòð. Ëûñú¸ñûç òóæ

÷óðûòýñü, ãîðäàëýñ-êóðåíü

ëûñïîòîíú¸ñûç òóæ ÷åáåð

àäœèñüêî.

Ñóñûïó òóàëà âàêûòý

ìîäàûí. Ïќðòýì ñîðòú¸ñûç

âàíü, îäžãú¸ñûçëýí

ëûñú¸ññû âîæåñü, ìóêåòú-

¸ñûçëýí Ÿóæïûðúåìåñü,

êóèíåòžîñûçëýí ëûçàëýñýñü.

Íî êóä-îãåç ñžçüûë

âóýìúÿ êóðåíü ëóûíû êóòñêî

- ÷åáåð óã àäœèñüêî íè.

Ñîèí èê ñàäý ìåðòòîíî òîë

íî, ãóæåì íî îäžã êàäü âîçèñüêèñü¸ññý.

Ñóñûïó ÿðàòý þãûò èíòûåç,

íî ñàþëûí íî ñî ÷åáåðñêå.

ßðàòý ÷ûëêûò îìûðåç.

Îäžã êàäü áóäý ëóî¸

ìóçúåì âûëûí íî, èçîêќëüû¸

áàìàëú¸ñûí íî.

Îáûêíîâåííîé øóèñüêèñü

ñóñûïó 3 ìåòðîçü

êóàê ÿêå 12 ìåòðîçü ïèñïó

êàäü áóäý. Ñîëýí ñîðòú¸ñûç

ïќëûñü òóæãåñ ÷åáåð

àäœèñüêå Skyrocket âûæûûñü

ëóèñåç. Ïåéìûò-âîæ

ëûñú¸ñûç òîëàëòý ïåéìûòãîðä

ëóî. Ñóñûïó óêûð ÷àëÿê

áóäý êå, âàé éûëú¸ññý

÷åïûëüòûëûíû ëóîç. Íî

ïèñïó ÷åáåð ìåä ëóîç øóûñà,

ñîå àðëû áûäý Ÿûøêîíî.

Ðàñïðîñò¸ðòûé øóèñüêèñü

ñóñûïó ìóçúåì âàëëèí

áóäý - âûëëàíü óã,

šóæäàëàåç 30 ñàíòèìåòð

ãèíý, òóæ óìîé àäœèñüêå

àëüïèéñêîé ãîðêàîñûí.

Êàçàöêèé øóèñüêèñåç 1,5

ìåòð ëóûíû áûãàòý, ìóçúåì

âàëëèí áóäý. ×èäà êќñ

êóàçåç íî, êûðñü îìûðåç íî.

Òóæãåñ ÷åáåðåí ëûäúÿñüêå

Áëþ Ýðîó. Ñî êàï÷èåí

÷èäà àñüìå ïàëàñü êóàçåç.

Ëûñú¸ñûç ëûçïûðúåìåñü,

êóääûðúÿ - ëûçëûçýñü.

Àðëû áûäý îã 15

ñàíòèìåòð áóäý, 10 àð Ÿîæå

2-2,5 ìåòðîçü êûñòžñüêå,

ïàñüòàëàåç îã 70 ñàíòèìåòð

ëóý. Òóæãåñ òðîññý 5 ìåòðîçü

áóäý.

Òóÿåç óêàòà ÿðàòî äèçàéíåðú¸ñ,

óãîñü ñîå êîòüêûçüû

Ÿûøêûíû, ôîðìàçý

âîøòûíû ëóý. ×åáåð

àäœèñüêå óëýï êåíåðú-

¸ñûí. Èíòûçý âîøòýìåç

÷èäà, áóäý êûðñü ãîðîäûí

íî. Êóä-îã ñîðòú¸ñûç 70 ìåòðîçü,

ïàñüòàëàçû îã 6 ìåòð

ëóûíû áûãàòî.

Ïàñüêûò âќëìåìûí

Ñìàðàãä ñîðò - âûëëàíü

êîíóñ âûëëåì êûñòžñüêå,

10 àð êóñïûí 2,5 ìåòðîçü

íóéòžñüêå, 6 ìåòðîçü áóäý,

ïàñüòàëàåç 1,8 ìåòð ëóý.

Äàíèêà - êàðëèê âûæûûñü

ñîðò: 80 ñàíòèìåòðîçü

ãèíý êûñòžñüêå, ïàñüòàëàåç

îã 1 ìåòð, êîòûðåñ ëóý.

Òèñ àñüìå ïàëàí øåð

ïóìèñüêå. Íî ñàäýç òóæ

àñïќðòýì êàðå. Çîëîòèñòûé

øóèñüêèñåç îã 4 ìåòð

šóæäà ëóý, ïàñüòàëàåç - 5

ìåòðîçü. Àëè ãèíý áû÷ûÿñü

ëûñú¸ñûç çàðíèâóàì êàäåñü,

ïóìåí ñîîñ âîæïûðúåì

ëóûíû ќäúÿëî.

ßãîäíûé òèñ - ïè÷èãåñ

ãèíý êóàê, òóæ êàëëåí

áóäý. Íî ìóêåò ëûñî ïèñïóîñ

ñÿðûñü, òóæ êåìà óëý - 1

íî šûíû ñþðñûñåí 4 ñþðñ

àðîçü ÷èäàíû áûãàòý.

Òñóãà òóæ óìîé àäœèñüêå,

îãíàçý íî, îãäûðå êûêñý-êóèíüçý

íî ìåðòòûñà. Šóæûò

áóäžñü¸ñûçëýñü óëýï êåíåð

÷åáåð ïќðìå, êàðëèê âûæûûñü

ëóèñü¸ñûç àëüïèíàðèé-

¸ñ ëýñüòûíû ìûíî. Êîíóñ

âûëëåì ëóî, íåáûò ëûñú¸ññû

ïåéìûò-âîæåñü, ÷èëÿëî,

1 àðúåì òñóãàûí ïîòî íè ÷åáåð

êóñêûëèîñûç.

Ïñåâäîòñóãà êûçëýñü

íî, íüûëïóëýñü íî éќíîãåñ

àäœèñüêå. Ñîîñëýñü ñî 2 ïîëëû

šîããåñ áóäý, êóñêûëèîñûç

òóæ ÷åáåðåñü, âàé¸ñûç

ïóøòðåñýñü. ×èäà àñüìå êåçüûòú¸ñòû

íî.

Ìèêðîáèîòà 1 ìåòðëýñü

šóæûò óã ëóû, íî

ïàñüòàíà 7 ìåòðîçü âќëìå.

Ïóìèñüêûëý Ðîññèûíãåñ.

Ïûðòýìûí Ãîðä êíèãàå.

Íûðûñüñý ñîå óñüòžç Áîðèñ

Øèøêèí áîòàíèê.


Елена

САРАМАТОВА

ГИДКУАЗЬЫН

Пудо вордон

¹ 1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð

5

ТОЛ ЧЕР

Кезьыт куазь висёнэз сайкатэ

Áåðëî äûðå øàåðàìû

Ÿåì ïóìèñüêûëûíû

êóòñêèç ñåêûò ÷åð

- êàòàðàëüíîé ãîðÿ÷êà.

Ñî Ÿåìãåñ êóòñêå ñþðî

òàçà ïóäî áîðäû, øåðãåñ

êóðàäœî ûæú¸ñ íî

êå÷ú¸ñ.

