25.03.2016 Views

Tussen Vecht en Eem - 1988 - LOOSDRECHT

Tijdschrift van de Vereniging van vrienden van het Gooi en de Stichting Tussen Vecht en Eem, m.b.t. Loosdrecht

Tijdschrift van de Vereniging van vrienden van het Gooi en de Stichting Tussen Vecht en Eem, m.b.t. Loosdrecht

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

6e jaargang<br />

2, mei <strong>1988</strong><br />

Pia vtrlard j Jjgj:<br />

N a am<br />

X W rkn.^trv<br />

D uuurv<br />

'<br />

ÈpSSfÉ<br />

Sevsiet Hem s '<br />

.rayLo<br />

E<br />

n g<br />

/ W ^ % ^ i X 4-3 /• J /<br />

J - ) ^ > ‘W » ^ u m ;-)> \ 7 X y *<br />

j£ iv - / Y n ? ^ -.?<br />

V L A A R D<br />

m m o * jf AC*>^<br />

Buyt<strong>en</strong> ^<br />

0^71-4'<br />

*'•** "s*==<br />

BloLland.6<br />

P older<br />

f'S c h o e p Schot<br />

. : W<br />

Kernnet Binn<strong>en</strong><br />

lijd X ijdschrift/van s c h a n d e<br />

____ _<br />

: v.^n,,yri<strong>en</strong>dën van het Gooi<br />

7 ;f § p _ *<strong>en</strong>d' / : / i<br />

Kembruo<br />

B a re n


Stichting 6<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>’<br />

Doelstelling<strong>en</strong><br />

• Het bevorder<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbreid<strong>en</strong> van de k<strong>en</strong>nis op<br />

historisch gebied betreff<strong>en</strong>de de streek tuss<strong>en</strong><br />

<strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>.<br />

• Het bevorder<strong>en</strong> van de belangstelling voor het<br />

behoud van natuur- <strong>en</strong> cultuurhistorische <strong>en</strong><br />

verdere karakteristieke waard<strong>en</strong> van de streek.<br />

• Het bevorder<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de<br />

verschill<strong>en</strong>de organisaties op voornoemd terrein.<br />

TVE tracht haar doelstelling<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong> door:<br />

Het uitgev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> tijdschrift in sam<strong>en</strong>werking met<br />

de Ver<strong>en</strong>iging van Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van het Gooi.<br />

Het jaarlijks organiser<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Op<strong>en</strong> Dag in e<strong>en</strong><br />

van de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de regio.<br />

Het bevorder<strong>en</strong> <strong>en</strong> do<strong>en</strong> publicer<strong>en</strong> van historisch<br />

onderzoek.<br />

Het organiser<strong>en</strong> van lezing<strong>en</strong> <strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>.<br />

Het pleit<strong>en</strong> voor instandhouding van karakteristieke<br />

roer<strong>en</strong>de <strong>en</strong> onroer<strong>en</strong>de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Organisatie<br />

Binn<strong>en</strong> het Algeme<strong>en</strong> Bestuur (AB) van TVE zijn<br />

ca. 25 lokale <strong>en</strong> regionale organisaties op historisch<br />

<strong>en</strong> aanverwant gebied verteg<strong>en</strong>woordigd. Voorts<br />

k<strong>en</strong>t het AB led<strong>en</strong> die daarin op persoonlijke titel<br />

zitting hebb<strong>en</strong>. Uit <strong>en</strong> door het AB is e<strong>en</strong> Dagelijks<br />

Bestuur gekoz<strong>en</strong> dat op dit mom<strong>en</strong>t uit 6 person<strong>en</strong><br />

bestaat.<br />

Historie<br />

TVE is opgericht op 22 mei 1970. TVE vormt echter<br />

in feite de voortzetting van de in 1934 opgerichte<br />

Stichting ‘Museum voor het Gooi <strong>en</strong> omstrek<strong>en</strong>’,<br />

later Ver<strong>en</strong>iging van Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van het Goois<br />

Museum, welke in 1969 werd opgehev<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarvan<br />

de bezitting<strong>en</strong> zijn overgedrag<strong>en</strong> aan de geme<strong>en</strong>te<br />

Hilversum.<br />

Werkgebied<br />

Het werkgebied van TVE omvat het Gooi, de<br />

Noordelijke <strong>Vecht</strong>streek <strong>en</strong> het Oostelijk randgebied<br />

<strong>en</strong> beslaat de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Baarn, Blaricum, Bussum,<br />

<strong>Eem</strong>nes, ’s-Graveland, Hilversum, Huiz<strong>en</strong>, Lar<strong>en</strong>,<br />

Loosdrecht, Muid<strong>en</strong>, Naard<strong>en</strong>, Nederhorst d<strong>en</strong><br />

Berg, Nigtevecht <strong>en</strong> Weesp.<br />

Uagelijks bestuur<br />

voorzitter<br />

mr F. Le Coultre, Koningin Wilhelminalaan 1,<br />

1261 AG Blaricum, 02153-83013<br />

secretaris<br />

P.A.C. Scholt<strong>en</strong>-van der Laan, Turfpoortstraat 44,<br />

1411 EH Naard<strong>en</strong>, 02159-49132<br />

p<strong>en</strong>ningmeester<br />

mr P. de Jong, Enghlaan 4,<br />

1261 CC Blaricum, 02153-13191<br />

led<strong>en</strong><br />

K. Kool, Jagerspad 31,1251 ZWLar<strong>en</strong>, 02153-15680<br />

drs. F.J.L. van Duim, Gerard Doulaan 30,<br />

1412 JC Naard<strong>en</strong>, 02159-41197<br />

E.W.M. Witteve<strong>en</strong>-Br<strong>en</strong>ninkmeijer, Brediusweg<br />

14a, 1401 AG Bussum, 02159-13630<br />

Losse nummers<br />

Tot 1983 zijn van het TVE-tijdschrift 64 nummers<br />

versch<strong>en</strong><strong>en</strong> met in totaal ca. 400 artikel<strong>en</strong>, 2275<br />

pagina’s <strong>en</strong> 500 illustraties.<br />

Van 1983 tot <strong>en</strong> met 1987 zijn van het TVE/VVGtijdschrift<br />

20 nummers versch<strong>en</strong><strong>en</strong> met ca 150<br />

artikel<strong>en</strong>, 1350 pagina’s <strong>en</strong> 575 illustraties.<br />

Als bijzondere nummers zijn versch<strong>en</strong><strong>en</strong> (<strong>en</strong> nog<br />

verkrijgbaar): van het TVE-tijdschrift: het vijftigste<br />

TVE-nummer (1979 nr.1) Erfgooiers (1980 nr.1),<br />

Lar<strong>en</strong> (1980 nr.2) Jongere architectuur in het Gooi<br />

(1981 nr.2), Weesp (1982 nr.2)<br />

Van het TVE/VVG-tijdschrift: Bussum (1983 nr.2)<br />

’s Graveland, Kort<strong>en</strong>hoef, Ankeve<strong>en</strong> (1984 nr.2)<br />

50 jaar Goois Museum (1984 nr.4), Blaricum (1985<br />

nr.2) 50 jaar Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van het Gooi (1985 nr.3),<br />

<strong>Eem</strong>nes (1986 nr. 2 is uitverkocht), Muid<strong>en</strong> (1987<br />

nr.2).<br />

Prijs ƒ 4,— voor normale nummers <strong>en</strong> ƒ 10,— voor<br />

bijzondere nummers, excl. portokost<strong>en</strong>. Bestell<strong>en</strong><br />

bij K.Kool (02153-15680).<br />

Lidmaatschap<br />

U kunt zich als donateur van TVE aanmeld<strong>en</strong> door<br />

overmaking van minimaal ƒ 20,— op rek.nr.<br />

47.62.75.199 Amro-Bank Lar<strong>en</strong> (gironr. van de bank<br />

32750) t.n. v. TVE. Nieuwe donateurs ontvang<strong>en</strong> alle<br />

in het kal<strong>en</strong>derjaar dat m<strong>en</strong> lid wordt versch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

nummers gratis.


6e jaargang, nr. 2, mei <strong>1988</strong><br />

<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong><br />

i<br />

" f 4<br />

Tijdschrift van de<br />

Ver<strong>en</strong>iging van Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van het Gooi<br />

<strong>en</strong> de<br />

Stichting <strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>


INHOUD<br />

51 Woord vooraf<br />

52 J. DaamsJzn., De ontwikkeling van het<br />

landschap in het Loosdrechts gebied<br />

66 S. Pos, Loosdrechtse bodemvondst<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het ontstaan van Loosdrecht<br />

69 Arie A. Mant<strong>en</strong>, Jan Jansz Pos, Turfhandelaar<br />

in Nieuw-Loosdrecht in de<br />

tweede helft van de 18e eeuw<br />

73 Geert Bossers, Strafrechtpleging <strong>en</strong><br />

criminaliteit in het baljuwschap van<br />

Loosdrecht, Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tekkoop,<br />

1679-1811<br />

82 Tj. Huese <strong>en</strong> F. Moes, Loosdrecht, e<strong>en</strong><br />

c<strong>en</strong>trum voor de Nederlandse watersport<br />

88 H. L<strong>en</strong>stra, Ontstaan <strong>en</strong> functioner<strong>en</strong><br />

van het Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht<br />

96 Klaas ter Wal, E<strong>en</strong> natuurexcursie in<br />

het Loosdrechtse plass<strong>en</strong>gebied<br />

100 Dick A. Jonkers, De vogelrijkdom van<br />

Loosdrecht<br />

105 J. van d<strong>en</strong> Kommer, Ruimtelijke<br />

ord<strong>en</strong>ing in Loosdrecht<br />

111 J. Daams Czn., Spoorlijn Hilversum-<br />

Loosdrecht-Nieuwersluis op ‘dood<br />

Spoor’<br />

116 F. Brand, De Sypekerk te Nieuw-Loosdrecht<br />

123 J. Daams Jzn., E<strong>en</strong> kerkklok in<br />

Oud-Loosdrecht met e<strong>en</strong> merkwaardige<br />

geschied<strong>en</strong>is. Oorlogsbuit uit 1674<br />

127 A.W.A. van der Goes, Het kasteel<br />

Sypesteyn te Nieuw-Loosdrecht<br />

135 Puck Gunt<strong>en</strong>aar, Alie Klap <strong>en</strong> Livia<br />

Lankrijer, Oude muts<strong>en</strong> in Loosdrecht,<br />

niet meer dan e<strong>en</strong> herinnering<br />

142 F. Brand, Eik<strong>en</strong>rode, Loosdrechts<br />

rustpunt voor kunst<strong>en</strong>aars<br />

147 Ed van M<strong>en</strong>sch, Loosdrechts porselein<br />

1774-1784 beschrev<strong>en</strong><br />

150 Activiteit<strong>en</strong> TVE<br />

153 Activiteit<strong>en</strong> VVG<br />

155 Varia<br />

REDACTIE<br />

Voorzitter<br />

mr M.W. Jolles, Larixlaan 10, 1213 SZ Hilversum,<br />

035-14227<br />

Secretaris<br />

E.A.M. Scheltema-Vries<strong>en</strong>dorp, Turfpoortstraat<br />

39, 1411 EE Naard<strong>en</strong>, 02159-43610<br />

Led<strong>en</strong><br />

J. Daams, Zuidsingel 23,1241 EH Kort<strong>en</strong>hoef,<br />

035-60601<br />

dr A.J. Kölker, Jan Ste<strong>en</strong>straat 41, 2162 BM Lisse,<br />

023-163360 (kantoor)<br />

drW.K. Kraak, Wielewaallaan 3 8 ,1403BZBussum,<br />

02159-15725<br />

E.E. van M<strong>en</strong>sch, JHB Koekkoekstraat26,1214 AD<br />

Hilversum, 035-234913<br />

Mw. C.M. Abrahamse, J.H. Meijerstraat 24,<br />

1214 NJ Hilversum, 035-44946<br />

D.A. Jonkers, Juffersland 16, 3956 TT Leersum,<br />

03434-51109<br />

J. van der Woude, Jonneve<strong>en</strong> 25, 3755 XA <strong>Eem</strong>nes,<br />

02153-13701<br />

Alle kopij s.v.p toez<strong>en</strong>d<strong>en</strong> aan redactiesecretariaat,<br />

Turfpoortstraat 39, 1411 EE Naard<strong>en</strong>, 02159-43610.<br />

Dit tijdschrift wil verled<strong>en</strong>, hed<strong>en</strong> <strong>en</strong> toekomst van het<br />

Gooi e.o. in al zijn facett<strong>en</strong> belicht<strong>en</strong>, vooral met als<br />

invalshoek<strong>en</strong> het historisch perspectief <strong>en</strong> natuur,<br />

milieu, landschap <strong>en</strong> ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing.<br />

Het tijdschrift verschijnt sedert 1983 als gecombineerde<br />

uitgave van de Stichting <strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong> (TVE) <strong>en</strong><br />

de Ver<strong>en</strong>iging van Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van het Gooi (VVG). Het is<br />

e<strong>en</strong> voortzetting van <strong>en</strong>erzijds het tijdschrift van TVE<br />

dat sedert mei 1970 verschijnt <strong>en</strong> waarvan tot eind 1982<br />

64 nrs. gepubliceerd war<strong>en</strong> <strong>en</strong> anderzijds van het<br />

informatiebulletin van de Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> waarvan sedert 1970<br />

29 nrs. versch<strong>en</strong><strong>en</strong> war<strong>en</strong>.<br />

Stichting ‘<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>'-<br />

Ver<strong>en</strong>iging van Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van het Gooi.<br />

ISSN 0169-9334<br />

Jrg. 6, no. 2. mei <strong>1988</strong>.<br />

Oplage van dit nummer van het TVE/VVG-tijdschrift:<br />

bOOO exemplar<strong>en</strong>.<br />

®TVE/VVG <strong>1988</strong>. Gedeeltelijk overnem<strong>en</strong> van<br />

artikel<strong>en</strong> slechts onder uitdrukkelijke bronvermelding.<br />

Voor geheel overnem<strong>en</strong> s.v.p. contact opnem<strong>en</strong> met<br />

redactiesecretariaat.<br />

Druk: Spieghelprint, Gooilandseweg 14,<br />

1406 LL Bussum, 02159-14074.


Woord vooraf<br />

Enig chauvinisme is ge<strong>en</strong> burgemeester<br />

vreemd. Het spreekt dan ook vanzelf, dat ik<br />

er bijzonder mee b<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat de<br />

Stichting <strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong> deze keer<br />

Loosdrecht heeft uitverkoz<strong>en</strong> voor zijn<br />

inmiddels befaamde jaarlijkse Op<strong>en</strong> Dag.<br />

E<strong>en</strong> uitgelez<strong>en</strong> mogelijkheid, niet alle<strong>en</strong><br />

voor mij, maar ook voor vele ander<strong>en</strong>,<br />

waaronder niet op de laatste plaats onze<br />

aktieve Historische Kring, om Loosdrecht in<br />

al zijn facett<strong>en</strong> te pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Niet alle<strong>en</strong> in<br />

deze uitgave, maar zeker ook op de op<strong>en</strong> dag<br />

zelf.<br />

Het is niet alle<strong>en</strong> chauvinisme als ik stel, dat<br />

Loosdrecht in het werkgebied van de<br />

Stichting <strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins<br />

bijzondere plaats inneemt.<br />

Ingeklemd tuss<strong>en</strong> Nardincklant cn Niftarlake,<br />

het strijdtoneel van de grav<strong>en</strong> van<br />

Holland <strong>en</strong> de bisschopp<strong>en</strong> van Utrecht,<br />

heeft Loosdrecht e<strong>en</strong> groot stuk historie met<br />

het Gooi geme<strong>en</strong>.<br />

Maar hoewel eeuw<strong>en</strong>lang met het Gooi<br />

behor<strong>en</strong>d tot Holland maakt het van dat<br />

Gooi ge<strong>en</strong> deel uit. In 1824 slaagd<strong>en</strong> de<br />

to<strong>en</strong>malige bisschop<strong>en</strong> van Utrecht bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

alsnog in datg<strong>en</strong>e wat hun voorgangers<br />

in de Middeleeuw<strong>en</strong> niet lukte, de overgang<br />

van Loosdrecht naar het Sticht. Zo heeft<br />

Loosdrecht eig<strong>en</strong>lijk altijd met één be<strong>en</strong> in<br />

het Hollandse gestaan <strong>en</strong> met één be<strong>en</strong> in<br />

het Stichtse. E<strong>en</strong> situatie die rec<strong>en</strong>telijk nog<br />

e<strong>en</strong>s is geacc<strong>en</strong>tueerd door de toetreding<br />

van Loosdrecht als <strong>en</strong>ige niet Noord-Hollandse<br />

geme<strong>en</strong>te tot het Gewest Gooi <strong>en</strong><br />

<strong>Vecht</strong>streek.<br />

Wellicht dat dit eeuw<strong>en</strong>lang balancer<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> twee her<strong>en</strong> die van Loesdrecht<br />

gemaakt heeft tot wat ze zijn: onafhankelijk,<br />

niet altijd ev<strong>en</strong> gezagsgetrouw, maar met<br />

e<strong>en</strong> grote saamhorigheid.<br />

Wie Loosdrecht zegt, zegt watersport. Van<br />

groot economisch-recreatief belang, in het<br />

bijzonder voor Oud-Loosdrecht. Tegelijkertijd<br />

e<strong>en</strong> grote druk legg<strong>en</strong>d op e<strong>en</strong> uniek<br />

natuurgebied op de gr<strong>en</strong>s van het westelijk<br />

weidegebied <strong>en</strong> de hoge zandgrond<strong>en</strong> van<br />

het Gooi <strong>en</strong> de Utrechtse Heuvelrug. Het<br />

tuss<strong>en</strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong> maar al te bek<strong>en</strong>de<br />

spanningsveld tuss<strong>en</strong> de belang<strong>en</strong> van<br />

recreatie <strong>en</strong> natuurbehoud is wellicht<br />

nerg<strong>en</strong>s zo nadrukkelijk aanwezig als juist<br />

hier. E<strong>en</strong> spanningsveld waarin geme<strong>en</strong>tebestur<strong>en</strong><br />

steeds maar weer hun weg prober<strong>en</strong><br />

te vind<strong>en</strong>.<br />

Het kan niet ontk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>, dat ook in<br />

Loosdrecht daarbij veel waardevols verlor<strong>en</strong><br />

is gegaan. Soms onvermijdelijk, vaak ook<br />

niet.<br />

Het is dan ook goed dat organisaties als<br />

<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong> <strong>en</strong> de Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van<br />

het Gooi locale bestuurders steeds weer<br />

wijz<strong>en</strong> op de belang<strong>en</strong> van onder meer<br />

natuur <strong>en</strong> landschap, zodat die in e<strong>en</strong><br />

zorgvuldige afweging betrokk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>.<br />

Toch kan het ook ge<strong>en</strong> kwaad er af <strong>en</strong> toe<br />

e<strong>en</strong>s aan te herinner<strong>en</strong>, dat het de Loosdrechters<br />

zelf zijn geweest die, zij het<br />

onbedoeld, de Loosdrechtse plass<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong> ontstaan, als direkt gevolg van hun<br />

neiging zich soms van regels niet al te veel<br />

aan te trekk<strong>en</strong>.<br />

Dezelfde Loosdrechters die al ruim 30 jaar,<br />

met het Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht <strong>en</strong><br />

Omstrek<strong>en</strong>, erin geslaagd zijn niet alle<strong>en</strong> de<br />

watersport ruime kans<strong>en</strong> te bied<strong>en</strong>, maar<br />

tegelijkertijd het Loosdrechts plass<strong>en</strong>gebied<br />

te mak<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> van de mooiste, zo niet het<br />

mooiste plass<strong>en</strong>gebied van Nederland.<br />

Ik w<strong>en</strong>s de Stichting <strong>Tuss<strong>en</strong></strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong><br />

e<strong>en</strong> bijzondere geslaagde op<strong>en</strong> dag toe op 28<br />

mei <strong>1988</strong> in Loosdrecht.<br />

De burgemeester van Loosdrecht,<br />

J.J. Giesk<strong>en</strong>s<br />

51


De ontwikkeling van het landschap<br />

in het Loosdrechtse gebied<br />

J. Daams Jzn.<br />

In dit nummer van TVE met vele bijdrag<strong>en</strong><br />

over de geschied<strong>en</strong>is van het dorp mag e<strong>en</strong><br />

artikel over de historische ontwikkeling van<br />

het landschap in deze omgeving niet<br />

ontbrek<strong>en</strong>. Dit lijkt e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige opgave.<br />

Het Loosdrechtse gebied is immers e<strong>en</strong> deel<br />

van het Hollands-Utrechtse ve<strong>en</strong>plass<strong>en</strong>gebied,<br />

geleg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> de hogere<br />

zandgrond<strong>en</strong> van het Gooi. Voor e<strong>en</strong> groot<br />

deel bestaat het uit uitgebaggerde ve<strong>en</strong>piass<strong>en</strong>,<br />

waartuss<strong>en</strong> dan nog e<strong>en</strong> riviertje, de<br />

Drecht, stroomt, waaraan het dorp zijn<br />

naam heeft te dank<strong>en</strong>.<br />

Dit is e<strong>en</strong> heel simpele vaststelling, die<br />

<strong>en</strong>kele aspect<strong>en</strong> van het landschap opnoemt,<br />

waardoor het uiterlijk wordt bepaald, doch<br />

die ge<strong>en</strong> recht doet aan de duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> jar<strong>en</strong><br />

ontwikkeling die tot het huidige landschap<br />

hebb<strong>en</strong> geleid.<br />

Nu is het niet e<strong>en</strong>voudig in kort bestek e<strong>en</strong><br />

beeld daarvan te gev<strong>en</strong>, zodanig dat er voor<br />

de lezer herk<strong>en</strong>bare karaktertrekk<strong>en</strong> te<br />

voorschijn kom<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong> voedingsbodem,<br />

de zandgrond<strong>en</strong> van het gebied, e<strong>en</strong> rivier,<br />

e<strong>en</strong> groot ve<strong>en</strong>gebied <strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijke activiteit<br />

gedur<strong>en</strong>de vele eeuw<strong>en</strong>, die hebb<strong>en</strong> geleid<br />

tot e<strong>en</strong> landschap van e<strong>en</strong> bijzonder grote<br />

verscheid<strong>en</strong>heid.<br />

In vele boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> honderd<strong>en</strong> publicaties,<br />

dikwijls moeilijk toegankelijk, is deze<br />

verscheid<strong>en</strong>heid de laatste dec<strong>en</strong>nia uitgebreid<br />

vastgelegd, waardoor het mogelijk<br />

wordt e<strong>en</strong> afzonderlijk gebied uitgebreid te<br />

belicht<strong>en</strong>. Dit artikel is e<strong>en</strong> poging daartoe,<br />

geschrev<strong>en</strong> met de bedoeling de lokale<br />

bevolking meer betrokk<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met de<br />

omgeving van haar woonplaats.<br />

Juist in onze tij d, waarin vooral de ontwikkeling<strong>en</strong><br />

sinds de laatste oorlog op allerlei<br />

gebied zo <strong>en</strong>orm groot zijn geweest dat<br />

bepaalde kritische gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn overschred<strong>en</strong>,<br />

is e<strong>en</strong> grotere betrokk<strong>en</strong>heid bij het<br />

eig<strong>en</strong> milieu noodzaak geword<strong>en</strong>.<br />

Aan de voet van de Gooise heuvels<br />

Op school wordt ons al bijgebracht dat het<br />

Gooi <strong>en</strong> de Utrechtse Heuvelrug e<strong>en</strong><br />

stuwwal vorm<strong>en</strong>, ontstaan tijd<strong>en</strong>s de<br />

voorlaatste ijstijd, meer dan 100.000 jaar<br />

geled<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> het landijs tot in ons land is<br />

doorgedrong<strong>en</strong>. In die stuwwal kwam<strong>en</strong><br />

grind- <strong>en</strong> ste<strong>en</strong>rijke zand<strong>en</strong> voor, hier <strong>en</strong><br />

daar met keileemafzetting<strong>en</strong>, waarvan de<br />

spor<strong>en</strong> nog op vele plaats<strong>en</strong> zijn te zi<strong>en</strong>. Op<br />

sommige plaats<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> die heuvels zich<br />

nog verder westwaarts voort, waarbij m<strong>en</strong><br />

moet bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, dat tijd<strong>en</strong>s de ijstijd<strong>en</strong> er<br />

zoveel water als ijs was gebond<strong>en</strong>, dat het<br />

ze<strong>en</strong>iveau soms ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> meters lager was.<br />

Tijd<strong>en</strong>s de laatste ijstijd, circa 11.000 jaar<br />

geled<strong>en</strong> is het ijsdek niet tot ons land<br />

gekom<strong>en</strong>, maar wel werd veel zand verplaatst.<br />

De ondergrond van ons gebied<br />

bestaat dan ook uit wat m<strong>en</strong> dekzand<strong>en</strong><br />

noemt, hier <strong>en</strong> daar zwak golv<strong>en</strong>d, naar het<br />

west<strong>en</strong> toe steeds dieper voorkom<strong>en</strong>d.<br />

Uit die ijstijdperiod<strong>en</strong> dater<strong>en</strong> opduiking<strong>en</strong><br />

als bijvoorbeeld Muiderberg, Nederhorst<br />

d<strong>en</strong> Berg <strong>en</strong> vele zandrugg<strong>en</strong> die door de<br />

latere stijging van het ze<strong>en</strong>iveau, dankzij het<br />

afsmelt<strong>en</strong>de ijs, aan het gezicht zijn onttrokk<strong>en</strong>.<br />

Met die zandrugg<strong>en</strong> is de landbouw<strong>en</strong>de<br />

bevolking altijd vertrouwd geweest. Ze<br />

hebb<strong>en</strong> namelijk heel lang e<strong>en</strong> mogelijkheid<br />

tot verbouw van gewass<strong>en</strong> gebod<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

mogelijkheid om gebruik te mak<strong>en</strong> van het<br />

zand voor het ophog<strong>en</strong> van lagere stukk<strong>en</strong><br />

land. In Loosdrecht kan m<strong>en</strong> de zandrugg<strong>en</strong><br />

nog aanwijz<strong>en</strong>. De Drie Kampjes in Oud-<br />

Loosdrecht bestaan uit zo’n zandopduiking.<br />

Op de topografische kaart zijn hoogtelijn<strong>en</strong><br />

te zi<strong>en</strong>. Als de nullijn e<strong>en</strong> stukje omsluit is dit<br />

e<strong>en</strong> aanwijzing dat het hier om e<strong>en</strong> oud<br />

heuveltje gaat dat op d<strong>en</strong> duur helemaal is<br />

afgezand, bijvoorbeeld tuss<strong>en</strong> de Ster <strong>en</strong> de<br />

52


oft r .iv n x M .'n t f t o f i w i jf®<br />

A IvOOlLAND Hf*.<br />

ƒ •-■''*ST<br />

■v' ■''*44^<br />

v \<br />

W<br />

Ikti'fösS!<br />

sܫl<br />

^SST'. «is<br />

.UIL<br />

v ^<br />

De Ronde Kaart van Gooiland uit ± 1530, naar e<strong>en</strong> copie van Albertus Perk, waarop de<br />

turfgraverij<strong>en</strong> in Gooiland <strong>en</strong> omgeving voorkom<strong>en</strong>.<br />

Nieuw- Loosdrechtse Dijk.<br />

Op die zandgrond<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de latere <strong>Vecht</strong><br />

<strong>en</strong> het Gooi is het ve<strong>en</strong> ontstaan. Dit is in<br />

onze omgeving zo'n 10.000 jaar geled<strong>en</strong><br />

begonn<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> de klimaatsomstandighed<strong>en</strong><br />

beter werd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ve<strong>en</strong>groei mogelijk<br />

werd, die tot in de eerste eeuw<strong>en</strong> van onze<br />

jaartelling doorgegaan is.<br />

De v<strong>en</strong><strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> Gooi<br />

Het proces van de ve<strong>en</strong>vorming van het<br />

Hollands-Utrechtse ve<strong>en</strong>gebied is zeer<br />

complex. Tot in het begin van deze eeuw zag<br />

m<strong>en</strong> het als iets vrij simpels: in het west<strong>en</strong><br />

van Nederland was er in hoofdzaak laagve<strong>en</strong><br />

te vind<strong>en</strong>; in het oost<strong>en</strong> van het land vooral<br />

hoogve<strong>en</strong>. Die opvatting komt m<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig<br />

ook nog teg<strong>en</strong>. Als we de grote Van<br />

Dale raadpleg<strong>en</strong> blijkt dit uit de definities<br />

die m<strong>en</strong> voor hoge <strong>en</strong> lage v<strong>en</strong><strong>en</strong> heeft<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>: hoogve<strong>en</strong> is geleg<strong>en</strong> op hoge<br />

ondergrond. Laagve<strong>en</strong> is ve<strong>en</strong> waarvan de<br />

oppervlakte ongeveer gelijk ligt met die van<br />

de omligg<strong>en</strong>de water<strong>en</strong>. Er komt echter nog<br />

e<strong>en</strong> andere definitie van laagve<strong>en</strong>,ook in<br />

Van Dale voor, die zegt dat laagve<strong>en</strong> uit<br />

water- <strong>en</strong> moerasplant<strong>en</strong> is opgebouwd.<br />

M<strong>en</strong> kan de eerste definitie aanhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dan klopt het voor de teg<strong>en</strong>woordige tijd.<br />

Met de tweede definitie krijg<strong>en</strong> we moeilijkhed<strong>en</strong>.<br />

Het is namelijk moeilijk voor te<br />

stell<strong>en</strong> dat zo’n groot gebied zou ontstaan<br />

zijn uit met waterplant<strong>en</strong> dichtgegroeide<br />

wateroppervlakt<strong>en</strong>. Die war<strong>en</strong> er niet.<br />

Als we naar ve<strong>en</strong>nam<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong>, kom<strong>en</strong> we in<br />

53


dit gebied nam<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> als het Munniksve<strong>en</strong><br />

in Kort<strong>en</strong>hoef, het Baarnse ve<strong>en</strong> bij Baarn,<br />

Gijz<strong>en</strong>ve<strong>en</strong> bij Bussum, Oostve<strong>en</strong> bij<br />

Maart<strong>en</strong>sdijk, Ve<strong>en</strong>land<strong>en</strong> bij Blaricum.<br />

De sam<strong>en</strong>stelling van de bodem wijst er<br />

bepaald niet op dat dit v<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn die door<br />

het dichtgroei<strong>en</strong> van water zijn ontstaan1’.<br />

De verklaring hiervoor is te vind<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong><br />

niet heeft beseft hoe groot de invloed van de<br />

laatste ijstijd is geweest to<strong>en</strong> er zoveel water<br />

in ijs was veranderd dat de Noordzee<br />

daardoor vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> meters lager lag dan<br />

teg<strong>en</strong>woordig. Grote del<strong>en</strong> ervan lag<strong>en</strong> zelfs<br />

droog, doorsned<strong>en</strong> door vele rivier<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

krek<strong>en</strong>, die uiteraard zoet water voerd<strong>en</strong>.<br />

Op de droge del<strong>en</strong> is to<strong>en</strong> de ve<strong>en</strong>vorming<br />

begonn<strong>en</strong>. Het was e<strong>en</strong> oude wadd<strong>en</strong>zee,<br />

naar het oost<strong>en</strong> toe begr<strong>en</strong>sd door de lijn<br />

Amsterdam-Gouda. Plass<strong>en</strong>, afgeslot<strong>en</strong><br />

rivierarm<strong>en</strong> <strong>en</strong> krek<strong>en</strong> groeid<strong>en</strong> op d<strong>en</strong> duur<br />

dicht met water- <strong>en</strong> moerasplant<strong>en</strong>, door de<br />

to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de verzoeting. Zodra die plass<strong>en</strong><br />

dichtgegroeid war<strong>en</strong> nam<strong>en</strong> landplant<strong>en</strong> de<br />

plaats in van de waterplant<strong>en</strong>, waardoor<br />

verlanding kon optred<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> proces dat nu<br />

nog in het plass<strong>en</strong>gebied te zi<strong>en</strong> is. Zo<br />

ontstond op d<strong>en</strong> duur hoogve<strong>en</strong>.<br />

Dit hangt in sterke mate af van de voedselrijkdom<br />

van het bodemwater <strong>en</strong> de klimaatomstandighed<strong>en</strong>.<br />

Rivierwater bevat de<br />

nodige zout<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> overvloedige<br />

plant<strong>en</strong>groei. Zodra echter door de ve<strong>en</strong>vorming<br />

het plant<strong>en</strong>dek dikker wordt, wordt de<br />

beschikbaarheid van het voedselrijke<br />

oppervlakte- <strong>en</strong> bodemwater minder tot<br />

t<strong>en</strong>slotte de plant<strong>en</strong>groei alle<strong>en</strong> afhankelijk<br />

is van de neerslag, heel arm aan voed<strong>en</strong>de<br />

bestanddel<strong>en</strong>. Die verandert dan ook sterk,<br />

waarbij bijvoorbeeld plant<strong>en</strong> als ve<strong>en</strong>mos,<br />

ve<strong>en</strong>pluis, struik- <strong>en</strong> dopheide de overhand<br />

krijg<strong>en</strong>. Dit is het geval in de c<strong>en</strong>tra van<br />

ve<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong>, waar ook tijd<strong>en</strong>s overstroming<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> rivierwater meer kan kom<strong>en</strong>.<br />

Ve<strong>en</strong>moss<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>schap dat ze<br />

steeds blijv<strong>en</strong> doorgroei<strong>en</strong>, terwijl de basis<br />

afsterft, waardoor de laag ve<strong>en</strong> steeds dikker<br />

wordt <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte als e<strong>en</strong> koepelvormige<br />

bult bov<strong>en</strong> het omring<strong>en</strong>de gebied uitsteekt.<br />

Dit war<strong>en</strong> de mosv<strong>en</strong><strong>en</strong>, waarvan op d<strong>en</strong><br />

duur e<strong>en</strong> meters dikke laag tuss<strong>en</strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>Eem</strong> voorkwam. De mosv<strong>en</strong><strong>en</strong> leverd<strong>en</strong>.<br />

ook in het Loosdrechtse later, bij de<br />

verv<strong>en</strong>ing e<strong>en</strong> heel goede turf.<br />

Deze ve<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong> war<strong>en</strong> bijzonder<br />

ontoegankelijk, heel erg drassig, want de<br />

ve<strong>en</strong>moss<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de merkwaardige<br />

eig<strong>en</strong>schap dat ze zo’n 40-50 maal het eig<strong>en</strong><br />

gewicht aan water kunn<strong>en</strong> vasthoud<strong>en</strong>.<br />

Door de steeds verdergaande groei kwam<strong>en</strong><br />

de ve<strong>en</strong>lag<strong>en</strong> duidelijk bov<strong>en</strong> het omring<strong>en</strong>de<br />

land te ligg<strong>en</strong>. In het verled<strong>en</strong><br />

noemde m<strong>en</strong> die ve<strong>en</strong>complex<strong>en</strong> de rouwe<br />

of ongebaande v<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hier <strong>en</strong> daar liep<strong>en</strong><br />

wel waterafvoer<strong>en</strong>de beekjes of riviertjes.<br />

De Loosdrechtse Drecht, afwater<strong>en</strong>d op de<br />

<strong>Vecht</strong> was daar e<strong>en</strong> goed voorbeeld van. Dit<br />

riviertje voerde bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote<br />

hoeveelheid water van de Gooise heuvels af.<br />

Ook de <strong>Vecht</strong>, die pas omstreeks het begin<br />

van onze jaartelling in verbinding met de<br />

Rijn kwam, wordt wel als e<strong>en</strong> afwatering van<br />

de hoge v<strong>en</strong><strong>en</strong> beschouwd. Jan Wag<strong>en</strong>aar,<br />

de 18de eeuwse schrijver, secretaris van de<br />

vroedschap van Amsterdam, noemde de<br />

<strong>Vecht</strong> of Aa, e<strong>en</strong> aflekkinghe uit de hoge<br />

v<strong>en</strong><strong>en</strong> aan beide zijd<strong>en</strong> van de rivier.<br />

To<strong>en</strong> de <strong>Vecht</strong> verbinding kreeg met de Rijn<br />

zijn er dikke lag<strong>en</strong> zand <strong>en</strong> rivierklei af gezet.<br />

Het zand komt voor op oeverwall<strong>en</strong> van de<br />

tot in de Middeleeuw<strong>en</strong> onbedijkte rivier,<br />

waarop later bevolkingskern<strong>en</strong> kond<strong>en</strong><br />

ontstaan. De fijnere afzetting<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong><br />

daarbuit<strong>en</strong> te ligg<strong>en</strong>, overgaande in de<br />

ve<strong>en</strong>grond<strong>en</strong>. Noordelijk daarvan, ongeveer<br />

vanaf Nigtevegt treft m<strong>en</strong> vooral zeeklei,<br />

afkomstig van de Zuiderzee.<br />

Op de oevers van de <strong>Vecht</strong> vestigd<strong>en</strong> zich al<br />

vroeg zware loofboss<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>als daar waar,<br />

vooral bij overstroming<strong>en</strong>, voedselrijk<br />

bodemwater kon kom<strong>en</strong> in het al bestaande<br />

ve<strong>en</strong>. Door het verder groei<strong>en</strong>de ve<strong>en</strong> werd<br />

de boomgroei later plaatselijk verstikt. Dit<br />

bosve<strong>en</strong> kwam op vele plaats<strong>en</strong> langs de<br />

<strong>Vecht</strong> voor.<br />

Meestal kwam dit niet voor verv<strong>en</strong>ing in<br />

aanmerking, omdat de aanwezigheid van<br />

bom<strong>en</strong> bij de ontginning veel te bezwaarlijk<br />

was. Bij het verdiep<strong>en</strong> van het bassin van de<br />

Amsterdamse waterleiding in het Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong><br />

tot op de zandlaag heeft m<strong>en</strong> er nog<br />

veel last van gehad.<br />

Vroeger werd veel gebruik van dat oude<br />

54


hout gemaakt. Het leverde volg<strong>en</strong>s Ludovicus<br />

Stnids, die zijn Schatkamer van Nederlandsche<br />

Oudhed<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> tuinhuisje op<br />

Ouderhoek bij Nieuwersluis schreef, goed<br />

timmerhout op. In vele boerderij<strong>en</strong>, ook in<br />

Loosdrecht, werd het gebruikt voor pannelatt<strong>en</strong>.<br />

Na lag<strong>en</strong> rietve<strong>en</strong>, moerasve<strong>en</strong>, bosve<strong>en</strong>,<br />

mosve<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeggeve<strong>en</strong> waaierd<strong>en</strong> de<br />

ve<strong>en</strong>lag<strong>en</strong> uit op de Gooise zandgrond<strong>en</strong>.<br />

De zeggev<strong>en</strong><strong>en</strong>, hoofdzakelijk bestaande uit<br />

(Carex-)zegg<strong>en</strong>soort<strong>en</strong> ('sek’ zei m<strong>en</strong> hier)<br />

war<strong>en</strong> veelal dun. E<strong>en</strong> groot deel van het<br />

oost<strong>en</strong> van het Loosdrechtse gebied was<br />

trouw<strong>en</strong>s bedekt met hoogve<strong>en</strong>. Zo ook de<br />

Naarder Kerkeland<strong>en</strong>, nu vrijwel geheel<br />

volgebouwd.<br />

Oud-Over<br />

de Drecht<br />

Nieuw Loosdrecht<br />

^Ti<strong>en</strong>hov<strong>en</strong><br />

De vroegste verv<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

In het voorgaande is vrij uitvoerig op het<br />

ontstaan van de v<strong>en</strong><strong>en</strong> ingegaan, omdat dit<br />

voor e<strong>en</strong> goed begrip van verdere ontwikkeling<strong>en</strong><br />

nodig is. Heel belangrijk is de<br />

to<strong>en</strong>malige vele meters lagere ligging van<br />

het land na de laatste ijstijd, waardoor bij de<br />

to<strong>en</strong> heers<strong>en</strong>de klimaatomstandighed<strong>en</strong> de<br />

vorming van ve<strong>en</strong> op ’drogere’ grond<br />

mogelijk werd. E<strong>en</strong> toestand die ook<br />

voorkwam bij de Dr<strong>en</strong>tse <strong>en</strong> Brabantse<br />

v<strong>en</strong><strong>en</strong>. Met de stijging van het ze<strong>en</strong>iveau<br />

ging de hoogve<strong>en</strong>vorming tot in de eerste<br />

eeuw<strong>en</strong> van onze jaartelling door. Merkwaardig<br />

is dat verv<strong>en</strong>ers in latere tijd<strong>en</strong> al<br />

door hadd<strong>en</strong>, dat zij te mak<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> met<br />

op land ontstaan ve<strong>en</strong>. Zij vond<strong>en</strong> immers<br />

herk<strong>en</strong>bare rest<strong>en</strong> van landplant<strong>en</strong> als<br />

heide, ve<strong>en</strong>pluis, elz<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere landplant<strong>en</strong>.<br />