Óäìóðòèûñü Ïóäî ýìúÿíúÿ

âàëòžñü óïðàâëåíèûñü

ñïåöèàëèñòú¸ñ âåðàìúÿ,

àëèãåñ êûøêûò ÷åð øàðàÿñüêèç

Ãëàçîâ ¸ðîñûñü îãàç

àçáàðûí. Æèâîòý šîêàñà

êóëý íè, æàëåçëû óä ÷èäà

øóûñà, ïóäî ýìúÿñüëû êóç¸åç

âàçèñüêèç. Þãäóð êàï÷è

ќé âàë: ñêàëëýí ìóãîðûç 40,5

ãðàäóñîçü œûðäàìûí, éûðûç,

ñèíêàáàêú¸ñûç, ãàäü âûëûç,

ïûäú¸ñûç òќðíàìûí, êóàëåêúÿ,

ñèíâóýç âèÿ, âåðàÿç

íî ÷ûðòûÿç ÿðàîñ àäœèñüêî,

øóãåí øîêà, êûçý, þãûòëýñü

êûøêà. Ïóäî ýìúÿñü ëóûñà

êåìà óæàì ñïåöèàëèñò äèàãíîç

ñîêó èê ïóêòžç.

Ìàëû êûëäý çëîêà÷åñòâåííîé

êàòàðàëüíîé ãîðÿ÷êà?

Êîòüêóä ïóäîëýí âèðàç

êûøêûò ÷åðëýí âèðóñýç

âàíü. Íî êèíëýí êå ñî ïóðîìå

íî æèâîòýç ïûä éûëûñüòûç

ïîãûðòý, êèíëýí êå âîêñ¸ óã

øќäžñüêû. Òàèç ïîòý ïóäîëýí

èììóíèòåòýç áîðäûñü.

Âèðóñýç Ÿåìûñü âќëìûòî êîìàêú¸ñ,

øûðú¸ñ. Øåðãåñ -

ûæú¸ñ íî êå÷ú¸ñ, âàíüçýñòû

îãàçüûí âîçüûêó íî ïàñòóõå

ëýçüÿêó. Ñî ñÿíà, âèñ¸íëû

âќëìûíû ìóã ñ¸òý à÷èç

êóç¸, ïóäîçý ðîñ-ïðîñ óã ÷àêëà

êå. Ãèäûí êîò íî êåçüûò,

êóàçü ñàëêûì, ñè¸í óðîä, âèòàìèíú¸ñ

óã òûðìî - òàèí ñýðåí

âèðóñ þíìàíû íî ìóãîðå

âќëìûíû êóòñêå. Òóý êàäü

âîøúÿñüêèñü êóàçü óìîéòýì

САК ЛУ!

Скалэ ӧсэз уг шедьты...

Êûëåì ãóæåì çîðú-

¸ñ òóðûíûñü âàíü âèòàìèíú¸ññý

ãûëòžçû

áåðå, æèâîò íîìûð

œå÷ñý óã áàñüòû. Ñîèí

ñýðåí íî ïóðîìûíû

êóòñêèçû ëèñòåðèîç

êàäü êûøêûò ÷åðú¸ñ.

Ìàð ñî ëèñòåðèîç? Èíôåêöèåí

ñýðåí òûëîáóðäî, ïóäî

íî àäÿìè ïќëûí âќëìèñü ÷åð.

Ñî êóàøêàòý íåðâíîé ñèñòåìàåç,

ìóãîðûí ÿðàîñ êûëäî,

ñåïñèñ, ìàñòèò êóòñêå. Òà âèñ¸íýç

âќëìûòî ëèñòåðèÿ íèìî

áàêòåðèîñ. Ìóçúåìûí, òóðûíûí,

êûåäûí, ëûîñëýñü èçýì

ïûçüûí, âóûí óãî ñîîñ êóääûð

àðëýñü íî êåìà óëûíû áûãàòî.

Џåìãåñ ïóìèñüêî ûæú¸ñ íî

êå÷ú¸ñ ïќëûí. Îçüû èê âèñ¸

ñêàëú¸ñ, êóðåãú¸ñ, œàçåãú¸ñ

íî ìóêåòú¸ñûç. Ïàëýíý óã êûëüû

àäÿìè íî.

Òóñïóêòžç Âåðà ØÒÛÊÎÂÀ

øќäžñüêå æèâîòëýí òàçàëûêåç

âûëûí. Ñîèí èê ñîå àëè

ðîñ-ïðîñ ñþäîí íî øóíòîí ñÿðûñü

ñþëìàñüêîíî. Âèñ¸í ïóðîìå

êå, ýìúÿíëýí òîëûêåç

íî êóääûð óã ëóû.

Âèñ¸íëýí âќëìåìåç ÿ îðò-

÷åìåç òóííý êå íî ïóìîçÿç

òîäìî ќâќë. Џåìãåñ âèñ¸ 1-4

àðåñúåì æèâîòú¸ñ. Âèñ¸í

ìàêåì ìóðå ïûŸà, ñîêåì ìóðãåñ

ÿðàîñ êûëäûëî. Ñî ñÿíà,

ïóäîëýí ìóãîðàç êîòûð ëàñÿíü

âîñïàëåíèå ëóý. Òàèí ñýðåí

íî íþðúÿñüêûíû êóæûìåç

áûðå. Ñèñüêåìûñü äóãäý,

ÿëàí âó óò÷à. Âèñ¸í ìóðå

ïûŸàêó, ñèíìûç óðîäìå, êàòàðàêòà

êóòñêå. Ïóäî âîêñ¸

ñóêûð êûëüûíû áûãàòý. Íûðûñüòûç

óðåí ñóðî âèð âèÿ.

Ñþðú¸ñûç íî ñîîñëýí âûæû-

Òàçà ìåä ëóîç øóûñà, ïóäîåç

Ÿåìãåñ àçáàðûí âîç¸íî.

îññû òûë êàäü œûðäàëî. Ñêàë

òàŸå þãäóðûí êóíÿíçý íî

êóøòûíû áûãàòý.

Êûçüû ïóäîåç òà âèðóñëýñü

áûäýñàê áóðìûòîíî

òóííý íîêèí âåðàíû óã òîäû.

Ñîèí èê, ãîðÿ÷êà êóòñêûêó,

áîðäàç ëÿêèñüêåì âàíü

âèñ¸íú¸ñëýñü ýìúÿíû, òàçàëûêñý

þíìàòûíû âûðî.

Ïóäî ýìúÿíúÿ âàëòžñü

óïðàâëåíèûñü ñïåöèàëèñòú¸ñ

äýìëàëî: ïóäîåç ÷ûëêûò

àçå ïîòòîíî, ñîå øóíòîí

áîðäû áàñüòžñüêîíî. Ñþäîíî

íåáûò íî ÷åñêûò ñè¸íýí,

íüûëîíçý íî ûìïóøñý,

šóøñý ÷óðûò ñè¸íýí óêàòà

ìåäàç Ÿàáúÿ øóûñà. Àçüûñüòûç

øóíûò íî ÷ûëêûò âó

ìåäàç áûðûëû. Áàêòåðèîñ

ìåäàç âќëìå øóûñà, àíòèáèîòèêú¸ñ

ñ¸òúÿíî-ïóêòûëîíî.

Êóàëåêúÿìëýñü ìîçìûòûíû

þðòòîçû áóéãàòžñü

ïðåïàðàòú¸ñ.

Âèñèñü ïóäîåç ñîêó èê íèìàç

âèñúÿíî. Ìóêåò ïóäîîñòû

íî ÿëàí ÷àêëàñà âîç¸íî. Ãèäýç

îäíî èê èçâàñêàåí êå íî ñóçÿíî.

Àäÿìèëû íî êîòûð ëàñÿíü

ñàê êàðèñüêîíî. Ãèäý ïûðàíû

îäíî èê íèìûñüòûç äžñü íî

ïûäêóò÷àí âîç¸íî.

Âèñ¸íýç êóääûð âîðìûíû

ëóý. Íî âèñ¸íëýí áåðâûëûç

ëåê: ïóäî óðîä ñèñüêå, øóãåí

àäœå, ãàéìîðèòýí êóðàäœå.

Ñîëýñü éќëçý íî ñžëüçý ñè¸íëýí

âîçèñüêûñà óìîéãåñ ëóîç.

Ñêàëäû êóëžç èê êå, øќéçý

ñóòîíî.