Uiteraard niet bek<strong>en</strong>d met het verschijnsel<br />

van de ijstijd<strong>en</strong> zocht m<strong>en</strong> allerlei<br />

verklaring<strong>en</strong>, waarover de reeds g<strong>en</strong>oemde<br />

Ludovicus Smids in 1737 het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<br />

schrijft. Hij meldt in zijn boek onder het<br />

hoofd 'Boomstortinge’ dat omtr<strong>en</strong>t Abkoude<br />

<strong>en</strong> Ouwerkerk, bij Woerd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Oudewater, te<br />

Kamerik <strong>en</strong> in de Loosdrecht... somwijl<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> opgedolv<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitgegrav<strong>en</strong> stamm<strong>en</strong><br />

van boom<strong>en</strong>, alle swart <strong>en</strong> hard; schoon hout<br />

om te timmer<strong>en</strong> <strong>en</strong> daak<strong>en</strong> te legg<strong>en</strong>. Aangedrev<strong>en</strong><br />

uit andere land<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> ijselijk onweer<br />

dat alle boss<strong>en</strong> in Holland zou hebb<strong>en</strong><br />

UTRECHT /<br />

Proeve tot reconstructie van het verloop van<br />

de ontginning<strong>en</strong> t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de <strong>Vecht</strong>. Met<br />

uitzondering van Oud- <strong>en</strong> Nieuw-Loosdrecht<br />

heeft e<strong>en</strong> optrekk<strong>en</strong>de verkaveling vanuit de<br />

<strong>Vecht</strong> plaatsgevond<strong>en</strong>.<br />

neergeveld word<strong>en</strong> als oorzaak g<strong>en</strong>oemd.<br />

Zelfs e<strong>en</strong> gebed van biskop Willebrord,<br />

quansuis deese heid<strong>en</strong>se bedeplaats<strong>en</strong><br />

vervloek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> dus omverrukk<strong>en</strong>de wordt<br />

vermeld, al geloofde de geleerde schrijver<br />

dit niet.<br />

Het was in elk geval duidelijk, dat m<strong>en</strong> heel<br />

goed op de hoogte was van het oorspronkelijk<br />

hoogve<strong>en</strong> karakter.<br />

Over het gebruik van de v<strong>en</strong><strong>en</strong> als brandstofbron<br />

wordt in het verled<strong>en</strong> dikwijls gesprok<strong>en</strong><br />

over 'de hoge v<strong>en</strong><strong>en</strong>’, ook in onze<br />

omgeving. Daarbij wordt dan gesprok<strong>en</strong><br />

over turf grav<strong>en</strong>, stek<strong>en</strong> of delv<strong>en</strong>. De oudst<br />

bek<strong>en</strong>de naam, die daaraan herinnert, is wel<br />

e<strong>en</strong> gebied dat al in de 10de eeuw<br />

’Graving<strong>en</strong>’ wordt g<strong>en</strong>oemd, geleg<strong>en</strong> bij<br />

Maarss<strong>en</strong>. Dit wijst op e<strong>en</strong> aanpak vanaf de<br />

<strong>Vecht</strong>, waar to<strong>en</strong> al <strong>en</strong>ige bevolkingskern<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> gevestigd. Vestiging van de bevolking<br />

vond echter ook plaats vanaf de Gooise<br />

zandgrond<strong>en</strong>.<br />

Daar bevond<strong>en</strong> zich al verscheid<strong>en</strong>e<br />

55


S intfang<strong>en</strong> by my Öndergefchreev<strong>en</strong>e (als<br />

I daar toe geauthorifêerd zynde door d<strong>en</strong> Wel Edele HoogGeboorne<br />

Mevrouwe ANNA d e HAZE, Vrouwe van Mynd<strong>en</strong> <strong>en</strong> beyde de<br />

Loosclrecht<strong>en</strong>, Weduwe van wyl<strong>en</strong>» d<strong>en</strong> Wel Edele Groot Achtbaare<br />

Heer LIEVE GEELVINCK, Heere-van C aflriam, Burgermecfter<br />

der Stad Amjleldam &c. &c. &c. als meede van Sc h o u t , Bu u r m e e s t e r ,<br />

'<strong>en</strong> Scheep<strong>en</strong><strong>en</strong> van de Loosdrccbt<strong>en</strong>) van 7


aakt<strong>en</strong> <strong>en</strong> dc behoefte aan landbouwgrond<strong>en</strong><br />

steeg.<br />

Lambertus Hort<strong>en</strong>sius beschrijft in de 16de<br />

eeuw hoe het ve<strong>en</strong> in Gooiland werd<br />

geëxploiteerd. Dat was to<strong>en</strong> nog de droge<br />

verv<strong>en</strong>ing, waarbij het ve<strong>en</strong> afgegrav<strong>en</strong><br />

werd <strong>en</strong> tot turv<strong>en</strong> gestok<strong>en</strong>. Dit was<br />

eig<strong>en</strong>lijk in heel Nederland het geval: er is<br />

nog ge<strong>en</strong> sprake van bagger<strong>en</strong>4*.<br />

Al vanaf de 14de eeuw grep<strong>en</strong> de overhed<strong>en</strong><br />

in, omdat er 'wild’ geve<strong>en</strong>d werd, waardoor<br />

grote oppervlakt<strong>en</strong> land vol met putt<strong>en</strong><br />

ontstond<strong>en</strong>, niet meer geschikt voor bouwof<br />

weiland. Er kwam<strong>en</strong> daarom allerlei<br />

bepaling<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stuk land mocht<br />

verv<strong>en</strong><strong>en</strong> als m<strong>en</strong> het daarna weer ’toemaakte’<br />

of ’vulde’, het land dus geschikt maakte<br />

tot ’zaai-, kor<strong>en</strong>- of houtland’41.<br />

Landbouw <strong>en</strong> veeteelt<br />

De begripp<strong>en</strong>, hierbov<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd, 'toemak<strong>en</strong>’<br />

<strong>en</strong> ’vull<strong>en</strong>’ zijn voor de ontginning van<br />

de Hollandse <strong>en</strong> Utrechtse v<strong>en</strong><strong>en</strong> bijzonder<br />

belangrijk geweest. M<strong>en</strong> besefte al gauw dat<br />

op zure ve<strong>en</strong>grond<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gewas wil<br />

groei<strong>en</strong>. Dit kon pas als er e<strong>en</strong> stevigere laag<br />

op werd aangebracht, die bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> bemest<br />

moest word<strong>en</strong>. Langs de <strong>Vecht</strong>, waar<br />

kleigrond<strong>en</strong> voorkwam<strong>en</strong>, was dit betrekkelijk<br />

e<strong>en</strong>voudig. In het c<strong>en</strong>trale gebied was dit<br />

moeilijker. Het moest eerst ontwaterd<br />

word<strong>en</strong> door het grav<strong>en</strong> van wetering<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

vaart<strong>en</strong>. Op de teg<strong>en</strong>woordige kaart<strong>en</strong> is dit<br />

nu nog duidelijk zichtbaar door de min of<br />

meer loodrechte ligging van de vaart<strong>en</strong> die<br />

op de rivier uitwaterd<strong>en</strong>. Vanaf die vaart<strong>en</strong><br />

ging dan de verkaveling verder. In Loosdrecht<br />

was de Drecht als afwatering op de<br />

<strong>Vecht</strong> al aanwezig, zodat in deze geme<strong>en</strong>te<br />

de bek<strong>en</strong>de karakteristieke veerkavelverdeling<br />

ontstond.<br />

Langs de <strong>Vecht</strong> was het verbouw<strong>en</strong> van<br />

gewass<strong>en</strong> mogelijk. Dit is heel lang het geval<br />

geweest. Door de inklinking van de v<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> gevolge van de ontwatering werd<strong>en</strong><br />

grond<strong>en</strong> verkreg<strong>en</strong>, waar ook vee op geweid<br />

kon word<strong>en</strong>. Voor de Loosdrechtse boer<strong>en</strong><br />

gold al in de Middeleeuw<strong>en</strong> dat zij te weinig<br />

gewass<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> verbouw<strong>en</strong>. Vandaar dat<br />

zij al in die periode zeer uitgebreid bezig zijn<br />

geweest met de dunnere ve<strong>en</strong>lag<strong>en</strong> in het<br />

oost<strong>en</strong> van de geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong> zelfs op Goois<br />

gebied. Daar lag<strong>en</strong> de grote ’vullingh<strong>en</strong>’ die<br />

op de kaart van Albertus Perk uit 1843 nog<br />

als zodanig word<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong>. Er wordt<br />

bij aangegev<strong>en</strong>, dat het hier om afgegrav<strong>en</strong><br />

hoge v<strong>en</strong><strong>en</strong> ging. De bov<strong>en</strong>laag van de<br />

v<strong>en</strong><strong>en</strong>, niet geschikt voor turf, werd niet<br />

gebruikt. Na het delv<strong>en</strong> van de turf werd<br />

deze laag gebruikt, om aangevuld met zand,<br />

klei <strong>en</strong> mest het land geschikt te mak<strong>en</strong> tot<br />

bouwland. Zand was dichtbij voorradig.<br />

Klei haalde m<strong>en</strong> uit de <strong>Vecht</strong>6*. Daar is<br />

zoveel gebruik van gemaakt dat er later<br />

grote geschill<strong>en</strong> over ontstond<strong>en</strong>. De Stat<strong>en</strong><br />

van Utrecht maakt<strong>en</strong> er in 1555 e<strong>en</strong> eind aan<br />

door middel van de Modderplakkat<strong>en</strong>, die<br />

het gebruik van de <strong>Vecht</strong>modder door de<br />

Loosdrechtse boer<strong>en</strong> verbod<strong>en</strong>. De Naarder<br />

Kerk, die de Kerkeland<strong>en</strong> aan de boer<strong>en</strong> van<br />

Loosdrecht verpachtte, stelde namelijk het<br />

gebruik van de modder uit de <strong>Vecht</strong> als<br />

voorwaarde voor het in stand houd<strong>en</strong> van de<br />

vruchtbaarheid van de grond. Het was e<strong>en</strong><br />

vrij groot aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> gebied t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong><br />

van de Rading vanaf ’s-Graveland, de<br />

Rading<strong>en</strong> richting Egelshoek, waar de<br />

Loosdrechtse boer<strong>en</strong> hun haver, rogge,<br />

boekweit, knoll<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke verbouwd<strong>en</strong>.<br />

Door de Gooiers werd dit, in navolging<br />

van hun eig<strong>en</strong> <strong>en</strong>g<strong>en</strong>, wel de Loosdrechtse<br />

Eng g<strong>en</strong>oemd. In 1898 versche<strong>en</strong> er nog e<strong>en</strong><br />

artikeltje in de Gooi- <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>lander over de<br />

slechte opbr<strong>en</strong>gst van de boekweit in dat<br />

jaar.<br />

Maar ook op Loosdrechts gebied, tuss<strong>en</strong> de<br />

Nieuw- <strong>en</strong> Oud-Loosdrechtse Dijk <strong>en</strong> de<br />

Rading, bevond<strong>en</strong> zich heel lang bouwland<strong>en</strong>,<br />

waarop gewass<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> verbouwd.<br />

Tot in het begin van de jar<strong>en</strong> twintig van<br />

deze eeuw zelfs nog boekweit. Schrijver<br />

dezes herinnert zich nog de ’weggetjes door<br />

het kor<strong>en</strong>’ waarlangs hij naar de lagere<br />

school liep in e<strong>en</strong> tijd to<strong>en</strong> het kor<strong>en</strong> nog vol<br />

stond met kor<strong>en</strong>bloem<strong>en</strong> <strong>en</strong> klaproz<strong>en</strong>.<br />

Nu is dit allemaal verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> door de<br />

uitgebreide bebouwing<strong>en</strong>. Hoogst<strong>en</strong>s is er<br />

hier <strong>en</strong> daar nog e<strong>en</strong> maisakker te zi<strong>en</strong>.<br />

57


•Hilversum<br />

natte verv<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

d ro g ei verv<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Natte <strong>en</strong> droge verv<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in het gebied tuss<strong>en</strong> de <strong>Vecht</strong><br />

<strong>en</strong> de hogere zandgrond<strong>en</strong>.<br />

Droge <strong>en</strong> natte verv<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>ergiecrisis<br />

Tijd<strong>en</strong>s de Middeleeuw<strong>en</strong> was er steeds<br />

sprake van turf delv<strong>en</strong>, grav<strong>en</strong> of stek<strong>en</strong>,<br />

zowel voor het winn<strong>en</strong> van brandstof als van<br />

landbouwgrond<strong>en</strong>. Na circa 1000 werd<strong>en</strong><br />

door de grav<strong>en</strong> van Holland <strong>en</strong> de bisschopp<strong>en</strong><br />

van Utrecht grond<strong>en</strong> ter weerszijd<strong>en</strong><br />

van de <strong>Vecht</strong> uitgegev<strong>en</strong> met de bedoeling<br />

tot meer geregelde ontginning<strong>en</strong>. Dit werd<br />

nodig, omdat door het uitsluit<strong>en</strong>d voor<br />

particuliere doeleind<strong>en</strong> verv<strong>en</strong><strong>en</strong> allerlei<br />

ongew<strong>en</strong>ste toestand<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong>.<br />

De bevolking nam toe: er ontstond<strong>en</strong><br />

bestuursgebied<strong>en</strong>. Vanaf de 13de eeuw<br />

kom<strong>en</strong> er bericht<strong>en</strong> over de Ambachtsheerlijkheid<br />

van Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de beide Loosdrecht<strong>en</strong><br />

die onder het rechtsgebied van de graaf<br />

van Holland valt. Dat betek<strong>en</strong>t dat de<br />

behoefte aan brandstof <strong>en</strong> landbouwgrond<strong>en</strong><br />

to<strong>en</strong>am. Er werd overal getracht zoveel<br />

mogelijk van het oppervlakteve<strong>en</strong> te<br />

exploiter<strong>en</strong>. Er kwam<strong>en</strong> allerlei verplichting<strong>en</strong>,<br />

gebond<strong>en</strong> aan cons<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor turf af graving.<br />

M<strong>en</strong> mocht pas verv<strong>en</strong><strong>en</strong> als m<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

ander stuk ve<strong>en</strong> toe had gemaakt tot bouwof<br />

zaailand. Of m<strong>en</strong> moest afgegrav<strong>en</strong><br />

ve<strong>en</strong>grond<strong>en</strong> beplant<strong>en</strong> met els. In Holland<br />

was er to<strong>en</strong> al vrijwel ge<strong>en</strong> bos meer<br />

overgeblev<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> probeerde door beperk<strong>en</strong>de<br />

maatregel<strong>en</strong> het verv<strong>en</strong><strong>en</strong> teg<strong>en</strong> te<br />

gaan. Zo werd al in 1344 de uitvoer van turf<br />

uit het Gooi naar elders verbod<strong>en</strong>.<br />

Het Sticht verbood de uitvoer van turf naar<br />

Holland, ingegev<strong>en</strong> door de angst dat m<strong>en</strong> in<br />

de toekomst ge<strong>en</strong> brandstof meer zou<br />

hebb<strong>en</strong>. Het lijkt op wat teg<strong>en</strong>woordig e<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>ergiecrisis g<strong>en</strong>oemd zou word<strong>en</strong>. Er werd<br />

namelijk alle<strong>en</strong> nog maar turf gedolv<strong>en</strong>. Pas<br />

in de 16de eeuw wordt er gesprok<strong>en</strong> over het<br />

turftrekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> slagturv<strong>en</strong>, waardoor het nu<br />

zo bek<strong>en</strong>de patroon van de plass<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong><br />

zou ontstaan.<br />

Wanneer <strong>en</strong> waar deze natte verv<strong>en</strong>ing<br />

ontstaan is, is niet bek<strong>en</strong>d. Wel is het<br />

merkwaardig, dat in de ve<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong> in de<br />

omgeving van Norfolk in Engeland dit<br />

systeem al in de 14de eeuw bek<strong>en</strong>d was.<br />

58


Gezi<strong>en</strong> het voor het land ruïneuze karakter<br />

van het slagturv<strong>en</strong> is het begrijpelijk dat de<br />

overheid dit veel sterker aan band<strong>en</strong> moest<br />

legg<strong>en</strong> dan de droge verv<strong>en</strong>ing. Immers er<br />

ontstond veel meer kans op grondverlies <strong>en</strong><br />

beschadiging van dijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> woonkern<strong>en</strong>.<br />

In 1592 werd de eerste algem<strong>en</strong>e verord<strong>en</strong>ing<br />

op de verv<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> door de Stat<strong>en</strong> van<br />

Utrecht uitgevaardigd, gezi<strong>en</strong> de groote<br />

ongeregeltheyd op de slaghtorv<strong>en</strong>: er was<br />

daardoor groot verlies zedert e<strong>en</strong>iege jar<strong>en</strong><br />

herwaarts in d<strong>en</strong> Lande van Utrecht gekom<strong>en</strong>.<br />

De Stat<strong>en</strong> van Holland, waar Loosdrecht<br />

onder thuishoorde, volgd<strong>en</strong> in 1595 met het<br />

plakkaat op 't stuck van 't slaghturfv<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />

d’ontgrondinghe van d<strong>en</strong> Land<strong>en</strong>. Daaraan<br />

was echter al heel lang veel regel<strong>en</strong>de<br />

activiteit voorafgegaan. In de Buurordonnantie<br />

op het v<strong>en</strong><strong>en</strong> in Loosdrecht van 4<br />

april 1614 zet de to<strong>en</strong>malige Ambachtsheer,<br />

Jonckheer Stev<strong>en</strong> van Mijnd<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong> met<br />

Schout, Schep<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong>de Buurmeester<br />

uite<strong>en</strong> dat sinds 1456 door voorga<strong>en</strong>de<br />

ambachtsher<strong>en</strong> <strong>en</strong>de Regierders van Loosdrecht<br />

alsoock noch bij mij <strong>en</strong> mijn<strong>en</strong><br />

wethouders in date Xd<strong>en</strong> Maert 1596 ses<strong>en</strong>tneg<strong>en</strong>tig<br />

verscheyde ordonnantiën gemaeckt<br />

<strong>en</strong>de gepubliceert sijn geweest opt tuijtgrav<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> treck<strong>en</strong> van turffin d<strong>en</strong> voorseyde dorpe1) 23.<br />

Zoals overal waar m<strong>en</strong> met baggerbeugels<br />

<strong>en</strong> schouw<strong>en</strong> te werk gaat werd<strong>en</strong> er talrijke<br />

voorwaard<strong>en</strong> gesteld om de gevreesde<br />

gevolg<strong>en</strong> van deze methode zoveel mogelijk<br />

te beperk<strong>en</strong>. Het ontstaan van grotere<br />

plass<strong>en</strong>, met het gevolg derving van belasting<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het verlor<strong>en</strong> gaan van bronn<strong>en</strong>,<br />

waaruit onderhoud van dijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere<br />

kost<strong>en</strong> betaald moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> woog<br />

zwaar. M<strong>en</strong> wist heel goed hoe de ’waterwolf’<br />

het land belaagde. Enkele bepaling<strong>en</strong><br />

uit de buurordonnantie van 1614 volg<strong>en</strong> hier:<br />

1. M<strong>en</strong> moest cons<strong>en</strong>t voor verv<strong>en</strong>ing<br />

aanvrag<strong>en</strong> aan de Ambachtsheer. Doet<br />

m<strong>en</strong> dit niet dan volgt e<strong>en</strong> boete van 20<br />

pond<strong>en</strong> van 40 grot<strong>en</strong> Vlaams. Niet gering<br />

dus.<br />

2. Elk jaar zou er e<strong>en</strong> schouw op het<br />

navolg<strong>en</strong> van verplichting<strong>en</strong> plaats vind<strong>en</strong>.<br />

3. Langs de Oud- <strong>en</strong> Nieuwloosdrechtse<br />

Dijk zoud<strong>en</strong> voorland<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong><br />

ligg<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> breedte van 15 roed<strong>en</strong>. Van<br />

elke 4 akkers moest er één blijv<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> roede breed. Deze mocht met<br />

elz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beplant.<br />

4. Langse de 'radescheydinge', dus de gr<strong>en</strong>s<br />

van de Ambachtsheerlijkheid moest e<strong>en</strong><br />

strook land van 5 roed<strong>en</strong> breed blijv<strong>en</strong><br />

ligg<strong>en</strong>.<br />

5. De bov<strong>en</strong>ste laag van het ve<strong>en</strong>, niet<br />

geschikt voor turfbereiding moest in<br />

Loosdrecht blijv<strong>en</strong>, maar mocht wel<br />

word<strong>en</strong> gebruikt om op de Loosdrechtse<br />

bouwland<strong>en</strong> gebracht te word<strong>en</strong>.<br />

6. In de Drecht mocht ge<strong>en</strong> turf word<strong>en</strong><br />

getrokk<strong>en</strong>.<br />

7. Na half juli mocht er ge<strong>en</strong> ve<strong>en</strong> meer<br />

word<strong>en</strong> gebaggerd.<br />

8. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die volg<strong>en</strong>s het gerecht niet<br />

voldo<strong>en</strong>de voorland hebb<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> borg<br />

stell<strong>en</strong>.<br />

Al in het plakkaat van 1595 wordt gesteld,<br />

dat alle<strong>en</strong> verv<strong>en</strong>ing van onvruchtbare<br />

grond<strong>en</strong> was toegestaan. Voor het c<strong>en</strong>trale<br />

ve<strong>en</strong>gebied was dit ook het geval. Nog in<br />

1652 als er cons<strong>en</strong>t wordt gevraagd voor het<br />

verv<strong>en</strong><strong>en</strong> van het Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong> wordt er<br />

gesprok<strong>en</strong> over onland<strong>en</strong> met het verzoek<br />

om de dorrige <strong>en</strong> moerige land<strong>en</strong>, vol gagel,<br />

te do<strong>en</strong> v<strong>en</strong><strong>en</strong>. M<strong>en</strong> spreekt dan over het<br />

legg<strong>en</strong> van sluiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> brugg<strong>en</strong>, het grav<strong>en</strong><br />

van opgaande <strong>en</strong> dwarsvaart<strong>en</strong>, e<strong>en</strong>s deels<br />

om e<strong>en</strong>e partij dier land<strong>en</strong> met vuilnis, messie<br />

(mest), klei <strong>en</strong> dergelijke andere materie toe te<br />

mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> tot weiding van beest<strong>en</strong> te verbeter<strong>en</strong>,<br />

anderdeels om de dorrige <strong>en</strong> moerige<br />

land<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> ve<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

In het voorgaande ligt eig<strong>en</strong>lijk het ontstaan<br />

van de plass<strong>en</strong> al beslot<strong>en</strong>. De hele ontwikkeling<br />

wordt al vrij snel ’grootschalig’,<br />

gezi<strong>en</strong> de sterk groei<strong>en</strong>de behoefte aan<br />

<strong>en</strong>ergie. Er volgd<strong>en</strong> steeds meer plakkat<strong>en</strong>.<br />

De breedte van trekgat<strong>en</strong> <strong>en</strong> legakkers werd<br />

vastgesteld, in het begin beperkt. Later werd<br />

er van de vastgestelde norm<strong>en</strong> afgewek<strong>en</strong><br />

met het gevolg dat de ’waterwolf’ meer<br />

kans<strong>en</strong> kreeg.<br />

In 1595 was er al e<strong>en</strong> verbod gekom<strong>en</strong> op het<br />

instek<strong>en</strong> ter verv<strong>en</strong>ing van land waar<br />

ve<strong>en</strong>lag<strong>en</strong>, minder dan 4,5 voet, voorkwam<strong>en</strong>.<br />

Daar is niet altijd de hand aan gehou-<br />

59


" ’\ ...... !<br />

25^ '<br />

g o<br />

i ^<br />

\ M<br />

Mi:<br />

ü§s<br />

T K '<br />

m i l l<br />

i<br />

g r,# ]<br />

/ ¥ƒƒ /<br />

■ssw»<br />

feil! fëji<br />

k 7f “ |<br />

r,, / «r<br />

S S '! !<br />

•an Spri<br />

60


d<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de NH-Kerk in Nieuw-<br />

Loosdrecht ligg<strong>en</strong> nog rest<strong>en</strong> van toch<br />

ingestok<strong>en</strong> land met dunne ve<strong>en</strong>lag<strong>en</strong>.<br />

Het stell<strong>en</strong> van borg<strong>en</strong> door de overheid,<br />

geëist in 1695, t<strong>en</strong> behoeve van de betaling<br />

van grondlast<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor de toemaeckinge<br />

<strong>en</strong>de beplantinge van de ackers heeft op d<strong>en</strong><br />

duur geleid tot de instelling van de waterbriev<strong>en</strong>.<br />

Deze werd<strong>en</strong> uitgegev<strong>en</strong> aan de verv<strong>en</strong>ers<br />

na betaling van de waarborgsomm<strong>en</strong>,<br />

waaruit belasting<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud moest<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> betaald. De geld<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> belegd in<br />

de vorm van e<strong>en</strong> obligatie. Hetge<strong>en</strong> overbleef<br />

na betaling van de belasting<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

onderhoudskost<strong>en</strong> werd aan de houder<br />

uitgekeerd. Pas <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> zijn<br />

deze waterbriev<strong>en</strong> afgekocht.<br />

De zo bek<strong>en</strong>de kaart van Spruijt<strong>en</strong>burg uit<br />

1734 biedt e<strong>en</strong> prachtig beeld uit die tijd.<br />

Percel<strong>en</strong>, legakkers <strong>en</strong> trekgat<strong>en</strong> zijn uiterst<br />

nauwkeurig aangegev<strong>en</strong>. Het gaat om de<br />

ambachtsheerlijkheid; de zuidgr<strong>en</strong>s daarvan<br />

is de Weersloot. Er komt nog heel weinig<br />

op<strong>en</strong> water op voor, in hoofdzaak bij de<br />

Vuntus <strong>en</strong> de Derde Plas. Vrijwel het gehele<br />

westelijke <strong>en</strong> zuidelijke gebied is ingestok<strong>en</strong>.<br />

De ’voorland<strong>en</strong>’ langs weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> dijk<strong>en</strong> zijn<br />

duidelijk te zi<strong>en</strong>. Vanaf het oost<strong>en</strong> 'ger<strong>en</strong>' de<br />

percel<strong>en</strong> vanaf de dijk<strong>en</strong> naar het oorspronggebied<br />

van de Drecht, ’de Ster’.<br />

Op de cartouche op het onderste deel van de<br />

kaart wordt e<strong>en</strong> beeld gegev<strong>en</strong> van het<br />

baggerbedrijf.<br />

Voor de landbouw <strong>en</strong> veeteelt is de ontwikkeling<br />

rampzalig geweest. Verlies van<br />

grond<strong>en</strong> kon moeilijk word<strong>en</strong> gecomp<strong>en</strong>seerd<br />

door ontwikkeling van andere bedrijvigheid.<br />

Het grondverlies nam na 1734 nog heel sterk<br />

toe. Dit blijkt duidelijk op het geme<strong>en</strong>tekaartje<br />

uit de Atlas van Kuijper (1869).<br />

Loosdrecht behoort sinds 1819 tot de<br />

provincie Utrecht. Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Oud-Over<br />

aan de <strong>Vecht</strong> zijn nog Loosdrechts gebied<br />

(tot 1952). Er zijn al honderd<strong>en</strong> hectar<strong>en</strong><br />

op<strong>en</strong> water ontstaan naast honderd<strong>en</strong><br />

hectar<strong>en</strong> legakkers <strong>en</strong> trekgat<strong>en</strong> in allerlei<br />

stadia van verlanding. De laatste hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

duidelijke plaats in het boer<strong>en</strong>beheer. De<br />

modder uit de trekgat<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichtgroei<strong>en</strong>de<br />

slot<strong>en</strong> of vaart<strong>en</strong> wordt gebruikt voor het<br />

ophog<strong>en</strong> van het steeds natter word<strong>en</strong>de<br />

land <strong>en</strong> de bemesting van de bouwland<strong>en</strong>.<br />

Tot in de jar<strong>en</strong> twintig was transport van<br />

’man<strong>en</strong>’, de plaatselijke naam voor krabbescheer,<br />

e<strong>en</strong> heel normaal verschijnsel.<br />

Op de legakkers <strong>en</strong> dichtgroei<strong>en</strong>de trekgat<strong>en</strong><br />

werd riet <strong>en</strong> ruigt gemaaid. Elz<strong>en</strong> <strong>en</strong> wilg<strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> als geriefhout.<br />

Tot het einde van de 19e eeuw zorgde dit<br />

traditioneel boer<strong>en</strong>beheer voor e<strong>en</strong> stabiel<br />

landschap. E<strong>en</strong> goede indruk ervan geeft<br />

prof. De Rijk in ’Wandeling<strong>en</strong> door Gooi <strong>en</strong><br />

<strong>Eem</strong>land’ (1905).<br />

Toestand in het begin van deze eeuw<br />

Nietteg<strong>en</strong>staande de beide Loosdrecht<strong>en</strong> niet<br />

kunn<strong>en</strong> gezegd word<strong>en</strong> te bloej<strong>en</strong>, behoev<strong>en</strong><br />

zij echter in wez<strong>en</strong>lijke middel<strong>en</strong> van bestaan<br />

nog niet voor andere dorp<strong>en</strong> van het Gooi<br />

onder te do<strong>en</strong>. Kunn<strong>en</strong>de met recht gezegd<br />

word<strong>en</strong>, dat zij zig voor d<strong>en</strong> wandelaar als<br />

e<strong>en</strong> aardsch paradijs opdo<strong>en</strong>; waar hij de<br />

oog<strong>en</strong> ook he<strong>en</strong> sla, overal lacht het aang<strong>en</strong>aamste<br />

gro<strong>en</strong> hem toe: het dorp is inderdaad<br />

e<strong>en</strong>e ter wederzijde met huiz<strong>en</strong> of boer<strong>en</strong>woning<strong>en</strong><br />

bebouwde allée van wilg<strong>en</strong>bom<strong>en</strong>,<br />

van de bel<strong>en</strong>d<strong>en</strong>de land<strong>en</strong>, door heldere <strong>en</strong><br />

smalle wegsloot<strong>en</strong> afgescheid<strong>en</strong>. De<br />

bewoonde erv<strong>en</strong> aan wederzijd<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong><br />

mede all<strong>en</strong> meest in het gro<strong>en</strong> geboomte.<br />

De Rijk schreef erg romantisch over zijn<br />

wandeling<strong>en</strong> door het dorp. Zo omstreeks<br />

1900 begon het publiek waardering te<br />

krijg<strong>en</strong> voor het landschap van de eig<strong>en</strong><br />

omgeving. Het is de tijd, waarin de Ver<strong>en</strong>iging<br />

tot Behoud van Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

werd opgericht. De plann<strong>en</strong> om de Naardermeer<br />

droog te mak<strong>en</strong> war<strong>en</strong> daar de directe<br />

aanleiding toe. Er war<strong>en</strong> ook plann<strong>en</strong> om<br />

alle plass<strong>en</strong> beoost<strong>en</strong> de <strong>Vecht</strong> droog te<br />

mak<strong>en</strong>. Al in 1876 was er e<strong>en</strong> plan ingedi<strong>en</strong>d.<br />

In 1913 wilde heer Obre<strong>en</strong> 5000 hectar<strong>en</strong><br />

droogmak<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor dit aantal hectar<strong>en</strong><br />

vruchtbare grond toevoeg<strong>en</strong> aan het Koninkrijk<br />

der Nederland<strong>en</strong>. Dan zull<strong>en</strong> wij ons<br />

kunn<strong>en</strong> verblijd<strong>en</strong>, dat in de tweede eeuw van<br />

ons onafhankelijk volksbestaan die schandelijke<br />

rommel van plass<strong>en</strong> <strong>en</strong> poel<strong>en</strong> niet meer<br />

zal word<strong>en</strong> aanschouwd, welke thans de<br />

61


m Stt)tn .<br />

■y PQttn<br />

VuttftnxUn.<br />

Kerk<strong>en</strong>.<br />

# Mul<strong>en</strong>n<br />

' KvrotmelrM<br />

flxk*nro>ie<br />

~ ^<br />

T S t a r t ......... — j p<br />

59K'.<br />

O, SO 3<br />

gbuMuoW<br />

NIKUW- Lü O ^ D R K C H T<br />

jW ft’rfl AV*4'<br />

lUtf’SuUn. ftih'i<br />

P*ÖWv_«!<br />

% w<br />

£ P u i net<br />

8 tfttirwv<br />

M ijn d e<br />

( B v a e n .<br />

JhaJter 1<br />

Bait: <strong>en</strong>dj?k) |<br />

L c P o l d e r<br />

«Hg!<br />

: 'V iïè ë É il<br />

S ch aa l 1. .>0.000<br />

Kaartje van Loosdrecht uit 1869.<br />

<strong>Vecht</strong>streek onveilig maakt voor de gezondheid<br />

van m<strong>en</strong>sch <strong>en</strong> dier.<br />

In 1928 werd het plan Bronwasser ingedi<strong>en</strong>d,<br />

dat door demping allereerst van het Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong>,<br />

waar al 165 hectar<strong>en</strong> in hand<strong>en</strong> was<br />

van Bronwasser, met huisvuil uit Utrecht<br />

drooggemaakt zoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Gelukkig is van alle plann<strong>en</strong>, er zijn er nog<br />

meer geweest dan bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd, niets<br />

terecht gekom<strong>en</strong>. Er ging<strong>en</strong> allerlei factor<strong>en</strong><br />

meetell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d begrip voor de<br />

landschappelijke waarde van de plass<strong>en</strong>, het<br />

to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> van de watersport, de ervaring<strong>en</strong><br />

met het droogmak<strong>en</strong> van de Bethunepolder<br />

die bepaald ongunstig war<strong>en</strong>, zelfs het<br />

belang van Def<strong>en</strong>sie bij het instandhoud<strong>en</strong><br />

van de waterlinie heeft er toe bijgedrag<strong>en</strong><br />

dat de plann<strong>en</strong> in de kast blev<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.<br />

Allerlei andere factor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> er toe<br />

bijgedrag<strong>en</strong> dat het landschap <strong>en</strong>orm is<br />

veranderd. To<strong>en</strong>eming van de bevolking,<br />

allerlei bedrijvighed<strong>en</strong>, zowel in Loosdrecht<br />

als in het Gooi, de nabijheid van grote<br />

sted<strong>en</strong> als Utrecht <strong>en</strong> Amsterdam, to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d<br />

verkeer, behoefte aan water, de<br />

ontwikkeling van vooral de waterrecreatie,<br />

wijziging in grondgebruik bij land <strong>en</strong><br />

tuinbouw, <strong>en</strong>z. hebb<strong>en</strong> soms heel ingrijp<strong>en</strong>de<br />

consequ<strong>en</strong>ties gehad. Hier kunn<strong>en</strong><br />

slechts <strong>en</strong>kele aspect<strong>en</strong> kort word<strong>en</strong><br />

behandeld.<br />

Het Loosdrechtse oppervlaktewater<br />

In e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te met zoveel plass<strong>en</strong> speelt<br />

het water e<strong>en</strong> heel grote rol, zeker waar de<br />

m<strong>en</strong>s zo ingrijp<strong>en</strong>d bezig is. De <strong>Vecht</strong>,<br />

vroeger e<strong>en</strong> heldere rivier, werd door<br />

62


allerlei ontwikkeling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> riool met<br />

grote gevolg<strong>en</strong> voor de plass<strong>en</strong>. Hetzelfde<br />

geldt voor de onttrekking van bodemwater<br />

aan de Gooise zandgrond<strong>en</strong> die sam<strong>en</strong> met<br />

de <strong>Vecht</strong> het landschap vormd<strong>en</strong>. Door alle<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> zijn verarming <strong>en</strong> vervuiling<br />

opgetred<strong>en</strong>, die heel moeilijk terug zijn te<br />

draai<strong>en</strong>.<br />

De oudere bewoners uit deze omgeving<br />

wet<strong>en</strong> zich nog goed te herinner<strong>en</strong> hoe zij<br />

voor de oorlog op mooie zonnige stille dag<strong>en</strong><br />

ur<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> roei<strong>en</strong>, over het glasheldere<br />

water van de plass<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> prachtig<br />

gezicht op de plant<strong>en</strong>groei in het water. Zij<br />

herinner<strong>en</strong> zich ook nog de brede, ook<br />

heldere slot<strong>en</strong>, tuss<strong>en</strong> de vroegere bouwland<strong>en</strong><br />

aan de oostzijde van het dorp.<br />

Het water in de slot<strong>en</strong> was afkomstig van de<br />

hogere zandgrond<strong>en</strong> waar het grondwater<br />

van het oost<strong>en</strong> naar het west<strong>en</strong> stroomde.<br />

Waar diepere grond<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> komt dit<br />

grondwater als kwel aan de oppervlakte.<br />

Aan de westzijde van het Gooi is dit e<strong>en</strong><br />

bek<strong>en</strong>d verschijnsel. In de Bethunepolder<br />

<strong>en</strong> de Horstermeer wordt het in <strong>en</strong>orme<br />

hoeveelhed<strong>en</strong> opgepompt.<br />

To<strong>en</strong> m<strong>en</strong> in de vorige eeuw besloot tot<br />

droogmaking van de Bethunepolder besefte<br />

m<strong>en</strong> niet wat m<strong>en</strong> zich op de hals haalde. De<br />

poreuse aard van de zandlag<strong>en</strong> bracht met<br />

zich mee dat er jaarlijks zoveel water moest<br />

word<strong>en</strong> uitgeslag<strong>en</strong> dat dit e<strong>en</strong> waterlaag<br />

van 7 meter over het gehele oppervlak<br />

betek<strong>en</strong>de. Als de jaarlijkse neerslag op<br />

70 cm wordt gesteld betek<strong>en</strong>t dit dat de rest<br />

afkomstig moet zijn vanuit omligg<strong>en</strong>de<br />

gebied<strong>en</strong>, zowel uit het Gooi als uit het<br />

Loosdrechtse <strong>en</strong> verder het Utrechtse<br />

gebied. Daar komt nog bij dat de wateronttrekking<br />

t<strong>en</strong> behoeve van drinkwater<br />

to<strong>en</strong>am, zodat er grote problem<strong>en</strong> bij de<br />

peilbeheersing in het plass<strong>en</strong>gebied ontstond<strong>en</strong>.<br />

Voor e<strong>en</strong> deel van de problem<strong>en</strong> werd e<strong>en</strong><br />

oplossing gevond<strong>en</strong> door het te veel aan<br />

water uit de Bethunepolder te gebruik<strong>en</strong><br />

voorde Amsterdamse Waterleiding. In 1930<br />

werd er e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> alle<br />

betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong>. Dat war<strong>en</strong> er<br />

nogal wat; het in 1902 t<strong>en</strong>gevolge van de<br />

bemalingsmoeilijkheid van de Bethunepolder<br />

opgerichte Groot Waterschap<br />

beoost<strong>en</strong> van de <strong>Vecht</strong>, de Waterschapp<strong>en</strong><br />

van Breukeleve<strong>en</strong>, Ti<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>, het Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong>,<br />

de geme<strong>en</strong>te Loosdrecht <strong>en</strong> uiteraard<br />

de geme<strong>en</strong>te Amsterdam.<br />

T<strong>en</strong>gevolge hiervan mocht er water word<strong>en</strong><br />

onttrokk<strong>en</strong> aan de Bethune, de Breukeleve<strong>en</strong>se<br />

<strong>en</strong> de Loosdrechtse Plass<strong>en</strong>, de<br />

Vuntus <strong>en</strong> de Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong>se Plas. Er was<br />

nog één belangrijke hinderpaal; de regering<br />

maakte plann<strong>en</strong> de plass<strong>en</strong> droog te mak<strong>en</strong>.<br />

Nog in 1930 beloofde de Minister van<br />

Waterstaat hiervan af te zi<strong>en</strong>. Sindsdi<strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> de plass<strong>en</strong> als ’transportlichaam'<br />

van het Bethune-water dat naar het Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong><br />

werd getransporteerd81. Daar zat<br />

nog e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>aardige consequ<strong>en</strong>tie aan vast.<br />

Al dat Bethunewater was, zoals trouw<strong>en</strong>s<br />

het andere bodem- <strong>en</strong> kwelwater van de<br />

oostelijke del<strong>en</strong> der geme<strong>en</strong>te afkomstig,<br />

voedselarm <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> sterk ijzerhoud<strong>en</strong>d.<br />