Âèñ¸í Ÿåìãåñ êûðìèñüêå

åãèò ïóäî áîðäû. ×åðåç

âќëìûòûíû þðòòî: Ÿќæ,

œîëüãûðè, êûðïàðñü, êèîí,

œè÷û, êîìàê íî ìóêåò æèâîòú¸ñ,

÷îðûãú¸ñ íî íûìûêèáûîñ.

Џåìûñü ïàëàñüêå ñî

ñè¸í, âó ïûð. Îäžã îìûðåí

øîêàñü, îäžã ãèäûí óëžñü

æèâîòú¸ñ íî óòåìûí ќâќë.

Áàêòåðèîñ êóàçü øîðû óã

ó÷êî. Íî Ÿåìãåñ áóãûðúÿñüêî

òîëàëòý øóíûò íî êîò ãèäûí.

Ñîêó èê âóî éûðâèûì

äîðîçü, ñþðëûîçü, ëþêàñüêî

ìóñý, ïåêëÿîñû, ëóïå (ñåëåç¸íêà),

ëèìôà ãåðœåòú¸ñû.

Èíôåêöèÿ è÷è êå, òàçàëûêåçúÿ

þí ïóäîëýñü íî òûëîáóðäîëýñü

âèñåìçý êóääûð

âàëàòýê èê êûë¸íî. Íî

òà òóæãåñ êûøêûòýç. Ñîêó

ïóäî âèñ¸í âќëìûòûñà óëý.

Íîø ïóäîëýí èììóíèòåòýç

ëÿá, êûíìàìûí êå, ñè¸í

óðîä êå, èíôåêöèÿ ñîêó èê

ñèí øîðû éќòûìîí ïóðîìå.

Åãèòýçëýí âèðûç çàðàæåíèå

ëóý. Áàäœûìú¸ñûçëýí íåðâíîé

ñèñòåìàçû êóàøêàíû

êóòñêå, êќòî æèâîòú¸ñ ïèçýñ

êóøòî.

Êûçüû òîäìàíî ÷åðåç?

Òûëîáóðäî ÿêå æèâîò ñèñüêåìûñü

äóãäý, ñèíâóýç âèÿ, óëž

àíãåñûç, ïåëü¸ñûç, ûìäóðú¸ñûç

ïóìî, øóãåí àäœûíû êóòñêå,

êóàëåêúÿ, øîíàñüêûñà

âåòëý, êóääûð ќñýòž ãèíý íî

ïîòûíû óã áûãàòû íè - êîîðäèíàöèçý

ûøòý. Ñî äûðå èê

òà êóääûð âîêñ¸ óã øќäžñüêû

òåìïåðàòóðàåç âûëûí.

Óäìóðòèûñü Ïóäî ýìúÿíúÿ

âàëòžñü óïðàâëåíèûñü

ñïåöèàëèñòú¸ñ, ìàå êå óìîéòýìçý

øќäžäû êå, äýìëàëî

÷åðëàì ïóäîåç ñîêó èê íèìàç

âèñúÿíû íî ïóäî ýìúÿñåç

šåãàòñêûòýê ќòüûíû.

Âèñ¸í ìóð ïûŸàìûí ќâќë

êå, àíòèáèîòèêú¸ñûí ñîå

éќíàòûíû ëóîç. Èíôåêöèÿ

êîòûð âќëìåì íè êå, ñîå âîðìûíû

ñåêûò. Ïóäîäýñ âàíäîíî

êàðèñüêèäû êå, ñžëüçý,

ðîñ-ïðîñ ïќçüòûòýê, ñèûíû

óã ÿðà. Óìîéãåñ ëóîç âîêñ¸

ñèûòýê. ×åð óãî àäÿìèëû íî

ïàëàñüêûíû áûãàòý.

Âèñ¸í ìåäàç êóòñêû øóûñà,

ãèäýç ÷ûëêûò, êќñ âîç¸íî,

äûðûí-äûðûí òќëàòúÿíî,

êîìàêú¸ñòû áûäòîí ñÿðûñü

ñþëìàñüêîíî, áîðääîðú¸ñòû

íî âûæåç èçâàñêàåí ñóçÿíî.

Ïóäîåç œå÷ ñþäîíî. Ëóîíëûê

âàíü êå, áèîäîáàâêàîñ áàñüÿíî,

êîìáèêîðì, òðîñãåñ ôóðàæ

ñ¸òúÿíî. Ïðîôèëàêòèêà

÷îò âàêöèíà íî ïóêòûíû

ëóý.

ЮАН-ВЕРАН

Толэзьлы быдэ

эскероно

3 ñêàë âîðäžñüêî.

Éќëýí, ñîëýñü ëýñüòýì ñè-

¸íýí íî ñžëåí à÷èì âóç

êàðèñüêî. Ñî ïîííà þðîìî

ãîðîäý âóûëžñüêî. Áåðëî

äûðå ìîí êàäü¸ñòû ýñêåðèñü¸ñ

òðîñ ëóèçû. Êóääûðúÿ

áàçàðûñü íî óëëÿñà

ëýç¸. Ìàêåì Ÿåì ïðîäóêöèåç

àíàëèçú¸ñëû ñ¸òúÿíî?

Âóç êàðûíû ýðêûí ìåä

ëýç¸çû øóûñà, êûŸå äîêóìåíòú¸ñ

äàñÿíû êóëý?

Ìàðèíà Ï.

Äýðè ¸ðîñ

Âàëýêòî Óäìóðòèûñü

Ïóäî ýìúÿíúÿ

âàëòžñü óïðàâëåíèûñü

ñïåöèàëèñòú¸ñ

Éќëëýñü ñè¸í-þîíú¸ñòû

çàâîäûí ëýñüòýìûí

ќâќë áåðå, œå÷ëûêñý ýñêåðîí

âûëûñü, àäÿìèîñëû

êûøêûòëûê ìåäàç

êûëäûòû øóûñà, êîòüêóä

âóçàíû äàñÿì ïàðòèåç

ïóäî ýìúÿíúÿ ñòàíöèå

ýñêåðîíú¸ñ ïûð ïîòòûíû

ñ¸òúÿíî. Òàòûí ó÷êîçû

áó¸ëçý, ÷àêëàëîçû çûíçý

íî ÷åñêûòñý, ýñêåðîçû áåëîêñý,

íàïëûêñý, êèñëîòíîñòüñý

íî ìóêåòñý. Âàíüìûç

çýìåí èê œå÷ êå, ñïåöèàëèñòú¸ñ

íèìûñüòûç

äîêóìåíò ñ¸òûíû êóëý.

Ñî ñÿíà, òîëýçüëû 1 ïîë

îäíî èê ìàñòèòëû àíàëèç

ëýñüòî. Ñè¸í-þîíýç, ñžëåç

îäíî èê ýñêåðî ïàëàñüêèñü

íî êûøêûòëûê âàéèñü

âèñ¸íú¸ñëû, ñèáèðñêîé

ÿçâàëû, òóáåðêóë¸çëû,

áðóöåëë¸çëû íî ìóêåòûçëû.

Àíàëèçú¸ñ ÷ûëêûòýñü

êå, âóç êàðûíû ëýçüûñà,

ñïðàâêà ñ¸òî, âàíü

ëýñüòýì àíàëèçú¸ñòû

îò÷û ïóñú¸, ýñêåðîí íóíàëýç

ãîæòî. Òàèç ñïðàâêà

ñ¸òžñüêå áûäýñ òîëýçüëû.

ÊûŸå êå ÷åð øàðàÿñüêûêó,

âóç êàðûíû àëîçû.

Âàêöèíà íî ïðèâèâêà ïóêòûëýìûí

ќâќë êå, âàçèñüêå

ïóäî ïåðøàëëû.