Iedere<strong>en</strong> die de slot<strong>en</strong> goed bekijkt, vooral<br />

in de buurt van Nooitgedacht of het waterleidinggebouw<br />

aan de Rading, zal daarin wel<br />

de bruine aanslag in de slot<strong>en</strong> of op de aarde<br />

hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>.<br />

In het grondwater komt ijzer voor in de vorm<br />

van e<strong>en</strong> gereduceerd ijzerzout. Komt het<br />

erg<strong>en</strong>s aan de oppervlakte dan wordt het<br />

door de zuurstof uit de lucht geoxydeerd <strong>en</strong><br />

ontstaat er e<strong>en</strong> onoplosbare ijzerverbinding,<br />

die als bruine neerslag achterblijft. E<strong>en</strong><br />

plezierig effect van de ijzerzout<strong>en</strong> in het<br />

water is het fosfaatbind<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong>, er<br />

ontstaan ijzerfosfat<strong>en</strong> die niet zo gemakkelijk<br />

door plant<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Dankzij deze eig<strong>en</strong>schap heeft het transport<br />

van het Bethunewater bijgedrag<strong>en</strong> tot het<br />

langer helder blijv<strong>en</strong> van de plass<strong>en</strong>. De<br />

behoefte aan drinkwater nam echter sterk<br />

toe. Vooral in droge jar<strong>en</strong> kan Loosdrecht<br />

niet meer voldo<strong>en</strong>de lever<strong>en</strong>. Het tekort<br />

moest word<strong>en</strong> aangevuld door <strong>Vecht</strong>water,<br />

bepaald niet goed van kwaliteit. In 1947, e<strong>en</strong><br />

warme zomer, moest bij de Kraaij<strong>en</strong>nestersluis<br />

liefst 12 miljo<strong>en</strong> m3 <strong>Vecht</strong>water word<strong>en</strong><br />

ingelat<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> totaalinhoud van 38<br />

miljo<strong>en</strong> m3. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> groeide Loosdrecht<br />

in die tijd sterk. E<strong>en</strong> riolering bestond nog<br />

niet, de landbouw ging na de oorlog steeds<br />

63


meer kunstmest gebruik<strong>en</strong>, nitrat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

fosfat<strong>en</strong>, waarvan e<strong>en</strong> deel t<strong>en</strong>slotte in het<br />

oppervlaktewater terecht zou kom<strong>en</strong>.<br />

Dit alles betek<strong>en</strong>de dat de plant<strong>en</strong>groei in<br />

het hele gebied sterk ging verander<strong>en</strong>. Het<br />

duidelijkst bleek dit bij de kranswier<strong>en</strong>, de<br />

plant<strong>en</strong> die tot in de oorlog overal de bodem<br />

van de plass<strong>en</strong> bedekt<strong>en</strong>. Deze verdwijn<strong>en</strong><br />

snel als het water te voedselrijk wordt. In het<br />

begin van de jar<strong>en</strong> zestig was er nog maar<br />

e<strong>en</strong> klein hoekje van de plass<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong><br />

waar deze plant<strong>en</strong> voorkwam<strong>en</strong>9'.<br />

De vervuiling van het water was voor de<br />

Amsterdamse Waterleiding aanleiding om<br />

de Loosdrechtse Plass<strong>en</strong> uit te schakel<strong>en</strong><br />

voor het transport van het Bethunewater<br />

naar het Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong>. Dit heeft m<strong>en</strong><br />

bereikt door het grav<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kanaal,<br />

achter de Plass<strong>en</strong> om, via fort Kraaij<strong>en</strong>nest,<br />

achter de Kievitsbuurt langs tot het de<br />

Bloklaan snijdt om t<strong>en</strong>slotte terecht te<br />

kom<strong>en</strong> bij de 'waterfabriek’ in het Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> tekort voor de Loosdrechtse<br />

Plass<strong>en</strong> wordt nu ook aangevuld door<br />

gebruik te mak<strong>en</strong> van water uit het Amsterdam-Rijnkanaal,<br />

beter van kwaliteit dan het<br />

<strong>Vecht</strong>water.<br />

De natuurwet<strong>en</strong>schappelijke waarde van het<br />

moerasgebied<br />

In het Loosdrechtse gebied bevind<strong>en</strong> zich<br />

vele natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Door e<strong>en</strong> gericht<br />

beheer, ondersteund door wet<strong>en</strong>schappelijk<br />

onderzoek, probeert m<strong>en</strong> de bijzondere<br />

milieus, ontstaan door de m<strong>en</strong>selijke<br />

activiteit in het verled<strong>en</strong>, te handhav<strong>en</strong>. In<br />

het artikel van Ter Wal in dit nummer wordt<br />

hier het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander over geschrev<strong>en</strong>. Er is<br />

reeds veel bek<strong>en</strong>d over de natuurwet<strong>en</strong>schappelijke<br />

waarde van het gebied. In e<strong>en</strong><br />

in 1986 versch<strong>en</strong><strong>en</strong> bibliografie van de<br />

<strong>Vecht</strong>streek word<strong>en</strong> meer dan 400 artikel<strong>en</strong>,<br />

publicaties <strong>en</strong> scripties g<strong>en</strong>oemd, die het<br />

Loosdrechtse Plass<strong>en</strong>gebied tot onderwerp<br />

hebb<strong>en</strong>. Tot het grote publiek is hier echter<br />

maar weinig van doorgedrong<strong>en</strong>. Het duidt<br />

wel op het grote belang van het gebied, zelfs<br />

internationaal. Het behoort namelijk tot de<br />

internationaal erk<strong>en</strong>de ’Wetlands’, moerassige<br />

gebied<strong>en</strong>, die overal ter wereld als<br />

bijzonder belangrijk gezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong>1".<br />

Ook hier geldt dat verander<strong>en</strong>d beheer in<br />

deze eeuw het landschap ingrijp<strong>en</strong>d heeft<br />

gewijzigd. Was het tot e<strong>en</strong> 50 jaar geled<strong>en</strong><br />

nog zo dat het Plass<strong>en</strong>gebied e<strong>en</strong> vrij op<strong>en</strong><br />

landschap was, zodat m<strong>en</strong> vanuit de Boomhoek<br />

e<strong>en</strong> vrij uitzicht op Oud-Loosdrecht<br />

had,nu is dit vrijwel niet mogelijk meer.<br />

Vooral het oostelijk deel van de Drecht is<br />

sterk bebost met elz<strong>en</strong>. Talrijke trekgat<strong>en</strong><br />

zijn verland, dichtgegroeid, zodat struikgewas<br />

mogelijk werd. Het aantal ’zodd<strong>en</strong>’<br />

met e<strong>en</strong> trilve<strong>en</strong>, waarop zich eig<strong>en</strong>lijk weer<br />

hoogve<strong>en</strong> met ve<strong>en</strong>moss<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijzondere<br />

plant<strong>en</strong> als orchideeën, wollegras, dophei <strong>en</strong><br />

koningsvar<strong>en</strong> vestigd<strong>en</strong>, zijn vrijwel verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Riet <strong>en</strong> ruigt werd<strong>en</strong> na de oorlog<br />

niet meer gemaaid. De behoefte aan<br />

geriefhout van de elz<strong>en</strong> <strong>en</strong> wilg<strong>en</strong> verdwe<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s. Deze bom<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> to<strong>en</strong> hun<br />

kans <strong>en</strong> dit betek<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> grote verarming.<br />

Sam<strong>en</strong>vatting<br />

In dit artikel is getracht e<strong>en</strong> beeld te vorm<strong>en</strong><br />

over het ontstaan <strong>en</strong> de ontwikkeling van het<br />

Loosdrechtse Landschap, waarbij er naar is<br />

gestreefd voor de lezers herk<strong>en</strong>bare punt<strong>en</strong><br />

aan te gev<strong>en</strong>, die <strong>en</strong>ig inzicht in de wordingsgeschied<strong>en</strong>is<br />

gev<strong>en</strong>.<br />

Als criterium voor de waarde van e<strong>en</strong><br />

landschap word<strong>en</strong> wel soort<strong>en</strong>rijkdom <strong>en</strong><br />

zeldzaamheid gekoz<strong>en</strong>. In beide aspect<strong>en</strong><br />

scoort het Loosdrechtse gebied hoog,<br />

waarbij het heel bijzonder is dat m<strong>en</strong>selijke<br />

activiteit<strong>en</strong> door de eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong> daar veel<br />

toe hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong>.<br />

Daardoor is e<strong>en</strong> landschap ontstaan met e<strong>en</strong><br />

hoge natuurwet<strong>en</strong>schappelijke <strong>en</strong> cultuurhistorische<br />

waarde, ondanks allerlei ongew<strong>en</strong>ste<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> van de laatste vijftig<br />

jaar.<br />

Alle moeite <strong>en</strong> zorg voor het instandhoud<strong>en</strong><br />

van de vele waardevolle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, die in<br />

dit gebied voorkom<strong>en</strong> zijn hiervoor<br />

gerechtvaardigd.<br />

64


tswaL<br />

IÉéLvIt <<br />

j 3 3 “<br />

t -j/Lds<br />

" P jK tt ig £<br />

■**w<br />

• ^<br />

'8 S S m .- .. . ... " = a ^<br />

■ H jjjssftf» ?<br />

K i l M<br />

Cartouche van de kaart van Spruyt<strong>en</strong>burg.<br />

w » ; ■ -<br />

NOTEN<br />

1) J. Daams. Vroegere <strong>en</strong>ergiecrises in het Gooi<strong>en</strong><br />

de invloed daarvan op het landschap. <strong>Tuss<strong>en</strong></strong><br />

<strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>, dec. 1980.<br />

2) V. Westhoff, e.a. Wilde Plant<strong>en</strong>, deel 2.<br />

Amsterdam. 1971.<br />

3) De Noordelijke <strong>Vecht</strong>plass<strong>en</strong>. Uitgave<br />

<strong>Vecht</strong>plass<strong>en</strong>commissie 1976.<br />

4) Nalezing<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijvoegsels op Hort<strong>en</strong>sius, met<br />

vertaling <strong>en</strong> aantek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van (P. Hofman)<br />

Peerlkamp (1866).<br />

5) W.J. Diepeve<strong>en</strong>. De verv<strong>en</strong>ing in Delfland <strong>en</strong><br />

Schieland tot het einde van de 16e eeuw. Leid<strong>en</strong>.<br />

1950.<br />

6) J. Daams. De Kerkeland<strong>en</strong>, de Loosdrechtse<br />

boer<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Stichtse Modderplakkat<strong>en</strong>. <strong>Tuss<strong>en</strong></strong><br />

<strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>. febr. 1985.<br />

7) Th.F.J.A. Dolk. Het Ve<strong>en</strong>recht in de provincie<br />

Utrecht 1592-1916. Utrecht 1916.<br />

8) J.A. Gro<strong>en</strong> jr. E<strong>en</strong> c<strong>en</strong>t per emmer, het<br />

Amsterdamse drinkwater door de eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong>.<br />

Uitg. Geme<strong>en</strong>te Waterleiding Amsterdam.<br />

9) P. Le<strong>en</strong>tvaar <strong>en</strong> M.F. Mörzer Bruijns.<br />

De verontreiniging van de Loosdrechtse Plass<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> haar gevolg<strong>en</strong>. De Lev<strong>en</strong>de Natuur 65 (2):<br />

pp. 42-47. 1962.<br />

10) Naar e<strong>en</strong> nationaal landschapspark de <strong>Vecht</strong>streek.<br />

Uitg. <strong>Vecht</strong>plass<strong>en</strong>commissie. 1977.<br />

65


Loosdrechtse bodemvondst<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het ontstaan van Loosdrecht<br />

S. Pos<br />

Uit geschrev<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> is bek<strong>en</strong>d, dat de<br />

nederzetting Loosdrecht als georganiseerde<br />

geme<strong>en</strong>schap reeds bestond omstreeks het<br />

einde van de veerti<strong>en</strong>de eeuw.<br />

Er wordt melding gemaakt van de verkoop<br />

van e<strong>en</strong> akker1’. Tev<strong>en</strong>s blijkt dit uit de<br />

rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de grafelijke r<strong>en</strong>tmeester<br />

Flor<strong>en</strong>s van de Boechorst, waarin vermeld<br />

wordt dat er in Loosdrecht ti<strong>en</strong>d<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />

gehev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hij tezam<strong>en</strong> met schout <strong>en</strong><br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> in verschill<strong>en</strong>de zak<strong>en</strong> recht<br />

spreekt2’. Uit diezelfde periode zijn er ook<br />

arbitrale uitsprak<strong>en</strong> van de bisschop van<br />

Utrecht, waarin verschill<strong>en</strong>de Loosdrechters<br />

met name word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd3’. Nog iets<br />

duidelijker wordt het als wij van de vestiging<br />

vernem<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kasteel aan de monding<br />

van het riviertje de Drecht, dat bij Mijnd<strong>en</strong><br />

uitmondt in de <strong>Vecht</strong>. Dit kasteel ’Het Huis<br />

te Mijnd<strong>en</strong>’ was geleg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de Bloklaan<br />

<strong>en</strong> de Drecht, daar waar nu het bek<strong>en</strong>de<br />

rekreatieterrein ligt.<br />

Het gehucht Mijnd<strong>en</strong> lag aan de <strong>Vecht</strong> t<strong>en</strong><br />

zuid<strong>en</strong> van de Bloklaan, maar zal vermoedelijk<br />

doorgelop<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van<br />

deze laan in de richting Lo<strong>en</strong><strong>en</strong>. Vanouds<br />

heeft dit gedeelte de naam van Oud Over.<br />

Het Huis te Mijnd<strong>en</strong>, geleg<strong>en</strong> op de oostelijke<br />

<strong>Vecht</strong>oever, behoorde aan de her<strong>en</strong><br />

van Amstel van Mijnd<strong>en</strong>, die het waarschijnlijk<br />

e<strong>en</strong> honderd jaar hebb<strong>en</strong> bewoond, want<br />

nadi<strong>en</strong> kocht<strong>en</strong> zij het kasteel Cron<strong>en</strong>burgh,<br />

dat aan de andere zijde van de <strong>Vecht</strong> was<br />

geleg<strong>en</strong>4’. Uit deze gegev<strong>en</strong>s wet<strong>en</strong> we dat<br />

de dorpsgeme<strong>en</strong>schap Loosdrecht in die<br />

tijdsperiode reeds zijn bestaansrecht had<br />

verworv<strong>en</strong>, waarschijnlijk tegelijk met<br />

andere dorp<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong> in de West-Nederlandse<br />

ve<strong>en</strong>ontginning<strong>en</strong>.<br />

Als wij nu nog e<strong>en</strong> paar eeuw<strong>en</strong> teruggaan<br />

dan is er uit de <strong>Vecht</strong>streek het bericht over<br />

goeder<strong>en</strong>, die toebehor<strong>en</strong> aan de kerk van<br />

St. Maart<strong>en</strong> te Utrecht5’. In deze goeder<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong><br />

komt de naam Loosdrecht niet voor<br />

<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> de opsomming van eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong><br />

zull<strong>en</strong> wij dus aan moet<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>, dat<br />

Loosdrecht omstreeks de ti<strong>en</strong>de eeuw niet<br />

bestond. Ook in andere bisschoppelijke<br />

rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn ge<strong>en</strong> vroegere vermelding<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> nederzetting aan de Drecht. De<br />

stichting van het dorp zou geleg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> voor het einde van 1300 <strong>en</strong> na het<br />

jaar 900. Zeer waarschijnlijk in de tijd van de<br />

grote ve<strong>en</strong>ontginning<strong>en</strong>, die plaatsvond<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> het jaar duiz<strong>en</strong>d <strong>en</strong> derti<strong>en</strong>honderd.<br />

Om iets meer te wet<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> over het<br />

ontstaan moet<strong>en</strong> wij ons w<strong>en</strong>d<strong>en</strong> tot de<br />

wet<strong>en</strong>schap van de archeologie. Lat<strong>en</strong> wij<br />

e<strong>en</strong>s zi<strong>en</strong> of het bodemarchief wat meer<br />

inlichting<strong>en</strong> kan verschaff<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> romeins geschiedschrijver weet ons<br />

mede te del<strong>en</strong>, dat er aan de rivieroever<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> woond<strong>en</strong>. Maar van de Romein<strong>en</strong><br />

zijn in het Loosdrechtse gebied, behoud<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> klein scherfje terra sigillata, ge<strong>en</strong> spor<strong>en</strong><br />

gevond<strong>en</strong>'1’.<br />

Wel wordt er nog melding gemaakt van e<strong>en</strong><br />

wijaltaar <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebeeldhouwde mann<strong>en</strong>kop,<br />

maar dat zou in de buurt van Lo<strong>en</strong>ersloot<br />

geweest zijn7’.<br />

Op oevers van rivier<strong>en</strong> behoorde bewoning<br />

tot de mogelijkhed<strong>en</strong>. Of dit ook zo geweest<br />

is in de eeuw<strong>en</strong> voor onze jaartelling t<strong>en</strong><br />

opzichte van het nu oostelijk geleg<strong>en</strong><br />

<strong>Vecht</strong>gebied moet nog onderzocht word<strong>en</strong>8,9*.<br />

De wildernis, geleg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> de<br />

hoge grond<strong>en</strong> van het Gooi, zal als wildareaal<br />

van belang geweest zijn voor de<br />

bewoners uit de brons- <strong>en</strong> ijzertijd, die hun<br />

nederzetting<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> op de stuwwall<strong>en</strong>.<br />

Misschi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zij ook kampem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

gehad op de in deze wildernis aanwezige<br />

zandduintjes.<br />

Verplaats<strong>en</strong> wij ons voor archeologisch<br />

onderzoek naar deze tijd, dan blijkt dat het<br />

66


, , ||<br />

I rScI I<br />

Kannetje van Jacques L. Mur.<br />

Infë $wBK$<br />

plass<strong>en</strong>gebied e<strong>en</strong> haast onoverkomelijke<br />

hindernis is om het mogelijk nog aanwezige<br />

bodemarchief op<strong>en</strong> te legg<strong>en</strong>.<br />

Bij het onderwater-archeologisch onderzoek<br />

war<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> niet erg verheug<strong>en</strong>d,<br />

althans niet voor de periode van voor<br />

twaalfhonderd10*. Het zicht onder water is<br />

zeer slecht <strong>en</strong> de onderzoeker moet praktisch<br />

met zijn neus over de piasbodem zwemm<strong>en</strong><br />

om iets te kunn<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij moet<br />

tast<strong>en</strong>d zijn weg volg<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt daarbij ook<br />

nog gehinderd door dikke lag<strong>en</strong> ve<strong>en</strong>prut.<br />

Wij moet<strong>en</strong> het hebb<strong>en</strong> van toevalsvondst<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> die word<strong>en</strong> veelal gedaan bij het grav<strong>en</strong><br />

van bouwputt<strong>en</strong> of bij baggerwerkzaamhed<strong>en</strong>.<br />

Als wij ons daartoe bepal<strong>en</strong>, dan<br />

blijkt dat niet veel te zijn. Volg<strong>en</strong>s mededeling<br />

zoud<strong>en</strong> er in de jar<strong>en</strong> twintig bij<br />

graafwerkzaamhed<strong>en</strong> op het terrein van de<br />

jachthav<strong>en</strong> 'De Uijtkijk’ aan de Oud-Loosdrechtsedijk<br />

<strong>en</strong>ige kannetjes gevond<strong>en</strong> zijn.<br />

Zeer vermoedelijk was dit het zog<strong>en</strong>aamde<br />

Duitse ste<strong>en</strong>goed <strong>en</strong> dat kan dater<strong>en</strong> uit de<br />

15de of 16de eeuw.<br />

Als oppervlaktevondst wordt dit materiaal<br />

wel meer gevond<strong>en</strong>, maar dan komt het uit<br />

van elders aangevoerde mestaarde.<br />

E<strong>en</strong> ander kannetje van Duits ste<strong>en</strong>goed<br />

werd gevond<strong>en</strong> bij het grav<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vijver<br />

op het perceel Oud-Loosdrechtsedijk nr. 23.<br />

67


Deze keramiek behoort tot het ’Siegburger<br />

aardewerk’ <strong>en</strong> dateert zo ongeveer uit de<br />

eerste helft van de 15de eeuw11*. Aan de<br />

Nieuw-Loosdrechtsedijk kwam hetzelfde<br />

materiaal te voorschijn met daarnaast op<br />

verschill<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van<br />

zog<strong>en</strong>aamde kogelpott<strong>en</strong>. Dit materiaal valt<br />

te dater<strong>en</strong> in de 13de eeuw of iets later.<br />

Hetzelfde keramiek kwam bov<strong>en</strong> water bij<br />

de aanleg van het Markus Pos eiland12'.<br />

Volg<strong>en</strong>s mededeling zijn er bij e<strong>en</strong> stuk<br />

uitgeve<strong>en</strong>d zod nog wat scherfjes van<br />

blauw-grijs keramiek te voorschijn gekom<strong>en</strong><br />

te dater<strong>en</strong> in de 14de-15de eeuw. Tev<strong>en</strong>s nog<br />

wat Siegburger materiaal bij het begin van<br />

de Oud<strong>en</strong>dijk uit ondiepte 8.<br />

Bij opgraving naar de fundam<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het<br />

Huis te Mijnd<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> rest<strong>en</strong> te voorschijn,<br />

maar het scherv<strong>en</strong>patroon liet ook<br />

ge<strong>en</strong> oudere datering toe dan de veerti<strong>en</strong>de<br />

eeuw13'.<br />

Buit<strong>en</strong> deze zijn tot op hed<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> vondst<strong>en</strong><br />

van ouder materiaal bek<strong>en</strong>d. Fundering<strong>en</strong><br />

van boerderij<strong>en</strong> zijn niet gevond<strong>en</strong> <strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />

ook wel niet meer gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De<br />

grondkavels aan de dijk<strong>en</strong> zijn in de loop der<br />

eeuw<strong>en</strong> te veel bebouwd <strong>en</strong> herbebouwd om<br />

daar nog spor<strong>en</strong> terug te kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>.<br />

Als wij de vondst<strong>en</strong> overzi<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wij<br />

alle<strong>en</strong> vaststell<strong>en</strong>, dat deze wat datering<br />

betreft overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met hetge<strong>en</strong> de<br />

geschrev<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> vermeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar blijft<br />

het bij.<br />

Toch moet<strong>en</strong> wij veronderstell<strong>en</strong>, dat in het<br />

Loosdrechtse gebied nog spor<strong>en</strong> aanwezig<br />

zijn van de periode van voor derti<strong>en</strong>honderd.<br />

Als er in die eeuw e<strong>en</strong> georganiseerde<br />

geme<strong>en</strong>schap bestaan heeft mog<strong>en</strong> wij<br />

aannem<strong>en</strong>, dat het begin van die nederzetting<br />

e<strong>en</strong> honderd jaar vroeger geleg<strong>en</strong><br />

zou kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

De konklusie kan, gezi<strong>en</strong> de tot nog toe<br />

bek<strong>en</strong>de Loosdrechtse bodemvondst<strong>en</strong>, niet<br />

anders zijn dan dat de vondst<strong>en</strong> tot op hed<strong>en</strong><br />

de schriftelijke bronn<strong>en</strong> dekk<strong>en</strong>.<br />

NOTEN<br />

1) 1300 November 3, Dek<strong>en</strong> <strong>en</strong> kapittel t<strong>en</strong><br />

Utrechtsch<strong>en</strong> Dom do<strong>en</strong> oorkonde, dat hun<br />

medekanunnik Maurits <strong>en</strong>ige goeder<strong>en</strong> in<br />

Loosdrecht onder bepaalde voorwaard<strong>en</strong> aan<br />

het kapittel heeft overgedrag<strong>en</strong>. (Rijksarchief<br />

Utrecht, archief Dom, nr. 2445.)<br />

2) Grafelijke rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van Holland van het jaar<br />

1308 tot het jaar 1326. (R<strong>en</strong>tmeestersrek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>,<br />

Nieuwe reeks nr. 21, Historische<br />

G<strong>en</strong>ootschap Utrecht.)<br />

3) Register van uitsprak<strong>en</strong> van de Bisschop<br />

1301-1304. (S. Muller Fzn., Catalogus van het<br />

archief der Bisschopp<strong>en</strong> van Utrecht, 1906, inv.<br />

nr. 206; Rijksarchief Utrecht.)<br />

In de arbitrale uitsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong> onder meer<br />

g<strong>en</strong>oemd: Dieric Smerant sone van Loesdrecht,<br />

Nannekijn die scoute op die Loesdrecht, Roetert<br />

Ho<strong>en</strong>o van der Loesdrecht.<br />

4) In mei 1446 verkoopt H<strong>en</strong>ric van Cron<strong>en</strong>burgh<br />

slot <strong>en</strong> heerlijkheid Cron<strong>en</strong>burgh aan Melys van<br />

Mijnd<strong>en</strong>. (Fotocopieën, archief Voogsgeerd;<br />

gro<strong>en</strong>e map nr. 13, Archief Historische Kring<br />

Loosdrecht.)<br />

5) Copie van de goeder<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong> uit de 11e eeuw<br />

van de St. Maart<strong>en</strong>s kerk van Utrecht. (Dr D.P.<br />

Blok, De Frank<strong>en</strong>, p. 57; Fibula-van Dishoeck<br />

1966.)<br />

6) Oppervlaktevondst bij het bouwrijp mak<strong>en</strong> van<br />

het rekreatiegebied Mijnd<strong>en</strong>. (Veldonderzoek<br />

S. Pos. Depot prov. Utrecht, Rijksdi<strong>en</strong>st voor<br />

Oudheidkundig Bodemonderzoek te Amersfoort.)<br />

7) 1000 Jaar dorpslev<strong>en</strong> aan de <strong>Vecht</strong>. Dr S. van<br />

der Linde; Lo<strong>en</strong><strong>en</strong> aan de <strong>Vecht</strong> - 1954.<br />

8) Bij veldonderzoek tijd<strong>en</strong>s de aanleg van e<strong>en</strong><br />

buiz<strong>en</strong>stelsel tuss<strong>en</strong> het Merwedekanaal <strong>en</strong> het<br />

Lo<strong>en</strong>derve<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> bewoningsspor<strong>en</strong><br />

gevond<strong>en</strong>. (F. Dekkers <strong>en</strong> S. Pos.)<br />

9) ’Spor<strong>en</strong> van pre-historische bewoning in de<br />

<strong>Vecht</strong>streek.’ (R. de Zwart, Westerheem<br />

XXXI-3-1982.)<br />

10) Archeologisch duikonderzoek in de jar<strong>en</strong><br />

1980-1985. (Duikteam van de Afd. Naerdincklant<br />

van de Archeologische Werkgeme<strong>en</strong>schap<br />

Nederland. F. Dekkers <strong>en</strong> J. v.d. Sar.)<br />

11) Siegburger aardewerk in: ’Steinzeug’, door<br />

Gisela Reineking von Bock; Kunstgewerbemuseum<br />

der Stad Köln. Köln 1976.<br />

12) Oppervlaktevondst<strong>en</strong> bij de aanleg van het<br />

Markus Pos eiland. (Veldonderzoek mevrouw J.<br />

Offerman-Heyk<strong>en</strong>s <strong>en</strong> S. Pos. Depot Historische<br />

Kring Loosdrecht.)<br />

13) Opgraving in de jar<strong>en</strong> zestig door de Rijksdi<strong>en</strong>st<br />

voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek te<br />

Amersfoort.<br />

68


Jan Jansz Pos, turfhandelaar in<br />

Nieuw-Loosdrecht in de tweede helft<br />

van de 18e eeuw<br />

A rieA. Mant<strong>en</strong><br />

De weesmeesters van Nieuw-Loosdrecht<br />

hadd<strong>en</strong> de gewoonte ieder najaar bij de<br />

arm<strong>en</strong> in hun geme<strong>en</strong>te e<strong>en</strong> aantal mand<strong>en</strong><br />

turf te lat<strong>en</strong> bezorg<strong>en</strong>. De kost<strong>en</strong> daarvan<br />

werd<strong>en</strong> door de weesmeesters gedrag<strong>en</strong>,<br />

met soms e<strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong> bijdrage van de<br />

diaconie van de Sypekerk geme<strong>en</strong>te. In de<br />

regel ging het om één grote bestelling, <strong>en</strong><br />

daarmee om e<strong>en</strong> voor turfhandelaars<br />

interessante opdracht1’.<br />

Kort na het midd<strong>en</strong> van de 18e eeuw werd<br />

deze partij turf gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong>,<br />

tot <strong>en</strong> met het stookseizo<strong>en</strong> 1761-1762,<br />

geleverd door Pieter Sijpestijn junior. Zijn<br />

prijs lag rond de 3 stuivers <strong>en</strong> 13 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong><br />

per mand turf. (Er ging<strong>en</strong> 16 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> in 1<br />

stuiver.)<br />

In het najaar van 1762 brak e<strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tiestrijd<br />

uit rond de turforder van de weesmeesters.<br />

Jan Jansz Pos leverde to<strong>en</strong> 205<br />

mand<strong>en</strong> turf voor e<strong>en</strong> gemiddelde prijs van<br />

rond de 3 stuivers <strong>en</strong> 7 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> per mand.<br />

Hij moest de opdracht del<strong>en</strong> met Pieter de<br />

Liefde, die 255 mand<strong>en</strong> turf leverde voor<br />

e<strong>en</strong> gemiddelde prijs van slechts 3 stuivers <strong>en</strong><br />

4 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>.<br />

In het volg<strong>en</strong>de najaar was Jan Jansz Pos<br />

weer in de markt. Hij verzorgde voor de<br />

weesmeesters e<strong>en</strong> levering van 235 mand<strong>en</strong><br />

turf voor e<strong>en</strong> prijs van gemiddeld ongeveer 3<br />

stuivers <strong>en</strong> 10 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>. Weer was er e<strong>en</strong><br />

serieuze concurr<strong>en</strong>t, Cornelis de Graaff, die<br />

230 mand<strong>en</strong> turf leverde voor de zeer lage<br />

prijs van rond de 2 stuivers <strong>en</strong> 13 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>.<br />

De mededingers van Jan Pos kond<strong>en</strong> die<br />

handelsstrijd niet volhoud<strong>en</strong>. In de winter<br />

1764-1765 ging de hele order van 435<br />

mand<strong>en</strong> turf naar Pos, voor e<strong>en</strong> gemiddelde<br />

prijs van omstreeks 3 stuivers <strong>en</strong> 5 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>.<br />

Ook in de daarop volg<strong>en</strong>de 15 jaar<br />

kreeg Jan Pos deze belangrijke bestelling,<br />

waarbij de prijs zich de eerste 6 jaar bewoog<br />

rond de 3 stuivers <strong>en</strong> 8 tot 14 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>.<br />

Jan Jansz Pos was e<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong> Nieuw-<br />

Loosdrechter, zoon van Jan Elberts Pos. Op<br />

9 februari 1766 trouwde hij met Neeltje<br />

H<strong>en</strong>drikze Lotz2’, dochter van H<strong>en</strong>drik<br />

H<strong>en</strong>driksz Lotz<strong>en</strong> <strong>en</strong> Grietje Kors Mant<strong>en</strong>3’.<br />

Tijdelijke huisg<strong>en</strong>oot<br />

In hun trouwjaar 1766 nam<strong>en</strong> Jan Pos <strong>en</strong><br />

Neeltje Lotz <strong>en</strong>ige tijd ook de 45- jarige<br />

weduwnaar Gijsbert Eij in hun huis op. Jan<br />

Jansz Pos ontving daarvoor van de weesmeesters<br />

e<strong>en</strong> vergoeding van 3 guld<strong>en</strong>, 6<br />

stuivers <strong>en</strong> 10 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>. Had het jonge<br />

paar deze aanvull<strong>en</strong>de inkomst<strong>en</strong> nodig om<br />

redelijk te kunn<strong>en</strong> bestaan, dan wel war<strong>en</strong> ze<br />

gastvrij terwille van e<strong>en</strong> goede verstandhouding<br />

met de weesmeesters, als belangrijke<br />

zak<strong>en</strong>relatie van Jan, of speelde verre<br />

familieverwantschap de belangrijkste rol?<br />

Want Gijsbert Eij was de <strong>en</strong>ige zoon van<br />

Gerrit Jansz Eij <strong>en</strong> Sijtje Gijsberts Mant<strong>en</strong>;<br />

<strong>en</strong> die Sijtje was e<strong>en</strong> nicht van de schoonmoeder<br />

van Jan Jansz Pos.<br />

In de jar<strong>en</strong> na 1766 kwam<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> verdere<br />

uitgav<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van Gijsbert Eij in de<br />

weesmeestersrek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor. Misschi<strong>en</strong><br />

was de gezondheid van Gijsbert <strong>en</strong>ige tijd<br />

slecht geweest, doch kon hij daarna weer in<br />

eig<strong>en</strong> onderhoud voorzi<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> zakelijke<br />

boekhouding geeft bij dergelijke vrag<strong>en</strong><br />

helaas slechts zeld<strong>en</strong> aanknopingspunt<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> duidelijk antwoord.<br />

Omvangrijke turforders<br />

De omvang van de turforders van de<br />

weesmeesters aan Jan Pos nam spoedig<br />

aanzi<strong>en</strong>lijk toe. Verscheid<strong>en</strong>e jar<strong>en</strong> bewoog<br />

deze zich rond de 600 mand<strong>en</strong> per seizo<strong>en</strong>.<br />

Mogelijk was de str<strong>en</strong>gheid van de winters<br />

daarvan de belangrijkste oorzaak. De<br />

winters van 1764-1765,1765-1766,1766-1767<br />

69


<strong>en</strong> 1767-1768 <strong>en</strong> ook weer die van 1770-1771,<br />

<strong>en</strong> in mindere mate die van 1771-1772,<br />

war<strong>en</strong> nogal koud4). In dat laatste jaar steeg<br />

de prijs voor de door Jan Jansz Pos geleverde<br />

turf tot de, voor die tijd, recordhoogte van 4<br />

stuivers per mand. Misschi<strong>en</strong> speelde e<strong>en</strong> rol<br />

dat niet alle<strong>en</strong> de maand januari, maar ook<br />

de l<strong>en</strong>te van 1772 erg koud was; zelfs na half<br />

april viel er nog sneeuw4*.<br />

Belasting op het gebruik van turf<br />

De turf, die in Loosdrecht zelf werd verkocht,<br />

was maar e<strong>en</strong> zeer bescheid<strong>en</strong><br />

gedeelte van de totale Loosdrechtse turfproduktie.<br />

De grote massa turf werd naar<br />

elders afgevoerd, waarbij in die tijd vooral<br />

Amsterdam e<strong>en</strong> belangrijk afzetgebied was.<br />

Over de turf die werd verstookt moest<br />

impost (belasting) word<strong>en</strong> betaald. Die<br />

impost moest ’bij de ton’ word<strong>en</strong> voldaan:<br />

per ton turf moest bij de ’laatste koop’ e<strong>en</strong><br />

bepaald bedrag (in de tijd van Jan Pos was<br />

dat 4 stuivers) word<strong>en</strong> afgedrag<strong>en</strong> aan de<br />

impostmeester. De hoeveelhed<strong>en</strong> verkochte<br />

turf di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> bepaald in de<br />

aanwezigheid van e<strong>en</strong> turftonder of turfmeter.<br />

De verkoper was verplicht de<br />

belasting van de eindgebruiker te inn<strong>en</strong>.<br />

Daarna had hij de taak de omvang van e<strong>en</strong><br />

verkochte partij turf op het kantoor van de<br />

impostmeester te gaan meld<strong>en</strong> <strong>en</strong> de geïnde<br />

impostp<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> aan hem af te drag<strong>en</strong>’1. Jan<br />

Jansz Pos zal ook vele mal<strong>en</strong> die gang naar<br />

de impostmeester hebb<strong>en</strong> gemaakt.<br />

Ook de inwoners van de ve<strong>en</strong>dorp<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />

gehoud<strong>en</strong> impost op de door h<strong>en</strong> verstookte<br />

turf te betal<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> Godtshuys<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />

publycke collegiën die turf om Godts wille<br />

zijn uytdeel<strong>en</strong>de war<strong>en</strong> vrijgesteld van de<br />

impost op de consumptie van de turf. Dus<br />

ook de weesmeesters van Nieuw-Loosdrecht<br />

hadd<strong>en</strong> over de turf, die zij aan de arm<strong>en</strong><br />

schonk<strong>en</strong>, vrijdom van belasting.<br />

Omdat inning 'bij de ton' bij de turfgebruik<strong>en</strong>de<br />

gezinn<strong>en</strong> in de ve<strong>en</strong>dorp<strong>en</strong> moeilijk<br />

was, mocht<strong>en</strong> zij de impost op de turf<br />

betal<strong>en</strong> bij uytkoope ofte andersints 6*. In de<br />

ordonnantie van 1644, waarin dat was<br />

bepaald, was niet aangegev<strong>en</strong> hoe het<br />

bedrag van de uitkoop moest word<strong>en</strong><br />

— -<br />

bepaald. In 1679 kwam daarin verandering,<br />

doordat in artikel 13 van de in dat jaar<br />

vastgestelde ordonnantie e<strong>en</strong> aantal vermog<strong>en</strong>s-<br />

<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>scategorieën werd<strong>en</strong><br />

onderscheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor elk daarvan het<br />

bedrag van de uitkoop werd bepaald. M<strong>en</strong><br />

noemde dit de quotisatie van de impost op de<br />

turf1]. In teg<strong>en</strong>stelling tot de eig<strong>en</strong>lijke<br />

impost was dit dus ge<strong>en</strong> zuivere verbruiksbelasting<br />

meer, maar e<strong>en</strong> soort turfbelasting<br />

naar draagkracht.<br />

Door de betaling van de turfimpost op de<br />

quotisatie ging<strong>en</strong> het vervoer <strong>en</strong> de verkoop<br />

van turf binn<strong>en</strong> de ve<strong>en</strong>dorp<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> het<br />

toezicht van de impostmeesters vall<strong>en</strong>. Dat<br />

maakte ook het zakelijk lev<strong>en</strong> van de<br />

turfhandelar<strong>en</strong> gemakkelijker.<br />

Turfas als meststof<br />

Omdat turf vrijwel de <strong>en</strong>ige brandstof was<br />

voor huishoudelijk gebruik <strong>en</strong> voor de<br />

industrie in Holland <strong>en</strong> Sticht Utrecht, had<br />

m<strong>en</strong> in deze provincies te mak<strong>en</strong> met grote<br />

hoeveelhed<strong>en</strong> turfas. Dat was echter ge<strong>en</strong><br />

probleem. De waarde van de turf eindigde<br />

niet bij de verbranding.<br />

De landbouw in de tweede helft van de 18e<br />

eeuw k<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> hoog mestgebruik. Dat<br />

kwam doordat het regelmatig braak lat<strong>en</strong><br />

70


ligg<strong>en</strong> van land in onbruik was geraakt <strong>en</strong> de<br />

teelt van handelsgewass<strong>en</strong> was toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Die gewass<strong>en</strong> vroeg<strong>en</strong> meestal e<strong>en</strong> verhoudingsgewijs<br />

zware bemesting. Naast<br />

stalmest, de inhoud van beerputt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

vuilnis, werd ook turfas op het land gebracht.<br />

De turfas werd in de sted<strong>en</strong> verzameld <strong>en</strong><br />

naar het platteland afgevoerd; zelfs was er<br />

e<strong>en</strong> export van turfas vanuit Holland naar<br />

verder weg geleg<strong>en</strong> gebied<strong>en</strong>, vooral naar de<br />

zuidelijke Nederland<strong>en</strong>8'.<br />

Jan Jansz Pos als vader <strong>en</strong> schep<strong>en</strong><br />

<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> 1766 <strong>en</strong> 1776 werd<strong>en</strong> er uit het<br />

huwelijk van de turfverkoper Jan Jansz Pos<br />

<strong>en</strong> zijn huisvrouw Neeltje H<strong>en</strong>driksze Lotz<br />

zev<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong>: H<strong>en</strong>drik (1766), de<br />

tweeling Jan <strong>en</strong> Elsje (1770), Jurriaan<br />

Giebert (1771), de tweeling Elsje <strong>en</strong> Aaltje<br />

(1773) <strong>en</strong> Elsje (1776)3’. Drie van de<br />

kinder<strong>en</strong> overled<strong>en</strong> op jeugdige leeftijd: de<br />

Elsje uit 1770 werd maar ruim 3 jaar oud, de<br />

Elsje uit 1773 slechts iets meer dan 1 jaar.<br />

Jurriaan Giebert stierf to<strong>en</strong> hij 16 jaar oud<br />

was10’.<br />

Jan Jansz Pos stond goed bek<strong>en</strong>d in Loosdrecht.<br />

Dat leidde er onder meer toe, dat hij<br />

werd uitverkoz<strong>en</strong> om de geme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong>ige<br />

tijd te di<strong>en</strong><strong>en</strong> als schep<strong>en</strong>. In die functie was<br />

hij e<strong>en</strong> van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die op 20 februari<br />

1775 in de Sijpekerk de officiële controle<br />

uitvoerd<strong>en</strong> van de rek<strong>en</strong>ing van de weesmeesters<br />

van Nieuw-Loosdrecht over het<br />

boekjaar van 2 februari 1774 tot 2 februari<br />

1775.<br />

Voorafgaande winter mede bepal<strong>en</strong>d voor de<br />

turfprijs<br />

In het najaar van 1772 was de prijs voor de<br />

turf die Jan Jansz Pos in opdracht van de<br />

weesmeesters bij de arm<strong>en</strong> bezorgde terug<br />

op het niveau van ongeveer 3 stuivers <strong>en</strong> 11<br />

p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> per mand. Die winter <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

daarop volg<strong>en</strong>de winters war<strong>en</strong> verhoudingsgewijs<br />

mild. De turfprijs, die Jan Pos bij de<br />

weesmeesters in rek<strong>en</strong>ing bracht, daalde tot<br />

3 stuivers <strong>en</strong> 8 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>.<br />

Daarna biedt de weesmeesterrek<strong>en</strong>ing e<strong>en</strong><br />

aanwijzing dat de prijs van de turf mede<br />

beïnvloed werd door het karakter van de<br />

winter die vooraf was gegaan. De winter van<br />

1777-1778 was nogal aan de koude kant. In<br />

het najaar van 1778 bleek daarop de turfprijs<br />

te staan op ongeveer 3 stuivers <strong>en</strong> 13<br />

p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>. De winter 1778-1779 bleef<br />

echter mild <strong>en</strong> in het jaar daarop was de<br />

turfprijs terug op het niveau van rond de 3<br />

stuivers <strong>en</strong> 10 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>. Daarop bleef ze nu<br />

e<strong>en</strong> vijftal jar<strong>en</strong> staan. De afname door de<br />

weesmeesters lag in die tijd rond de 400<br />

mand<strong>en</strong> per seizo<strong>en</strong>.<br />

Daarna ging ook de grote politiek de prijs<br />

van de turf beïnvloed<strong>en</strong>.<br />

Onrust in de Republiek<br />

Na de voor de Republiek der Ver<strong>en</strong>igde<br />

Nederland<strong>en</strong> niet zo gunstig verlop<strong>en</strong><br />

Vierde Engelse Oorlog (1780-1784) werd<br />

het onrustig in de Nederland<strong>en</strong>. Stadhouder<br />

Willem V was ge<strong>en</strong> krachtige figuur <strong>en</strong> de<br />

Prinsgezind<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> ook verder ge<strong>en</strong><br />

krachtige leiders. De Patriott<strong>en</strong> ging<strong>en</strong><br />

steeds driester optred<strong>en</strong>. Dit leidde tot<br />

rell<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Prinsgezind<strong>en</strong> <strong>en</strong> Patriott<strong>en</strong>,<br />

onder andere in Amsterdam. De Stat<strong>en</strong> van<br />

Holland beknott<strong>en</strong> de tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevoegdhed<strong>en</strong><br />

van de stadhouder. In Utrecht<br />

b<strong>en</strong>oemde m<strong>en</strong> twee vroedschapsled<strong>en</strong><br />

buit<strong>en</strong> de stadhouder om.<br />

De onrust in het land weerspiegelde zich in<br />

de prijs van de turf. In het seizo<strong>en</strong> 1784-1785<br />

liep de prijs, die de weesmeesters van<br />

Nieuw-Loosdrecht aan Jan Pos moest<strong>en</strong><br />

betal<strong>en</strong>, op tot 4 stuivers <strong>en</strong> 7 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> per<br />

mand. Het seizo<strong>en</strong> daarop zelfs tot 4 stuivers<br />

<strong>en</strong> 15 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>. Deze laatste levering<br />

geschiedde overig<strong>en</strong>s niet door Jan Jansz<br />

Pos, maar door Frederik Klaase Geijs<strong>en</strong>. In<br />

1786-1787 zakte de prijs weer iets, tot 4<br />

stuivers <strong>en</strong> 2 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>. Alle drie g<strong>en</strong>oemde<br />

winters war<strong>en</strong> kouder dan gemiddeld4’.<br />

De vrouw van Willem V, prinses Wilhelmina,<br />

besloot naar D<strong>en</strong> Haag te gaan om<br />

zich aan het hoofd van de Prinsgezind<strong>en</strong> te<br />

stell<strong>en</strong>, maar bij Goejanverwellesluis werd<br />

ze, op 28 juli 1787, teg<strong>en</strong>gehoud<strong>en</strong>. Deze<br />

belediging was te bar. Haar broer, Frederik<br />

Willem II, koning van Pruis<strong>en</strong>, stuurde e<strong>en</strong><br />

leger van 20.000 man naar de Nederland<strong>en</strong>.<br />

71


Amsterdam werd bezet <strong>en</strong> veel Patriott<strong>en</strong><br />

uit die stad vluchtt<strong>en</strong>. Na 3 maand<strong>en</strong> keerde<br />

het Pruisische leger, met rijke buit belad<strong>en</strong>,<br />

naar huis terug. Ook Loosdrecht had ernstig<br />

te lijd<strong>en</strong> gehad. Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> war<strong>en</strong> beroofd<br />

van alle transporteerbare kostbaarhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

hun huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> meubels war<strong>en</strong> zwaar<br />

beschadigd. Veel Loosdrechters zocht<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> veilig he<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> op het water in de<br />

ve<strong>en</strong>gat<strong>en</strong> <strong>en</strong> verblev<strong>en</strong> etmal<strong>en</strong> achtere<strong>en</strong><br />

dag <strong>en</strong> nacht onder de blote hemel91.<br />

Onder deze omstandighed<strong>en</strong> stagneerd<strong>en</strong> de<br />

turftransport<strong>en</strong> vanuit Loosdrecht <strong>en</strong> daalde<br />

de koopkracht ter plaatse. In de (wat de<br />

temperatur<strong>en</strong> betreft normale) winter<br />

1787-1788 leverde Jan Jansz Pos, in opdracht<br />

van de weesmeesters, slechts 310 mand<strong>en</strong><br />

turf aan de arm<strong>en</strong> <strong>en</strong> de prijs was gedaald tot<br />

ongeveer 3 stuivers <strong>en</strong> 13 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>. Het<br />

jaar daarop bracht e<strong>en</strong> zeer str<strong>en</strong>ge winter41.<br />

De bestelling beliep to<strong>en</strong> 475 mand<strong>en</strong>, teg<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> prijs van toch niet meer dan rond de 3<br />

stuivers <strong>en</strong> 12 p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong>.<br />

Aan het eind van die winter overleed Jan<br />

Jansz Pos. Op 20 maart 1789 werd hij in<br />

Nieuw-Loosdrecht begrav<strong>en</strong>101. Anderhalf<br />

jaar later trouwde de eerste, <strong>en</strong> oudste, van<br />

zijn vier to<strong>en</strong> nog in lev<strong>en</strong> zijnde kinder<strong>en</strong>21.<br />

De weduwe van Jan Pos<br />

Korte tijd zorgde de weduwe van Jan Pos<br />

daarna nog voor turflevering<strong>en</strong> aan de<br />

Nieuw-Loosdrechtse arm<strong>en</strong>111. Op 23 april<br />

1789 <strong>en</strong> 29 januari 1790 werd<strong>en</strong> door de<br />

weesmeesters betaling<strong>en</strong> daarvoor g<strong>en</strong>oteerd.<br />

Vanaf het seizo<strong>en</strong> 1790-1791 ging de<br />

opdracht naar e<strong>en</strong> ander.<br />

De relatie tuss<strong>en</strong> Neeltje Pos-Lotz <strong>en</strong> de<br />

weesmeesters was daarmee echter niet t<strong>en</strong><br />

einde. Kort na de dood van haar man kreeg<br />

Neeltje teg<strong>en</strong> betaling m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in huis die<br />

onder de zorg van de weesmeesters <strong>en</strong><br />

diak<strong>en</strong><strong>en</strong> viel<strong>en</strong>111. Zo bleef ze toch in staat<br />

in haar lev<strong>en</strong>sonderhoud te voorzi<strong>en</strong>. Van<br />

1790 tot eind 1796 woonde Marretje Seijtvelt<br />

bij haar, in 1792 <strong>en</strong> 1793 H<strong>en</strong>drik Mo<strong>en</strong>, van<br />

1792 tot 1799 Gerrit Mo<strong>en</strong> <strong>en</strong> in 1794<br />

gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> half jaar ook nog Jacob de<br />

Graaf.<br />

De sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> weesmeesters <strong>en</strong><br />

diak<strong>en</strong><strong>en</strong> in de verzorging van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />

steun behoefd<strong>en</strong>, zal met zich mee hebb<strong>en</strong><br />

gebracht dat er extra randvoorwaard<strong>en</strong><br />

gold<strong>en</strong> bij de uitbesteding van opdracht<strong>en</strong>.<br />

Kerkelijke ambtsdragers pleegd<strong>en</strong> er op te<br />

lett<strong>en</strong> of begunstigd<strong>en</strong> goed kerkelijk<br />

meelev<strong>en</strong>d war<strong>en</strong>. Neeltje Lotz was e<strong>en</strong><br />

regelmatig kerkgangster. In de Sijpekerk<br />

was stoel 37 in het midd<strong>en</strong>schip van de kerk<br />

haar vaste zitplaats121.<br />

In 1799 overleed Neeltje Lotz, weduwe van<br />

Jan Pos, 67 jaar oud. Ze werd in Nieuw-<br />

Loosdrecht begrav<strong>en</strong> op 1 februari101. Bijna<br />

5 maand<strong>en</strong> nadi<strong>en</strong> trouwde haar jongste<br />

dochter Elsje <strong>en</strong> weer ruim e<strong>en</strong> jaar later<br />

trad ook zoon Jan in het huwelijk21. Dochter<br />

Aaltje bleef ongehuwd.<br />

NOTEN<br />

1) Rek<strong>en</strong>ing van ontfang <strong>en</strong> uijtgaaff door ...<br />

weesmeesters van de Nieuwe Loosdregt,<br />

1760-1789. Archief Historische Kring Loosdrecht.<br />

2) Trouwboek van de kerk van Nieuw-Loosdrecht<br />

1730-1811. Origineel in Rijksarchief te Utrecht.<br />

3) Doopboek van de kerk van Nieuw-Loosdrecht,<br />

1730-1811. Origineel in Rijksarchief te Utrecht.<br />

4) J. Buisman, Bar <strong>en</strong> Boos. Zev<strong>en</strong> eeuw<strong>en</strong><br />

winterweer in de Lage Land<strong>en</strong>. Bosch &<br />

Keuning. Baarn, 1984, 319 pp.<br />

5) Groot Placaetboeck vervatt<strong>en</strong>de de placat<strong>en</strong>,<br />

ordonnantiën <strong>en</strong>de edict<strong>en</strong> van de ... Stat<strong>en</strong><br />

G<strong>en</strong>eraal... <strong>en</strong>de van de ... Stat<strong>en</strong> van Hollandt<br />

<strong>en</strong> West- Vrieslandt, mitsgaders van de ... Stat<strong>en</strong><br />

van Zeelandt. ’s-Grav<strong>en</strong>hage - Amsterdam, deel<br />

1,1658, kolomm<strong>en</strong> 1874-1880.<br />

6) Groot Placaetboeck, deel 1 ,1658, kolom 1874.<br />

7) Resoluti<strong>en</strong> van de Her<strong>en</strong> Stat<strong>en</strong> van Holland <strong>en</strong><br />

Westvriesland, 1679, pp. 312-217 (16 maart<br />

1679). Ook: Groot Placaetboeck, deel III, 1683,<br />

p. 828.<br />

8) B.H. Slicher van Bath, De Agrarische Geschied<strong>en</strong>is<br />

van West-Europa 500-1850. Spectrum,<br />

Utrecht, 1960, p. 279.<br />

9) H. Brunekreef, De Sypekerk te Nieuw-Loosdrecht,<br />

Spiegel van e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te. Europese<br />

Bibliotheek, Zaltbommel. Historische Reeks<br />

Loosdrecht, deel 2, 1977, pp. 24-25.<br />

10) Register van begrav<strong>en</strong> van de Gereformeerde<br />

geme<strong>en</strong>te van Nieuw-Loosdrecht 1748-1812.<br />

Rijksarchief te Utrecht.<br />

11) Reek<strong>en</strong> Boek Wees Meesters Nieuw Loosdregt<br />

1789-1822. Archief Historische Kring Loosdrecht.<br />

12) Stoel<strong>en</strong>boek Sijpekerk.<br />

72


Strafrechtspleging <strong>en</strong> criminaliteit<br />

in het baljuwschap van Loosdrecht,<br />

Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tekkoop, 1679-1811<br />

Geert Bossers<br />

Inleiding<br />

E<strong>en</strong> beeld van de strafrechtspleging <strong>en</strong> de<br />

criminaliteit in het baljuwschap van Loosdrecht,<br />

Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tekkoop kunn<strong>en</strong> wij ons<br />

niet vorm<strong>en</strong>, omdat de bronn<strong>en</strong> die daarvoor<br />

onderzocht moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, nog nimmer<br />

met dat doel voor og<strong>en</strong> zijn onderzocht <strong>en</strong><br />

bewerkt. Dit artikel wil daarom voor zo’n<br />

onderzoek <strong>en</strong>ig materiaal aandrag<strong>en</strong>.<br />

De onderzochte periode loopt van 1679 tot<br />

1811. De keuze van het laatste jaartal<br />

spreekt voor zich: op 1maart 1811 trad<br />

immers de nieuwe (Franse) rechterlijke<br />

organisatie in werking, waardoor er e<strong>en</strong><br />

einde kwam aan het oude rechterlijke bestel<br />

dat nog uit de middeleeuw<strong>en</strong> stamde <strong>en</strong> waar<br />

het baljuwschap e<strong>en</strong> onderdeel van was<br />

geweest. Het jaartal 1679 is daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />

gekoz<strong>en</strong>, omdat er vanaf dat jaar e<strong>en</strong><br />

doorlop<strong>en</strong>de reeks van registers, de ’rolle<br />

van d<strong>en</strong> Heere Hooft-Officier van de<br />

Loosdregt’, bewaard is geblev<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong> met<br />

e<strong>en</strong> (vanaf 1693) doorlop<strong>en</strong>de reeks van<br />

procesdossiers. Het bewaard geblev<strong>en</strong><br />

bronn<strong>en</strong>materiaal van voor 1679 is te<br />

fragm<strong>en</strong>tarisch om nu al, zonder nader<br />

onderzoek, met het materiaal van na 1679 in<br />

e<strong>en</strong> artikel betrokk<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>.<br />

Het archief van het baljuwschap bevindt zich<br />

in het rijksarchief in de provincie Utrecht.<br />

Dat in de vorige eeuw het archief van e<strong>en</strong><br />

zuiver Hollandse instelling als dit baljuwschap<br />

daar is gedeponeerd, wordt verklaard<br />

uit het feit, dat de geme<strong>en</strong>te Loosdrecht<br />

sinds 1819 tot de provincie Utrecht behoort.<br />

Het archief van het baljuwschap is rec<strong>en</strong>telijk<br />

met de archivalia, afkomstig van de<br />

dorpsgerecht<strong>en</strong> in die provincie, opnieuw<br />

geïnv<strong>en</strong>tariseerd1'. De onderzoeker late zich<br />

echter door die b<strong>en</strong>aming niet misleid<strong>en</strong>,<br />

want het archief van het Loosdrechtse<br />

dorpsgerecht bevindt zich in het geme<strong>en</strong>tehuis<br />

aldaar. Het archief van het baljuwschap<br />

daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is als dorpsgerecht in het<br />

rijksarchief ondergebracht, maar behoort<br />

eig<strong>en</strong>lijk, ev<strong>en</strong>min trouw<strong>en</strong>s als het archief<br />

van het baljuwschap van Lo<strong>en</strong><strong>en</strong>-Hollands<br />

of Kron<strong>en</strong>burgsgerecht, thuis in die dorpsgerecht<strong>en</strong>verzameling.<br />

De gegev<strong>en</strong>s voor dit artikel kom<strong>en</strong> bijna<br />

allemaal uit het baljuwschapsarchief, dat wil<br />

zegg<strong>en</strong> met name uit de rol van lijfstraffelijke<br />

<strong>en</strong> boetstraffelijke zak<strong>en</strong> (inv. nrs. 1185-<br />

1199) <strong>en</strong> uit de procesdossiers (inv. nrs.<br />

1200-1215).<br />

Het rechtsgebied<br />

Het baljuwschap van Loosdrecht, Mijnd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> Tekkoop was e<strong>en</strong> van de zeer vele hoge<br />

jurisdicties van het achtti<strong>en</strong>de eeuwse<br />

Holland2’. Uit de naam van het baljuwschap<br />

blijkt dat zijn rechtsgebied zich uitstrekte<br />

over het lagere gerecht van Loosdrecht,<br />

waarin de dorp<strong>en</strong> Oud-Loosdrecht, Nieuw-<br />

Loosdrecht <strong>en</strong> de gehucht<strong>en</strong> Muijeveld <strong>en</strong><br />

Oud-Over, over het lagere gerecht van<br />

Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> over het lagere gerecht van<br />

Tekkoop. E<strong>en</strong> blik op de kaart is voldo<strong>en</strong>de<br />

om te zi<strong>en</strong> dat het rechtsgebied ge<strong>en</strong><br />

aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> geheel vormde. Het ontstaan<br />

van deze wonderlijke combinatie in de<br />

late middeleeuw<strong>en</strong> is dan ook e<strong>en</strong> afzonderlijk<br />

onderzoek waard.<br />

Functionariss<strong>en</strong><br />

Aan het hoofd van het baljuwschap stond de<br />

baljuw. Deze werd b<strong>en</strong>oemd door de Stat<strong>en</strong><br />

van Holland. In de onderzochte periode zijn<br />

achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s baljuw geweest: Harm<strong>en</strong><br />

van Ringelsbergh (1679-1696), mr Amelsdonck<br />

Coets (1700), mr Gijsbert Willem<br />

Coets (1707-1712), mr Simon Emtink, heer<br />

73


van Noordwijkerhout (1713-1734), mr<br />

Cornelis Heijblom (1734-1755), mr Jacob de<br />

Mol (1755-1779), mr Krijn Hoogeve<strong>en</strong><br />

(1779-1792), mr J.P. Thier<strong>en</strong>s (1792-1811)3).<br />

De baljuw vormde sam<strong>en</strong> met zev<strong>en</strong><br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> het baljuwsgerecht of de hoge<br />

vierschaar, die bevoegd was in strafzak<strong>en</strong>.<br />

Anders dan m<strong>en</strong> zou verwacht<strong>en</strong> war<strong>en</strong> de<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> niet afkomstig van de drie lagere<br />

schep<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> in het baljuwschap, maar<br />

alle<strong>en</strong> van de schep<strong>en</strong>bank van Loosdrecht;<br />

de zev<strong>en</strong> Loosdrechtse schep<strong>en</strong><strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />

ambtshalve de zev<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> van het<br />

baljuwsgerecht. De ambachtsheer van<br />

Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Loosdrecht b<strong>en</strong>oemde de<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong>: drie war<strong>en</strong> afkomstig uit<br />

Oud-Loosdrecht, drie uit Nieuw-Loosdrecht<br />

<strong>en</strong> één uit Oud-Over of Muijeveld. Elk jaar<br />

op 1 februari of op de eerste rechtdag daarna<br />

legd<strong>en</strong> de schep<strong>en</strong><strong>en</strong> in hand<strong>en</strong> van de<br />

baljuw de eed af of persisteerd<strong>en</strong> zij bij e<strong>en</strong><br />

eerder afgelegde eed. In strafzak<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />

de schep<strong>en</strong><strong>en</strong> aangeduid als schep<strong>en</strong><strong>en</strong>-crimineel.<br />

Het baljuwsgerecht beschikte over e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

secretaris <strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> gerechtsbode of<br />

di<strong>en</strong>aar van justitie. Het gerecht hield zijn<br />

zitting<strong>en</strong> in het rechthuis van Loosdrecht,<br />

geleg<strong>en</strong> op de gr<strong>en</strong>s van Oud- <strong>en</strong> Nieuw-<br />

Loosdrecht op de plaats waar nu het<br />

geme<strong>en</strong>tehuis staat.<br />

Intermezzo<br />

De invloed van de ambachtsheer op de<br />

strafrechtpleging was slechts e<strong>en</strong> indirekte.<br />

Hoe de driehoeksverhouding ambachtsheer<br />

- schep<strong>en</strong><strong>en</strong> - baljuw er in het dagelijks lev<strong>en</strong><br />

heeft uitgezi<strong>en</strong>, onttrekt zich in de door mij<br />

tot nog toe bestudeerde bronn<strong>en</strong> bijna<br />

geheel aan het zicht. Dat er wel e<strong>en</strong>s<br />

spanning<strong>en</strong> war<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong> twee incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

rond baljuw mr Jacob de Mol. Deze kwam<br />

kort na zijn aantred<strong>en</strong> in het voorjaar van<br />

1755 al in aanvaring met de schep<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />

1759 in conflict met de to<strong>en</strong>malige ambachtsvrouwe<br />

Anna de Haze. In het eerste geval<br />

weigerde de baljuw verschill<strong>en</strong>de ker<strong>en</strong> de<br />

schep<strong>en</strong>kamer te verlat<strong>en</strong> op het mom<strong>en</strong>t<br />

dat schep<strong>en</strong><strong>en</strong> zich wild<strong>en</strong> berad<strong>en</strong>, waarop<br />

deze t<strong>en</strong> einde raad de kamer telk<strong>en</strong>s<br />

verliet<strong>en</strong>. Op de achtergrond speelde<br />

waarschijnlijk het, naar het oordeel van de<br />

baljuw, weinig kordate optred<strong>en</strong> van de<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> in de zaak teg<strong>en</strong> de gebroeders<br />

H<strong>en</strong>drik Cornelisse <strong>en</strong> Elbert Cornelisse<br />

Scho<strong>en</strong>maker, die de justitie in die jar<strong>en</strong> veel<br />

werk hebb<strong>en</strong> bezorgd.<br />

In deze zaak werd<strong>en</strong> ze ervan beschuldigd op 25<br />

april 1755 teg<strong>en</strong> schep<strong>en</strong> Meindert Boelhouwer<br />

geweld te hebb<strong>en</strong> gepleegd. Het verhoor van de in<br />

voorarrest zitt<strong>en</strong>de H<strong>en</strong>drik (zijn broer Elbert<br />

was voortvluchtig) verliep niet op de manier die<br />

de baljuw voor og<strong>en</strong> moet hebb<strong>en</strong> gehad. Bij het<br />

begin van het vijfde verhoor op 4 november 1755<br />

vermaande de baljuw hem om voortaan zonder<br />

omweg<strong>en</strong> te antwoord<strong>en</strong> op de hem gestelde<br />

vrag<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>s dit verhoor liep<strong>en</strong> de zak<strong>en</strong> echter<br />

uit de hand <strong>en</strong> dreigde er e<strong>en</strong> handgeme<strong>en</strong> te<br />

ontstaan tuss<strong>en</strong> de baljuw <strong>en</strong> de verdachte. Uit het<br />

proces-verbaal van het verhoor blijkt, dat de<br />

baljuw de verdachte te lijf had will<strong>en</strong> gaan na<br />

di<strong>en</strong>s opmerking dat hij, ware hij baljuw geweest,<br />

wel betere vrag<strong>en</strong> zou hebb<strong>en</strong> gesteld. Schep<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

kond<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vechtpartij nog net voorkom<strong>en</strong>. Op 6<br />

november verzocht de baljuw dan ook aan<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> hem toe te staan de verdachte aan d<strong>en</strong><br />

lijve te corriger<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> geseling binn<strong>en</strong>skamers<br />

weg<strong>en</strong>s zijn impertin<strong>en</strong>te manier van<br />

antwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn beledig<strong>en</strong> der justitie. Maar<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> wez<strong>en</strong> het verzoek vooralsnog af <strong>en</strong><br />

onderwierp<strong>en</strong> de verdachte slechts aan e<strong>en</strong><br />

str<strong>en</strong>ger regiem tijd<strong>en</strong>s het voorarrest: zij zett<strong>en</strong><br />

hem bij provisie op water <strong>en</strong> brood. De zaak liep<br />

uiteindelijk met e<strong>en</strong> sisser af. Op het rekest van de<br />

moeder <strong>en</strong> de schoonmoeder van H<strong>en</strong>drik<br />

Cornelisse verklaard<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> de zaak civiel<br />

<strong>en</strong> composibel, mits hij officieel voor het gerecht<br />

aan Meindert Boelhouwer zijn excuses aanbood.<br />

Wat gebeurde, waarop ook de voortvluchtige<br />

Elbert terugkeerde <strong>en</strong> zich aan het bereikte<br />

akkoord onderwierp. De baljuw me<strong>en</strong>de daarop<br />

op zijn manier van zijn ong<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> te moet<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong>, maar trok voorlopig aan het kortste<br />

eind4’.<br />

Onvrede over het optred<strong>en</strong> van schep<strong>en</strong><strong>en</strong> in de<br />

zaak teg<strong>en</strong> Jan Adriaans<strong>en</strong> Meijers alias Jan<br />

Treckpot bracht de baljuw er in het begin van 1759<br />

waarschijnlijk toe zelf de b<strong>en</strong>oeming van nieuwe<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong>-crimineel ter hand te nem<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>nelijk<br />

met de bedoeling e<strong>en</strong> plooibaarder college te<br />

krijg<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong> deze inbreuk op haar recht<strong>en</strong><br />

kwam uiteraard de ambachtsvrouwe in het<br />

geweer. Zij w<strong>en</strong>dde zich tot de Stat<strong>en</strong> van<br />

Holland, die haar bij resolutie van 25 oktober<br />

1759 in het gelijk steld<strong>en</strong>: de ambachtsheer van<br />

74


Loosdrecht b<strong>en</strong>oemde vanouds de zev<strong>en</strong><br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> van Loosdrecht, die qualitate qua als<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong>-crimineel met de baljuw het baljuwsgerecht<br />

vormd<strong>en</strong>5'.<br />

Ook de zaak zelf teg<strong>en</strong> Jan Meijers is in alle<br />

opzicht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijzondere geweest. Hij was op 23<br />

augustus 1757 in voorarrest gezet op verd<strong>en</strong>king<br />

van het vergiftig<strong>en</strong> van zijn moeder door middel<br />

van rattekruid. De verdachte werd wel neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />

maal verhoord alvor<strong>en</strong>s op 19 februari 1759 in<br />

voorarrest te overlijd<strong>en</strong>. Door het wangedrag van<br />

de verdachte in schep<strong>en</strong>kamer <strong>en</strong> gevang, de<br />

cipier beklaagde zich herhaaldelijk bij het<br />

gerecht, was het proces rijk aan incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Na<br />

het zesde verhoor werd de verdachte, die<br />

overig<strong>en</strong>s steeds bleef ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, op water <strong>en</strong><br />

brood gezet; bij het achtste verhoor werd hij<br />

vermaand correct te antwoord<strong>en</strong>; na het twaalfde<br />

verhoor verzocht de baljuw aan schep<strong>en</strong><strong>en</strong> om<br />

e<strong>en</strong> scherper exam<strong>en</strong> (= tortuur) van de verdachte,<br />

maar schep<strong>en</strong><strong>en</strong> ontzegd<strong>en</strong>, na advies te<br />

hebb<strong>en</strong> ingewonn<strong>en</strong> bij onpartijdige rechtsgeleerd<strong>en</strong>,<br />

vooralsnog de eis van de baljuw; na het<br />

zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de verhoor werd de verdachte opnieuw<br />

gemaand correct te antwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> na afloop van<br />

het neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de verhoor op 13 juli 1758 wilde de<br />

baljuw de verdachte binn<strong>en</strong>skamers lat<strong>en</strong> gesel<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong>einde hem ontzag voor de justitie in te pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

maar schep<strong>en</strong><strong>en</strong> wez<strong>en</strong> op 3 augustus 1758 zijn<br />

verzoek daartoe af na opnieuw bij onpartijdige<br />

rechtsgeleerd<strong>en</strong> advies te hebb<strong>en</strong> ingewonn<strong>en</strong>.<br />

Als dan diezelfde dag het twintigste verhoor ge<strong>en</strong><br />

doorgang kan vind<strong>en</strong> (de verdachte weigerde<br />

eerst naar bov<strong>en</strong> naar de schep<strong>en</strong>kamer te kom<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s na onder dwang naar bov<strong>en</strong> te zijn<br />

gebracht te antwoord<strong>en</strong>, waarna de baljuw hem<br />

weer naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> naar het gevang stuurde),<br />

raakt de zaak e<strong>en</strong> half jaar in het slop. Pas op 9<br />

februari 1759 vernem<strong>en</strong> we weer iets: de baljuw<br />

gaf op die dag de (nieuwe, door hem b<strong>en</strong>oemde)<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> overzicht van de stand van zak<strong>en</strong><br />

in het proces. Maar helaas voor de baljuw werkte<br />

ook nu de verdachte niet mee: hij overleed ti<strong>en</strong><br />

dag<strong>en</strong> later in het gevang. De baljuw verkreeg op<br />

23 februari van schep<strong>en</strong><strong>en</strong> verlof de overled<strong>en</strong><br />

vedachte zonder <strong>en</strong>ige plechtighed<strong>en</strong> bij nacht <strong>en</strong><br />

ontij te begrav<strong>en</strong> <strong>en</strong> op zijn goeder<strong>en</strong> beslag te<br />

legg<strong>en</strong> om de kost<strong>en</strong> daarop te kunn<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>6’.<br />

Het overlijd<strong>en</strong> van de verdachte bespaarde de<br />

baljuw waarschijnlijk heel wat problem<strong>en</strong>, want<br />

wat zou er hebb<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong> als de door<br />

hem b<strong>en</strong>oemde schep<strong>en</strong><strong>en</strong> vonnis hadd<strong>en</strong><br />

gewez<strong>en</strong>, terwijl ze onwettig war<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd?<br />

De bevoegdheid in strafzak<strong>en</strong><br />

De bevoegdheid van het baljuwsgerecht<br />

omvatte in strafzak<strong>en</strong> zowel de zog<strong>en</strong>aamde<br />

criminele of lijfstraffe lijke als de zog<strong>en</strong>aamde<br />

boetstraffelijke zak<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> zaak was crimineel wanneer zij de<br />

vervolging <strong>en</strong> berechting betrof van iemand,<br />

die ervan werd verdacht e<strong>en</strong> ’ernstig’<br />

strafbaar feit te hebb<strong>en</strong> gepleegd. De ernst<br />

van het strafbare feit werd afgemet<strong>en</strong> aan de<br />

straf die het recht erop had gesteld: de<br />

doodstraf, lijfstraff<strong>en</strong> als geseling, brandmerk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> verminking, of verbanning.<br />

E<strong>en</strong> zaak was boetstraffelijk, wanneer zij de<br />

vervolging <strong>en</strong> berechting betrof van iemand<br />

die ervan werd verdacht e<strong>en</strong> ’minder ernstig'<br />

strafbaar feit te hebb<strong>en</strong> gepleegd. De<br />

mindere ernst kwam tot uiting in het feit, dat<br />

het recht op deze strafbare feit<strong>en</strong> slechts de<br />

straf van geldboete had gesteld.<br />

Op de rol van het baljuwsrecht werd<strong>en</strong> beide<br />

soort<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> door elkaar geregistreerd. De<br />

boetstraffelijke zak<strong>en</strong> betroff<strong>en</strong> in de meeste<br />

gevall<strong>en</strong> overtreding<strong>en</strong> van bepaling<strong>en</strong> van<br />

de Keure <strong>en</strong>de Ordonnantie in d<strong>en</strong> Bailliuschappe<br />

van Loosdrecht, Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Teccop<br />

van 2 december 1664 <strong>en</strong> lag<strong>en</strong> op het gebied<br />

van de op<strong>en</strong>bare orde: vecht<strong>en</strong>, messetrekk<strong>en</strong>,<br />

straatsch<strong>en</strong>nerij<strong>en</strong>, zonder verlof<br />

e<strong>en</strong> herberg houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonder verlof zich als<br />

chirurgijn vestig<strong>en</strong>. Soms kon de overtreding<br />

van e<strong>en</strong> bepaling van deze keur tot e<strong>en</strong><br />

criminele zaak leid<strong>en</strong>7'.<br />

In dit artikel kom<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de criminele<br />

zak<strong>en</strong> aan de orde. In de periode 1679-1811<br />

zijn dat er 108 geweest. Hierbij war<strong>en</strong> 124<br />

person<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>, waarvan 108 mann<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> 16 vrouw<strong>en</strong>. Uit het cijfer van 108<br />

criminele zak<strong>en</strong> blijkt overduidelijk, dat er<br />

niet elk jaar voor het gerecht e<strong>en</strong> criminele<br />

zaak werd behandeld. In hoeverre dit<br />

illustratief is voor e<strong>en</strong> plattelandssam<strong>en</strong>leving<br />

zoals Loosdrecht er e<strong>en</strong> was, valt bij<br />

gebrek aan vergelijkbare gegev<strong>en</strong>s over<br />

andere plattelandssam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong> in het<br />

gewest Holland (nog) niet uit te mak<strong>en</strong>8'.<br />

Procesvorm<br />

In criminele zak<strong>en</strong> kon op drie manier<strong>en</strong><br />

geprocedeerd word<strong>en</strong>: op de extraordinaire<br />

75


U a<br />

trj<br />

A * * r<br />

ISïïS&i<br />

VAN DEN<br />

Sfis<br />

jgg=i<br />

LOQSDREGT<br />

«0*1<br />

(C 'A ‘<br />

V tiïïUa<br />

]■<br />

BeginnojicLe et<strong>en</strong> s> T^l anvs,<br />

. 4.4". 4 ’C<br />

76


manier, op de ordinaire manier <strong>en</strong> door<br />

middel van de verstekprocedure.<br />

In het ordinaire proces, dat in 21 van de 108<br />

zak<strong>en</strong> is gevoerd, werd de verdachte<br />

gedagvaard in persoon voor het gerecht te<br />

verschijn<strong>en</strong>. Over het algeme<strong>en</strong> bleef hij dan<br />

op vrije voet<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het proces, dat verliep<br />

alsof het e<strong>en</strong> civiele procedure was, kon hij<br />

zich lat<strong>en</strong> bijstaan door e<strong>en</strong> advokaat. Het<br />

ordinaire proces was op<strong>en</strong>baar. Slechts<br />

e<strong>en</strong>maal, in 1695, werd e<strong>en</strong> verdachte in e<strong>en</strong><br />

ordinair proces in voorarrest gezet; het<br />

betrof to<strong>en</strong> J asper van Lind<strong>en</strong>, de schout van<br />

Loosdrecht <strong>en</strong> van Mijnd<strong>en</strong>, die van<br />

knevelarij (concussie) was beschuldigd.<br />

E<strong>en</strong>maal, in 1686, bleef e<strong>en</strong> verdachte<br />

weliswaar op vrije voet<strong>en</strong>, maar alle<strong>en</strong> op<br />

borgtocht <strong>en</strong> het onder ede belov<strong>en</strong> steeds in<br />

persoon voor het gerecht te verschijn<strong>en</strong>. Het<br />

betrof hier Pieter Willemsz. Oudeheijn, die<br />

van verkrachting was beschuldigd.<br />

In drie zak<strong>en</strong>, die op de ordinaire manier werd<strong>en</strong><br />

gevoerd, is het duidelijk, dat de beschuldigd<strong>en</strong><br />

door e<strong>en</strong> advokaat werd<strong>en</strong> bijgestaan: in 1681<br />

Harm<strong>en</strong> Luijertsz., beschuldigd van notoor<br />

geweld <strong>en</strong> straatsch<strong>en</strong>nerij; in 1688 bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde<br />

Oudeheijn, die to<strong>en</strong> werd bijgestaan<br />

door de advokaat T<strong>en</strong>gnagel <strong>en</strong> in 1776 Harm<strong>en</strong><br />

Jacobse Pos, die to<strong>en</strong> voor het gerecht was<br />

gedaagd weg<strong>en</strong>s kwalijk v<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> werd bijgestaan<br />

door de prokureur Tideman. Het blijft overig<strong>en</strong>s<br />

onduidelijk waarom in sommige gevall<strong>en</strong> de<br />

voorkeur werd gegev<strong>en</strong> aan de ordinaire bov<strong>en</strong> de<br />

extraordinaire manier van proceder<strong>en</strong>.<br />

Teg<strong>en</strong> voortvluchtige verdacht<strong>en</strong> werd<br />

gebruik gemaakt van de verstekprocedure<br />

<strong>en</strong> dat in 13 van de 108 gevall<strong>en</strong>. Zo’n<br />

verdachte werd viermaal plechtig (bij<br />

edictale citatie <strong>en</strong> klokkegelui) opgeroep<strong>en</strong><br />

in persoon in het gerecht te verschijn<strong>en</strong>.<br />

Wanneer hij na de vierde oproep nog niet<br />

was versch<strong>en</strong><strong>en</strong>, dan werd hij door schep<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

conform de eis van de baljuw, bij<br />

verstek veroordeeld. In Loosdrecht betek<strong>en</strong>de<br />

dat meestal e<strong>en</strong> eeuwige verbanning<br />

uit Holland <strong>en</strong> West-Friesland; tot 1732 ging<br />

dat tev<strong>en</strong>s gepaard met e<strong>en</strong> algehele<br />

verbeurdverklaring van het vermog<strong>en</strong> van<br />

de veroordeelde voortvluchtige.<br />

Soms werd van dit patroon afgewek<strong>en</strong>; zo werd<strong>en</strong><br />

in 1731 twee voortvluchtig<strong>en</strong> (Willem Mante<br />

weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> mishandeling de dood t<strong>en</strong> gevolge<br />

hebb<strong>en</strong>de <strong>en</strong> Crijn Gerrit Eije weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

doodslag) veroordeeld tot e<strong>en</strong> verbanning van<br />

slechts zes jar<strong>en</strong> uit slechts het rechtsgebied van<br />

het baljuwschap. Zo werd<strong>en</strong> in 1765 Gijsbert Eij<br />

weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> diefstal <strong>en</strong> in 1777 H<strong>en</strong>drik Drajer de<br />

Jonge om onbek<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong> veroordeeld tot<br />

e<strong>en</strong> eeuwige verbanning uit alle<strong>en</strong> het rechtsgebied<br />

van het baljuwschap. In twee zak<strong>en</strong> is de<br />

afloop onbek<strong>en</strong>d: in 1680 met betrekking tot de<br />

voortvluchtige Cornelis Louw<strong>en</strong>sz. (beschuldigd<br />

van het opzettelijk <strong>en</strong> gewelddadig verbrek<strong>en</strong> van<br />

omheining<strong>en</strong>) <strong>en</strong> in 1796 met betrekking tot de<br />

voortvluchtige Cornelis Dolman <strong>en</strong> Mijndert<br />

Cornelisze Zeid<strong>en</strong>rijk (beschuldigd van het<br />

pleg<strong>en</strong> van gewelddadighed<strong>en</strong> bij iemand thuis).<br />

Schep<strong>en</strong><strong>en</strong> wek<strong>en</strong> e<strong>en</strong>maal af van de eis van de<br />

baljuw: in 1792 veroordeeld<strong>en</strong> zij de voortvluchtige<br />

H<strong>en</strong>drik <strong>en</strong> Joost van Ess<strong>en</strong> voor het<br />

pleg<strong>en</strong> van op<strong>en</strong>baar geweld bij verstek tot zes<br />

jar<strong>en</strong> verbanning uit Holland <strong>en</strong> West-Friesland,<br />

hoewel de eis eeuwige verbanning was.<br />

Ge<strong>en</strong> van de verbann<strong>en</strong><strong>en</strong> zi<strong>en</strong> we in de justitiële<br />

papier<strong>en</strong> van het baljuwschap terugker<strong>en</strong>.<br />

Het extraordinaire proces, dat in wel 74 van<br />

de 108 zak<strong>en</strong> is gevoerd, was de normale<br />

gang van zak<strong>en</strong>. De verdachte werd na zijn<br />

arrestatie e<strong>en</strong> of meer ker<strong>en</strong> verhoord in de<br />

schep<strong>en</strong>kamer door de baljuw <strong>en</strong> twee of<br />

meer schep<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het verhoor - altijd op<br />

vraagpunt<strong>en</strong> - was erop gericht de verdachte<br />

vrijwillig het hem t<strong>en</strong> laste gelegde te lat<strong>en</strong><br />

bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Zo nodig vond<strong>en</strong> er getuig<strong>en</strong>verhor<strong>en</strong><br />

plaats <strong>en</strong> werd de verdachte ermee<br />

geconfronteerd. Wanneer de verdachte<br />

bek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> wat hij bek<strong>en</strong>de strookte met op<br />

andere wijze verkreg<strong>en</strong> bewijsmateriaal,<br />

droeg de baljuw zijn conclusie <strong>en</strong> criminele<br />

eis voor bij schep<strong>en</strong><strong>en</strong>. Daarin ontvouwde<br />

hij de zaak <strong>en</strong> gaf hij aan welke straff<strong>en</strong> hij<br />

nodig vond dat schep<strong>en</strong><strong>en</strong> moest<strong>en</strong> oplegg<strong>en</strong><br />

. In verreweg de meeste van de zak<strong>en</strong>,<br />

waarin op de extraordinaire manier werd<br />

geprocedeerd, bek<strong>en</strong>de de verdachte<br />

vrijwillig. Slechts in e<strong>en</strong> paar zak<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de<br />

de verdachte niet. Als de baljuw dan van<br />

m<strong>en</strong>ing was - op grond van ander bewijsmateriaal<br />

- dat de verdachte het hem t<strong>en</strong><br />

laste gelegde wel degelijk had begaan, dan<br />

kon hij schep<strong>en</strong><strong>en</strong> verzoek<strong>en</strong> de verdachte<br />