Éќëëû íî éќëëýñü ëýñüòýì

ñè¸íëû òåõðåãëàìåíò

ñÿðûñü 88 íîìåðî ôåäåðàë

çàêîíûñü (ÔÇ-88) 17-

òž ñòàòüÿÿ âóç÷è áàñüÿñüêèñüëû

âàíü ñïðàâêàîññý

íî äîêóìåíòú¸ññý âîçüìàòûíû

êóëý. Ñî äîêóìåíòú¸ñ

ïќëûñü îãåç âåðàíû

êóëý, êó êûñêåìûí éќë, êó

ëýñüòýìûí ñè¸í, êûòûñü

âóòòýìûí ïðîäóêöèÿ.

Ñîèí èê âàíü äîêóìåíòú¸ñòû

êîòüêó ñüќðàäû

ìåä ëóîçû. Ñî ñÿíà, çàêîíúÿ

êîòüêóä ó÷ûðå áàñüÿñüêèñüëû

òž èâîðòûíû

êóëý, éќëýç þýìëýñü

àçüâûë îäíî èê áûðåêòûíû

êóëý øóûñà. Äîêóìåíòú¸ñòû

ќç ëóý êå, ýñêåðèñü¸ñëýí

ïðàâîçû âàíü âóçäýñ

òàëàíû.


6

¹

1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð

Ангелина

СНИГИРЁВА

ТАЗАЛЫК

Таза улонлы сӥзем бам

ЮМШАМ БЕРЕ

Сиськоно ӟеч мылкыдын

Âûëü àð àçüûí êûë

ñ¸òžñüêîìû: êàíèêóëú¸ñ

äûðúÿ êќé ãîëÿòûñà

óì óëý. Îçüû

êå íî êќòìû òîðäûòîçü

ñèñüêèñüêîìû,

òðîñ þèñüêîìû,

ќæûò âåòëžñüêîìû.

Êûçüû òàçàëûê âûëûí

øќäžñüêå òàçüû

øóòýòñêîí, íî êûçüû

àçüòýì íóíàëú¸ñ áåðå

ìóãîðåç òàçàìûòîíî,

âåðàñüêèñüêîì 30

àð Ÿîæå òåðàïåâòûí

óæàì Îëüãà Êîðîáåéíèêîâàåí.

- Îëüãà Âèòàëüåâíà,

ýñýïñý âàëàòýê ñèñüêîí

êќò óðäýñú¸ñ âûëûí

ãèíý óã øќäžñüêû, äûð,

óê?

- Øîíåð. Ìóëòýñ ñèñüêîíëýñü

áûäýñ ìóãîð êóðàäœå.

Íûðûñü èê, ñþëýì. ×àêëàñüêûòýê

ñèñüêûñà, àäÿìèëýí

¸çâèîñûç áàäœûìàëî,

ñþëýìëû ñîîñ äîðû âèð âóòòûíû

ñåêûò éќòý, ñîèí ñî

êóæìîãåñ íî òðîñãåñ óæàíî

ëóý. Îçüû âèðçžáåò òýò-

÷àíû ќäúÿ. Ìóñ êîòûðå êќé

ëþêàñüêå íî, ñî óã áûãàòû

íè óìîé-óìîé óæàíû. Çîë

êóðàäœå šóøóë íåðåä (ïîäæåëóäî÷íàÿ

æåëåçà) íî. Òà

æåëåçà, ñþë-šóøú¸ñ óìîé

ìåä óæàëîçû øóûñà, íèìûñüòûç

ôåðìåíòú¸ñ êûëäûòý:

áåëîêú¸ñëû, óãëåâîäú¸ñëû,

æèðú¸ñëû íèìàç.

Øîðî-êóñïî ìóðòëû

íîðìà ëûäúÿñüêå, ñòàêàí

ìûíäà ñè¸í ñèå êå. Ñîëýñü

òðîñãåñ êå, ñþë-šóøú¸ñ ñåêûòýí

óæàíû ќäúÿëî. Ôåðìåíò

òûðìûìòýåí, šóø ìóêåò

ìóãîð ëþêåòú¸ñëýñü âóçýñ

ñþïñüûíû êóòñêå. Ñîèí

âàë÷å àäÿìèëýí ìóãîðàç âó

óã òûðìû íè: êèîñûç, êóýç,

ûìïóøêûç êќñàëî.

Óéëû ïóìèò ñèñüêåìëýñü

òðîñýçëýí êќòñû òîðäý,

Òóñïóêòžç Ìàêñèì ÅÃÎÐÎÂ

áóãûðúÿñüêå, êóä-îãåçëýí

êќòûç âèÿ, ìóêåòûç áóøàòñêûíû

êóðàäœå. Òðîñ ñèñüêîí

- ïàíêðåàòèò âèñ¸íëýí

îãåç ìóãåç.

- Âàíüìû òîäžñüêîìû,

òðîñ ñèñüêûíû óã ÿðà,

íî Ÿåìãåñ, òûðî šќê

ñüќðûí ïóêûêó, êè à÷èç

êûñòžñüêå ñè¸í äîðû.

- Íóíàëàç ïè÷èåí-ïè-

÷èåí 5-6 ïîë ñèñüêîíî äûðòûòýê,

óìîé-óìîé êóøàñà.

Џåìûñü òóàëà îãûð-áóãûð

óëîíûí àäÿìè âàíüçý šîã

ëýñüòûíû - ñèñüêûíû íî -

òûðøå. Íî îçüû êќò òûðåìåç

âàëàíî ќâќë.

Šóøëýñü óæçý êàï÷èÿòîí

ïîííà ñèñüêûíû êóòñêåìëýñü

1 ÷àñëû àçüëàïàë

1 ñòàêàí âó þîíî, ñèñüêåì

áåðå 2-3 ÷àñ îðò÷ûñà íî

îçüû èê. Ñîèí èê êîòüêóä

øóëäûðúÿñüêîí äûðúÿ šќê

âûëûí îäíî èê êóëý ëóûíû

îãøîðû âó ÿêå ìèíåðàë âó.

Ñîêú¸ñ, êîìïîòú¸ñ íî óìîé,

íî âó ìóãîðëû íèìàç êóëý

íà.

Êóíýðåñ ìûëêûäûí šќê

ñüќðû ïóêñüûíû óã ÿðà. Ïàéìîíî

êàäü, íî àñüìå ìóãîðìû

œå÷ ìûëêûäëû ëóûñà óìîéãåñ

óæàíû ќäúÿ. Šóòñêåì

ìûëêûäûí ñèñüêåìëýñü

ôåðìåíòú¸ñ, æåëóäî÷íîé

ñîê òûðìûò êûëäî. Ñþëšóøú¸ñëýí

óæàìçû àäÿìèîñëýí

êóñûïú¸ññû áîðäûñü

íî ïîòî, óæûí íî, ñåìüÿûí

íî òóïàñà, êåðåòûòýê óëûíû

òûðøîíî.

Ќâќë âóíýòîíî øîíåð

øîêàí ñÿðûñü íî. Òðîñýç

ãàäüûíûçû øîêàëî, øîíåð

êå - êќòûí øîêàíî.

Îçüû êќò êîòûðûñü ñžëü

áûãûòú¸ñ þíìàëî, šóø

óìîéãåñ óæà.

- Êóçü øóòýòñêîí íóíàëú¸ñ

áåðå êûŸåãåñ

ñè¸í šќê âûëûí ëóûíû

êóëý?

Êèíëû ìà ÿðà...

- Êóä-îãåç ìàëïàëî, òðîñ

ñèñüêåì áåðå êќíÿ êå íóíàë

ñþòýì óëîíî øóûñà. Íî

òðîñ ñèñüêûñà, ñîòýê íî ìóãîðëû

ñòðåññ ëóèç âàë íè,

ñþòýì óëîí òàçàëûê âûëûí

ýøøî çîëãåñ øќäžñüêîç.

Ñîèí áàäœûì øóëäûðúÿñüêîíú¸ñ

áåðå 1-òž íóíàëàç 12

÷àñîçü òðîñãåñ âó, ÷àé þîíî,

áќðûñü ïè÷èÿê ñèñüêûíû íî

ÿðà èíè, íî ïќðòýì áåëîêú¸ñòû

êóñïàçû ñóðàíî ќâќë:

êûëñÿðûñü, ÷îðûã êå ñèèäû,

ñî íóíàëý èê ñžëü ñè¸íî

ќâќë íè. Îãâàêûòý òðîñ

ïќðòýì ñèåì ñè¸íú¸ñëýñü

ìóãîðûí øëàêú¸ñ ëþêàñüêî,

ñîîñûç ïîòòûíû þðòòîçû

óêðîï, ïåòðóøêà, êóòûíû

ëóîç êûíòýìú¸ññý íî.

Ñîîñ ôåðìåíòú¸ñ êûëäûòûíû

þðòòî. Ýøøî êå ìóãîðûñü

ìóëòýñ ù¸ëî÷üñý ïîòòî.

Òàèç òðîñ ëþêàñüêå ñžëü

ñèûñà, éќë þûñà.

Òðîñ ñèñüêåì áåðå âîçèñüêîíî

ïûðñàòýì, êќé-âќé,

ñûëàëòýì, ìàðèíîâàííîé

ñè¸íú¸ñëýñü íî.

Ñîáåðå, ќâќë âóíýòîíî:

ìóãîðëû êîòüêó ïàéäà¸

èíêóàçå ïîòàí. Êóàñ,

êîíüêè âûëý ìàêåì òðîñãåñ

ñóëòûëžäû, ñîêåì œå÷ãåñ.

- Êóä-îãåç ìàêìûðçý,

êóðûòñý œèñòûñà èê,

âåñüêàòûíû òûðøå.

Øîíåð-à ëýñüòý?

- Óã. Ñî ìóãîðäý ýðåê-

÷àí ãèíý. Êóðûòñý œèñòûñà,

ìóãîðûí ýíäîðôèí ãîðìîí

êûëäý, ñî, çýì íî, íûðûñü

ìûëêûäýç êàï÷èÿòý,

éûð âèñ¸íýç áûäòý êàäü. Íî

ñî îãäûðëû ïќÿñüêîí ãèíý,

áќðûñü àäÿìè ìóãîðûñüòûç

àðàêû ñóðåòú¸ñòû êåìàãåñ

ïîòòûíû âûðå. Ìàêìûðåç

âåñüêàòîíî ìóêåò ñÿìåí -

òðîñ âó þûñà. Øóëäûðúÿñüêåì

áåðå Ÿóêàçåÿç èê îã 1-2

ëèòð ìûíäà âó þîíî. Àðàêûåí

âàë÷å ìóãîðå ñþðåì óðîä

ñóðåòú¸ñòû ïîòòûíû þðòòîçû

ñîðáåíòú¸ñ íî. Òóæãåñ

òîäìîåç ñîîñ ïќëûñü - àêòèâèðîâàííîé

óãîëü, íî ñîëýí

êóæûìåç è÷èãåñ. Òóïàñü ñîðáåíòú¸ñòû

äýìëàëîçû àïòåêàûí.

Éûð âèñ¸íýç êàï÷èÿòîç

÷àé íî. Òóæ óìîé þðòòîç

âîæ ÷àé, áîðäàç ÷å÷û, ëèìîí,

ëåãåçüïó, áóòíèê (ìÿòà)

âàòñàäû êå. Àðàêûëýñü êûëåì-ìûëåìçý

ïîòòîçû êóðåã

ñžëü, åìûø ëûìú¸ñ.

Ìàêìûðåç êàï÷èÿòûíû

ëóîç, ìóí÷îå ïûðûñà, íî ÷àêëàñüêîíî:

ïàðèñüêûíû óã

ÿðà ñþëýì íî ñýð âèñ¸íú¸ñûí

êóðàäœèñü¸ñëû. Âåíèê

êóòýìëýñü 1 ÷àñëýñü àçüëî

òðîñ âó þîíî, ïќñÿñà ïóêûêó

íî, âó ñÿðûñü âóíýòîíî ќâќë.

Ìóí÷îûí êó ïûð âàíü óðîäýç

ïîòîç. Ãîðîäûí óëžñü¸ñëýñü

éûð âèñ¸íçýñ êàï÷èÿòîç,

ïќñü íî êåçüûò âóýç âîøúÿñà

äóøå ïûðîí.

ТОДӤСЬКОДЫ-А?

Тордэ, кизерме, вия

ЮАЛЭ - ВАЛЭКТОМ

Йыр висемез быдтэ... массаж

Êќò âèÿí.

Ìóãåç: ìóëòýñ òðîñ ñèñüêîí,

óðîä ñè¸í.

Þðòòîç: 1 ëèòð âóûí ñóðàëòîíî

50 ãðàìì ñàêûð, 5 ãðàìì

ñîäà, 6 ãðàìì ñûëàë. Þîíî 2-3

ïîë êќíÿ êå íóíàë Ÿîæå.

Ñåçüû êåíüûðåç ïќñü

âóýí ñóðàëòîíî, ñžñúÿíî,

âóçý ñèñüêåìëýñü àçüâûë

þîíî, òóïàëîç ñåçüû êåíüûðëýñü

êèçåð šóê íî.

2-òž ñîðòúåì ðèñýç âóý

áûäýñ óéëû êåëüòîíî, Ÿóêíà,

ïè÷è ñûëàë ïîíûñà, êèçåð

šóê ïќçüòîíî.

Êќò òîðäîí.

Ìóãåç: šóøóë áåç òûðìûò

ôåðìåíòú¸ñ óã ïîòòû,

áåëîê óìîé-óìîé óã ñûëìû

(íå ïåðåâàðèâàåòñÿ).

Þðòòîçû: ôåðìåíòú¸ñ,

ñîðáåíòú¸ñ, àêòèâèðîâàííîé

óãîëü, òðîñãåñ âó.

Èçæîãà.

Ìóãåç: óðîä íî ìóëòýñ

ñèñüêîí.

Þðòòîçû: Êóáèñòà âó,

âóýí ñîäà, ýìúþìú¸ñ.

Áóøàòñêûíû êóðàäœîí.

Ìóãåç: ñòðåññú¸ñ íî óðîä

ñèñüêîí, óã òûðìû êëåò÷àòêà.

Þðòòîçû: ãîðäêóøìàí,

÷åðíîñëèâ, ãûðåçü åìûøú¸ñ.

Øóëäûðúÿñüêåì áåðå

2-3 íóíàë îðò÷ûñà, è÷èãåñ íî

êàï÷èãåñ ñèñüêûíû êóëý:

Џóêíà: 1-2 ñòàêàí âó. 20

ìèíóò îðò÷ûñà, 1 ïè÷è ïóíüû

÷å÷ûåí ÿêå âåê÷è ïûðãûòýì

ìóëüûîñûí (òóïàëîç

âàíüìûç) ñòàêàí éќë.

Âóýí ïќçüòýì ÷àáåé êåíüûðåí

šóê, áîðäàç ïќçüòýì

êàóí, ÷å÷û âàòñàíî.

Íóíàçå: êќæûåí šóê (÷å-

÷åâèöàåí, ôàñîëåí, áîáû

êќæûåí), ñàä-áàê÷à åìûøú¸ñëýñü

ñàëàò, êûŸå êå åìûø.

Šûò: ïќçüòýì åìûøú-

¸ñ (êóòîíî ñûŸåîññý, êûòûí

êðàõìàëýç ќâќë - êóáèñòà, ïåðåö,

áàêëàæàí).

Џåìûñü éûðû âèñüûëý.

Ýìúþì þèñüêî íî, âèñ¸íý

áóéãà. Íî ýìúþì - ñî õèìèÿ,

âàíü-à ìóêåò ëóîíëûêú¸ñ

éûð âèñ¸íýç âóíýòûíû?

À. Êîíîâàëîâà.