’scherper’ te mog<strong>en</strong> ondervrag<strong>en</strong>, dat wil<br />

77


zegg<strong>en</strong> hem door middel van tortuur tot<br />

bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> te dwing<strong>en</strong>. In de<br />

onderzochte periode heeft de baljuw maar<br />

tweemaal zo’n verzoek gedaan:<br />

in 1734 betrof dat Cornells Wouters<strong>en</strong> van<br />

Leeuw<strong>en</strong>, die ervan werd verdacht het dochtertje<br />

van zijn vrouw uit haar eerder huwelijk te hebb<strong>en</strong><br />

verkracht, <strong>en</strong> in 1759 betrof het Jan Adriaans<strong>en</strong><br />

Meijers aan wie de vergiftiging van zijn moeder<br />

was t<strong>en</strong> laste gelegd. Tortuur betek<strong>en</strong>de in<br />

Loosdrecht, dat zich de (dure) aanschaf <strong>en</strong><br />

instandhouding van e<strong>en</strong> pijnkamer met alles erop<br />

<strong>en</strong> eraan niet kon of wilde veroorlov<strong>en</strong>, geseling<br />

van de verdachte binn<strong>en</strong>skamers. Zowel in 1734<br />

als in 1759 wez<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong>, na ingewonn<strong>en</strong><br />

advies bij twee onpartijdige rechtsgeleerd<strong>en</strong>, het<br />

verzoek van de baljuw af: in 1734 ’t<strong>en</strong> e<strong>en</strong><strong>en</strong>male’<br />

<strong>en</strong> in 1759 ’vooralsnog’.<br />

Schep<strong>en</strong><strong>en</strong>-crimineel van Loosdrecht,<br />

Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tekkoop hebb<strong>en</strong> in de onderzochte<br />

periode nimmer toegestaan dat er<br />

tijd<strong>en</strong>s het proces geweld werd gebruikt<br />

teg<strong>en</strong> de verdachte. Het <strong>en</strong>ige dwangmiddel,<br />

waarvan zij wel e<strong>en</strong>s gebruik maakt<strong>en</strong>, was<br />

het onderwerp<strong>en</strong> van de verdachte aan het<br />

str<strong>en</strong>ge regiem van water <strong>en</strong> brood tijd<strong>en</strong>s<br />

zijn voorarrest, wanneer hij tijd<strong>en</strong>s het<br />

verhoor weigerde te antwoord<strong>en</strong> of zich<br />

anderszins niet correct gedroeg door weinig<br />

meegaandheid te ton<strong>en</strong>.<br />

Dat ondervond bijvoorbeeld Claas Calve<strong>en</strong> in<br />

1702 die, verdacht van op<strong>en</strong>baar geweld <strong>en</strong><br />

straatsch<strong>en</strong>nerij, bij zijn verhoor op alle vrag<strong>en</strong><br />

”ik hoor <strong>en</strong> ik zie” me<strong>en</strong>de te moet<strong>en</strong> antwoord<strong>en</strong>.<br />

Dat ondervond ook H<strong>en</strong>drik Cornelisse Scho<strong>en</strong>maker<br />

to<strong>en</strong> hij in 1752 terechtstond weg<strong>en</strong>s<br />

kwalijk v<strong>en</strong><strong>en</strong>. Na het neg<strong>en</strong>de verhoor werd hij<br />

op water <strong>en</strong> brood gezet, nadat hij bij de eerste vijf<br />

verhor<strong>en</strong> geweigerd had te antwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> vanaf<br />

het zesde verhoor wel antwoord<strong>en</strong> gaf, maar nu<br />

weigerde te ondertek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

De verdachte di<strong>en</strong>de het proces-verbaal van<br />

zijn verhoor te ondertek<strong>en</strong><strong>en</strong>, sam<strong>en</strong> met de<br />

baljuw, de secretaris <strong>en</strong> de bij de ondervraging<br />

aanwezig geweest zijnde schep<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Pas met het aantred<strong>en</strong> van baljuw mr Jacob<br />

de Mol in 1755 zi<strong>en</strong> we dit ook daadwerkelijk<br />

elke keer gebeur<strong>en</strong>. Voor 1755 kwam het<br />

nooit voor. Was het incid<strong>en</strong>t over het<br />

ondertek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het proces in 1752 teg<strong>en</strong><br />

H<strong>en</strong>drik Scho<strong>en</strong>maker het keerpunt?<br />

Baljuw <strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> beriep<strong>en</strong> zich to<strong>en</strong> op<br />

artikel 11 van de Ordonnantie op de stijl van<br />

1570, waarin ondertek<strong>en</strong>ing door de<br />

verdachte van zijn ondervraging inderdaad<br />

wordt voorgeschrev<strong>en</strong>. Maar de status van<br />

die ordonnantie was <strong>en</strong> is e<strong>en</strong> betwiste<br />

zaak4).<br />

Advies vrag<strong>en</strong><br />

Wanneer de baljuw in e<strong>en</strong> proces zijn<br />

conclusie <strong>en</strong> criminele eis naar vor<strong>en</strong> had<br />

gebracht, wez<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> - na beraad -<br />

vaak nog diezelfde dag vonnis. Het kon<br />

echter ook voorkom<strong>en</strong>, dat schep<strong>en</strong><strong>en</strong> niet<br />

direkt vonnis wez<strong>en</strong>, maar uit hun midd<strong>en</strong><br />

twee collega’s afvaardigd<strong>en</strong> om bij onpartijdige,<br />

praktiser<strong>en</strong>de rechtsgeleerd<strong>en</strong><br />

advies over de zaak in te winn<strong>en</strong>. Meestal<br />

war<strong>en</strong> de adviseurs twee of drie advokat<strong>en</strong><br />

uit Amsterdam. Waarom schep<strong>en</strong><strong>en</strong> in de<br />

<strong>en</strong>e zaak wel advies ging<strong>en</strong> inwinn<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de<br />

andere niet, blijft vaak giss<strong>en</strong>. De Loosdrechtse<br />

schep<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn in acht zak<strong>en</strong> voor<br />

e<strong>en</strong> eindvonnis <strong>en</strong> in drie zak<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong>vonnis advies gaan hal<strong>en</strong>. De adviez<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> altijd opgesteld in de vorm van e<strong>en</strong><br />

vonnis. Schep<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn nimmer van de<br />

uitgebrachte adviez<strong>en</strong> afgewek<strong>en</strong>. Wel<br />

war<strong>en</strong> de adviez<strong>en</strong> niet altijd in overe<strong>en</strong>stemming<br />

met de conclusie <strong>en</strong> criminele eis<br />

van de baljuw.<br />

E<strong>en</strong> mooi voorbeeld daarvan is de zaak teg<strong>en</strong> de<br />

van verkrachting beschuldigde Pieter Willemsz.<br />

Oudeheijn in de jar<strong>en</strong> 1686-1688. Schep<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn<br />

voor deze zaak tweemaal om advies naar<br />

Amsterdam geweest. Zij ging<strong>en</strong> de eerste keer,<br />

nadat de baljuw van schep<strong>en</strong><strong>en</strong> had gevorderd de<br />

verdachte in voorarrest te mog<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

procedure op de extraordinaire manier te<br />

vervolg<strong>en</strong>. Conform het advies wez<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

het verzoek van de baljuw af, liet<strong>en</strong> zij de<br />

verdachte op vrije voet<strong>en</strong> (zij het op borgtocht <strong>en</strong><br />

onder de belofte telk<strong>en</strong>s te zull<strong>en</strong> verschijn<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />

blev<strong>en</strong> de procedure op de ordinaire manier<br />

voer<strong>en</strong>. Het tweede advies wonn<strong>en</strong> zij in na het<br />

hor<strong>en</strong> van de conclusie <strong>en</strong> criminele eis: doodstraf<br />

door middel van het zwaard. De schep<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

sprak<strong>en</strong> de verdachte vrij <strong>en</strong> volgd<strong>en</strong> daarbij het<br />

advies van de Amsterdamse advokat<strong>en</strong> Christiaan<br />

van Hooglant <strong>en</strong> J. Born.<br />

In 1808, in de zaak teg<strong>en</strong> H<strong>en</strong>drikje van Hulst ook<br />

g<strong>en</strong>aamd Catri<strong>en</strong>, zijn schep<strong>en</strong><strong>en</strong> voor het laatst<br />

voor advies naar Amsterdam geweest <strong>en</strong> wel bij<br />

78


de advokat<strong>en</strong> mr N. Sinderarm <strong>en</strong> mr J. Bondt.<br />

Zij adviseerd<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> hetzelfde wat de<br />

baljuw geëist had; schep<strong>en</strong><strong>en</strong> veroordeeld<strong>en</strong><br />

derhalve g<strong>en</strong>oemde H<strong>en</strong>drikje weg<strong>en</strong>s het pleg<strong>en</strong><br />

van twee verschill<strong>en</strong>de diefstall<strong>en</strong>, bigamie <strong>en</strong><br />

valsheid in geschrifte tot e<strong>en</strong> geseling op het<br />

schavot, brandmerk<strong>en</strong> op de rug, twaalf jar<strong>en</strong><br />

tuchthuis <strong>en</strong> eeuwige verbanning uit het (voormalige)<br />

gewest Holland <strong>en</strong> West-Friesland.<br />

Stafbare feit<strong>en</strong><br />

In de bronn<strong>en</strong> treff<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> bonte variëteit<br />

van delikt<strong>en</strong> aan. Hieronder wordt e<strong>en</strong><br />

overzicht gegev<strong>en</strong> van de delikt<strong>en</strong>, die zoal<br />

zijn t<strong>en</strong> laste gelegd. Voor de rubricering is<br />

de indeling van Faber gevolgd10^. Uit het<br />

voorbeeld van H<strong>en</strong>drikje van Hulst wordt<br />

duidelijk dat iemand meer dan e<strong>en</strong> delikt<br />

kon word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> laste gelegd <strong>en</strong> daarvoor kon<br />

word<strong>en</strong> veroordeeld.<br />

Ook was het mogelijk dat iemand meer werd t<strong>en</strong><br />

laste gelegd dan waarvoor hij later veroordeeld<br />

werd. E<strong>en</strong> duidelijk voorbeeld daarvan was<br />

Willemijntje Klaasse van der Klucht in 1722. Haar<br />

was kindermoord, ontucht <strong>en</strong> herhaaldelijk<br />

gepleegde hoererij t<strong>en</strong> laste gelegd, maar to<strong>en</strong> zij<br />

de kindermoord hardnekkig bleef ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, liet<br />

de baljuw die beschuldiging maar zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

vorderde hij haar bestraffing voor de andere<br />

delikt<strong>en</strong>. Schep<strong>en</strong><strong>en</strong> veroordeeld<strong>en</strong> haar daarop<br />

tot e<strong>en</strong> verbanning van twaalf jar<strong>en</strong> uit het<br />

rechtsgebied van het baljuwschap.<br />

Lev<strong>en</strong>sdelikt<strong>en</strong>: moedermoord (1), doodslag<br />

(4), kindermoord (1), mishandeling de<br />

dood t<strong>en</strong> gevolge hebb<strong>en</strong>de (1).<br />

Mishandeling (6).<br />

Op<strong>en</strong>bare orde - delikt<strong>en</strong>: op<strong>en</strong>baar geweld<br />

<strong>en</strong> straatsch<strong>en</strong>nerij (31), gewelddadig<br />

verbrek<strong>en</strong> van omheining<strong>en</strong> (2), verbrek<strong>en</strong><br />

van verbanning (1), bedelarij (2), boomsch<strong>en</strong>nerij<br />

(1), tweegevecht (1), beledig<strong>en</strong><br />

ambt<strong>en</strong>aar in functie (2), politiek delikt (met<br />

e<strong>en</strong> hoed met oranje lint door het dorp<br />

rijd<strong>en</strong>) (1).<br />

Ambtsmisdrijv<strong>en</strong>: knevelarij (1).<br />

Zed<strong>en</strong>delikt<strong>en</strong>: bigamie (1), verkrachting<br />

(2), slecht gedrag (1), hoererij (1), buit<strong>en</strong>sporighed<strong>en</strong><br />

(1), overspel (3), kwaadwillig<br />

achterlat<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> (1).<br />

Vermog<strong>en</strong>sdelikt<strong>en</strong>: diefstal (30), brandbrief<br />

(1), valsheid in geschrifte (5), veldroverij<br />

(1), brandstichting (2), per ongeluk<br />

verwond<strong>en</strong> van andermans koe (1).<br />

Economische delikt<strong>en</strong>: invoer<strong>en</strong> van vee<br />

contra plakkat<strong>en</strong> (1), kwalijk v<strong>en</strong><strong>en</strong> (2).<br />

Onbek<strong>en</strong>d (1).<br />

Vonnis<br />

Het vonnis dat schep<strong>en</strong><strong>en</strong> wez<strong>en</strong> was lang<br />

niet altijd overe<strong>en</strong>komstig de conclusie <strong>en</strong><br />

criminele eis van de baljuw. In 45 van de 108<br />

criminele zak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> zich aan<br />

di<strong>en</strong>s eis geconformeerd; in 40 zak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

zij dat niet gedaan <strong>en</strong> wez<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong> ’milder'<br />

vonnis dan geëist was; in de 23 overige zak<strong>en</strong><br />

was de relatie tuss<strong>en</strong> de eis <strong>en</strong> het vonnis niet<br />

te legg<strong>en</strong>: het betrof zev<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> waarvan de<br />

afloop onbek<strong>en</strong>d was, vijfti<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> die met<br />

e<strong>en</strong> compositie eindigd<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zaak<br />

waarin de verdachte in voorarrest overleed.<br />

In de 85 zak<strong>en</strong>, waarin vonnis is gewez<strong>en</strong>,<br />

hebb<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> dat als volgt gedaan:<br />

Veroordeling (68),<br />

Vrijspraak / ontslag (6),<br />

Anders (11): ontslag onder handtasting (2),<br />

ontslag onder handtasting <strong>en</strong> belofte (3),<br />

naar Oostindic (2), uitlevering aan ander<br />

gerecht (1); provisionele opsluiting in<br />

tuchthuis: weg<strong>en</strong>s geestelijke stoornis (2),<br />

weg<strong>en</strong>s doofstomheid (1).<br />

Schep<strong>en</strong><strong>en</strong> wez<strong>en</strong> vonnis in naam <strong>en</strong><br />

vanwege de soeverein; achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s<br />

kom<strong>en</strong> we dan ook vonniss<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> in naam<br />

<strong>en</strong> vanwege de Stat<strong>en</strong> van Holland, het<br />

Bataafse Volk, Zijne Majesteit de Koning<br />

van Holland <strong>en</strong> Zijne Majesteit de Keizer<br />

der Frans<strong>en</strong>.<br />

Straff<strong>en</strong><br />

In de 68 zak<strong>en</strong>, waarin schep<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

veroordel<strong>en</strong>d vonnis hebb<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong>,<br />

hebb<strong>en</strong> zij de volg<strong>en</strong>de straff<strong>en</strong> opgelegd,<br />

waarbij m<strong>en</strong> in het oog moet houd<strong>en</strong>, dat in<br />

verreweg de meeste zak<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> meer<br />

dan e<strong>en</strong> straf hebb<strong>en</strong> opgelegd <strong>en</strong> dat<br />

sommige straff<strong>en</strong>, zoals de doodstraf <strong>en</strong> de<br />

eeuwige verbanning, altijd vergezeld ging<strong>en</strong><br />

van vaste bijkom<strong>en</strong>de straff<strong>en</strong>:<br />

79


Doodstraf<br />

door middel van ophanging + t<strong>en</strong>toonstelling<br />

van het lijk op galgeveld (3),<br />

algehele verbeurdverklaring (1),<br />

door middel van het zwaard + onderdompel<strong>en</strong><br />

van het lijk onder de aarde op<br />

galgeveld (1).<br />

Lijfstraff<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong>toonstelling <strong>en</strong> geseling met strop om de<br />

hals (2),<br />

geseling met briev<strong>en</strong> <strong>en</strong> boekje bov<strong>en</strong> het<br />

hoofd (1),<br />

geseling met strop om de hals <strong>en</strong> ontbloot<br />

mes bov<strong>en</strong> het hoofd (1),<br />

geseling met ontbloot mes bov<strong>en</strong> het hoofd<br />

( 1 ).<br />

geseling (6),<br />

geseling binn<strong>en</strong>skamers (1),<br />

brandmerk<strong>en</strong> op de rug met het dorpswap<strong>en</strong><br />

(6).<br />

Andere schavotstraff<strong>en</strong><br />

tepronkstelling met bord of brief op de borst<br />

(3),<br />

verscheur<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbrand<strong>en</strong> van briev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

boekje (1),<br />

aandekaakstelling met scho<strong>en</strong><strong>en</strong> bov<strong>en</strong> het<br />

hoofd (1).<br />

Verbanning<br />

uit Holland <strong>en</strong> West-Friesland: eeuwig (13)<br />

+ algehele verbeurdverklaring (2), op<br />

termijn (11),<br />

uit het baljuwschap: eeuwig (5), op termijn<br />

(20).<br />

Vrijheidsstraff<strong>en</strong><br />

tuchthuis (8),<br />

aantal dag<strong>en</strong> op water <strong>en</strong> brood (in het<br />

rechthuis) (9).<br />

V er mog<strong>en</strong>sstraff<strong>en</strong><br />

geldboete (9),<br />

am<strong>en</strong>de (1),<br />

verbeurdverklaring in beslag g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

goeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> verkoop voor de arm<strong>en</strong> (1).<br />

De zwaarste straf, die schep<strong>en</strong><strong>en</strong> kond<strong>en</strong><br />

oplegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitsprek<strong>en</strong>, was de doodstraf.<br />

Deze straf is op twee manier<strong>en</strong> t<strong>en</strong> uitvoer gelegd:<br />

door ophanging aan de galg <strong>en</strong> door onthoofding<br />

met het zwaard. Zev<strong>en</strong> maal is door de baljuw de<br />

doodstraf door ophanging geëist (het laatst in<br />

1795 teg<strong>en</strong> Martinus van Tiel alias Fredrik Poep),<br />

slechts driemaal zijn schep<strong>en</strong><strong>en</strong> met de baljuw<br />

daarin meegegaan: in 1722 werd H<strong>en</strong>drik Jans<strong>en</strong><br />

alias Meuleman weg<strong>en</strong>s het pleg<strong>en</strong> van vele<br />

diefstall<strong>en</strong> tot de galg veroordeeld <strong>en</strong> in 1748<br />

zowel Harm<strong>en</strong> Janse van Leeuw<strong>en</strong> als H<strong>en</strong>drik<br />

Bar<strong>en</strong>tse alias Hijn Puls, allebei weg<strong>en</strong>s het<br />

pleg<strong>en</strong> van op<strong>en</strong>baar geweld, straatsch<strong>en</strong>nerij <strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong>de scheepsbrak<strong>en</strong>. In twee gevall<strong>en</strong> is<br />

door de baljuw de doodstraf door onthoofding<br />

met het zwaard geëist: in het eerste geval (in 1688)<br />

sprak<strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong> de verdachte echter vrij; in het<br />

tweede geval (in 1742) veroordeeld<strong>en</strong> zij Bar<strong>en</strong>t<br />

van Dijk tot deze straf weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> moedwillig<br />

gepleegde doodslag.<br />

De doodstraf had in Loosdrecht altijd de<br />

algehele verbeurdverklaring van het<br />

vermog<strong>en</strong> van de veroordeelde tot gevolg;<br />

tot 1732, want to<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de Stat<strong>en</strong> van<br />

Holland deze straf afgeschaft.<br />

De t<strong>en</strong>uitvoerlegging van de doodstraf (<strong>en</strong><br />

van de andere schavotstraff<strong>en</strong>) vond plaats<br />

op het daarvoor opgerichte schavot teg<strong>en</strong>over<br />

het rechthuis. De executie werd<br />

verricht door de beul uit Haarlem. Omdat de<br />

beul 'besteld’ moest word<strong>en</strong>, zat<strong>en</strong> er bij<br />

vonniss<strong>en</strong> voor de t<strong>en</strong>uitvoerlegging<br />

waarvan hij onontbeerlijk was, <strong>en</strong>ige dag<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> het wijz<strong>en</strong> van het vonnis <strong>en</strong> het in het<br />

op<strong>en</strong>baar voor de pui van het rechthuis<br />

uitsprek<strong>en</strong> van het vonnis. Zodo<strong>en</strong>de kon<br />

ook strikt de hand word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> aan het<br />

vereiste, dat er tuss<strong>en</strong> het uitsprek<strong>en</strong> van het<br />

vonnis <strong>en</strong> de t<strong>en</strong>uitvoerlegging ervan zo min<br />

mogelijk tijd zat. Voor het handhav<strong>en</strong> van<br />

orde <strong>en</strong> rust bij executie leverd<strong>en</strong> alle<br />

dorp<strong>en</strong> <strong>en</strong> gehucht<strong>en</strong> in het baljuwschap<br />

volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> bepaalde verdeelsleutel e<strong>en</strong><br />

conting<strong>en</strong>t weerbare mann<strong>en</strong>. Na afloop van<br />

de executie werd het lijk van de terechtgestelde<br />

over de Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t naar het<br />

galgeveld gebracht, dat op de gr<strong>en</strong>s van het<br />

rechtsgebied lag, ongeveer waar nu de<br />

Knorrfabriek staat. De licham<strong>en</strong> van de<br />

door ophanging terechtgesteld<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />

daar vervolg<strong>en</strong>s t<strong>en</strong>toongesteld aan de vaste<br />

galg die daar stond. Het lichaam van Bar<strong>en</strong>t<br />

van Dijk, die door onthoofding met het<br />

80


zwaard was omgebracht, werd daar onder de<br />

aarde gedompeld.<br />

Het doel van de strafoplegging was natuurlijk<br />

in de eerste plaats de bestraffing van de<br />

dader voor het door hem gepleegde delikt.<br />

Maar e<strong>en</strong> niet onbelangrijk nev<strong>en</strong>doel was<br />

ook de geme<strong>en</strong>schap te ton<strong>en</strong>, dat justitie<br />

wel degelijk optrad teg<strong>en</strong> strafwaardig<br />

gedrag. De straf moest daarom e<strong>en</strong> ieder<br />

afschrikk<strong>en</strong> om soortgelijke dad<strong>en</strong> te<br />

begaan. Elke straf di<strong>en</strong>de als voorbeeld hoe<br />

er door de overheid in soortgelijke gevall<strong>en</strong><br />

zou word<strong>en</strong> opgetred<strong>en</strong>. Om dat e<strong>en</strong> ieder<br />

goed duidelijk te mak<strong>en</strong>, hadd<strong>en</strong> de straff<strong>en</strong><br />

vanouds e<strong>en</strong> zekere symbolische functie: zij<br />

die werd<strong>en</strong> veroordeeld voor op<strong>en</strong>baar<br />

geweld, waarbij e<strong>en</strong> mes was te pas gekom<strong>en</strong>,<br />

kond<strong>en</strong> erop rek<strong>en</strong><strong>en</strong> op het schavot<br />

gegeseld te word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> (liefst hetzelfde)<br />

ontbloot mes bov<strong>en</strong> hun hoofd hang<strong>en</strong>de.<br />

Wanneer zij met dat mes iemand in di<strong>en</strong>s<br />

gezicht hadd<strong>en</strong> verwond, dan eiste de baljuw<br />

steevast tev<strong>en</strong>s als straf, dat de beul hun e<strong>en</strong><br />

snee in de bek zou gev<strong>en</strong>; schep<strong>en</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

deze ’spiegelstraf' echter nooit uitgesprok<strong>en</strong>.<br />

Veel symboliek was er bij de t<strong>en</strong>uitvoerlegging<br />

van de straff<strong>en</strong>, waartoe zekere Jan Bosch uit<br />

’Walthijmer Oort’ in 1696 was veroordeeld,<br />

omdat hij met valse briev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> boekje langs<br />

de huiz<strong>en</strong> had gelop<strong>en</strong>, dus e<strong>en</strong> collecte had<br />

gehoud<strong>en</strong>. Hij moest allereerst op het schavot te<br />

pronk staan met e<strong>en</strong> 'brief op zijn borst’, waarop<br />

waarschijnlijk heeft gestaan (dit blijkt uit latere<br />

gevall<strong>en</strong>) 'dit is e<strong>en</strong> valssaris’. Na deze tepronkstelling<br />

werd hij gegeseld, met het corpus delicti<br />

(de valse briev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het boekje) bov<strong>en</strong> zijn hoofd<br />

hang<strong>en</strong>de, waarna de beul de briev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

boekje voor de voet<strong>en</strong> van Jan Bosch verscheurde<br />

<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s in het vuur verbrandde. Na afloop<br />

van deze ’vertoning’ werd Bosch over de<br />

Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t naar de gr<strong>en</strong>s van Loosdrecht<br />

geleid, want hij was ook nog tot e<strong>en</strong> verbanning<br />

van 30 jar<strong>en</strong> uit het rechtsgebied van het<br />

baljuwschap veroordeeld. De symboliek kwam<br />

ook treff<strong>en</strong>d naar vor<strong>en</strong> bij de aandekaakstelling<br />

van Anna Paulus, die in 1736 werd veroordeeld<br />

voor de diefstal van e<strong>en</strong> paar scho<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> voor<br />

bedelarij om op het schavot te kijk te staan met de<br />

bewuste scho<strong>en</strong><strong>en</strong> bov<strong>en</strong> haar hoofd hang<strong>en</strong>de <strong>en</strong><br />

om daarna eeuwig uit het rechtsgebied van het<br />

baljuwschap te verdwijn<strong>en</strong>. De in 1742 voor<br />

overspel veroordeelde Jacob Corneliss<strong>en</strong><br />

Rietvink moest eerst ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s op het schavot<br />

staan met e<strong>en</strong> bord voor zijn borst, waarop 'dit is<br />

e<strong>en</strong> overspeelder’ stond alvor<strong>en</strong>s hij voor 15 jar<strong>en</strong><br />

uit Holland <strong>en</strong> West-Friesland werd gebann<strong>en</strong>.<br />

Vreemd is ev<strong>en</strong>wel, dat de persoon met wie hij in<br />

overspel leefde, Willemijntje van Dijk, die op<br />

dezelfde dag ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s voor dat delikt werd<br />

veroordeeld, zo'n tepronkstelling werd bespaard.<br />

Mogelijk speelde bij dit verschil in strafmaat mee,<br />

dat het initiatief tot overspel van Rietvink was<br />

uitgegaan.<br />

Slot<br />

Dit artikel heeft slechts belangstelling will<strong>en</strong><br />

wekk<strong>en</strong> voor dit soort onderzoek. Onderwerp<strong>en</strong>,<br />

die zeker nog moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

onderzocht of verder uitgediept ter completering<br />

van het beeld zijn bijvoorbeeld: het<br />

ontstaan van het baljuwschap in de late<br />

middeleeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> het wel <strong>en</strong> wee ervan op<br />

rechterlijk gebied tot 1581; de afbak<strong>en</strong>ing<br />

van de bevoegdhed<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het baljuwsgerecht<br />

<strong>en</strong> de lagere gerecht<strong>en</strong> van Loosdrecht,<br />

van Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> van Tekkoop; de<br />

boetstraffelijke rechtspraak; de criminele<br />

rechtspraak tot 1679; de vergelijking met<br />

andere rechtsgebied<strong>en</strong>; de verandering<strong>en</strong> in<br />

de periode 1795-1811; de verdacht<strong>en</strong> (wie<br />

war<strong>en</strong> dat, waar woond<strong>en</strong> ze <strong>en</strong> wat voor<br />

beroep hadd<strong>en</strong> ze?) <strong>en</strong> de verhouding tuss<strong>en</strong><br />

wat Faber heel mooi noemt de regel <strong>en</strong> de<br />

rechter11*.<br />

NOTEN<br />

1) D.T. Ko<strong>en</strong> - Inv<strong>en</strong>taris van de archivalia<br />

afkomstig van de dorpsgerecht<strong>en</strong> in de provincie<br />

Utrecht, 1489-1811. (Inv<strong>en</strong>tarisreeks van het<br />

rijksarchief Utrecht, nr. 49.) Utrecht 1985, inv.<br />

nrs. 1178-1334; gerecht Loosdrecht.<br />

2) Zie daarover: Florike Egmond, De hoge<br />

jurisdicties van het achtti<strong>en</strong>de eeuwse Holland,<br />

in: Holland 19 (1987)pp. 129-161 (met kaart<strong>en</strong>).<br />

3) RA Utrecht, Dorpsgerecht<strong>en</strong>, inv. nr. 1178. Zie<br />

over J.P. Thier<strong>en</strong>s: NNBW VII, kol. 1213-1214.<br />

4) RA Utrecht, Dorpsgerecht<strong>en</strong>, inv. nrs. 1180,<br />

1194 <strong>en</strong> 1203.<br />

5) G.PI.B. IX, pp. 599-602.<br />

6) RA Utrecht, Dorpsgerecht<strong>en</strong>, inv. nrs. 1194 <strong>en</strong><br />

1204.<br />

7) GA Loosdrecht, inv. nr. 7.<br />

8) Te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> valt aan Waterland, Gooiland <strong>en</strong> de<br />

baronie van IJsselstein.<br />

9) Sjoerd Faber - Strafrechtspleging <strong>en</strong> criminaliteit<br />

te Amsterdam, 1680- 1811. De nieuwe<br />

m<strong>en</strong>sliev<strong>en</strong>dheid. Arnhem, 1983, pp. 222-224.<br />

10) Sjoerd Faber 1983, pp. 54-62.<br />

11) Sjoerd Faber 1983, pp. 213-227.<br />

81


Loosdrecht, e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trum<br />

voor de Nederlandse watersport<br />

Tj. Huese <strong>en</strong> F. Moes<br />

Wie Loosdrecht zegt d<strong>en</strong>kt direct aan<br />

watersport, zo c<strong>en</strong>traal ligt dit plass<strong>en</strong>gebied<br />

letterlijk <strong>en</strong> figuurlijk in het hart van<br />

Nederland-Waterland. En toch heeft die<br />

watersport zich aldaar pas deze eeuw<br />

ontwikkeld.<br />

Ja, Ruth Vlug had wel al voor 1900 de eerste<br />

’jachthav<strong>en</strong>’, waar twee roeibot<strong>en</strong> lag<strong>en</strong>,<br />

dicht bij de Driesprong <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over de<br />

klomp<strong>en</strong>maker Voogd. In 1907 werd daar<br />

zelfs al de eerste bot<strong>en</strong>loods gebouwd, maar<br />

overig<strong>en</strong>s war<strong>en</strong> het nog maar <strong>en</strong>kele<br />

<strong>en</strong>thousiasteling<strong>en</strong> die zich voor hun plezier<br />

tot het water voeld<strong>en</strong> aangetrokk<strong>en</strong>.<br />

In 1902 ontstond de eerste bad- <strong>en</strong> zweminrichting<br />

<strong>en</strong> daarmee was het gedur<strong>en</strong>de het<br />

eerste dec<strong>en</strong>nium wel bekek<strong>en</strong>. In de loop<br />

der jar<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> bij de badinrichting<strong>en</strong> wat<br />

ligplaats<strong>en</strong> voor roei- <strong>en</strong> zeilbot<strong>en</strong>. ’Loosdrechts<br />

Bloei’ bouwde als attractie voor ’de<br />

watersporters’ in die tijd op e<strong>en</strong> legakker<br />

tuss<strong>en</strong> de le <strong>en</strong> 2e Plas e<strong>en</strong> uitkijktor<strong>en</strong>. M<strong>en</strong><br />

had er e<strong>en</strong> schitter<strong>en</strong>d uitzicht over het<br />

plass<strong>en</strong>gebied dat to<strong>en</strong> veel minder begroeid<br />

was dan nu. De tor<strong>en</strong> werd later verplaatst<br />

naar de ingang van de westelijke Drecht <strong>en</strong><br />

na verval in de jar<strong>en</strong> dertig gesloopt.<br />

Het aantal roeiers <strong>en</strong> zeilers nam toe <strong>en</strong> in<br />

1912 stak<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige Bussumse jongelied<strong>en</strong> de<br />

kopp<strong>en</strong> bij elkaar. Met Hilversumse<br />

liefhebbers werd er op 10 april de Watersport<br />

Vere<strong>en</strong>iging ’Loosdrecht’ opgericht. De<br />

ver<strong>en</strong>iging trok direct belangstelling van de<br />

to<strong>en</strong>malige burgemeester Jonkheer van<br />

Swinder<strong>en</strong>. De Loosdrechter Alfred<br />

Spr<strong>en</strong>ger werd b<strong>en</strong>oemd tot secretaris, e<strong>en</strong><br />

functie die hij vijftig jaar lang op onnavolgbare<br />

wijze vervulde.<br />

Bij de oprichting besloot m<strong>en</strong> drie wherries<br />

<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele zeilscheepjes aan te schaff<strong>en</strong>,<br />

waaronder e<strong>en</strong> in Grouw te bouw<strong>en</strong> zeilschouw.<br />

Op 1 mei van dat jaar ging de eerste paal in<br />

de voor ƒ 1.200,- aangekochte grond voor<br />

e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig clubgebouwtje. De plek is<br />

dezelfde, waar omstreeks het jaar 1700 de<br />

herberg ’de Vergulde Sadel’ stond, zoals uit<br />

oude kaart<strong>en</strong> blijkt. E<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> zestig<br />

teruggevond<strong>en</strong> gevelste<strong>en</strong>, die thans in e<strong>en</strong><br />

van de binn<strong>en</strong>mur<strong>en</strong> van het clubhuis is<br />

ingemetseld, herinnert daar aan.<br />

Het gebouwtje kon al in augustus in gebruik<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> is tot op de huidige dag<br />

nog steeds het middelpunt van de ver<strong>en</strong>iging.<br />

In de hav<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> aanvankelijk drieëntwintig<br />

vaartuig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ligplaats, e<strong>en</strong> aantal<br />

daarvan in de zo karakteristieke schiphuiz<strong>en</strong>.<br />

Uiteraard ontdekt<strong>en</strong> ook ander<strong>en</strong> de roei<strong>en</strong><br />

zeilmogelijkhed<strong>en</strong> op de plass<strong>en</strong>. Bij de<br />

badinrichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook elders ontstond<strong>en</strong><br />

bescheid<strong>en</strong> hav<strong>en</strong>tjes. Zij vormd<strong>en</strong> de basis<br />

van waaruit de watersport zich ontwikkelde.<br />

In 1914 werd voor de Watersport-Ver<strong>en</strong>iging<br />

'Loosdrecht' bij de werf Navis van<br />

W. Beekhuis, ook bek<strong>en</strong>d van het Piashuis,<br />

de bad- <strong>en</strong> zweminrichting annex café-restaurant.<br />

de eerste 12 voets jol gebouwd voor<br />

de somma van ƒ 250,-. Dit bootje zou e<strong>en</strong><br />

grote populariteit krijg<strong>en</strong>. De eerste<br />

wedstrijd<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er in gehoud<strong>en</strong>.<br />

In dat mobilisatiejaar kon de eerste nationale<br />

wedstrijd overig<strong>en</strong>s niet doorgaan. In 1915<br />

werd deze afgelast in verband met de<br />

restauratie van de Mijnd<strong>en</strong>se sluis (bot<strong>en</strong> op<br />

trailers achter auto’s war<strong>en</strong> nog onbek<strong>en</strong>d).<br />

In 1918 schrev<strong>en</strong> vijf<strong>en</strong>dertig(l) bot<strong>en</strong> in<br />

voor de nationale wedstrijd<strong>en</strong> op Loosdrecht.<br />

Het jaar daarop woonde Z.K.H.<br />

Prins H<strong>en</strong>drik e<strong>en</strong> wedstrijd in modelbot<strong>en</strong><br />

bij, e<strong>en</strong> sport die zich door vele nieuwe<br />

techniek<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> tachtig sterk zou<br />

ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

Hoe stil het nog was blijkt wel uit het feit dat<br />

drie marine watervliegtuig<strong>en</strong> er in dat jaar<br />

landd<strong>en</strong> <strong>en</strong> opsteg<strong>en</strong>.<br />

82


Stil? In 1922 vond<strong>en</strong> sommig<strong>en</strong> dat het<br />

<strong>en</strong>orm druk was op de plass<strong>en</strong>: M<strong>en</strong> kan<br />

gemakkelijk 200 zeil<strong>en</strong> tell<strong>en</strong>.<br />

Dat was ook het jaar van de oprichting van<br />

de tweede ver<strong>en</strong>iging, de Gooise Watersport<br />

Ver<strong>en</strong>iging ’de Vrijbuiter’, door e<strong>en</strong> groep<br />

zeilers die regelmatig de plass<strong>en</strong> bevoer<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> behoefte gevoeld<strong>en</strong> meer met elkaar in<br />

contact te kom<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>einde het sportlev<strong>en</strong> op<br />

e<strong>en</strong> hoger peil te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De oprichting<br />

vond plaats in hotel Jans te Hilversum, dat<br />

tezam<strong>en</strong> met het Palacehotel regelmatig in<br />

de annal<strong>en</strong> van de Loosdrechtse ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong><br />

voorkwam, zolang e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> clubhuis<br />

(nog) niet voldo<strong>en</strong>de ruimte bood. Het<br />

eerste Vrijbuiterseizo<strong>en</strong> werd geop<strong>en</strong>d met<br />

e<strong>en</strong> tocht, waaraan twaalf zeilbot<strong>en</strong> <strong>en</strong> één<br />

motorboot deelnam<strong>en</strong>. Het eskader, dat<br />

goed bij elkaar bleef had in Loosdrecht zeer<br />

veel bekijks, zo lez<strong>en</strong> wij.<br />

Interessant is de waarschuwing van de heer<br />

Teupk<strong>en</strong>, redakteur van het to<strong>en</strong>malige blad<br />

’Watersport'. Hij wees op het gevaar dat <strong>en</strong>e<br />

mejuffrouw Freese vormde door voor het<br />

gebruik van vaar- <strong>en</strong> hav<strong>en</strong>water jaarlijkse<br />

bijdrag<strong>en</strong> te eis<strong>en</strong> op grond van verme<strong>en</strong>de,<br />

doch zeer omstred<strong>en</strong> recht<strong>en</strong>. Op dit gebied<br />

heersch<strong>en</strong> in Loosdrecht toestand<strong>en</strong>, die m<strong>en</strong><br />

in Nederland ond<strong>en</strong>kbaar zou acht<strong>en</strong>, zo<br />

schreef hij.<br />

Na <strong>en</strong>ige omzwerving<strong>en</strong> meerde de Vrijbuiter<br />

t<strong>en</strong>slotte af in de noordoosthoek van de<br />

le Plas. T<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> hiervan vestigde zich<br />

later de in 1944 opgerichte Watersport<br />

Ver<strong>en</strong>iging ’De Watervogels’. Drie actieve<br />

ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> in eikaars directe nabijheid!<br />

In 1929 werd het Loosdrechtse plass<strong>en</strong>gebied<br />

op<strong>en</strong>baar vaarwater <strong>en</strong> in juni 1930<br />

kwam e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst tot stand tuss<strong>en</strong> de<br />

Waterschapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Loosdrecht<br />

<strong>en</strong> Amsterdam, waarin de belemmering<strong>en</strong><br />

voor de zeil-, roei- <strong>en</strong> zwemsport<br />

werd<strong>en</strong> wegg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Voor het gebruik van<br />

motor- <strong>en</strong> stoom(sic)bot<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> vergunning<br />

vereist.<br />

Zoals ook elders in ons land begon to<strong>en</strong> de<br />

langzame doch gestadige groei van de<br />

watersport, die toch tot die tijd niet voor<br />

brede lag<strong>en</strong> van de bevolking bereikbaar<br />

was.<br />

Zo vond<strong>en</strong> we nog in e<strong>en</strong> Waterkampio<strong>en</strong><br />

van 1932 de vermelding, dat de firma Baay te<br />

Loosdrecht e<strong>en</strong> 12 voets jol had afgeleverd<br />

aan J. v.d. Stadt in Zaandam, e<strong>en</strong> feit dat<br />

to<strong>en</strong> nog k<strong>en</strong>nelijk vermeld<strong>en</strong>swaard was.<br />

Nieuwe boottyp<strong>en</strong>, nieuwe goedkope, ook<br />

door amateurs uit te voer<strong>en</strong>, bouwwijz<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote stimulans voor de watersport.<br />

D<strong>en</strong>k maar aan de door Bulthuis<br />

ontworp<strong>en</strong> latt<strong>en</strong>bouw <strong>en</strong> de overbek<strong>en</strong>de<br />