Èæ

Âàëýêòý ìåäèöèíà íàóêàîñúÿ

äîêòîð Âëàäèìèð

Ñàâåëüåâ:

- Éûð Ÿåìûñü âèñå âèðëýí

óðîä âåòëýìåíûç âàë÷å - âèðñýðú¸ñ

ëÿá óæàëî. Âèñ¸í óêàòà

ëåêîìå êóàçü âîøòžñüêîí

âàêûòý. Ýìúþì þýìäû óã

ïîòû êå, éûð âèñ¸íýç áàñûëìûòîç,

êûëñÿðûñü, êàìôîðà

âќé ÿêå «Çîëîòàÿ çâåçäà»

áàëüçàì. Ñîîñòû ïåëüäžíü

(âèñîê) êîòûðú¸ñû çûðàíî.

Ûìíûð êîòûðûí âàíü éûð

âèñ¸íýç áóéãàòžñü òî÷êàîñ,

ñîîñòû 7-8 ìèíóò Ÿîæå ìàññàæ

ëýñüòîíî. Ñîîñ èíòûÿñüêåìûí

ïåëüäžíü, íûð ïåëåñú¸ñ,

ñèíäóðú¸ñ, àíãåñ,

éûðáåð êîòûðú¸ñûí. Ñîîñ ñÿðûñü

ïûð-ïî÷ãåñ âàëýêòûíû

áûãàòîçû òåðàïåâòú¸ñ.

Ãàæàíî ëûäœèñü¸ñ, òàçàëûêåí

ãåðœàñüêåì þàíú¸ñòýñ

ûñòý «Óäìóðò äóííåëýí» ýëåêòðîí

ïî÷òàÿç udmdunne@

yandex.ru ÿêå 427008, Èæêàð,

Êàðë Ìàðêñ óëü÷à, 274-òž

þðò àäðåñúÿ.


¹ 1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð

7

ШУТЭТСКОН СЭРЕГ

Йыртӥянъёс

КЫРӞАСА ЛЭЗЁМ АЛИ

Синмаськи

Пумтэм-йылтэм визылан

1 2 3 4 5 6

7 8 9

10

11

12 13

14 15

Êûëú¸ñûç Ñâåòëàíà ÔÅÄÓËÎÂÀËÝÍ

Êðåçüãóðåç Íèêîëàé ÒÐÓÁÀ×ÅÂËÝÍ

Òåëåôîí êóàðà óëœèç,

Æèíãûðòžñü ìûíûì

âàçèç:

- Îäžã ïîë òîíý àäœè,

Ñèíìàñüêè íî ÿðàòž.

Ïðèïåâ:

Ñèíìàñüêè ìîí,

ñèíìàñüêè,

Ñèíìàñüêè íî ÿðàòž.

Êèí-î òž, êûòûñü-î òž,

ÓŸû êàäü ÷èðäžñüêîäû? -

Òåëåôîí îëî êðåçü÷è

Ïåëü ñüќðàì

æèíãûðàçû.

Ïðèïåâ:

Ñèíìàñüêè ìîí,

ñèíìàñüêè,

Ïåëü ñüќðàì

æèíãûðàçû.

Øóãîìè ìàð âåðàíû.

Льӧль дэрем

ßðàòîí øóäîí ќâќë.

Òóæ êàï÷è

ñèíìàñüêûíû,

ßðàòíû êàï÷è ќâќë.

Ïðèïåâ:

Òóæ êàï÷è

ñèíìàñüêûíû,

ßðàòíû êàï÷è ќâќë.

Óéâќòûí êàäü ñî âóèç,

Ïàéìûòžç,

ìàëïàñüêûòžç.

Òóëûñ êóàçü êàäü

æèíãûðòžç,

Ìûëêûäçý âåðàç, óñüòžç.

Ïðèïåâ:

Ñèíìàñüêè ìîí,

ñèíìàñüêè,

Ñèíìàñüêè íî

ÿðàòž.

16

Íèêîëàé ÏÀÂËÎÂ

Âûëžûñåí óëžå:

3. Êèñ.

4. Ï. ×åðíîâëýí «Êàçàê

âîðãîðîí» ïîâåñòüûñüòûç

ïåðñîíàæ.

11. Ïèñïó.

12. Óäìóðòèûñü êàëûê àðòèñò.

13. Àìåðèêàûñü øòàò.

14. Óäìóðòèûñü êàëûê

àðòèñò, Ã. Êîðåïàíîâ-Êàìñêèéëýí

«Ëþáóøêà» îïåðåòòàÿç

Ñàíêîëýñü ðîëüçý

øóäžç.

15. Áóäîñ.

19. Ïîëüøàûñü ãîðîä.

24. «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí

14-òž ðåäàêòîðåç.

26. Øàõìàòýí øóäîíúÿ

4-òžåç ÷åìïèîí.

17 18

20 21 22

23 24 25 26

27 28

29 30

31

19

Ïàëëÿíûñåí áóðå:

8. Ì. Ïåòðîâëýí «Âóæ

Ìóëòàí» ðîìàíûñüòûç ïåðñîíàæ.

10. Òûëîáóðäî.

14. Óæòýê êûëåìú¸ñëýí

âàçèñüêîí èíòûçû.

16. Íèêâëàä Ñàìñîíîâëýí

âåðîñú¸ñûí ñáîðíèêåç.

21. ×åñêûò ñè¸í.

23. Ñüќñü òûëîáóðäî.

25. Øóäòýì, ïќðìîñòýì

àäÿìè.

28. Ï. ×åðíîâëýí ïîâåñòåç.

29. Óäìóðòú¸ñëýí - Ãåðáåð,

áèãåðú¸ñëýí - ...

30. Ê. Ãåðäëýí êûëáóðú¸ñûí

áè÷åòýç.

31. Ãóæäîð.

Áóêîÿ:

1. Ò. Øìàêîâëýí êûëáóð

áè÷åòýç.

2. Èðêóòñê îáëàñòüûñü ãîðîä.

5. Êîò-ä , Èâóàðûñü òóæãåñ

áàäœûìåç êàð.

6. Äûøåòîí óäûñûñü äîêòîð,

150 óæú¸ñëýí àâòîðçû.

7. Êèçíåð ¸ðîñûñü ÷åðêîãóðò.

9. Ìóãîðåòž ïóìòýì-éûëòýì

âèçûëàí.

17. Џîø.

18. Ì. Òèìàøåâëýí ïîýìàåç.

20. «×óðú¸ñû òûíûä»

êûëáóð ñáîðíèêëýí àâòîðåç.

22. Âèñúÿñüêèñü ïèíü.

27. À. Áåëîíîãîâëýí êûëáóð

áè÷åòýç.

Êûëú¸ñûç Ñâåòëàíà ÔÅÄÓËÎÂÀËÝÍ

Êðåçüãóðåç Íèêîëàé ÒÐÓÁÀ×ÅÂËÝÍ

Ëüќëü äýðåì àäœè ìàãàçèíûñü,

Êåìà ìåðòàé ñîå, áàñüòž.

Äûðòž ãóðòàì, äžñÿé âûëüûñü,

Ñèíó÷êîíûñü ëüќëü-ëüќëü ïèøòž.

Ëüќëü ìóãîðû, ëüќëü óê äýðåìå,

Ëüќëü ñþëýìàì - ëüќëü ìàëïàíý.

Ëüќëü ìûëêûäûí ïóøêû òûðå,

Ïîòî ëüќëü øóíäû¸ êûðå.

Ëåãåçüïó ñÿñüêà àäœè íþêûñü,

Ñèíìàñüêûòžç, ëüќëü ïàëüûøàç.

Âûéè, ûøè ïîðîìûòžñü

×åñêûò çûíî ëüќëü îìûðàç.

Ëüќëü äýðåì áàñüòž ìàãàçèíûñü,

Ëüќëüûðàñà âåòëž, ïîðúÿé.

Ýøú¸ñûëû ëóëûñü-ñþëìûñü

Ëåìëåò ìàëïàíú¸ñìå ќðúÿé.

ПИЧИОС ВЕРАСЬКО

Кин кышка Тол бабайлэсь?

Âûëü àð àçüûí:

- Àñòý œå÷ âîçèä êå, Òîë

áàáàé òûíûä ïîëèöåéñêîé

ìàøèíà êóçüìàëîç.

- ÊûŸå óìîé! Ñîêó ìûíàì

2 ìàøèíàå ëóîç!

- Ìàëû 2?

- Îãçý äèâàí óëûñüòûä

øåäüòž.


Âûëü àð óå, 12 ÷àñîçü

šûíû ÷àñ êûëèç íà. Âîâè

àíàåçëû øóý:

Âàëýêòîíú¸ññý øåäüòîäû 8-òž áàìûñü.

- Àíàé, îéäî íè

«Âûëü àðåí! Âûëü

àðåí!» øóîì.

- Âàçü óê àé, ïèå. Êûò-

÷û äûðòžñüêîä?

- Ìà, áóñêåëü¸ñìåñ ãî-

÷àòûíû: àñüìå äîðû

Âûëü àð âàçüãåñ âóèç ìåä

ìàëïàëîçû.


- Óð-ð-ðà! ¨ëêà! Îéäîëý

àëè èê ïóêòîì! - øóìïîòý

5 àðåñúåì Ñàøèê.

- Ìàëïàñüêèñüêîì

àëè, ïèå, êûçüû ïóêòîíî...

- À! Êàï÷è: âåê÷è ìîäîñýíûç

âûëëàíü!


- Àòàå ìàëû êå òóæ

êûøêà Òîë áàáàéëýñü.

- Ìàëû îçüû ìàëïàñüêîä?

- Òîë áàáàé ëûêòý êå,

àòàéìå íîêûòûñü óã

øåäüòžñüêû...


8

¹

1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð

Валентина

ЕМЕЛЬЯНОВА

Гур азьын

Пӧраськон

ӜӦК СЬӦРЫН

Кужмысь куноятэ

Òóñïóêòžç Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

Àëíàø ¸ðîñûñü Àçàìàò

ãóðòûñü áèáëèîòåêàûí

óæàñü Âàëåíòèíà

Øàõòèíà

ïќðàñüêûíû ÿðàòý.

Ñûëàëòžñüêåìú¸ñûç

òóæ àñïќðòýìåñü ëóî.

Óãîñü áàê÷àÿç áóäýòý

àäœûëûìòý, êûëûìòý

åìûøú¸ñòû.

Êåìàëàñü èê ќâќë ìèëåìëû

Àçàìàò ãóðòý âóûëûíû

êûëäžç. Âàëåíòèíà

Øàõòèíà âàðåííÿåí

êóíîÿòžç íî òîäìàíû êóðèç,

ìàëýñü, ïå, ñî ëýñüòýìûí.

Òîäûíû âûðûòîçÿìû,

òóñüòûûñü ñè¸í áûðå

íè âàë, îäžãåç ýøìû, ÿðàì,

ôèçàëèñ øóûíû øåäüòžç.

Øîíåð âûëýì.

Èíòûÿç ïóêîíýç òîäžñüòýì

êûøíîìóðò òóëûñëýñü

âóýìçý âèòå èíè, áàê-

÷à êîòûðàç áåðãàìåç ïîòý.

Óãîñü îòûí ñîëýí ìàèç

ãèíý óã áóäû: òóðëû ïóìî

óëìîåç, 2 ïóìî âèíîãðàäýç,

3-4 ïóìî àðáóçú¸ñûç,

àáðèêîñýç, ñëèâàåç. Åìûøåç

àñëàç ïèíàëú¸ñûçëû

íî, ãóðòîîñëû íî òûðìå.

Òóëûñëû áûäý ìàêå

âûëüçý, òóíñûêîçý óò÷à,

êûòûñü ìàð êûëý - áàê÷àÿç

ìåðòòý. Âàçü òóëûñûñåí

áåð ñžçüûëîçü áàê÷àÿç

áåðãà. Ñåðåêúÿñà âåðà,

êóääûð, ïå, ñèñüêûíû íî

âóíýòžñüêî. Ñî ïîííà òîëëû

äàñÿì êîìïîòú¸ñûç,

âàðåííÿîñûç íî ñàëàòú-

¸ñûç áûäýñ ìóðšîë òûð,

ãóðò êàëûêñý êóíîÿòûíû

íî òûðìå. Òðîñýç áàíêàîñûç

éќñïќðòýì ñè¸íú¸ñûí

òûðìûòýìûí. Êûëñÿðûñü,

ôèçàëèñëýí åìûøåíûç âàðåííÿ

îã 5 àð ïàëà äàñÿ íè.

Òàáåðå îãøîðû êèÿð èíòûå

êèâàíî íî ïåïïèíî ìåðòòý.

Øќìçûÿ, ïå, êèÿðåí äûíÿëýí

âûëëåì.

Àëíàø ¸ðîñûñü Àçàìàò ãóðòûñü

Â. Øàõòèíà êóíîÿòûíû ÿðàòý.

- Êèäûñ áàñüÿíû ¸ðîñ

öåíòðå âåòëžñüêî, âóçàñüêèñåç

ìîíý òîäìà íè, êîòüêóä

ïûðåìåëû áûäý ìàêå

âûëüçý Ÿåêòý, - øóý Âàëåíòèíà

Àíàòîëüåâíà. - Ìûíûì

ñî èê êóëý, øóìïîòûñà

áàñüòžñüêî. Áàê÷àûñüòûì

âûëü åìûøìå íûðûñü

èê âåðúÿòžñüêî ñåìüÿåëû

íî Ÿîø óæàñü ýøú¸ñûëû.

Âàíüìûçëû êåëüøå êå, ìóêåò

äûðúÿ à÷èì íî ñî êèäûñýç

áàñüòžñüêî, ýøú¸ñûëû

íî Ÿåêòžñüêî.

Âàëåíòèíà Øàõòèíà

áàê÷àÿç áóäýòý íà

âûëü âûæûûñü «Àïåëüñèí÷èêè»

êàáà÷îê. Îäžã

áóäîñûñü 16-17 åìûøñý

áè÷à. ÒàŸå êàáà÷îê ïè÷èãåñ

äûðúÿç ãðåçüûí ñèûíû

ÿðà, áàäœûìú¸ñûçãåñ

ñûëàëòžñüêûíû ìûíî.

Òîäìîîññý ïàéìûòúÿ «Èçóìðóäíîå

ÿáëîêî» íî «Öàðåâíà

ëÿãóøêà» ñîðòúåì

âîæ ïîìèäîðú¸ñûíûç íî.

- Êóíîîñëýñü ìûëêûäçýñ

þàñà óã óëžñüêû, íûð óëàçû

ìû÷èñüêî íî ñèûíû êóðèñüêî,

- âåðàíçý àçüëàíüòý

Âàëåíòèíà Àíàòîëüåâíà.

- Âîæ ïîìèäîðåí êóíîÿòûêóì,

íûðûñü èê âàíüçû

øîðàì ïàéìûñà ó÷êî,

îòðàâèòü êàðûíû âûðèñüêî

êîæàëî, ëýñÿ. Ïè÷è ãèíý

âåðúÿìçû áåðå êóðûñà ñè¸

íè.

Âàëåíòèíà Øàõòèíà ìûëî-êûäî

ïûðèñüêå êàëûêåí

óæàíý, ãóðòûñü íûëêûøíî

êåíåøåí êèâàëòý, óðàìçû

ïîííà êûë êóòý, øêîëàûí

àíàé-àòàé¸ñëýí êîìèòåòàçû

ïûðèñüêå. Êîòüêûò÷û íî

êîòüìà êàðûíû âóòòžñüêå,

ãàçåò ëûäœèñü¸ñìûëû íî

àñëýñüòûç ðåöåïòú¸ññý Ÿåêòý.

ВАЛЭКТОНЪЁС

Пумтэм-йылтэм

визылан

Âûëžûñåí óëžå:

3. Àêàð.

4. Ïàëÿ.

11. Ñèðïó.