BM <strong>en</strong> 16 m2.<br />

In 1935 werd de Watersport Ver<strong>en</strong>iging ’het<br />

Witte Huis’ bij het gelijknamige karakteristieke<br />

punt op de 3e Plas gevestigd.<br />

Nederland herstelde zich langzaam van de<br />

crisisjar<strong>en</strong>, de watersport bloeide op. De<br />

jachthav<strong>en</strong>s breidd<strong>en</strong> uit <strong>en</strong> aanverwante<br />

bedrijv<strong>en</strong> ded<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorzichtige stap naar<br />

ontwikkeling.<br />

Het uitgaanslev<strong>en</strong> was overig<strong>en</strong>s nog<br />

beperkt. E<strong>en</strong> van de weinige mogelijkhed<strong>en</strong>,<br />

dans<strong>en</strong> bij de Otter, ligt de zeilers uit die tijd<br />

nog vers in het geheug<strong>en</strong>, alsook de zeiltocht<br />

's nachts, soms bij volle maan, terug over de<br />

plas.<br />

Vanuit Amsterdam <strong>en</strong> Breukel<strong>en</strong> ontwikkeld<strong>en</strong><br />

zich vóór de Tweede Wereldoorlog<br />

ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> aan de westzijde van de plass<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> in de zog<strong>en</strong>aamde trekgat<strong>en</strong>. Ook aan de<br />

Vuntusplas werd e<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>iging van die<br />

naam gesticht.<br />

De jar<strong>en</strong> 1940-1945 bracht<strong>en</strong> uiteraard grote<br />

verandering<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> viel terug op het<br />

op<strong>en</strong>baar vervoer dat in 1929 met e<strong>en</strong> bus<br />

van de Driesprong naar de Hondebrug in<br />

Hilversum was begonn<strong>en</strong>. Tot de Hondebrug,<br />

omdat de bus to<strong>en</strong> niet sterk g<strong>en</strong>oeg<br />

was om de helling van de Vaartweg te<br />

nem<strong>en</strong>!<br />

M<strong>en</strong> ging weer fiets<strong>en</strong>, er kwam<strong>en</strong> vaarbeperking<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> in beslagneming<strong>en</strong> door de<br />

bezetters. Vaak nam<strong>en</strong> zij onzinnige<br />

maatregel<strong>en</strong>. Zo werd e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d ophaalbruggetje<br />

op het terrein van de K.W.V.<br />

’Loosdrecht’ door de bezetters weg<strong>en</strong>s<br />

militair gevaar verwijderd. De ver<strong>en</strong>iging<br />

mocht ook haar predicaat Koninklijk,<br />

toegek<strong>en</strong>d in 1937, niet meer voer<strong>en</strong>.<br />

De bezetting bracht overig<strong>en</strong>s de watersporters<br />

bij elkaar.<br />

Ook grotere schep<strong>en</strong>, die op het Ijsselmeer<br />

83


m & *\<br />

\<br />

De eerste jachthav<strong>en</strong> van Ruth Vlug.<br />

niet meer mocht<strong>en</strong> var<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> naar<br />

Loosdrecht.<br />

In april 1945 werd de Mijnd<strong>en</strong>se sluis door<br />

de bezetters vernield. Het zou tot 29<br />

augustus 1946 dur<strong>en</strong>, voordat die weer in<br />

gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kon word<strong>en</strong>.<br />

Laat ons thans liever kijk<strong>en</strong> naar de ontwikkeling<br />

sinds 1945.<br />

De to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de welvaart <strong>en</strong> de daarmee<br />

gepaard gaande grotere mobiliteit vergrootte<br />

de mogelijkhed<strong>en</strong> voor vel<strong>en</strong> om aan<br />

de watersport deel te nem<strong>en</strong>. Loosdrecht<br />

liep door haar c<strong>en</strong>trale ligging <strong>en</strong> het<br />

aantrekkeljke vaargebied voorop. Jachthav<strong>en</strong>s,<br />

verhuurbedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ver<strong>en</strong>igingshav<strong>en</strong>s<br />

groeid<strong>en</strong> zowel langs de oevers, alsook<br />

met hun steigers verder de plass<strong>en</strong> in.<br />

E<strong>en</strong> in 1950 door Gedeputeerde Stat<strong>en</strong> van<br />

Utrecht b<strong>en</strong>oemde commissie kreeg de<br />

opdracht te onderzoek<strong>en</strong> welke voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

voor de instandhouding van de plass<strong>en</strong><br />

nodig war<strong>en</strong>, hoe de uitvoering moest<br />

plaatsvind<strong>en</strong> <strong>en</strong> op welke wijze gefinancierd<br />

kon word<strong>en</strong>. Vanuit de watersport nam<strong>en</strong><br />

daaraan onder andere de her<strong>en</strong> ir J. Loeff <strong>en</strong><br />

C. Huisk<strong>en</strong> deel. Met ander<strong>en</strong> drukt<strong>en</strong> zij<br />

e<strong>en</strong> stempel op de Loosdrechtse watersportontwikkeling.<br />

In 1954 kwam hieruit het Piass<strong>en</strong>schap voor<br />

Loosdrecht <strong>en</strong> omstrek<strong>en</strong> voort. Daarover<br />

wordt elders in dit blad uitvoerig bericht.<br />

Het herstel van legakkers <strong>en</strong> de aanleg van<br />

eiland<strong>en</strong> steun<strong>en</strong> de toeristische watersport<br />

door grotere afmeermogelijkhed<strong>en</strong>, doch<br />

legg<strong>en</strong> beperking<strong>en</strong> op aan de wedstrijdzeilerij.<br />

In de wet<strong>en</strong>schap dat de watersporters van<br />

verschill<strong>en</strong>de pluimage (waaronder ook de<br />

snelle motorbot<strong>en</strong>, met waterskiërs <strong>en</strong><br />

paragliders, alsook de plankzeilers) het<br />

water sam<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bevar<strong>en</strong>,<br />

bestond reeds e<strong>en</strong> goed overleg tuss<strong>en</strong> de<br />

ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong>, de overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> de watersportbedrijv<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong>einde ook formeel nam<strong>en</strong>s de watersport,<br />

dus de gebruikers, te kunn<strong>en</strong> optred<strong>en</strong><br />

werd in 1981 de K.N.W.V. werkgroep<br />

Loosdrechts Plass<strong>en</strong>gebied opgericht. De<br />

84


veerti<strong>en</strong> regionale ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />

hierin sam<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn verteg<strong>en</strong>woordigd in de<br />

Plass<strong>en</strong>raad <strong>en</strong> het Dagelijks Bestuur van<br />

het Piass<strong>en</strong>schap. Het verwijder<strong>en</strong> van<br />

bagger uit grote del<strong>en</strong> van de plass<strong>en</strong>, het<br />

handhav<strong>en</strong> van relatief brede doorgang<strong>en</strong><br />

aan beide zijd<strong>en</strong> van het eiland Robinson<br />

Crusoë <strong>en</strong> het vergrot<strong>en</strong> van de capaciteit<br />

van de Mijnd<strong>en</strong>se sluis, zijn <strong>en</strong>kele van de<br />

vele punt<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> waarvan de werkgroep<br />

actief is.<br />

Het aantal bot<strong>en</strong> op de plass<strong>en</strong> is de laatste<br />

vijf<strong>en</strong>twintig jaar sterk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Sommig<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> Loosdrecht te vol,<br />

ander<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dat juist gezellig; e<strong>en</strong> zeer<br />

persoonlijke beleving. Op e<strong>en</strong> zonnig<br />

week<strong>en</strong>d in de voorzomer, met windkracht 2<br />

Beaufort <strong>en</strong> wedstrijdactiviteit<strong>en</strong> is inderdaad<br />

sprake van volle plass<strong>en</strong>.<br />

Die omstandighed<strong>en</strong> do<strong>en</strong> zich in ons land<br />

echter niet zo dikwijls voor. In de vakantiemaand<strong>en</strong><br />

is het, ondanks de dan georganiseerde<br />

grote wedstrijdseries, zelfs vaak<br />

rustig op de plass<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> ’vertrekoverschot’.<br />

De drukte heeft zich uiteraard ook<br />

aan de wal ontwikkeld. E<strong>en</strong> groot aantal<br />

toeleveringsbedrijv<strong>en</strong> van allerlei soort<br />

heeft zich rond de plass<strong>en</strong> gevestigd <strong>en</strong><br />

natuurlijk ook restaurants, café’s, disco’s <strong>en</strong><br />

wat dies meer zij. All<strong>en</strong> will<strong>en</strong> zij zich<br />

duidelijk pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>.<br />

Reeds in 1962 stond in de ’Waterkampio<strong>en</strong>’<br />

de kop: De ondergang van het dorp Loosdrecht.<br />

E<strong>en</strong>s bekoorlijk, zelfs mooi, nu e<strong>en</strong><br />

verschrikking. Veel is er sindsdi<strong>en</strong> verbeterd<br />

in het uiterlijk van de bedrijv<strong>en</strong>, maar e<strong>en</strong><br />

meer in de omgeving pass<strong>en</strong>de commerciële<br />

pres<strong>en</strong>tatie zou door de var<strong>en</strong>de <strong>en</strong> niet<br />

var<strong>en</strong>de bezoekers word<strong>en</strong> gewaardeerd.<br />

De grote pionier ir Loeff, zelf bewoner van<br />

Loosdrecht, drong bij zijn afscheid als<br />

bestuurslid van de K.W. V.L. in 1967, bij dc<br />

bestuurder<strong>en</strong> er niet voor niets op aan<br />

voortdur<strong>en</strong>d te wak<strong>en</strong> <strong>en</strong> te vecht<strong>en</strong> voor<br />

e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> Loosdrecht.<br />

De wedstrijdzeilerij<br />

Natuurlijk e<strong>en</strong> onderdeel van de gehele<br />

watersport, maar toch wel met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

karakter. Het aantal wedstrijdzeilers is<br />

weliswaar niet zo groot, maar ze vorm<strong>en</strong> op<br />

het water vaak e<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d beeld.<br />

Zoals we al eerder schrev<strong>en</strong> begon het<br />

allemaal in roeibootjes waar al gauw e<strong>en</strong><br />

zeiltje op werd gezet. Zo startte ook Bob<br />

Maas, roei<strong>en</strong>d in e<strong>en</strong> pieremegoggel, op de<br />

Loosdrechtse plass<strong>en</strong>. In 1932, 1936 <strong>en</strong> 1948<br />

behaalde hij Olympisch eremetaal in e<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong>manszeilboot <strong>en</strong> in de Starklasse.<br />

Aanvankelijk werd<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> wedstrijd<strong>en</strong><br />

georganiseerd in zeilwherries, tjotters,<br />

schouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> diverse kielmidzwaard jachtjes<br />

<strong>en</strong> wel vanaf 1912. In 1916 werd<strong>en</strong> de eerste<br />

nationale wedstrijd<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> waaraan<br />

ook 12 voets joll<strong>en</strong> deelnam<strong>en</strong>. Tot 1934<br />

bestond er overig<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> verbod om dat op<br />

zondag te do<strong>en</strong>. Later ontstond de Vrijbuiterklasse,<br />

e<strong>en</strong> Nederlandse klasse, die grote<br />

vrijhed<strong>en</strong> toeliet in rompvorm <strong>en</strong> tuigage.<br />

Verschill<strong>en</strong>de wedstrijdklass<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong><br />

hun Nederlandse carrière in Loosdrecht <strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> aldaar ontwikkeld <strong>en</strong> gelanceerd.<br />

Bij de K.W.V.L. bijvoorbeeld kwam<strong>en</strong> in<br />

1931 de eerste zesti<strong>en</strong> 12 m:, Sharpie’s op het<br />

water. E<strong>en</strong> Duitse klasse, die e<strong>en</strong> grote<br />

populariteit zou krijg<strong>en</strong>.<br />

In 1952 werd, eig<strong>en</strong>lijk als haar opvolger, de<br />

moderne <strong>en</strong> snellere Flying Dutchman t<strong>en</strong><br />

doop gehoud<strong>en</strong>. Ontwikkeld door Co<strong>en</strong><br />

Gülcher <strong>en</strong> Uus van Ess<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanvankelijk<br />

ook in Loosdrecht bij van Doesburg<br />

gebouwd. Dit wedstrijdschip verkreeg<br />

<strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> later de Olympische status. E<strong>en</strong><br />

kleiner scheepje, de Flying Junior, werd<br />

daarna door hetzelfde tweetal, met veel<br />

-ook internationaal- succes, geïntroduceerd.<br />

In sam<strong>en</strong>werking met de K.N.Z. & R.V.,<br />

opgericht in 1847, organiseerde de<br />

K.W. V.L. in 1936 haar eerste internationale<br />

wedstrijdserie, welke de naam Holland<br />

Week kreeg.<br />

Nog steeds word<strong>en</strong> deze wedstrijd<strong>en</strong> elk jaar<br />

gehoud<strong>en</strong>.<br />

Later volgde de W.S. V. ’het Witte Huis’ dit<br />

voorbeeld met haar Nieuw Loosdrecht<br />

Week.<br />

Aan deze ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, die alle<strong>en</strong> in de<br />

oorlogsjar<strong>en</strong> 1944 <strong>en</strong> 1945 ge<strong>en</strong> doorgang<br />

kond<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>, nem<strong>en</strong> nog steeds meer dan<br />

300 schep<strong>en</strong> deel, verdeeld over zo’n twintig<br />

85


M B<br />

I» » :* -* * » :<br />

Ook grotere schep<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> naar Loosdrecht, 1942.<br />

klass<strong>en</strong>.<br />

Het duurde <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> na het eind van de<br />

Tweede Wereldoorlog voordat de watersport<br />

weer goed op gang kwam.<br />

De K.W.V. 'Loosdrecht’, G.W.V. 'de<br />

Vrijbuiter’ <strong>en</strong> de W.S.V. ’het Witte Huis’<br />

ging<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> in de organisatie van<br />

gecombineerde wedstrijd<strong>en</strong>, waaraan ook<br />

de led<strong>en</strong> van de andere Loosdrechtse<br />

ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> deelnam<strong>en</strong>.<br />

In 1957 startte de K.W.V.L. met Paaswedstrijd<strong>en</strong><br />

voor internationale klass<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

G.W.V. ’de Vrijbuiter’ voegde later aan de<br />

beide bestaande zomerev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong> haar<br />

Vrijbuiterweek toe.<br />

De Loosdrechtse wedstrijdban<strong>en</strong> bracht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> vele nationale, Europese <strong>en</strong><br />

wereldkampio<strong>en</strong><strong>en</strong> voort, terwijl ook<br />

Olympisch eremetaal de prijz<strong>en</strong>kast<strong>en</strong> siert.<br />

Prachtige vlot<strong>en</strong> 16 m2, Olympia joll<strong>en</strong>,<br />

Pampuss<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor de beginners Optimist<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vele andere typ<strong>en</strong> ziet m<strong>en</strong> regelmatig<br />

wedstrijd zeil<strong>en</strong>d op de plass<strong>en</strong>. Dat vraagt<br />

begrip, wederzijds van wedstrijdvaarders <strong>en</strong><br />

toervaarders. Daarbij heeft de plankzeilerij<br />

zich de laatste vijfti<strong>en</strong> jaar ook op Loosdrecht<br />

sterk ontwikkeld.<br />

De Jeugd<br />

In e<strong>en</strong> verhaal over de waterrecreatie in<br />

Loosdrecht mag de jeugd niet ontbrek<strong>en</strong>.<br />

"Wie h<strong>en</strong> heeft, heeft de toekomst" wordt<br />

wel sterk getoond door de bestuurder<strong>en</strong> van<br />

nu, die zelf ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> in<br />

kano’s, Piraatjes, Optimist<strong>en</strong> <strong>en</strong> Jeugdbot<strong>en</strong><br />

de eerste wankele schred<strong>en</strong> (via de steiger)<br />

in de watersport zett<strong>en</strong>. En daarin geeft<br />

Loosdrecht de toon aan, ook al omdat de<br />

plass<strong>en</strong> zich er uitstek<strong>en</strong>d voor l<strong>en</strong><strong>en</strong>, met al<br />

de eilandjes <strong>en</strong> inhamm<strong>en</strong>.<br />

Onze Koningin leerde de beginsel<strong>en</strong> van het<br />

zeil<strong>en</strong> <strong>en</strong> schipper<strong>en</strong> op de Loosdrechtse<br />

plass<strong>en</strong>.<br />

De ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> veel aandacht aan<br />

de jeugdinstructie, vaak al voorde 8-jarig<strong>en</strong>.<br />

86


s;<br />

E<strong>en</strong> Pampus start.<br />

Zaterdags <strong>en</strong> zondags kan m<strong>en</strong> grote vlot<strong>en</strong><br />

Optimist<strong>en</strong> aantreff<strong>en</strong>, begeleid door<br />

instructiegev<strong>en</strong>de ouders in volgbot<strong>en</strong>.<br />

De K. W. V.L. richtte in 1941 'de Jantjes’ op,<br />

e<strong>en</strong> afdeling die sindsdi<strong>en</strong> grote aantall<strong>en</strong><br />

kinder<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de 11 <strong>en</strong> 17jaar leerde zeil<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> schipper<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun bov<strong>en</strong>al de liefde voor<br />

de watersport bijbr<strong>en</strong>gt. Ja, het Loosdrechtse<br />

plass<strong>en</strong>gebied is e<strong>en</strong> dorado voor<br />

de waterrecreatie. Wanneer alle betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

daarbij sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>, kan het goede<br />

behoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> van wat er verlor<strong>en</strong><br />

ging, kan veel word<strong>en</strong> teruggewonn<strong>en</strong>.<br />

87


Ontstaan <strong>en</strong> functioner<strong>en</strong> van het<br />

Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht<br />

H. L<strong>en</strong>stra<br />

Inleiding<br />

Aan het College van Gedeputeerde Stat<strong>en</strong> in<br />

de provincie Utrecht.<br />

Bij besluit van 21 Februari 1950, 2e afd., nr.<br />

769/379, b<strong>en</strong>oemde Uw College e<strong>en</strong> commissie<br />

met de opdracht e<strong>en</strong> onderzoek in te stell<strong>en</strong><br />

naar <strong>en</strong> voorstell<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t:<br />

1. de voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> die nodig zijn voor de<br />

instandhouding van de Loosdrechtse<br />

plass<strong>en</strong>;<br />

2. het lichaam waaraan het beheer van de te<br />

treff<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> ware op te drag<strong>en</strong>;<br />

3. de dekking van de kost<strong>en</strong> voor deze<br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />

Gevolg gev<strong>en</strong>de aan deze opdracht biedt de<br />

commissie U hierbij haar rapport met<br />

bijlag<strong>en</strong> aan.<br />

Zo begint het Rapport van de Commissie<br />

ingesteld bij besluit van Gedeputeerde<br />

Stat<strong>en</strong> van Utrecht d.d. 21 februari 1950, dat<br />

op 27 april 1954 werd aangebod<strong>en</strong>.<br />

Het leek mij goed e<strong>en</strong> artikel over het<br />

Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht -als beher<strong>en</strong>d<br />

lichaam van het Loosdrechts plass<strong>en</strong>gebiedte<br />

beginn<strong>en</strong> met iets te vertell<strong>en</strong> uit dit<br />

rapport.<br />

De to<strong>en</strong>malige Loosdrechtse plass<strong>en</strong><br />

vormd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> op<strong>en</strong><br />

plass<strong>en</strong>, waar met name de oevers <strong>en</strong> de<br />

eilandjes door de zeilsport zeer veel te lijd<strong>en</strong><br />

hadd<strong>en</strong>.<br />

Gevreesd werd daarom dat, wanneer er niet<br />

werd ingegrep<strong>en</strong>, reeds binn<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong><br />

veel van het piass<strong>en</strong>schoon verlor<strong>en</strong> zou<br />

gaan.<br />

De nodige voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor de instandhouding<br />

van de plass<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> de financiële<br />

draagkracht van de betrokk<strong>en</strong> ve<strong>en</strong>derijbestur<strong>en</strong><br />

te bov<strong>en</strong> gaan <strong>en</strong> kond<strong>en</strong> redelijkerwijze<br />

ev<strong>en</strong>min van de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

waarin de plass<strong>en</strong> zijn geleg<strong>en</strong>, word<strong>en</strong><br />

gevergd. Daarom moest word<strong>en</strong> nagegaan<br />

op welke wijze de middel<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> te<br />

word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> om de kost<strong>en</strong> van de hier<br />

bedoelde voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> te bestrijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan<br />

welk lichaam het beheer van de te mak<strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong> ware op te drag<strong>en</strong>.<br />

Kort sam<strong>en</strong>gevat bevatte het rapport van de<br />

commissie drie voorstell<strong>en</strong>:<br />

1. het treff<strong>en</strong> van voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, om zowel<br />

het eig<strong>en</strong> karakter van de Loosdrechtse<br />

plass<strong>en</strong> te behoud<strong>en</strong> als het blijv<strong>en</strong>d beter<br />

te do<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> aan de funktie van<br />

e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal geleg<strong>en</strong> recreatieterrein in<br />

het west<strong>en</strong> des lands. Concreet werd<br />

gedacht aan de aanleg van e<strong>en</strong> aantal<br />

eiland<strong>en</strong>;<br />

2. het opricht<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> waterschap over de<br />

Loosdrechtse <strong>en</strong> Breukeleve<strong>en</strong>se<br />

plass<strong>en</strong>, onder opheffing van het waterschap<br />

Breukeleve<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ti<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>;<br />

3. het opricht<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> piass<strong>en</strong>schap,<br />

gebaseerd op de Wet Geme<strong>en</strong>schappelijke<br />

Regeling<strong>en</strong>, ter behartiging van de<br />

recreatieve <strong>en</strong> de landschappelijke<br />

belang<strong>en</strong>.<br />

De Provincie handelde nu verder met<br />

voortvar<strong>en</strong>dheid. Binn<strong>en</strong> twee jaar kwam de<br />

geme<strong>en</strong>schappelijke regeling voor het<br />

’Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht <strong>en</strong> omstrek<strong>en</strong>’,<br />

getroff<strong>en</strong> door de rad<strong>en</strong> der geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Amsterdam, Breukel<strong>en</strong>, Hilversum,<br />

Lo<strong>en</strong><strong>en</strong>, Loosdrecht, Utrecht <strong>en</strong> Vreeland<br />

tot stand. Deze werd op 3 juli 1957 koninklijk<br />

goedgekeurd <strong>en</strong> twee dag<strong>en</strong> later, op 5 juli<br />

1957, trad de regeling in werking.<br />

De geme<strong>en</strong>schappelijke regeling<br />

In artikel drie wordt het doel voor het<br />

piass<strong>en</strong>schap geformuleerd: de behartiging<br />

van de belang<strong>en</strong> van de recreatie binn<strong>en</strong> zijn<br />

gebied. Dit doel kan word<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>lijkt<br />

88


door onder andere (ik noem uit art. 4 drie<br />

middel<strong>en</strong>): het bij voorrang uitvoer<strong>en</strong> van<br />

werkplann<strong>en</strong>; het instandhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

verbeter<strong>en</strong> van het natuur- <strong>en</strong> landschapsschoon;<br />

het vaststell<strong>en</strong> van verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>,<br />

al of niet door strafbepaling of politiedwang<br />

te handhav<strong>en</strong>, die de belang<strong>en</strong> van de<br />

recreatie betreff<strong>en</strong>. Opvall<strong>en</strong>d in de oorspronkelijke<br />

doelstelling -die overig<strong>en</strong>s<br />

formeel nog steeds geldt- is de nadruk op de<br />

recreatie. Opvall<strong>en</strong>d, omdat in de overweging<strong>en</strong>,<br />

welke tot de instelling van de<br />

commissie uit 1950, de zog<strong>en</strong>aamde werkcommissie<br />

leidd<strong>en</strong>, duidelijk te lez<strong>en</strong> stond<br />

dat met name het piass<strong>en</strong>schoon behoud<strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong>de te word<strong>en</strong>, opdat daarmee de<br />

aantrekkelijkheid van het gebied in stand<br />

kon blijv<strong>en</strong>. Slechts in de middel<strong>en</strong> om het<br />

doel te bereik<strong>en</strong> komt vervolg<strong>en</strong>s het<br />

(instandhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong> van) natuur<strong>en</strong><br />

landschapsschoon naar vor<strong>en</strong>.<br />

In 1980 is e<strong>en</strong> begin gemaakt met de<br />

herzi<strong>en</strong>ing van de geme<strong>en</strong>schappelijke<br />

regeling. In de ontwerp-tekst (overig<strong>en</strong>s al<br />

goedgekeurd door het algeme<strong>en</strong> bestuur <strong>en</strong><br />

de deelnemers) wordt als doelstelling de<br />

behartiging van de belang<strong>en</strong> van de recreatie<br />

<strong>en</strong>, voor zover daarmede sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d,<br />

die van de natuur- <strong>en</strong> landschapsbescherming<br />

aangegev<strong>en</strong>.<br />

Deze nieuwe formulering sluit aan bij de<br />

reeds in de jar<strong>en</strong> zestig geconstateerde<br />

groter word<strong>en</strong>de recreatieve druk, waardoor<br />

de kwaliteit van het gebied achteruit dreigde<br />

te gaan <strong>en</strong> het piass<strong>en</strong>schap het acc<strong>en</strong>t mede<br />

is gaan richt<strong>en</strong> op de natuur- <strong>en</strong> landschapsbescherming,<br />

in combinatie met verbetering<br />

van bestaande (in plaats van ontwikkeling<br />

van nieuwe) recreatiemogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

In die beginjar<strong>en</strong> van het schap werd de<br />

prioriteit gelegd bij de realisering van het<br />

eerste werkplan, dat voornamelijk e<strong>en</strong><br />

eiland<strong>en</strong>-aanlegplan was. Die urg<strong>en</strong>tie was<br />

terecht.<br />

Het eiland<strong>en</strong>plan zorgde namelijk niet<br />

alle<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zelfs niet in de eerste plaats, voor<br />

ligplaats<strong>en</strong> voor zeilbot<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere<br />

pleziervaartuig<strong>en</strong>, maar ook zorgd<strong>en</strong> èn<br />

zorg<strong>en</strong> de eiland<strong>en</strong> voor instandhouding van<br />

het karakteristieke landschapsbeeld <strong>en</strong> de<br />

vele kwetsbare oevers. Doordat de eiland<strong>en</strong><br />

namelijk op strategische plaats<strong>en</strong> in de op<strong>en</strong><br />

plass<strong>en</strong> zijn geprojekteerd, (veelal daar,<br />

waar vroeger eiland<strong>en</strong> lag<strong>en</strong>) wordt de<br />

l<strong>en</strong>gte, waarover de wind over het wateroppervlakte<br />

strijkt, verkleind <strong>en</strong> daarmee<br />

het hoger word<strong>en</strong> van de golv<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>.<br />

Zo heeft het eiland Geitekaai, in augustus<br />

1959 als eerste eiland gereedgekom<strong>en</strong>, bij<br />

storm e<strong>en</strong> golfdemp<strong>en</strong>de werking tot op<br />

circa 1 km afstand.<br />

Het oorspronkelijke eiland<strong>en</strong>plan omvatte<br />

14 eiland<strong>en</strong>, voornamelijk gesitueerd in<br />

twee rij<strong>en</strong>, te wet<strong>en</strong> langs de voormalige<br />

schoorwal langs de Drecht <strong>en</strong> langs de<br />

voormalige Boomhoeksedijk <strong>en</strong> Schinkeldijk.<br />

Zo zoud<strong>en</strong> de plass<strong>en</strong> in drie grote<br />

ruimt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verdeeld, zonder bestaand<br />

op<strong>en</strong> water aan de recreatievaart te onttrekk<strong>en</strong>,<br />

want op g<strong>en</strong>oemde lokaties war<strong>en</strong><br />

veelal reeds onbevaarbare ondieptes<br />

aanwezig.<br />

Van de geplande 14 eiland<strong>en</strong> zijn er inmiddels<br />

5 gerealiseerd: Geitekaai (1959), Me<strong>en</strong>t<br />

(1962), Weer (1963), Bijltje (1964) <strong>en</strong><br />

Markus Pos (1977). Of de overige eiland<strong>en</strong><br />

ooit nog zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangelegd, valt op dit<br />

mom<strong>en</strong>t te betwijfel<strong>en</strong>, mede gelet op de<br />

financiële positie van het schap. In ieder<br />

geval zal er dan e<strong>en</strong> (geactualiseerd)<br />

deelplan moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgesteld, alvor<strong>en</strong>s<br />

tot verdere aanleg wordt overgegaan.<br />

In de loop der jar<strong>en</strong> is geblek<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong><br />

aantal zak<strong>en</strong> meer aandacht (<strong>en</strong> geld)<br />

behoefde dan in 1957 gedacht was. Zo bleek<br />

dat de aanleg van e<strong>en</strong> groot kampeerterrein<br />

noodzakelijk was om ’het ongeord<strong>en</strong>d<br />

kamper<strong>en</strong> op de eiland<strong>en</strong> <strong>en</strong> landstrok<strong>en</strong> in<br />

de plass<strong>en</strong> zoveel mogelijk teg<strong>en</strong> te gaan’.<br />

Gedacht werd aan e<strong>en</strong> terrein van ongeveer<br />

10 ha.<br />

Ook het probleem van de woonschep<strong>en</strong> in<br />

het gebied (in 1962 circa 252 stuks) werd<br />

onderk<strong>en</strong>d. Daarteg<strong>en</strong> kon alle<strong>en</strong> maar<br />

word<strong>en</strong> opgetred<strong>en</strong> als het piass<strong>en</strong>schap<br />

over eig<strong>en</strong> hav<strong>en</strong>s zou beschikk<strong>en</strong>, waarin<br />

e<strong>en</strong> deel van de woonschep<strong>en</strong> kon word<strong>en</strong><br />

geconc<strong>en</strong>treerd. Gesprok<strong>en</strong> werd over<br />

hav<strong>en</strong>s voor in totaal 30 woonschep<strong>en</strong>.<br />

Als derde punt werd het plan om recreatiestrok<strong>en</strong><br />

langs de oevers aan te legg<strong>en</strong><br />

gelanceerd, met name langs het Ti<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>s<br />

89


-<br />

WW' m<br />

I<br />

Z<br />

* * ■*<br />

V* M


Loosdrecht <strong>en</strong> voor het plass<strong>en</strong>gebied is e<strong>en</strong><br />

vuilnis-ophaaldi<strong>en</strong>st in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> derde voorzi<strong>en</strong>ing in dit verband is de<br />

aanleg van e<strong>en</strong> verbinding tuss<strong>en</strong> het<br />

Amsterdam-Rijnkanaal (ARK) <strong>en</strong> het<br />

Loosdrechts plass<strong>en</strong>gebied.<br />

Geme<strong>en</strong>tewaterleiding<strong>en</strong> Amsterdam<br />

verzorgt sinds 1930 het peilbeheer van de<br />

plass<strong>en</strong> in verband met het recht om aan de<br />

Loosdrechtse plass<strong>en</strong> water te onttrekk<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> behoeve van de drinkwatervoorzi<strong>en</strong>ing.<br />

Aanvankelijk onttrok Geme<strong>en</strong>tewaterleiding<strong>en</strong><br />

het water rechtstreeks aan de<br />

plass<strong>en</strong>; to<strong>en</strong> dit te sterk vervuilde, werd er<br />

e<strong>en</strong> verbindingskanaal tuss<strong>en</strong> Bethunepolder<br />

<strong>en</strong> de waterleidingplas gegrav<strong>en</strong> om<br />

het kwelwater rechtstreeks te kunn<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>. Het peilbeheer werd in die tijd<br />

uitgevoerd met behulp van het niet gebruikte<br />

deel van het Bethunewater, aangevuld met<br />

het -to<strong>en</strong> nog- redelijk schone <strong>Vecht</strong>water.<br />

Reeds vóór 1970 vroeg het Plasscnschap<br />

aandacht voor de kwaliteit van het piass<strong>en</strong>water,<br />

to<strong>en</strong> bleek dat Amsterdam in<br />

verband met e<strong>en</strong> groter word<strong>en</strong>de behoefte<br />

aan drinkwater veel meer Bethunewater zelf<br />

ging gebruik<strong>en</strong>, waardoor er niets meer<br />

overbleef om de plass<strong>en</strong> op peil te houd<strong>en</strong>.<br />

Daarvoor moest er dus -inmiddels sterk<br />

vervuild- <strong>Vecht</strong>water word<strong>en</strong> ingelat<strong>en</strong>.<br />

Amsterdam had het plan opgevat om e<strong>en</strong><br />

buisverbinding te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het ARK <strong>en</strong><br />

de waterleidingplas, t<strong>en</strong>einde van toevoer<br />

van redelijk schoon water verzekerd te<br />

blijv<strong>en</strong> (hoeveelheid Bethunewater was in<br />

de toekomst niet toereik<strong>en</strong>d).<br />

De secretaris van het Piass<strong>en</strong>schap stelde<br />

to<strong>en</strong> voor om deze verbinding zodanig groot<br />

te mak<strong>en</strong>, dat tev<strong>en</strong>s het peilbeheer van de<br />

Loosdrechtse plass<strong>en</strong> ermee uitgeoef<strong>en</strong>d<br />

kon word<strong>en</strong>. Dit bleek mogelijk, <strong>en</strong> er werd<br />

e<strong>en</strong> aftakking naar de Nieuwe Polderplas<br />

gemaakt.<br />

Het voor peilbeheer b<strong>en</strong>odigde ARK-water<br />

wordt nu tev<strong>en</strong>s van fosfat<strong>en</strong> ontdaan door<br />

in de Nieuwe Polderplas, waar e<strong>en</strong> coagulatiebekk<strong>en</strong><br />

is gemaakt, ijzerchloride aan<br />

het water toe te voeg<strong>en</strong>, zodat de fosfat<strong>en</strong><br />

neerslaan <strong>en</strong> van tijd tot tijd als coagulatieslib<br />

verwijderd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Aan het project is, naast Amsterdam <strong>en</strong> het<br />

Piass<strong>en</strong>schap, meebetaald door de provincie<br />

Utrecht uit hoofde van waterkwaliteitsbeheer.<br />

Helaas blijk<strong>en</strong> investering<strong>en</strong> <strong>en</strong> aangelegde<br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> niet toereik<strong>en</strong>d te zijn om het<br />

klantvri<strong>en</strong>delijke regel<strong>en</strong> van de recreatie te<br />

bereik<strong>en</strong>. Het schap heeft daarom in de loop<br />

van de jar<strong>en</strong> ook gebruik gemaakt van zijn<br />

bevoegdheid om verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> vast te<br />

stell<strong>en</strong>. Daarin zijn zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de<br />

zak<strong>en</strong> geregeld, toegestaan <strong>en</strong> verbod<strong>en</strong>; ik<br />

kom daar in het volg<strong>en</strong>de hoofdstuk op<br />

terug.<br />

Verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> echter niet zomaar<br />

uit de lucht vall<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bestuur di<strong>en</strong>t<br />

daarvoor eerst zijn visie op het onder beheer<br />

staande gebied te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of<br />

beschrijv<strong>en</strong>.<br />

Bij het Plass<strong>en</strong>sschap Loosdrecht gebeurde<br />

dit door het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Beleidsschets <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> Basisplan.<br />

Over het tot stand kom<strong>en</strong> van beide zou veel<br />

te schrijv<strong>en</strong> zijn, maar daar is binn<strong>en</strong> het<br />

bestek van dit artikel ge<strong>en</strong> ruimte voor.<br />

In 1973 kwam de schets gereed. Op 27<br />

februari 1976 werd hij door het algeme<strong>en</strong><br />

bestuur van het Piass<strong>en</strong>schap (de Plass<strong>en</strong>raad)<br />

vastgesteld onder de naam ’Beleidsschets<br />

Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>’.<br />

Hij geeft <strong>en</strong>erzijds het planologisch<br />

kader voor e<strong>en</strong> nieuw basisplan voor de<br />

op<strong>en</strong>luchtrecreatie <strong>en</strong> anderzijds e<strong>en</strong><br />

beleidsgrondslag voor de uitvoering van de<br />

verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van het schap.<br />

Naast e<strong>en</strong> goede beleidsschets di<strong>en</strong>de er<br />

voor het Loosdrechtse Plass<strong>en</strong>gebied ook<br />

e<strong>en</strong> recreatiebasisplan te kom<strong>en</strong>. Immers,<br />

zo'n basisplan laat zi<strong>en</strong>, welke maatregel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> op recreatief gebied door<br />

alle betrokk<strong>en</strong> bestuurslicham<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk<br />

gew<strong>en</strong>st word<strong>en</strong> <strong>en</strong> vormt tev<strong>en</strong>s de<br />

grondslag voor het subsidiebeleid van het<br />

Ministerie vanC.R.M.. Het is zo het<br />

beleidsstuk bij uitstek voor e<strong>en</strong> recreatieschap.<br />

Het nieuwe Basisplan mocht ge<strong>en</strong> grootscheeps<br />

ontwikkelingsplan word<strong>en</strong>, maar<br />

di<strong>en</strong>de om de landschappelijke <strong>en</strong> natuurlijke<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> van het gebied c<strong>en</strong>traal<br />

te stell<strong>en</strong> om tot afronding <strong>en</strong> kwalitatieve<br />

verbetering van de aanwezige recreatievoor-<br />

91


-S F<br />

4 *<br />

Langs het Ti<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>s kanaal.<br />

92


zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>.<br />

In 1974 werd de Werkgroep Basisplan<br />

Loosdrechtse Plass<strong>en</strong> ingesteld. Daarin<br />

zat<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigers van de PPD, PW<br />

<strong>en</strong> griffie van de provincie Utrecht, het<br />

Piass<strong>en</strong>schap, de Consul<strong>en</strong>t voor de Op<strong>en</strong>luchtrecreatie<br />

(C.R.M.) <strong>en</strong> - in e<strong>en</strong> later<br />

stadium - e<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordiger van de<br />

PPD Noord-Holland. Op 12 maart 1982<br />

werd het nieuwe Basisplan door de Plass<strong>en</strong>raad<br />

vastgesteld.<br />

Beleidsschets <strong>en</strong> Basisplan zijn beide<br />

instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om de recreatie te ’ord<strong>en</strong><strong>en</strong>’<br />

<strong>en</strong> om aan ev<strong>en</strong>tueel nieuwe ontwikkeling<strong>en</strong><br />

richting te gev<strong>en</strong>. Om in de dagelijkse<br />

praktijk bruikbaar te zijn, zull<strong>en</strong> ze echter<br />

nog wel verder verfijnd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De<br />

dagelijkse ord<strong>en</strong>ingsregels zijn terug te<br />

vind<strong>en</strong> in de verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> die het Piass<strong>en</strong>schap<br />

in de loop der jar<strong>en</strong> heeft vastgesteld.<br />

Over die dagelijkse ord<strong>en</strong>ings(beheer)taak<br />

gaat het laatste deel van dit artikel.<br />

De dagelijkse zorg voor het plass<strong>en</strong>gebied<br />

De dagelijkse taak van het Piass<strong>en</strong>schap<br />

wordt bondig omschrev<strong>en</strong> als het behartig<strong>en</strong><br />

van de belang<strong>en</strong> van de recreatie, waaronder<br />

begrep<strong>en</strong> die van natuur <strong>en</strong> landschap.<br />

Door e<strong>en</strong> <strong>en</strong> dezelfde maatregel of beslissing<br />

word<strong>en</strong> vaak alle drie belang<strong>en</strong> gedi<strong>en</strong>d. In<br />

het voorgaande bleek dit zo te zijn met het<br />

aanlegg<strong>en</strong> van eiland<strong>en</strong>, het gaat echter ook<br />

op bij de toepassing van verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />

Verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn namelijk niet gemaakt<br />

om de recreant dwars te zitt<strong>en</strong>, al zal e<strong>en</strong><br />

betrapte overtreder dat wel anders ervar<strong>en</strong>.<br />

Als bijvoorbeeld het snelvar<strong>en</strong> (sneller dan<br />

12 km per uur) verbod<strong>en</strong> wordt, di<strong>en</strong>t dit<br />

zowel de veiligheid van de recreant als het<br />

behoud van de oevers, rietkrag<strong>en</strong> etc.<br />

Welke verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t het Piass<strong>en</strong>schap?<br />

De meest omvatt<strong>en</strong>de verord<strong>en</strong>ing is de<br />

’verord<strong>en</strong>ing bescherming plass<strong>en</strong>gebied'.<br />

Hierin wordt e<strong>en</strong> scala van onderwerp<strong>en</strong><br />

geregeld, als het ligplaats innem<strong>en</strong> met<br />

woonschep<strong>en</strong>, bedrijfsvaartuig<strong>en</strong>, pleziervaartuig<strong>en</strong><br />

(al of niet bemand) <strong>en</strong> het mak<strong>en</strong><br />

van beschoeiing<strong>en</strong>, steigers, brugg<strong>en</strong>,<br />

bot<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> (kortom alles wat normaliter<br />

in, bij of langs het water gebouwd wordt).<br />

In de praktijk wordt de verord<strong>en</strong>ing bescherming<br />

plass<strong>en</strong>gebied veel gehanteerd om<br />

ongew<strong>en</strong>ste ontwikkeling<strong>en</strong> op recreatief<br />

gebied teg<strong>en</strong> te gaan. Zo'n ontwikkeling<br />

vindt meestal plaats in de vorm van bouw of<br />

uitbreiding van steigers, bot<strong>en</strong>helling<strong>en</strong>,<br />

huisjes etc. of in de vorm van het ligplaats<br />

innem<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> (pleziervaartuig buit<strong>en</strong> de<br />

jachthav<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong> door nieuwkomers in<br />

het plass<strong>en</strong>gebied. Voorde goede orde: er is<br />

e<strong>en</strong> beleid ontwikkeld door het Piass<strong>en</strong>schap,<br />

waarbij de bestaande recht<strong>en</strong> van<br />

eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> in het gebied wel zoveel mogelijk<br />

gerespecteerd word<strong>en</strong>. Ik zal dit ligplaatsontheffing<strong>en</strong>beleid<br />

hier echter niet verder<br />

uite<strong>en</strong>zett<strong>en</strong>.<br />

Op de naleving van de verord<strong>en</strong>ing bescherming<br />

plass<strong>en</strong>gebied (1976) wordt toegezi<strong>en</strong><br />

door twee opsporingsambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, in di<strong>en</strong>st<br />

bij het Piass<strong>en</strong>schap. Zij werk<strong>en</strong> daarbij<br />

sam<strong>en</strong> met de Rijkspolitie te Loosdrecht <strong>en</strong><br />

ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van de di<strong>en</strong>st geme<strong>en</strong>tewerk<strong>en</strong><br />

van de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Breukel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Loosdrecht.<br />

De tweede belangrijke verord<strong>en</strong>ing van het<br />

Piass<strong>en</strong>schap is de 'Motorbootverord<strong>en</strong>ing<br />

Loosdrechtse Plass<strong>en</strong> 1984’. Deze regelt het<br />

var<strong>en</strong> met snelle motorbot<strong>en</strong> op de Loosdrechtse<br />

Plass<strong>en</strong>. Heel in het kort: het is<br />

verbod<strong>en</strong> om zonder ontheffing ’op Loosdrecht'<br />

te var<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> boot, die sneller<br />

kan dan 20 km. Let wel: het is niet van<br />

belang, of er daadwerkelijk snel gevar<strong>en</strong><br />

wordt. Het sneller kunn<strong>en</strong> var<strong>en</strong> is criterium.<br />

Daarnaast geld<strong>en</strong> er verschill<strong>en</strong>de snelheidsregels<br />

voor bepaalde gebiedsdel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

bepaalde tijdstipp<strong>en</strong>. Per jaar word<strong>en</strong> er<br />

ongeveer 700 zog<strong>en</strong>aamde snelvaarontheffing<strong>en</strong><br />

uitgegev<strong>en</strong>.<br />

Met dit (maximum) aantal van 700 kan de<br />

veiligheid op het water nog min of meer<br />

gegarandeerd word<strong>en</strong>.<br />

Naast de 700 uitgegev<strong>en</strong> ontheffing<strong>en</strong> staan<br />

er nog ongeveer 250 gegadigd<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />

wachtlijst. Uit deze aantall<strong>en</strong> blijkt dat de<br />

motorbootverord<strong>en</strong>ing e<strong>en</strong> sterk reguler<strong>en</strong>d<br />

karakter t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van deze tak van<br />

watersport heeft.<br />

E<strong>en</strong> derde verord<strong>en</strong>ing (of eig<strong>en</strong>lijk serie<br />

verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>) onder toezicht van het<br />

Piass<strong>en</strong>schap is de verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>reeks voor<br />

93


&<br />

Het eiland Weer.<br />

de schapseiland<strong>en</strong> (Me<strong>en</strong>t, Weer, Geitekaai,<br />

Bijltje <strong>en</strong> Markus Pos) <strong>en</strong> de recreatiestrook<br />

langs het Ti<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>s kanaal. Deze verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal gebruiksregels voor<br />

de vaak drukbezochte dagrecreatieterrein<strong>en</strong>,<br />

waardoor de eiland<strong>en</strong> (hopelijk) in<br />

goede staat blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> de recreant<strong>en</strong> elkaar<br />

minder tot last zijn.<br />

De sinds 1964 bestaande kampeerverord<strong>en</strong>ing<br />

is inmiddels overbodig geword<strong>en</strong>,<br />

omdat er in 1984 e<strong>en</strong> landelijke kampeerwet<br />

met soortgelijke bepaling<strong>en</strong> in werking is<br />

getred<strong>en</strong>. Het beleid van het Piass<strong>en</strong>schap<br />

inzake het kamper<strong>en</strong> is onder deze wet niet<br />

veranderd.<br />

Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht: e<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>de<br />

zaak?<br />

De gemiddelde recreant op Loosdrecht (zo<br />

die al bestaat) g<strong>en</strong>iet dagelijks van veel<br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>: jachthav<strong>en</strong>s, eiland<strong>en</strong>, het<br />

94


ecreatiec<strong>en</strong>trum Mijnd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de unieke<br />

stukk<strong>en</strong> natuurgebied. Hij zal niet beseff<strong>en</strong><br />

hoe dat alles tot stand is gekom<strong>en</strong> of in stand<br />

gehoud<strong>en</strong> wordt. Vanuit het Piass<strong>en</strong>schap<br />

wordt er -veelal tezam<strong>en</strong> met de VVV- wel<br />

regelmatig voorlichting gegev<strong>en</strong> in de vorm<br />

van folders, krant<strong>en</strong>bericht<strong>en</strong> etc., maar<br />

daarbij kan niet te diep op de zak<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

ingegaan.<br />

In dit artikel heb ik gepoogd wat meer van de<br />

achtergrond<strong>en</strong> <strong>en</strong> de totstandkoming van<br />

het schap te schets<strong>en</strong>, daarbij zoveel<br />

mogelijk de bestaande dokum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d.<br />

Ik heb niet de nadruk will<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> op het<br />

dagelijkse reil<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeil<strong>en</strong> van het Piass<strong>en</strong>schap.<br />

Omdat bij dit dagelijkse beheer veel<br />

gewerkt wordt met verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, zou al<br />

snel de indruk kunn<strong>en</strong> ontstaan dat er op de<br />

Loosdrechtse Plass<strong>en</strong> veel verbod<strong>en</strong> is. Het<br />

teg<strong>en</strong>deel is waar. Op de plass<strong>en</strong> is nog<br />

steeds, mede dankzij de inspanning<strong>en</strong> van<br />

het sam<strong>en</strong>werkingsorgaan Piass<strong>en</strong>schap<br />

Loosdrecht, veel ruimte voor (re)creativiteit.<br />

Terugblikk<strong>en</strong>d op inmiddels ruim 30 jaar<br />

Piass<strong>en</strong>schap Loosdrecht kan daarom<br />

zonder meer gesteld word<strong>en</strong> dat het sam<strong>en</strong>werkingsorgaan<br />

e<strong>en</strong> grote positieve bijdrage<br />

aan het gebied geleverd heeft. Er zijn veel<br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> tot stand gebracht, zonder<br />

dat die het karakter van het plass<strong>en</strong>gebied<br />

wez<strong>en</strong>lijk aangetast hebb<strong>en</strong>. Het is dan ook<br />

van groot belang, dat e<strong>en</strong> dergelijk, op zowel<br />

recreatie als natuur <strong>en</strong> landschap toegespitst<br />

beheerslichaam voor het plass<strong>en</strong>gebied blijft<br />

bestaan, zodat ook in de toekomst e<strong>en</strong> juiste<br />

afweging van belang<strong>en</strong> op inter-geme<strong>en</strong>telijk/provinciaal<br />

niveau kan plaatsvind<strong>en</strong>.<br />

Daarvoor is alle red<strong>en</strong>, want er zijn nog veel<br />

plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> project<strong>en</strong> die gerealiseerd<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om het ’natuurlijk’ ev<strong>en</strong>wicht<br />

tuss<strong>en</strong> landschap <strong>en</strong> recreatie in het<br />

plass<strong>en</strong>gebied te bewar<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast is er natuurlijk de noodzaak het<br />

reeds gerealiseerde in stand te houd<strong>en</strong>,<br />

hetge<strong>en</strong> jaarlijks e<strong>en</strong> zware financiële last<br />

betek<strong>en</strong>t.<br />

Hoe ziet de toekomst er uit?<br />

De financiële positie van de deelnem<strong>en</strong>de<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> van de provincies Noord-<br />

Holland <strong>en</strong> Utrecht is er de laatste jar<strong>en</strong> niet<br />

beter op geword<strong>en</strong>. Bezuiniging<strong>en</strong>, die van<br />

rijkswege aan de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> provincies<br />

word<strong>en</strong> opgelegd <strong>en</strong> het overhevel<strong>en</strong> van<br />

rijkstak<strong>en</strong> naar lagere overhed<strong>en</strong> (inclusief<br />

de daarbij behor<strong>en</strong>de uitgav<strong>en</strong>) hebb<strong>en</strong><br />

ertoe geleid, dat er ook bij het Piass<strong>en</strong>schap<br />

Loosdrecht sinds 1984 fors bezuinigd is.<br />

Echter niet voldo<strong>en</strong>de in de visie van <strong>en</strong>kele<br />

deelnemers.<br />

Door de omstandighed<strong>en</strong> gedwong<strong>en</strong>,<br />

hebb<strong>en</strong> met name Amsterdam, Hilversum<br />

cn de provincie Noord-Holland uitgesprok<strong>en</strong><br />

het deelnem<strong>en</strong> aan het sam<strong>en</strong>werkingsorgaan<br />

te will<strong>en</strong> beëindig<strong>en</strong>. De<br />

formele procedures daartoe moet<strong>en</strong> nog<br />

word<strong>en</strong> gestart, maar de beleidsmatige<br />

uitspraak is er. Hoewel er alle begrip is voor<br />

de moeilijke financiële positie van individuele<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> provincies, valt het toch<br />

te betreur<strong>en</strong> dat het Loosdrechts plass<strong>en</strong>gebied<br />

daar slachtoffer van dreigt te word<strong>en</strong>.<br />

Immers, van ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele individuele<br />

geme<strong>en</strong>te -zelfs niet van de drie piass<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>- kan gevraagd word<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> recreatiegebied in stand te houd<strong>en</strong>, dat<br />

van e<strong>en</strong> welhaast nationaal, maar in ieder<br />

geval sterk regionaal belang is.<br />

Daarnaast is nog steeds het direkte belang<br />

voor de inwoners van Amsterdam, Hilversum<br />

<strong>en</strong> omligg<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (dus provincie<br />

Noord-Holland) met cijfers keihard aan<br />

te ton<strong>en</strong>, zowel in de verblijfsrecreatie als bij<br />

de daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de dagrecreatie.<br />

En het is alleszins redelijk dat de last<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> recreatiegebied mede verdeeld word<strong>en</strong><br />

over die geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> provincies, die er via<br />

hun inwoners ook de lust<strong>en</strong> van ondervind<strong>en</strong>.<br />

Het is te hop<strong>en</strong>, dat bij de kom<strong>en</strong>de bespreking<strong>en</strong><br />

over de toekomst van het Piass<strong>en</strong>schap<br />

Loosdrecht het oude instellingsideaal<br />

(het ’wij'-gevoel uit de jar<strong>en</strong> vijftig) zal<br />

herlev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat de prioriteit<strong>en</strong> bij geme<strong>en</strong>telijke<br />

<strong>en</strong> provinciale begroting<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />

verschuiv<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gunste van het Loosdrechtse<br />

plass<strong>en</strong>gebied.<br />

Immers: ’Loosdrecht’ zonder zijn Piass<strong>en</strong>schap<br />

is eig<strong>en</strong>lijk niet d<strong>en</strong>kbaar!<br />

95


E<strong>en</strong> natuurexcursie in het Loosdrechtse<br />

Plass<strong>en</strong>gebied<br />

Klaas ter Wal<br />

Als we met e<strong>en</strong> niet te grote boot, liefst e<strong>en</strong><br />

roeiboot, in het vroege voorj aar het plass<strong>en</strong>gebied<br />

in trekk<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> we al van alles<br />

waarnem<strong>en</strong>. In de lucht, op het land <strong>en</strong> in<br />

het water nem<strong>en</strong> dagelijks de aktiviteit<strong>en</strong> toe<br />

nu de temperatuur begint te stijg<strong>en</strong>. Als<br />

eerste vall<strong>en</strong> de vogels op, die weer naar hun<br />

broedgebied<strong>en</strong> in noordelijker strek<strong>en</strong><br />

trekk<strong>en</strong>. Verschill<strong>en</strong>de plant<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> al<br />

bladrozett<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. De wilg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de zwarte<br />

els kom<strong>en</strong> langzaam in bloei. Wist u dat het<br />

pas ontlok<strong>en</strong> blad van de els gebruikt werd in<br />

de verv<strong>en</strong>ershuisjes om in het voorjaar het<br />

ongedierte te verwijder<strong>en</strong>. Op de jonge<br />

blaadjes zit e<strong>en</strong> kleverige stof! In <strong>en</strong> bij het<br />

water is de groei <strong>en</strong> bloei van plant<strong>en</strong> wat<br />

later dan op het land. Maar de ’winterslaap’<br />

is toch wel voorbij. Overal aan de oevers<br />

prijk<strong>en</strong> in prachtig goudgeel de dotterbloem<strong>en</strong>.<br />

Het kleine <strong>en</strong> grote hoefblad<br />

kom<strong>en</strong> in grote aantall<strong>en</strong> in bloei. De<br />

moeraszegge, de oeverzegge <strong>en</strong> nog meer<br />

soort<strong>en</strong> verheff<strong>en</strong> hun bloeiar<strong>en</strong>. Op het<br />

weiland zi<strong>en</strong> we de kleine gele sterretjes van<br />

het spe<strong>en</strong>kruid. Het plantje ontle<strong>en</strong>t zijn<br />

naam aan de wortelbolletjes, die <strong>en</strong>igszins<br />

op e<strong>en</strong> spe<strong>en</strong>tje lijk<strong>en</strong>.<br />

We kom<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> elzebroekbosje, waar we<br />

ev<strong>en</strong> stil g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van het moerasviooltje,<br />

dat hier massaal in bloei staat. De elz<strong>en</strong> zijn<br />

al uitgestov<strong>en</strong>, geholp<strong>en</strong> door de wind.<br />

Straks zull<strong>en</strong> de bruine elzepropp<strong>en</strong> aan de<br />

takk<strong>en</strong> bungel<strong>en</strong>. Het zaad zal later e<strong>en</strong><br />

voedselbron zijn voor veel al dan niet op<br />

doortrek zijnde vogels. In het broekbos, ver<br />

van de bewoonde wereld, heerst e<strong>en</strong><br />

weldadige rust. Erg<strong>en</strong>s blaat e<strong>en</strong> schaap, e<strong>en</strong><br />

koe loeit in de verte...<br />

Overal om ons he<strong>en</strong> stek<strong>en</strong> de boterbloem<strong>en</strong><br />

hun knopjes op, de scherpe boterbloem op<br />

de droge gedeelt<strong>en</strong>, de blaartrekk<strong>en</strong>de<br />

boterbloem in het moerassige gebied. Ze<br />

zull<strong>en</strong> weldra gaan bloei<strong>en</strong> <strong>en</strong> tot laat in de<br />

Watermunt.<br />

rv ;.<br />

'<br />

I 4^ 5 .<br />

. " f T '<br />

H ><br />

V £/&<br />

96


herfst te zi<strong>en</strong> zijn. De grote boterbloem<br />

komt in dit vochtige weiland minder voor.<br />

Gemakkelijk zijn de grote brandnetels te<br />

zi<strong>en</strong>: ze staan al e<strong>en</strong> halve meter hoog! De<br />

brandnetel komt voor op ’verstoringsterrein<strong>en</strong>',<br />

waar veel stikstof in de bodem is<br />

terecht gekom<strong>en</strong>. De brandnetelbosjes<br />

di<strong>en</strong><strong>en</strong> als kraamkamer voor diverse<br />

vlindersoort<strong>en</strong>, zoals de atalanta, ook wel<br />

nummervlinder of admiraal g<strong>en</strong>oemd, de<br />

kleine vos <strong>en</strong> de dagpauwoog. De aanwezigheid<br />

van al deze vlinders <strong>en</strong> vooral van hun<br />

larv<strong>en</strong> <strong>en</strong> eier<strong>en</strong> vormt e<strong>en</strong> tafeltje-dek-je<br />

voor sommige zangvogels. Ze zull<strong>en</strong> niet ver<br />

van de brandnetelbosjes nestel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

misschi<strong>en</strong> wel er in.<br />

De knopp<strong>en</strong> in de braamstruik<strong>en</strong> spring<strong>en</strong><br />

haast op<strong>en</strong>. Dat houdt e<strong>en</strong> belofte in voor<br />

veel heerlijke bram<strong>en</strong> in het najaar. Met vele<br />

andere plant<strong>en</strong>, bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong><br />

ze e<strong>en</strong> geweldig foeragedomein voor bes- <strong>en</strong><br />

zaadet<strong>en</strong>de vogels.<br />

Terwijl we verder lop<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> opgeschrikte<br />

haas wegr<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ree, door de<br />

haas (<strong>en</strong> door ons) gestoord, gaat ook in de<br />

bescherming van het struikgewas.<br />

We gaan weer naar de boot. Het water is<br />

mooi helder geblev<strong>en</strong>, ondanks ons ge-vaar,<br />

we zi<strong>en</strong> de lev<strong>en</strong>dige onderwaterwereld van<br />

mugg<strong>en</strong>larv<strong>en</strong>, waterkevers <strong>en</strong> larv<strong>en</strong> van<br />

kokerjuffers. Plotseling is daar e<strong>en</strong> stekelbaarsje,<br />

e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e kikker begint te kwak<strong>en</strong>.<br />

Verder roei<strong>en</strong>d kom<strong>en</strong> we bij e<strong>en</strong> petgat. De<br />

blader<strong>en</strong> van de waterlelie <strong>en</strong> de gele plomp<br />

zijn opgerold onder water te zi<strong>en</strong>, straks<br />

zull<strong>en</strong> ze zich aan het oppervlak van dit<br />

water ontroll<strong>en</strong>.<br />

Let u in de zomermaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong>s op het<br />

aangevret<strong>en</strong> blad, dat is meestal het werk<br />

van de larve van het waterleliekevertje <strong>en</strong><br />

van de waterlelievlinder.<br />

Het water is hier bijzonder helder, we kijk<strong>en</strong><br />

zeker e<strong>en</strong> halve tot driekwart meter onder<br />

water.<br />

Het weer verandert, de zon gaat schuil<br />

achter dikke wolk<strong>en</strong>, waaruit weldra de<br />

eerste reg<strong>en</strong>druppels vall<strong>en</strong>. We zorg<strong>en</strong> zo<br />

vlug mogelijk terug te gaan. Het is voor<br />

vandaag g<strong>en</strong>oeg.<br />

Bij e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d kijkje in de natuur beginn<strong>en</strong><br />

we bij de rietkraag. Er is intuss<strong>en</strong> veel<br />

gebeurd! E<strong>en</strong> verscheid<strong>en</strong>heid van plant<strong>en</strong><br />

komt nu volop in bloei: gele lis, waterranonkel<br />

(familie van de scherpe boterbloem),<br />

echte koekoeksbloem, diverse<br />

muursoort<strong>en</strong>. De bek<strong>en</strong>de waterlelie <strong>en</strong> gele<br />

plomp kom<strong>en</strong> met hun bloeist<strong>en</strong>gels al bijna<br />

bov<strong>en</strong> water. De zeggesoort<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> al<br />

zaad gezet. Het kalmoes met z’n gegolfde<br />

blad is ook aanwezig. De plant komt<br />

oorspronkelijk uit China <strong>en</strong> is waarschijnlijk<br />

vroeger door monnik<strong>en</strong> meegebracht. In ons<br />

klimaat zet het kalmoes ge<strong>en</strong> zaad, maar<br />

plant zich voort door de wortelstok. Riet<br />

vermeerdert zich ook op deze manier <strong>en</strong> kan<br />

perjaarwel 15 meter uitgroei<strong>en</strong>. Riet,<br />

matt<strong>en</strong>bies, grote <strong>en</strong> kleine lisdodde zijn<br />

plant<strong>en</strong> die gemakkelijk he<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer gaan<br />

op de stroom, wind <strong>en</strong> golfslag. De lisdodde<br />

wordt ook wel ’rietsigaar’ g<strong>en</strong>oemd,<br />

vanwege de mooie bruine cilinder bov<strong>en</strong>aan<br />

de bloeist<strong>en</strong>gel, waarin zich het zaad<br />

bevindt. Als het zaad rijp is gaat het net als<br />

bij de paardebloem, hang<strong>en</strong>d aan e<strong>en</strong> pluizig<br />

parachuutje, de lucht in, gedrev<strong>en</strong> waar de<br />

wind het br<strong>en</strong>gt.<br />

Bov<strong>en</strong> het wateroppervlak verrijz<strong>en</strong> al de<br />

grote waterweegbree <strong>en</strong> de zwanebloem.<br />

Met <strong>en</strong>kele wek<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> de prachtige<br />

bloem<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> zijn. De krabbescheer komt<br />

op sommige plaats<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong>. Deze<br />

plant werd vroeger in het najaar opgevist om<br />

te di<strong>en</strong><strong>en</strong> als meststof voor kwekerij<strong>en</strong>. Ze<br />

zijn stikstofrijk. In het plass<strong>en</strong>gebied<br />

word<strong>en</strong> ze ook wel ’hanekamm<strong>en</strong>' g<strong>en</strong>oemd.<br />

We kom<strong>en</strong> dan bij e<strong>en</strong> moerasje, de meegebrachte<br />

laarz<strong>en</strong> gaan u goede di<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

bewijz<strong>en</strong>. Al overstapp<strong>en</strong>d van de <strong>en</strong>e naar<br />

de andere vegetatiepol (voornamelijk<br />

gevormd door diverse grass<strong>en</strong> <strong>en</strong> pluimzegge)<br />

gaan we dieper het terrein in. Het<br />

ve<strong>en</strong>mos is goed zichtbaar. Op de iets<br />

drogere grond staat de smeerwortel in bloei.<br />

Er zijn talloze soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> aantall<strong>en</strong> plant<strong>en</strong><br />

te bewonder<strong>en</strong>, zoals: blaartrekk<strong>en</strong>de<br />

boterbloem, wederik, moerasbasterdwederik,<br />

harig wilgeroosje, sommige<br />

schermbloem<strong>en</strong> <strong>en</strong> de wateraardbei. Onze<br />

dag is helemaal goed, als we ope<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

grote zeldzaamheid aantreff<strong>en</strong>: één <strong>en</strong>kele<br />

gevlekte rietorchis! Milieuverontreiniging is<br />

er mede schuldig aan, dat orchis-soort<strong>en</strong> in<br />

97


Water g<strong>en</strong>tiaan.<br />

het Loosdrechtse gebied bijna uitgestorv<strong>en</strong><br />

zijn <strong>en</strong> zonnedauw helemaal niet meer<br />

voorkomt.<br />

Hier <strong>en</strong> daar zijn de rietkant<strong>en</strong> helemaal wit<br />

van het moeraswalstro. Daar bov<strong>en</strong>uit gaat<br />

ons oog over vele struik<strong>en</strong> <strong>en</strong> boomsoort<strong>en</strong>,<br />

waarvan de al g<strong>en</strong>oemde zwarte els, de berk,<br />

gagel, wilg <strong>en</strong> es de bek<strong>en</strong>dste <strong>en</strong> meest<br />

voorkom<strong>en</strong>de zijn.<br />

In de maand<strong>en</strong> juli <strong>en</strong> augustus wordt het<br />

langzaam stiller op, aan <strong>en</strong> in het water. De<br />

vogels mak<strong>en</strong> zich klaar voor de reis, <strong>en</strong>kele<br />

blijv<strong>en</strong> nog rondhang<strong>en</strong> tot het begint te<br />

vriez<strong>en</strong>, dan vlieg<strong>en</strong> ze ook weg om de<br />

vorstgr<strong>en</strong>s voor te blijv<strong>en</strong>.<br />

Als het wintert ligg<strong>en</strong> de plass<strong>en</strong> er voor het<br />

oog heel anders bij. De eerste schaatsers<br />

gaan voorzichtig het ijs op. Zij kom<strong>en</strong> op<br />

plaats<strong>en</strong> waar we in de zomer ook met e<strong>en</strong><br />

boot nooit doordring<strong>en</strong>. Wat e<strong>en</strong> geweldige<br />

schoonheid ontstaat er, als de rijp op het riet<br />

<strong>en</strong> de takk<strong>en</strong> besch<strong>en</strong><strong>en</strong> wordt door de lage<br />

winterzon! In de gevall<strong>en</strong> sneeuw kunn<strong>en</strong> we<br />

op zoek gaan naar pootafdrukk<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere<br />

dierspor<strong>en</strong>.<br />

En we wacht<strong>en</strong> op het voorjaar, tot alles<br />

weer opnieuw begint, bloei<strong>en</strong>d <strong>en</strong> boei<strong>en</strong>d<br />

altijd weer!<br />

98


*J|H<br />

m w<br />

Schaatsers op de Loosdrechtse plass<strong>en</strong><br />

mmm<br />

99


De vogelrijkdom van Loosdrecht<br />

Dick A. Jonkers<br />

Van de binn<strong>en</strong> onze landsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> broed<strong>en</strong>de<br />

vogelsoort<strong>en</strong> komt bijna de helft binn<strong>en</strong> de<br />

geme<strong>en</strong>te Loosdrecht voor.<br />

Tijd<strong>en</strong>s de inv<strong>en</strong>tarisatie t<strong>en</strong> behoeve van de<br />

’Avifauna van Midd<strong>en</strong>- Nederland’ werd<strong>en</strong><br />

88 verschill<strong>en</strong>de vogelsoort<strong>en</strong> vastgesteld.<br />

Deze verscheid<strong>en</strong>heid is voor e<strong>en</strong> groot deel<br />

te dank<strong>en</strong> aan de variatie aan biotop<strong>en</strong>.<br />

Enerzijds wat oud loofbos teg<strong>en</strong> de hoger<br />

ligg<strong>en</strong>de Gooise zandgrond<strong>en</strong> <strong>en</strong> de erfbeplanting<br />

van de bebouwing met huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

boerderij<strong>en</strong>. Anderzijds de grasland<strong>en</strong> met<br />

hun afwatering <strong>en</strong> het door verv<strong>en</strong>ing<br />

ontstane landschap. Daarin ligg<strong>en</strong> de grote<br />

plass<strong>en</strong> <strong>en</strong> legakkers, rietzom<strong>en</strong> <strong>en</strong> -landjes,<br />

verlandingsvegetaties met struwel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

moerasbos in diverse leeftijdsstadia. Voorts<br />

bevind<strong>en</strong> zich op Loosdrechts grondgebied<br />

de landgoeder<strong>en</strong> Nooitgedacht, Eik<strong>en</strong>rode<br />

<strong>en</strong> Sypesteyn.<br />

Zowel de cultuurvolg<strong>en</strong>de vogels als bos-,<br />

weide-, water- <strong>en</strong> moerasvogels kunn<strong>en</strong> hier<br />

broedgeleg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> voedsel vind<strong>en</strong>.<br />

Over de geschied<strong>en</strong>is van de vogels in<br />

Loosdrecht is niet veel bek<strong>en</strong>d. Wat<br />

vastgelegd is gaat over nuts- of prutsdier<strong>en</strong><br />

of dier<strong>en</strong> die opviel<strong>en</strong> door hun bijzonder<br />

gedrag. E<strong>en</strong> in dit opzicht belangrijke bron is<br />

de Gooi- <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>lander2).<br />

Hieruit blijkt, dat er vroeger zelfs ooievaars<br />

in Loosdrecht broedd<strong>en</strong>. Zo vermeldt deze<br />

courant op 22 juni 1895 het volg<strong>en</strong>de:<br />

22 juni 1895 Loosdrecht. Groote kwajong<strong>en</strong>s<br />

hebb<strong>en</strong> hier op de boer<strong>en</strong>hofstede van<br />

P. Barreveld drie jonge ooievaars met de<br />

moeder ontvreemd. Het mannetje vliegt<br />

voortdur<strong>en</strong>d te vergeefs rond om zijn<br />

verlor<strong>en</strong> gade <strong>en</strong> kroost te hervind<strong>en</strong>. Daar de<br />

ooievaar -oodebaar- als ’schatdrager’ nog<br />

steeds hoog staat aangeschrev<strong>en</strong>, is het niet te<br />

verwonder<strong>en</strong>, dat de eig<strong>en</strong>aar der hofstede,<br />

waarop het nest zich bevond, over deze daad<br />

niet best te sprek<strong>en</strong> is.<br />

Het is niet duidelijk of dit hetzelfde nest is<br />

waarover in de editie van 9 mei 1896 zoveel<br />

ophef wordt gemaakt.<br />

9 mei 1896 Loosdrecht. 'n Ooievaar is nog<br />

altijd e<strong>en</strong> oodebaar, schatdrager, is nog altijd<br />

e<strong>en</strong> heileuver. En daarom te verwonder<strong>en</strong> is<br />

het niet, dat sommige m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong>, onder<br />

toelichting, dat zij anders volstrekt niet<br />

bijgelovig zijn -integ<strong>en</strong>deel- er veel waarde<br />

aan hecht<strong>en</strong> zorg te drag<strong>en</strong> dat het ooievaarspaar<br />

niet gestoord o f belemmerd worde.<br />

Overkomt zoo'n paar ooievaars e<strong>en</strong> ongeluk,<br />

dan, ja... ik weet het niet, maar daar volgt iets<br />

op. Hier nu is door d<strong>en</strong> hevig<strong>en</strong> wind Zondag<br />

e<strong>en</strong> ooievaarsnest, waarin zich eier<strong>en</strong><br />

bevond<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> broed<strong>en</strong>d wijfje, van zijn<br />

verhev<strong>en</strong> rustplaats afgewaaid <strong>en</strong> 't nest is<br />

vernield. Dat is jammer voor de dier<strong>en</strong>, die<br />

geheel van streek, van woning beroofd,<br />

rondvlieg<strong>en</strong> steeds maar op de plaats des<br />

onheils. Daar zal wat op volg<strong>en</strong>, daar moet<br />

wat op volg<strong>en</strong>. Ons dunkt, daar zal wel heel<br />

spoedig op volg<strong>en</strong>: het opnieuw plaats<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> wag<strong>en</strong>rad, dat de ongelukkige dier<strong>en</strong> in<br />

staat zal stell<strong>en</strong> nog dit jaar met e<strong>en</strong> paar<br />

jong<strong>en</strong> naar de boord<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> Nijl te<br />

vertrekk<strong>en</strong>. Uit dankbaarheid br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> ze dan<br />

misschi<strong>en</strong> ’t volg<strong>en</strong>de voorjaar nieuwe<br />

schatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dubbele portie heil mede.<br />

Precies veerti<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> later blijkt het<br />

ooievaarspaar het heft zelf in hand<strong>en</strong> te<br />

hebb<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, getuige het volg<strong>en</strong>de<br />

bericht:<br />

23 mei 1896 Loosdrecht. Ooievaars -wie had<br />

ooit kunn<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, dat die dier<strong>en</strong> aan<br />

sommige m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong> lesje zoud<strong>en</strong><br />

gev<strong>en</strong>?- Welk lesje? 't Is goed dat self-help<br />

voorkomt op ieder lev<strong>en</strong>sprogram. Het paar<br />

ooievaars namelijk dat hier zijn nest door d<strong>en</strong><br />

wind zag vernietig<strong>en</strong>, is bezig e<strong>en</strong> nieuw nest<br />

te bouw<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> boom in het buit<strong>en</strong>verblijf<br />

Nooit Gedagt. Op het gewoone rad -het rad<br />

van avontuur om het zoo e<strong>en</strong>s te noem<strong>en</strong>-<br />

100


*/>/


zang klinkt bij lange na niet zo welluid<strong>en</strong>d als<br />

die van de nachtegaal, die zich vroeger<br />

blijkbaar met verscheid<strong>en</strong>e par<strong>en</strong> in het<br />

gebied ophield.<br />

2 mei 1896 Loosdrecht. De nachtegal<strong>en</strong><br />

-Noord-Afrikaanse zoowel als Hollandsche,<br />

de laatste bijg<strong>en</strong>aamd kikkers- beginn<strong>en</strong><br />

zomer in ’t hoofd te krijg<strong>en</strong>. Met zing<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> zij t<strong>en</strong>minste e<strong>en</strong> begin gemaakt. Was<br />

nu 7 weer ook maar wat meer zomerachtig.<br />

Tot circa 1960 broedd<strong>en</strong> aan het Oud-Loosdrechtse<br />

gedeelte van de Rading nog<br />

nachtegal<strong>en</strong>.<br />

Op <strong>en</strong>kele plaats<strong>en</strong> in de lintvormige<br />

bebouwing<strong>en</strong> nestel<strong>en</strong> nog steeds huiszwaluw<strong>en</strong><br />

die hun nest<strong>en</strong> onder got<strong>en</strong> of<br />

boeiboord<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. De melkstaartjes-zij<br />

hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> witte stuit- profiter<strong>en</strong> van de<br />

<strong>en</strong>orme hoeveelhed<strong>en</strong> insekt<strong>en</strong> in de<br />

omgeving. Ook de boer<strong>en</strong>zwaluw<strong>en</strong>,<br />

nestel<strong>en</strong>d in stall<strong>en</strong>, schuurtjes of onder<br />

brugg<strong>en</strong> met hun nest<strong>en</strong> aan spijkers of<br />

andere uitstek<strong>en</strong>de del<strong>en</strong>, wet<strong>en</strong> wel raad<br />

met de <strong>en</strong>orme hoeveelhed<strong>en</strong> mugg<strong>en</strong>. Van<br />

de uil<strong>en</strong> kwam tot 1960 de kerkuil als<br />

broedvogel in de N.H. kerk van Loosdrecht<br />

voor. Zoals op zo veel plaats<strong>en</strong> in ons land is<br />

hij daar sindsdi<strong>en</strong> niet meer gesignaleerd.<br />

Eén van de hoofdoorzak<strong>en</strong> is het ontbrek<strong>en</strong><br />

van veldmuisplag<strong>en</strong>. Nog wel aanwezig zijn<br />

de ransuil, die in oude kraai<strong>en</strong>- <strong>en</strong> eksternest<strong>en</strong><br />

broedt <strong>en</strong> de bosuil, e<strong>en</strong> echte<br />

hol<strong>en</strong>broeder. Beide soort<strong>en</strong> zijn veel<br />

minder afhankelijk van muiz<strong>en</strong>. Van de<br />

bosuil zijn <strong>en</strong>kele par<strong>en</strong> verspreid over de<br />

gehele geme<strong>en</strong>te aanwezig. In januari <strong>en</strong><br />

februari is zijn bibberige oe-oe-oe roep<br />

volop te hor<strong>en</strong>.<br />

De grasland<strong>en</strong> zijn niet zo vogelrijk. Voor de<br />

Tweede Wereldoorlog was de situatie geheel<br />

anders. De weiland<strong>en</strong> t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de<br />

Nieuw Loosdrechtse Dijk war<strong>en</strong> to<strong>en</strong><br />

bijzonder rijk aan kievit<strong>en</strong>, tureluurs,<br />

grutto’s, kemphan<strong>en</strong> <strong>en</strong> watersnipp<strong>en</strong>.<br />

Teg<strong>en</strong>woordig huiz<strong>en</strong> daar nog slechts<br />

kleine aantall<strong>en</strong> kievit<strong>en</strong> <strong>en</strong> grutto’s.<br />

Tureluurs <strong>en</strong> watersnipp<strong>en</strong> broed<strong>en</strong> er<br />

alle<strong>en</strong> nog incid<strong>en</strong>teel <strong>en</strong> zeer verspreid in de<br />

grasland<strong>en</strong>. Van de kleine zangvogelsoort<strong>en</strong><br />

is de veldleeuwerik in deze biotoop het<br />

talrijkst. Verder huiz<strong>en</strong> er ook graspiepers<br />

Nachtegaal.<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele gele kwikstaart. Zijn naaste<br />

verwant, de witte kwikstaart, ook wel akkerof<br />

bouwmannetje g<strong>en</strong>oemd, houdt zich meer<br />

bij bebouwing op.<br />

E<strong>en</strong> bijzonder vogelrijk gebied is het<br />

landgoed Terra Nova in Oud Over, dat tot<br />

1952 bij de geme<strong>en</strong>te Loosdrecht behoorde.<br />

Het zware geboomte van het oude loofbos,<br />

overgaand in drassig elz<strong>en</strong>broekbos, de<br />

verscheid<strong>en</strong>heid aan boomsoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

weelderige ondergroei mak<strong>en</strong> het tot e<strong>en</strong><br />

waar dorado voor vogels. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de<br />

soort<strong>en</strong> voor het bos als grote bonte specht,<br />

boomkruiper <strong>en</strong> tjiftjaf bewon<strong>en</strong> dit gebied.<br />

In doorgeschot<strong>en</strong> moerasboss<strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong><br />

de struwel<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere vegetatie fitis <strong>en</strong><br />

tjiftjaf talrijk, daarnaast zijn ook zwartkop,<br />

tuinfluiter <strong>en</strong> grasmus pres<strong>en</strong>t. Hoog in de<br />

bom<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> boomvalk <strong>en</strong> wielewaal. In de<br />

elzeboss<strong>en</strong> van voor de Tweede Wereldoorlog<br />

kwam<strong>en</strong> deze beide soort<strong>en</strong> nog niet<br />

voor. To<strong>en</strong> die boss<strong>en</strong> niet meer voor<br />

geriefhout werd<strong>en</strong> gekapt, kreg<strong>en</strong> de bom<strong>en</strong><br />

pas geleg<strong>en</strong>heid om flink de hoogte in te<br />

groei<strong>en</strong> <strong>en</strong> bod<strong>en</strong> zij broedgeleg<strong>en</strong>heid. In<br />

het winterhalfjaar zijn de zomergast<strong>en</strong><br />

verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> bezoek<strong>en</strong>, vooral tijd<strong>en</strong>s<br />

invasiejar<strong>en</strong>, grote groep<strong>en</strong> sijz<strong>en</strong> de<br />

elzepropp<strong>en</strong>. Sam<strong>en</strong> met de groepjes<br />

rondzwerv<strong>en</strong>de spreeuw<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong><br />

voorname voedselbron voor overwinter<strong>en</strong>de<br />

sperwers.<br />

Niet minder interessant zijn de plass<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

102


opvall<strong>en</strong>de verschijning is de fuut, door<br />

sommige oude inwoners van de streek met<br />

aalduiker betiteld. Deze vogelsoort is de<br />

laatste dec<strong>en</strong>nia flink in aantal toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Bijna honderd jaar geled<strong>en</strong> was de situatie<br />

wel ev<strong>en</strong> anders. De Gooi- <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>lander<br />

van 2 juli 1892 publiceerde dat de watervogelstand<br />

van lo<strong>en</strong><strong>en</strong> of duikers, twee<br />

andere nam<strong>en</strong> voor de fuut, sterk was<br />

achteruitgegaan. De belangstelling voor de<br />

fuut was niet zonder red<strong>en</strong>. De soort werd<br />

voortdur<strong>en</strong>d vervolgd om het dons, dat e<strong>en</strong><br />

duur exportartikel naar Engeland was. Daar<br />

maakte m<strong>en</strong> er polsmoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoofddeksels<br />

van. De beroepsvissers was de achteruitgang<br />

zeer welkom, want zij beschouwd<strong>en</strong> deze<br />

viseter als e<strong>en</strong> regelrechte bedreiging voor<br />

hun broodwinning.<br />

Meerkoet<strong>en</strong> met hun witte bles op de kop<br />

zijn langs vrijwel ieder water broed<strong>en</strong>d te<br />

vind<strong>en</strong>. Buit<strong>en</strong> het broedseizo<strong>en</strong> dobber<strong>en</strong><br />

er duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> wintergast<strong>en</strong> op de plass<strong>en</strong>.<br />

Het waterho<strong>en</strong> (hikstart) is minder opvall<strong>en</strong>d.<br />

Bij het minste gevaar r<strong>en</strong>n<strong>en</strong> of<br />

zwemm<strong>en</strong> zij naar de dichtstbijzijnde<br />

begroeiing. Ev<strong>en</strong>als de meerkoet graz<strong>en</strong> zij<br />

's winters op de graslandjes die zich dicht bij<br />

dekking <strong>en</strong>/of op<strong>en</strong> water bevind<strong>en</strong>. De<br />

graslandjes van de na het zomerseizo<strong>en</strong><br />

ontvolkte caravanterrein<strong>en</strong> staan in hun<br />

speciale belangstelling.<br />

De waterwildjacht werd vroeger beroepsmatig<br />

volop beoef<strong>en</strong>d <strong>en</strong> uit die tijd stamm<strong>en</strong><br />

ook tal van bijnam<strong>en</strong> voorde e<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Wilde<br />

e<strong>en</strong>d<strong>en</strong> heett<strong>en</strong> 'voll<strong>en</strong>', taling<strong>en</strong> 'halfjes’,<br />

smi<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ’fluite<strong>en</strong>d<strong>en</strong>’, kuife<strong>en</strong>d ’beider',<br />

nonnetje ’schar’, <strong>en</strong> grote zaagbek ’p<strong>en</strong>duiker'.<br />