12. Áàéêîâ.

13. Àëÿñêà.

14. Áåçóìîâ.

15. Àðûêìàí.

19. Êîëîáæåã.

24. Èïàòîâ.

26. Àë¸õèí.

Ïàëëÿíûñåí áóðå:

8. Àêìàð.

10. Êûðñÿëà.

14. Áèðæà.

16. Êûçàóçûîñ.

21. Øîêîëàä.

23. Ïè¸êóø.

25. Êàëòàê.

28. Äîð.

29. Ñàáàíòóé.

30. ˸ãåòú¸ñ.

31. Îæî.

Áóêîÿ:

1. Êîðò÷èíâàé.

2. Áîäàéáî.

5. Àáèäæàí.

6. Íèêîëüñêàÿ.

7. Êîðîëåíêî.

9 . Âèðáåðãàí.

17. Îãàçå.

18. Êàìèò.

20. Êóçíåöîâà.

22. Âàçåðïèíü.

27. Âóáåðãàíú¸ñ.

АНЕКДОТ

Физалисэн варення

Êóëý: 1 êèëîãðàìì ôèçàëèñ,

šûíû êèëîãðàìì

óëìî (÷ûðñàëýñýç íî ÿðàëîç),

šûíû êèëîãðàìì ñàêûð.

Ôèçàëèñëýñü åìûøñý

øîðè ëþêîíî, óëìîåç âåê-

÷èãåñ þäîíî, ñàêûð ïûçüíàíî

íî 1 óé ïóêåòîíî. Ñóðåòëýí

ñîêåç ïîòûíû êóëý,

ñîå áûðåêòûòîíî íî áàíêàîñû

òûðîíî.

Êûêåòžåç àìàë - êåøûðåí

íî ëèìîíýí. Âàðåííÿåç

óëìîåí êàäü èê ëýñüòîíî,

óëìî èíòûå âóøòýì êåøûð

ïîíûñà. Ñóðåò áûðåêòýì

áåðå âàðåííÿå âàòñàíî

âåê÷è þäýì ëèìîí. Âàðåííÿåç

ýøøî 2-3 ìèíóò

ïќçüòîíî íî áàíêàîñû òûðîíî.

Кабачокен салат

Êóëý: 3 êèëîãðàìì êàáà÷îê,

áûäýí šûíû êèëîãðàììåí

êåøûð íî ñóãîí, 1

éûð ÷åñíîê, 1 ïóíüû ñûëàë,

2 ïóíüû ñàêûð, šûíû ñòàêàí

òûñü (êќñ) âќé, 1 ïà÷êà

«Ïðèïðàâà ïî-êîðåéñêè».

Âàíü åìûøú¸ñòû âóøòîí

ïûð ïîòòîíî íî êàñòðþëÿå

òûðîíî. Îò÷û

âàòñàíî ñûëàë, ñàêûð, âќé

íî ïðèïðàâà. Ñóðåòýç ñóðàñà,

2-3 ÷àñ ïóêåòîíî. Ñàëàòëýí

âóýç ïîòûíû êóëý.

Äàñü ñóðåòýç 0,5 ÿêå 0.7

ëèòð áàíêàîñû òûðûñà, 5

ìèíóò ïàëà ñòåðèëèçîâàòü

êàðîíî íî êîðò ïûòñýòýí

âîðñàíî.

Губиен помидор

Ìàðèíîâàòü êàðûíû

óìîéãåñ òóïàëî êîíüûãóáè

ÿêå ïóãóáè.

×ûëêûò ñóçÿì-ìèñüêåì

ãóáèåç îã 5 ìèíóò ïќçüòîíî

íî âóçý œèçàòîíî, ëûìàç ñûëàë

ќâќë ïîíîíî. Ãóáèåç ìàðèíîâàòü

êàðîíî ïè÷è (0,5

ÿêå 0,7ëèòð) áàíêàîñû. Áàíêàå

íûðûñü èê òûðîíî þäûñà

äàñÿì ÷åñíîê (1-2 ïèëåò

ìûíäà) íî âîæ óêðîï (1 ïóíüû

ìûíäà), 1 ÷å÷û ïóíüû

òûñü âќé. Áàíêàëýí

šûíûîçÿç ïќçüòýì ãóáè òûðîíî,

íîø âûëàç âàòñàíî

ãîðä ïîìèäîð, ñîå 2-ëû ÿêå

4-ëû ëþêûëûñà. Ïîìèäîð

âûëý êóëü÷îåí âàíäûëýì ñóãîí

òûðîíî.

Ìàðèíàä: 1 ëèòð âóëû

êóëý 1 ïóíüû ñûëàë, 3 ïóíüû

ñàêûð.

Âàíüçý ñîå ïќçüòîíî, êàñòðþëÿûñü

ñàêûðåç ñûëìûòîçü.

Ïќçèñü ëûìå âàòñàíû

ëóîç íà áûäýí 1-2 êќæûåí

ãâîçäèêà íî äóøèñòîé ïåðåö,

óêðîï ñÿñüêà, ëàâð êóàð.

Ìàðèíàä áûðåêòýì áåðå âóûñü

ñïåöèîñòû îêòîíî íî

ïќñü äûðúÿç èê áàíêàîñû

êèñüòîíî. Òûðî áàíêàîñòû

ýøøî 15 ìèíóò ìûíäà ñòåðèëèçîâàòü

êàðîíî íà. Áàíêàîñòû

êîðò ïûòñýòýí âîðñàìëýñü

àçüëî êîòüêóäàç 1

ïóíüû óêñóñ âàòñàíî.

Âûëü àð áåðå ýøú¸ñ

ïóìèñüêî:

- Œå÷áóð! Êûçüû Âûëü

àðåç ïóìèòàä?

- Óìîé, äûð. Ќç íà

ìàäå...

* * *

Âûëü àð áåðå êóçïàëú¸ñ

ñïîðúÿñüêî, êèí

ìèñüêîç òóñüòû-ïóíüûåç.

- Îéäî ÷åðîäýí ìèñüêîì,

- øóèç êûøíîåç. - Òóý

òûíàä ÷åðîäýä...

ВУОНО НОМЕРЫН

ÊûŸå âîøòžñüêîíú¸ñ

ïûŸàëîçû 2018-òž àðûí?

¹ 1 (25616)

2018-òž àð 9-òž òîëøîð (ÿíâàðü)

1915-òž àðûñåí 1917-òž àðûñåí 1918-òž àðûñåí 1918-òž àðûñåí 1930-òž àðûñåí 1943-òž àðûñåí 1992-òž àðûñåí

Ó÷ðåäèòåëè:

Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò

Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè

Ïðàâèòåëüñòâî

Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè

Ãëàâíûé ðåäàêòîð

Ç. Ê. Ðÿáèíèíà

Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ:

426008, ã. Èæåâñê,

óë. Ê. Ìàðêñà, 274

www.udmdunne.ru

e-mail: udmdunne@yandex.ru

Ãàçåòà îòïå÷àòàíà â ÀÎ

«Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò»

(426039 ã. Èæåâñê,

óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

Òåëåôîíû:

73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð

73-33-42, 89511953765 - ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà,

çàì. ãë. ðåäàêòîðà

73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü

73-33-43, 89511953766 - êîððåñïîíäåíòû

73-33-41 - áóõãàëòåðèÿ

Èíäåêñû: 11597, 54400

Òèðàæ íîìåðà 1200

Çàêàç ¹ 6

Îáú¸ì 2 ï. ë.

Öåíà ñâîáîäíàÿ

Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè - 18.00

Ïî ãðàôèêó - 18.00

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ

ìíåíèåì ðåäàêöèè

Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ

òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè

Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé

«Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé

îñíîâå.

Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû

è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü

Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì

óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà

ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ â îáëàñòè

ÑÌÈ â ÓÐ

Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084

Ðåêîìåíäîâàíî äëÿ ÷òåíèÿ ñ 12 ëåò

More magazines by this user
Similar magazines