Op de plass<strong>en</strong> schijn<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig<br />

minder e<strong>en</strong>d<strong>en</strong> voor te kom<strong>en</strong> dan<br />

vroeger. Er wordt wel beweerd, dat de<br />

aanleg van de randmer<strong>en</strong> hiervoor verantwoordelijk<br />

is.<br />

De knobbelzwaan ontbreekt op heel veel<br />

plaats<strong>en</strong>, ofschoon het plass<strong>en</strong>gebied e<strong>en</strong><br />

ideaal broedgebied vormt. De bestrijding,<br />

die te vuur <strong>en</strong> te zwaard wordt uitgevoerd,<br />

draagt er zorg voor dat de stand zeer laag<br />

blijft. Drijfveer voor deze overig<strong>en</strong>s legale<br />

vervolging is de overlast die groep<strong>en</strong><br />

knobbelzwan<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong> in de omring<strong>en</strong>de<br />

polders. Koei<strong>en</strong> lust<strong>en</strong> het gras of<br />

de muur (’vogelmier’) die groeit op plaats<strong>en</strong><br />

waar de zwan<strong>en</strong> hun uitwerpsel<strong>en</strong> deponeerd<strong>en</strong><br />

niet meer.<br />

De sierlijke zwarte stern komt nog steeds<br />

met <strong>en</strong>kele par<strong>en</strong> op Loosdrecht voor. De<br />

aantall<strong>en</strong> hiervan zijn sterk gedecimeerd.<br />

Deze moerasstern zocht zijn voedsel, dat uit<br />

insekt<strong>en</strong> bestaat in moerasterrein<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

petgat<strong>en</strong> langs de Drecht, Mui<strong>en</strong>veldse Wet<br />

<strong>en</strong> de Vuntus. Bloemrijke grasland<strong>en</strong> staan<br />

ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s zeer in hun belangstelling.<br />

De nest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebouwd op krabbescheer<br />

<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong>de wortelstokk<strong>en</strong> van<br />

waterplant<strong>en</strong>. Zijn witte neef, de visdief,<br />

verging het al niet veel beter. Op de Derde<br />

Plas broedd<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> par<strong>en</strong> op het<br />

zog<strong>en</strong>aamde visdiev<strong>en</strong>eiland <strong>en</strong> werd er ook<br />

g<strong>en</strong>esteld op de verspreid staande schiethutt<strong>en</strong>.<br />

De kok- of kapmeeuw is één van de vogels<br />

die profiteert van onze welvaartsstaat. Er<br />

nestel<strong>en</strong> zoveel par<strong>en</strong> in het plass<strong>en</strong>gebied,<br />

dat eier<strong>en</strong> van deze soort geraapt moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> om de kolonies <strong>en</strong>igszins binn<strong>en</strong> de<br />

perk<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>. Voor overwinter<strong>en</strong>de<br />

kokmeeuw<strong>en</strong>, afkomstig uit Noord- <strong>en</strong><br />

Oost-Europa, vervull<strong>en</strong> de plass<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

belangrijke funktie als slaapplaats. Telling<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> aangetoond, dat op de Stille Plas <strong>en</strong><br />

Derde of Vierde Plas soms 14.000 kokmeeuw<strong>en</strong><br />

overnacht<strong>en</strong>2*. Overdag zoek<strong>en</strong><br />

de meeuw<strong>en</strong> voedsel in de aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de<br />

polders, binn<strong>en</strong> de bebouwing van Utrecht,<br />

Vleut<strong>en</strong>, De Meern <strong>en</strong> Maart<strong>en</strong>sdijk.<br />

T<strong>en</strong>slotte de vogels van de rietkrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

moeras. Wie k<strong>en</strong>t de kleine karekiet niet die<br />

uit het riet zijn zang laat hor<strong>en</strong>. De grote<br />

karekiet, die behoefte heeft aan hoog in het<br />

water staand riet, is bijna verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Niet<br />

alle<strong>en</strong> het ontbrek<strong>en</strong> van nestgeleg<strong>en</strong>heid<br />

voor deze soort als gevolg van het rec<strong>en</strong>t<br />

gevoerde maaibeheer speelt hierbij e<strong>en</strong> rol.<br />

De situatie in het overwinteringsgebied in<br />

Afrika oef<strong>en</strong>t in nog belangrijkere mate zijn<br />

invloed uit.<br />

Rietzanger <strong>en</strong> rietgors, soms afgewisseld<br />

door e<strong>en</strong> paar bosrietzangers, snor- of<br />

sprinkhaanrietzangers huiz<strong>en</strong> vaak nog<br />

dieper in de rietveld<strong>en</strong>. In de opsomming<br />

mag de koekoek niet ontbrek<strong>en</strong>. De<br />

talrijkheid van de kleine karekiet heeft ertoe<br />

103


Mmmm<br />

■ i/i\; nKmJümmii<br />

\MkiMiÊÊkmk<br />

mgsm<br />

m m<br />

Nil-li<br />

WmMY'<br />

pPlrwhUWi, k /<br />

m m mmswk<br />

m<br />

Purperreiger.<br />

geleid, dat de koekoek haar eier<strong>en</strong> vaak in<br />

de nest<strong>en</strong> van deze soort deponeert. De<br />

koekoek is dan ook met vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> par<strong>en</strong><br />

in het plass<strong>en</strong>gebied aanwezig. Bruine<br />

kiek<strong>en</strong>diev<strong>en</strong> war<strong>en</strong> vroeger als broedvogel<br />

aanwezig. Zij blev<strong>en</strong> weg vanaf de tijd dat<br />

het riet niet meer werd gemaaid. Ook de<br />

purperreigers verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hiervoor wordt<br />

de hoeveelheid neerslag in het overwinteringsgebied<br />

rond de Niger in Afrika als<br />

belangrijkste factor aangewez<strong>en</strong>. Deze soort<br />

broedde onder andere bij de Drecht <strong>en</strong> de<br />

Weersloot, niet ver van de e<strong>en</strong>d<strong>en</strong>kooi.<br />

Ondanks het verdwijn<strong>en</strong> van nogal wat<br />

vogelsoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> de achteruitgang ervan,<br />

waardoor ze slechts sporadisch waar te<br />

nem<strong>en</strong> zijn, valt er nog heel wat te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong><br />

in het Loosdrechtse. Wellicht vormt deze<br />

bijdrage e<strong>en</strong> aansporing om zelf de vogelrijkdom<br />

met oog <strong>en</strong> oor te gaan belev<strong>en</strong>.<br />

NOTEN<br />

1) Alleyn, W.F., L.M.J. van d<strong>en</strong> Bergh,<br />

S. Braaksma, Th.J.F.A. ter Flaar, D.A. Jonkers,<br />

Ff.N. Leys & J. van der Straat<strong>en</strong>, 1971. Avifauna<br />

van Midd<strong>en</strong>- Nederland. Van Gorcum, Ass<strong>en</strong>.<br />

2) Jonkers, D.A., R.A. Koole & J. Taapk<strong>en</strong>, 1987.<br />

Vogels tuss<strong>en</strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>. Avifauna van het<br />

Gooi. de <strong>Vecht</strong>streek <strong>en</strong> de <strong>Eem</strong>polders.<br />

Vogelwerkgroep Het Gooi <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>,<br />

Hilversum.<br />

3) Lam, E., 1985. Natuurhistorische notities uit de<br />

Gooi-<strong>en</strong> <strong>Eem</strong>lander. Vogelwerkgroep Het Gooi<br />

<strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>. Uitgav<strong>en</strong>ummer 53.<br />

104


Ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing in Loosdrecht<br />

J. van d<strong>en</strong> Kommer<br />

Streekplan ’Utrecht’<br />

In de provincie Utrecht geldt het streekplan<br />

’Utrecht', dat provinciale stat<strong>en</strong> bij besluit<br />

van 28 november 1986 hebb<strong>en</strong> vastgesteld.<br />

Het streekplan geeft aan het gebied van de<br />

geme<strong>en</strong>te Loosdrecht -globaal g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>de<br />

volg<strong>en</strong>de aanduiding<strong>en</strong>:<br />

- natuurgebied met bijzonder medegebruik<br />

voor zover het betreft het plass<strong>en</strong>gebied,<br />

dat mede e<strong>en</strong> rekreatieve functie heeft;<br />

- natuurgebied voor zover het betreft het<br />

Vuntusgebied, e<strong>en</strong> deel van het stergebied<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel van het gebied t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van<br />

de Nieuw- Loosdrechtsedijk. Binn<strong>en</strong><br />

del<strong>en</strong> van het gebied is rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong><br />

met te handhav<strong>en</strong> rekreatieve voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>;<br />

- agrarisch gebied, al dan niet met natuurwaard<strong>en</strong><br />

voor zover het betreft gebied<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> de ’s-Gravelandsevaartweg <strong>en</strong> de<br />

Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t, e<strong>en</strong> deel van het stergebied<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de Nieuw-Loosdrechtsedijk;<br />

- stedelijk gebied waar het betreft woongebied<strong>en</strong><br />

langs de Oud- <strong>en</strong> Nieuw-Loosdrechtsedijk<br />

<strong>en</strong> de bebouwde kom van<br />

Nieuw-Loosdrecht;<br />

- te ontwikkel<strong>en</strong> woningbouwlokatie voor<br />

e<strong>en</strong> deel van het gebied t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> van de<br />

Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t.<br />

Bestemmingsplann<strong>en</strong><br />

In hoofdlijn<strong>en</strong> valt het grondgebied van<br />

Loosdrecht te onderscheid<strong>en</strong> in buit<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong>,<br />

woongebied<strong>en</strong> met hetge<strong>en</strong><br />

daartoe aan voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> behoort <strong>en</strong> voor<br />

e<strong>en</strong> klein deel industriegebied. Achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s<br />

zull<strong>en</strong> de bestemmingsplann<strong>en</strong> die<br />

voor de desbetreff<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>tedel<strong>en</strong><br />

geld<strong>en</strong>, in procedure of in voorbereiding<br />

zijn, word<strong>en</strong> belicht.<br />

Buit<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong><br />

De totstandbr<strong>en</strong>ging van bestemmingsplann<strong>en</strong><br />

is veelal e<strong>en</strong> moeilijke bestuurstaak,<br />

die al in de voorbereidingsfase veel tijd<br />

vergt. Dat geldt zeker voor bestemmingsplann<strong>en</strong><br />

voor de buit<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong>. Het<br />

buit<strong>en</strong>gebied geeft als regel e<strong>en</strong> verwev<strong>en</strong>heid<br />

van belang<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>, die onderling<br />

uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor zelfs teg<strong>en</strong>strijdig<br />

kunn<strong>en</strong> zijn. Het betreft de belang<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> agrarische bedrijfsvoering, belang<strong>en</strong><br />

van natuurbehoud <strong>en</strong> van natuurwet<strong>en</strong>schappelijke<br />

<strong>en</strong> landschappelijke aard,<br />

belang<strong>en</strong> van andere dan agrarische bedrijv<strong>en</strong>,<br />

van burgerbewoning <strong>en</strong> van de sector<br />

van de rekreatie die vanzelfsprek<strong>en</strong>d voor<br />

Loosdrecht van bijzonder belang is. Tezam<strong>en</strong><br />

bepal<strong>en</strong> deze het beeld van het landelijk<br />

gebied. De in één plan te di<strong>en</strong><strong>en</strong> belang<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>strijdigzijn. Het duidelijkst ligt<br />

dat in het vlak van de agrarische of rekreatieve<br />

belang<strong>en</strong>, die zich vaak niet verdrag<strong>en</strong><br />

met de belang<strong>en</strong> van natuurbehoud <strong>en</strong><br />

instandhouding van de ecologische waard<strong>en</strong>.<br />

Al deze belang<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> met elkaar<br />

verzo<strong>en</strong>d kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Het zal dus ge<strong>en</strong> verbazing wekk<strong>en</strong>, dat voor<br />

het grootste deel van het buit<strong>en</strong>gebied nog<br />

e<strong>en</strong> bestemmingsplan van oudere datum<br />

geldt, te wet<strong>en</strong> het bestemmingsplan<br />

'Landelijk gebied’ van 1958. De daarin<br />

geleg<strong>en</strong> grond<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in hoofdzaak de<br />

bestemming ’water, moeras, riet <strong>en</strong> oeverland<strong>en</strong>’,<br />

alsmede e<strong>en</strong> agrarische bestemming.<br />

Het bestemmingsplan is sterk verouderd<br />

<strong>en</strong> de herzi<strong>en</strong>ing ervan is dan ook<br />

ess<strong>en</strong>tieel. Aan het eind van de jar<strong>en</strong> zestig<br />

werd met de voorbereiding van de herzi<strong>en</strong>ing<br />

van e<strong>en</strong> deel van het oude plan begonn<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing, die het buit<strong>en</strong>gebied omvat,<br />

dat is geleg<strong>en</strong> t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van de Oud-Loosdrechtsedijk,<br />

het (mede) agrarisch gebruikte<br />

105


j |4 / ^ -<br />

f/r& ï<br />

, / < 'j<br />

W<br />

K<br />

m<br />

Ü<br />

mmm<br />

Ü Ü ^<br />

I f e i ?<br />

? 1<br />

^ J|®1<br />

Topografische kaart van 1887.<br />

fff!ffiJ^ffiui<br />

106


stergebied <strong>en</strong> het mede voor agrarische<br />

doeleind<strong>en</strong> b<strong>en</strong>utte gebied t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de<br />

Nieuw-Loosdrechtsedijk. De geme<strong>en</strong>teraad<br />

heeft het bestemmingsplan pas op 30 mei<br />

1984 kunn<strong>en</strong> vaststell<strong>en</strong>. Gedeputeerde<br />

Stat<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het plan gedeeltelijk goedgekeurd.<br />

Bij de Kroon zijn teg<strong>en</strong> de gedeeltelijke<br />

goedkeuring <strong>en</strong> de gedeeltelijke<br />

onthouding van goedkeuring beroepschrift<strong>en</strong><br />

in behandeling. Naar verwachting<br />

zal het plan in <strong>1988</strong> rechtskracht verkrijg<strong>en</strong>.<br />

Daarna zal e<strong>en</strong> bestemmingsplan gaan<br />

geld<strong>en</strong>, dat voornamelijk e<strong>en</strong> conserver<strong>en</strong>d<br />

karakter heeft. Reeds nu staat echter vast,<br />

dat het plan opnieuw aangepast moet<br />

word<strong>en</strong>. Daartoe zal onder andere behor<strong>en</strong><br />

de ekonomische <strong>en</strong> daaraan gekoppelde<br />

ruimtelijke invulling van e<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong>terreintje<br />

aan de 's- Gravelandsevaartweg,<br />

terwijl e<strong>en</strong> andere aanpassing de kwestie van<br />

de woonboerderij<strong>en</strong> betreft. Op steeds meer<br />

boerderij<strong>en</strong> loopt de agrarische bedrijfsvoering<br />

sterk terug of wordt beëindigd. In<br />

verband daarmede di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> antwoord te<br />

word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> op de vraag hoe de vrijkom<strong>en</strong>de<br />

opstall<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebruikt.<br />

Gelet op onder meer de ervaring<strong>en</strong> met het<br />

bestemmingsplan 'Landelijk gebied' van<br />

1984 is bij de voorbereiding van e<strong>en</strong> bestemmingsplan<br />

voor het plass<strong>en</strong>gebied gekoz<strong>en</strong><br />

voore<strong>en</strong> andere aanpak. Bij de ontwikkeling<br />

van dit plan is e<strong>en</strong> duidelijke ekonomische<br />

problematiek betrokk<strong>en</strong>. Medio 1985 is<br />

aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, dat het rekreatiegebeur<strong>en</strong> in<br />

Loosdrecht e<strong>en</strong> teruggang vertoont.<br />

Omtr<strong>en</strong>t de diepere oorzak<strong>en</strong> daarvan werd<br />

deels in het duister getast. Uiteraard was er<br />

wel wat bek<strong>en</strong>d, zoals de aantrekkingskracht<br />

van de randmer<strong>en</strong> op (grotere) vaartuig<strong>en</strong>.<br />

Toch was daarmee lang niet alles verklaard.<br />

Het vermoed<strong>en</strong> bestond, dat er niet mee kon<br />

word<strong>en</strong> volstaan Loosdrecht wat 'op te<br />

poets<strong>en</strong>’, doch dat het nodig zou blijk<strong>en</strong> te<br />

zijn in mindere of meerdere mate structurele<br />

aanpassing<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong>. Aan het<br />

Koninklijk Ing<strong>en</strong>ieurs- <strong>en</strong> Architekt<strong>en</strong>buro<br />

Haskoning te Nijmeg<strong>en</strong> is to<strong>en</strong> opdracht<br />

verstrekt e<strong>en</strong> ruimtelijk-ekonomische<br />

structuurschets voor Loosdrecht <strong>en</strong> de<br />

Loosdrechtse plass<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong>, die<br />

mede basis zou moet<strong>en</strong> zijn van e<strong>en</strong> bestemmingsplan<br />

voor het plass<strong>en</strong>gebied. Bij<br />

besluit van 23 april 1987 heeft de geme<strong>en</strong>teraad<br />

in principe gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> beleid dat<br />

zich moet richt<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de front<strong>en</strong>,<br />

die bijdrag<strong>en</strong> tot vergroting van het ekonomisch<br />

draagvlak in de geme<strong>en</strong>te. Prioriteit<br />

wordt gegev<strong>en</strong> aan het verbeter<strong>en</strong> van de<br />

toegang tot de Loosdrechtse plass<strong>en</strong><br />

(Mijnd<strong>en</strong>se sluis) <strong>en</strong> de rekonstruktie van<br />

het c<strong>en</strong>trum van Oud-Loosdrecht. Tev<strong>en</strong>s<br />

besloot de raad er mee in te stemm<strong>en</strong>, dat<br />

e<strong>en</strong> voorontwerp van e<strong>en</strong> bestemmingsplan<br />

voor het plass<strong>en</strong>gebied ontworp<strong>en</strong> zal<br />

word<strong>en</strong>. In 1987 is aan g<strong>en</strong>oemd buro<br />

opdracht verstrekt e<strong>en</strong> ontwerp-bestemmingsplan<br />

voor te bereid<strong>en</strong> <strong>en</strong> wel voor het<br />

volg<strong>en</strong>de gebied:<br />

1. het Loosdrechtse plass<strong>en</strong>gebied t<strong>en</strong><br />

zuid<strong>en</strong> van de Oud-Loosdrechtsedijk <strong>en</strong><br />

de Bloklaan, voor zover niet vall<strong>en</strong>d<br />

binn<strong>en</strong> het bestemmingsplan '<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> de<br />

Dijk<strong>en</strong>’;<br />

2. het zuidelijke deel van de Oud-Loosdrechtsedijk,<br />

met als gr<strong>en</strong>s het gebied dat<br />

binn<strong>en</strong> het bestemmingsplan '<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> de<br />

Dijk<strong>en</strong>’ valt;<br />

3. het noordelijke deel van de Oud-Loosdrechtsedijk<br />

tot e<strong>en</strong> diepte van maximaal<br />

200 m, tuss<strong>en</strong> de Horndijk <strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>s<br />

van het gebied dat in het bestemmingsplan<br />

'De Drie Kampjes’ valt;<br />

4. de oostzijde van de Horndijk tot e<strong>en</strong><br />

diepte van ± 200 m, vanaf de Oud-Loosdrechtsedijk;<br />

5. de Ve<strong>en</strong>dijk;<br />

6. het gebied van het bestemmingsplan<br />

'Muyeveld' (deel Nieuw- Loosdrechtsedijk,<br />

't Breukeleve<strong>en</strong>seme<strong>en</strong>tje <strong>en</strong> deel<br />

Stille Plas).<br />

De voorkeur gaat er naar uit om één<br />

bestemmingsplan voor het gehele gebied te<br />

ontwikkel<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>traal staat daarin het<br />

plass<strong>en</strong>gebied met zijn toeristisch-rekreatieve<br />

functie <strong>en</strong> de uitstraling ervan naar de<br />

aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de bebouwing langs de dijk<strong>en</strong>.<br />

Zodanige planopzet sluit het beste aan bij<br />

het toeristisch- rekreatieve gebeur<strong>en</strong> op de<br />

plass<strong>en</strong> <strong>en</strong> de aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de dijk<strong>en</strong>.<br />

Het ligt in de bedoeling het bestemmingsplan<br />

nog in de zittingsperiode 1986- 1990 aan de<br />

107


I S<br />

S S j<br />

m x & è * »<br />

s $& & ' '■<<br />

m<br />

; . ; ^<br />

'l aStH eipinwi«p»_<br />

;y 7 W<br />

— *f ...»«■■*►•<br />

H r a P f "* ^<br />

&JasssAi^W ü m ^<br />

M È m z<br />


geme<strong>en</strong>teraad ter vaststelling aan te bied<strong>en</strong>.<br />

Overig<strong>en</strong>s wordt in het bestemmingsplan<br />

voor het plass<strong>en</strong>gebied niet het gebied<br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, waarvoor de geme<strong>en</strong>teraad in<br />

1974 het bestemmingsplan <strong>Tuss<strong>en</strong></strong> de<br />

Dijk<strong>en</strong>' heeft vastgesteld. Het plangebied<br />

van '<strong>Tuss<strong>en</strong></strong> de Dijk<strong>en</strong>' wordt globaal aan de<br />

westzijde begr<strong>en</strong>sd door de plass<strong>en</strong>, aan de<br />

noordzijde door de Oud- Loosdrechtsedijk,<br />

aan de oostzijde door het stergebied <strong>en</strong> aan<br />

de zuidzijde door de Weersloot. In het<br />

bestemmingsplan is getracht e<strong>en</strong> strikte<br />

scheiding te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de natuurgebied<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de voor rekreatieve doeleind<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>utte gebied<strong>en</strong>. Hierin ligg<strong>en</strong> de grootste<br />

caravanpark<strong>en</strong> van Loosdrecht. Prioriteit<br />

heeft de uitvoering van het zog<strong>en</strong>oemde<br />

middelste separatiekanaal, dat t<strong>en</strong> doel<br />

heeft caravanpark<strong>en</strong> aan de Nieuw-Loosdrechtsedijk<br />

langs de kortste weg via water<br />

aan te lat<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> op de derde Plas. Het<br />

verricht<strong>en</strong> van de daarvoor nodige werkzaamhed<strong>en</strong><br />

is in hand<strong>en</strong> van het Piass<strong>en</strong>schap<br />

Loosdrecht <strong>en</strong> omstrek<strong>en</strong>.<br />

Woongebied<strong>en</strong><br />

In Oud-Loosdrecht zijn de bestaande<br />

woongebied<strong>en</strong> geconc<strong>en</strong>treerd bij de<br />

Vuntuslaan/Heulakker <strong>en</strong> aan het Oppad<br />

achter het ontmoetingsc<strong>en</strong>trum 'Het<br />

Trefpunt’. In Nieuw-Loosdrecht is het<br />

bestaande woongebied vooral geconc<strong>en</strong>treerd<br />

tuss<strong>en</strong> de Nieuw-Loosdrechtsedijk,<br />

de Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t, de Rading<strong>en</strong> het zuidelijke<br />

gedeelte van De Tjalk. Daarnaast is er e<strong>en</strong><br />

bestaand woonwijkje t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van de<br />

Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t aan de Raaweg <strong>en</strong> ’t Jagerspaadje.<br />

Al jar<strong>en</strong> is de voortgang van de<br />

woningbouw in de geme<strong>en</strong>te Loosdrecht e<strong>en</strong><br />

klemm<strong>en</strong>d probleem. De behoefte aan<br />

e<strong>en</strong>gezinswoning<strong>en</strong> <strong>en</strong> woning<strong>en</strong> voor<br />

alle<strong>en</strong>staand<strong>en</strong> <strong>en</strong> onvolledige gezinn<strong>en</strong><br />

blijkt niet alle<strong>en</strong> uit het aantal person<strong>en</strong>, dat<br />

op het geme<strong>en</strong>tehuis woonruimte heeft<br />

aangevraagd, doch ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s uit het in 1987<br />

vanwege het Ekonomisch Technologisch<br />

Instituut te Utrecht opgemaakte rapport<br />

'Woningbehoefte in Loosdrecht'. Het<br />

rapport concludeert, dat tuss<strong>en</strong> 1987 <strong>en</strong> 1991<br />

e<strong>en</strong> aantal van 405 woning<strong>en</strong> voor gezinn<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> voor alle<strong>en</strong>staand<strong>en</strong> c.q. onvolledige<br />

gezinn<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> gebouwd. Daarna<br />

is er tot het jaar 2000 e<strong>en</strong> te verwacht<strong>en</strong><br />

jaarlijkse behoefte aan 50 a 60 woning<strong>en</strong>.<br />

Intuss<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> volkshuisvestingsplan voor<br />

deze geme<strong>en</strong>te opgesteld, dat de raad heeft<br />

vastgesteld in zijn vergadering van 25<br />

februari <strong>1988</strong>. De bouwlokaties zoud<strong>en</strong> naar<br />

ev<strong>en</strong>redigheid zo goed als mogelijk gevond<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in Oud- <strong>en</strong> in Nieuw-<br />

Loosdrecht. Voor de opvang van woningzoek<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

is de geme<strong>en</strong>te op zichzelf<br />

aangewez<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> beroep op geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in<br />

de provincie Utrecht met e<strong>en</strong> groeifunctie<br />

kan niet word<strong>en</strong> gedaan.<br />

In het vind<strong>en</strong> van nieuwe bouwlokaties<br />

zitt<strong>en</strong> echter nu juist de problem<strong>en</strong>. Immers,<br />

waar gebouwd gaat word<strong>en</strong> gaat dat in deze<br />

geme<strong>en</strong>te veelal t<strong>en</strong> koste van landelijk<br />

gebied <strong>en</strong> de daarin geleg<strong>en</strong> hoog aangeschrev<strong>en</strong><br />

waard<strong>en</strong> van natuurwet<strong>en</strong>schappelijke<br />

<strong>en</strong> landschappelijke aard. Het behoeft<br />

daardoor ge<strong>en</strong> verder betoog, dat de<br />

lokaties voor woningbouw uiterst schaars<br />

zijn. In Oud- Loosdrecht komt t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong><br />

van het Oppad nog e<strong>en</strong> relatief kleine strook<br />

grond in aanmerking voor bebouwing.<br />

Daarvoor is in procedure gebracht het<br />

bestemmingsplan 'De Drie Kampjes II’.<br />

Daarin is ruimte voor ongeveer 22 woning<strong>en</strong>.<br />

Tev<strong>en</strong>s wordt grond bestemd voor schol<strong>en</strong>bouw<br />

met het oog op de dring<strong>en</strong>d noodzakelijke<br />

verplaatsing van de school voor<br />

bijzonder onderwijs in Oud-Loosdrecht <strong>en</strong><br />

de nagestreefde verplaatsing van de Ir<strong>en</strong>eschool.<br />

Het bestemmingsplan mag word<strong>en</strong><br />

beschouwd als e<strong>en</strong> laatste afronding van<br />

woningbouw in geconc<strong>en</strong>treerde vorm in<br />

deze kern. Voor zover daarna woningbouw<br />

wordt uitgevoerd in dit deel van de geme<strong>en</strong>te<br />

zal dat alle<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong> door<br />

middel van inbreiding<strong>en</strong>.<br />

Met betrekking tot de woningbouw in<br />

Nieuw-Loosdrecht zijn de lokaties ’Eik<strong>en</strong>rode’<br />

<strong>en</strong> ’Ter Sype’ aktueel. Het grondgebied,<br />

dat het bestemmingsplan ’Eik<strong>en</strong>rode’ bevat<br />

betreft het weiland naast het landgoed<br />

’Eik<strong>en</strong>rode' tuss<strong>en</strong> de Nieuw-Loosdrechtsedijk<br />

<strong>en</strong> de bebouwing aan de Acacialaan.<br />

Het is e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamd globaal bestemmingsplan,<br />

dat de geme<strong>en</strong>teraad op 29 maart 1984<br />

109


heeft vastgesteld <strong>en</strong> waarin de bouw<br />

mogelijk wordt gemaakt van maximaal 221<br />

woning<strong>en</strong> op 188 bouwkavels. Thans moet<br />

het plan nog gedetailleerd word<strong>en</strong> uitgewerkt.<br />

Als alles meeloopt kan in <strong>1988</strong> de<br />

realisering van het bestemmingsplan<br />

zichtbaar word<strong>en</strong>.<br />

Het bestemmingsplan ’Ter Sype' moet gaan<br />

voorzi<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> uitbreiding van de bestaande<br />

dorpskern Nieuw-Loosdrecht in zuidwestelijke<br />

richting. De begr<strong>en</strong>zing wordt gevormd<br />

door de Nieuw-Loosdrechtsedijk, de singels<br />

aan de zuidzijde van het gerealiseerde<br />

bestemmingsplan ’Hallinckveld’, de Rading<br />

<strong>en</strong> aan de zuidwestzijde de kwekerij van de<br />

heer M. Scheltema <strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>s van het<br />

bestemmingsplan ’Sportkomplex Hallinckveld’.<br />

Aan de totstandkoming van het<br />

bestemmingsplan ’Ter Sype’ bestaat grote<br />

behoefte, omdat de geme<strong>en</strong>te nu e<strong>en</strong>maal<br />

dring<strong>en</strong>d om woningbouwterrein verleg<strong>en</strong><br />

zit, waarop ter voorzi<strong>en</strong>ing in de eig<strong>en</strong><br />

woningbehoefte vooral woningbouw in de<br />

gesubsidieerde sektor kan word<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />

Het plan, met e<strong>en</strong> bouwkapaciteit<br />

van ongeveer 600 woning<strong>en</strong>, is voor de<br />

voorzi<strong>en</strong>ing in de plaatselijke woningbehoefte<br />

onmisbaar. Ook in het provinciale<br />

streekplan is de beoogde dorpsuitbreiding<br />

aangeduid. De geme<strong>en</strong>teraad heeft in zijn<br />

vergadering van 30 juni 1983 het bestemmingsplan<br />

’Ter Sype’ vastgesteld <strong>en</strong> daarbij<br />

e<strong>en</strong> deel van de bij hem ingedi<strong>en</strong>de bezwar<strong>en</strong><br />

ongegrond verklaard. Teg<strong>en</strong> het bestemmingsplan<br />

is tot bij de Kroon beroep<br />

ingesteld. De bezwar<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> verband<br />

met de aanwezigheid van het vliegveld<br />

Hilversum in de nabijheid van ’Ter Sype’ op<br />

grondgebied van de geme<strong>en</strong>te Hilversum.<br />

Eén van de aanvliegroutes is in het verl<strong>en</strong>gde<br />

van de woningbouwlokatie gesitueerd. De<br />

Kroon heeft bij haar besluit van 18 december<br />

1987 aan het plan gedeeltelijk goedkeuring<br />

verle<strong>en</strong>d. Uiteindelijk is maar e<strong>en</strong> derde<br />

deel goedgekeurd (circa 150 a 200 woning<strong>en</strong>).<br />

De problematiek van met name het bestemmingsplan<br />

'Ter Sype’ in relatie tot het<br />

vliegveld Hilversum heeft het geme<strong>en</strong>tebestuur<br />

g<strong>en</strong>oodzaakt vroegtijdig uit te zi<strong>en</strong><br />

naar e<strong>en</strong> alternatieve woningbouwlokatie.<br />

Het oog is gevall<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> gebied t<strong>en</strong><br />

noord<strong>en</strong> van de Oud-Loosdrechtsedijk<br />

tuss<strong>en</strong> de Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de ’s- Gravelandsevaartweg.<br />

In het kader van het streekplan<br />

’Utrecht’ is indertijd bij het provinciaal<br />

bestuur aandacht gevraagd voor deze<br />

aangeleg<strong>en</strong>heid. Dat heeft er in geresulteerd,<br />

dat in het streekplan in het desbetreff<strong>en</strong>de<br />

gebied de aanduiding is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

van 'Te ontwikkel<strong>en</strong> woningbouwlokatie'.<br />

Het provinciaal bestuur heeft daarmee e<strong>en</strong><br />

op<strong>en</strong>ing gelat<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> dat gebied e<strong>en</strong><br />

bestemmingsplan voor ongeveer 300<br />

woning<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> onverhoopt<br />

het bestemmingsplan 'Ter Sype' niet<br />

of slechts in geringe mate kan word<strong>en</strong><br />

geraliseerd.<br />

Slot<br />

Op Loosdrecht staat vanwege haar aantrekkelijkheid<br />

e<strong>en</strong> grote druk. Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

legg<strong>en</strong> beslag op e<strong>en</strong> (te) kleine ruimte.<br />

Verder is in het agrarische produktieproces<br />

de technische vooruitgang voortgeschred<strong>en</strong>.<br />

Met moderne middel<strong>en</strong> wordt het agrarisch<br />

bedrijf uitgevoerd, waardoor gemakkelijker<br />

natuur- <strong>en</strong> landschappelijke waard<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangetast. Kunn<strong>en</strong> alle process<strong>en</strong><br />

onbelemmerd in gang word<strong>en</strong> gezet dan zou<br />

Loosdrecht veel, zo niet alles, van haar<br />

aantrekkingskracht verliez<strong>en</strong>. Daarom moet<br />

er gestuurd word<strong>en</strong>. Het geme<strong>en</strong>tebestuur<br />

heeft de taak daaraan leiding te gev<strong>en</strong> door<br />

het totstandbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, handhav<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo nodig<br />

realiser<strong>en</strong> van bestemmingsplann<strong>en</strong>.<br />

110


Spoorweg Hilversum-Loosdrecht-<br />

Nieuwersluis op ’dood spoor’<br />

J. Daams Czn.<br />

Zo’n zev<strong>en</strong>tig jaar geled<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> reis van<br />

Hilversum via Utrecht naar bijvoorbeeld<br />

Rotterdam of D<strong>en</strong> Haag ge<strong>en</strong> simpele zaak.<br />

Utrecht had namelijk twee stations. Het<br />

huidige C<strong>en</strong>traal Station <strong>en</strong> het station aan<br />

de Maliebaan (nu het Spoorwegmuseum).<br />

Bij dat laatste station kwam de trein uit<br />

Hilversum aan. Wie verder wilde reiz<strong>en</strong> naar<br />

bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde grote sted<strong>en</strong> moest per<br />

tram de hele stad door om aan het andere<br />

eind de trein te nem<strong>en</strong>.<br />

Wat zou dit veel e<strong>en</strong>voudiger zijn als er e<strong>en</strong><br />

spoorlijn was van Hilversum naar Nieuwersluis.<br />

Vandaar zou regelrecht naar beide<br />

sted<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gereisd. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> Leid<strong>en</strong> <strong>en</strong> Haarlem dan door de<br />

Haarlemmermeer ook makkelijk te bereik<strong>en</strong>.<br />

Alle<strong>en</strong>... die spoorlijn van Hilversum via<br />

Loosdrecht naar Nieuwersluis was er (nog)<br />

niet. Toch was de afstand slechts veerti<strong>en</strong><br />

kilometer. Maar wat niet is kan nog kom<strong>en</strong>,<br />

moet er to<strong>en</strong> gedacht zijn.<br />

E<strong>en</strong> zekere H.N. Thyss<strong>en</strong> had in 1907 al aan<br />

de minister van Waterstaat e<strong>en</strong> vergunning<br />

aangevraagd voor het aanlegg<strong>en</strong> van dit<br />

ontbrek<strong>en</strong>de stukje. Hij had berek<strong>en</strong>d dat er<br />

voor de aanleg van de lijn e<strong>en</strong> bedrag van<br />

e<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong> guld<strong>en</strong> nodig was <strong>en</strong> hij ging op<br />

pad om subsidies te verkrijg<strong>en</strong>1).<br />

Hij zocht voor zijn plan niet alle<strong>en</strong> steun bij<br />

de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Loosdrecht, Lo<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

Hilversum <strong>en</strong> de provinciebestur<strong>en</strong> van<br />

Utrecht <strong>en</strong> Noord-Holland, maar ook bij de<br />

Tweede Kamer. Want niet alle<strong>en</strong> het<br />

verkeer van Oost naar West zou met deze<br />

lijn gebaat zijn, maar ook dat van West naar<br />

Oost. Door e<strong>en</strong> lid van de Tweede Kamer<br />

werd daar nadrukkelijk op gewez<strong>en</strong>2'.<br />

In de vergadering van 15 december 1913 zei<br />

de heer De Monté verLor<strong>en</strong>: De verbinding<br />

Nieuwersluis-Hilversum zou e<strong>en</strong> niet onbelangrijke<br />

weg kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, niet alle<strong>en</strong><br />

voor binn<strong>en</strong>landsch, maar in de toekomst<br />

ook voor internationaal verkeer. Deze<br />

verbinding kan dan word<strong>en</strong> gebruikt voor de<br />

uitvoer van landbouwproduct<strong>en</strong> van de<br />

Haarlemmermeer in oostelijke richting,<br />

vooral naar Duitsland <strong>en</strong> kan de omweg via<br />

Amsterdam vermed<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

De brief van Thyss<strong>en</strong>, gericht aan het<br />

geme<strong>en</strong>tebestuur van Loosdrecht, werd<br />

besprok<strong>en</strong> in de raadsvergadering van<br />

13 december 19133’.<br />

Notul<strong>en</strong><br />

We volg<strong>en</strong> nu de notul<strong>en</strong> van <strong>en</strong>kele<br />

vergadering<strong>en</strong>.<br />

Er is e<strong>en</strong> verzoek van H. N. Thyss<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />

gekom<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> subsidie voor de aanleg <strong>en</strong><br />

exploitatie van e<strong>en</strong> lokaalspoorweg van<br />

Hilversum naar Nieuwersluis.<br />

Na voorlopige bespreking word<strong>en</strong> B. <strong>en</strong> W.<br />

gemachtigd elders e<strong>en</strong> onderzoek in te<br />

stell<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> nadere vergadering zal de<br />

zaak opnieuw behandeld word<strong>en</strong>. Er ging<strong>en</strong><br />

briev<strong>en</strong> naar de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Gorssel <strong>en</strong><br />

Noordwijk. Alle<strong>en</strong> Gorssel reageerde. Uit<br />

het antwoord bleek, dat het in deze<br />

geme<strong>en</strong>te ging om de aanleg van e<strong>en</strong><br />

tramlijn.<br />

In e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de vergadering werd dan ook<br />

aan B. <strong>en</strong> W. opgedrag<strong>en</strong> nadere inlichting<strong>en</strong><br />

te verschaff<strong>en</strong> over voorwaard<strong>en</strong> die<br />

kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gesteld bij de aanleg van e<strong>en</strong><br />

spoorweg. Voorts gaf de voorzitter te<br />

k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, dat Hilversum <strong>en</strong> Lo<strong>en</strong><strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

subsidie zoud<strong>en</strong> verl<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

In diezelfde vergadering van 13 februari<br />

1914 besloot de raad e<strong>en</strong> voorschot te<br />

verl<strong>en</strong><strong>en</strong>. De burgemeester stelde voor e<strong>en</strong><br />

bedrag van ƒ 30.000,- te verstrekk<strong>en</strong>, maar<br />

dit werd verworp<strong>en</strong> met zes stemm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> één stem voor. (De raad telde to<strong>en</strong> zev<strong>en</strong><br />

led<strong>en</strong>.) De raadsled<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> het e<strong>en</strong>s over<br />

111


Vlnkevean<br />

Station<br />

P^f, )<br />

jmmr<br />

"■*>èêéêL<br />

Het H.E.S.M. station van Vinkeve<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> zelfde station zou ongetwijfeld ook in Nieuw-Loosdrecht gebouwd zijn als...<br />

e<strong>en</strong> bedrag van ƒ 25.000,-. Eén van h<strong>en</strong><br />

vond dit zelfs nog te veel. Hij had ƒ 20.000,-<br />

voorgesteld.<br />

Nu was er in 1898 e<strong>en</strong> maatschappij opgericht<br />

om de Haarlemmermeer door de<br />

aanleg van spoorweg<strong>en</strong> toegankelijk te<br />

mak<strong>en</strong>. Vanuit Aalsmeer kwam<strong>en</strong> er in de<br />

periode van 1910-1915 lijn<strong>en</strong> naar Haarlem,<br />

Amsterdam, Leid<strong>en</strong>, Alph<strong>en</strong> a/d Rijn,<br />

Uithoorn <strong>en</strong> Nieuwersluis. Deze maatschappij<br />

, ’de Hollandsche Electrische Spoorwegmaatschappij’<br />

(H.E.S.M.) di<strong>en</strong>de in 1914 bij<br />

de minister e<strong>en</strong> zelfde plan in als de heer<br />

Thyss<strong>en</strong>4\ Maar de minister, de to<strong>en</strong> zo<br />

bek<strong>en</strong>de ir Lely, antwoordde dat Thyss<strong>en</strong><br />

tot 1 oktober 1915 geleg<strong>en</strong>heid kreeg e<strong>en</strong><br />

exploitatie-overzicht in te di<strong>en</strong><strong>en</strong>'’’.<br />

Heel laconiek schreef e<strong>en</strong> der directeur<strong>en</strong>,<br />

de heer Kalff, daarop aan zijn collega Van<br />

Oy<strong>en</strong>: Het is jammer, maar we zull<strong>en</strong> geduld<br />

moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

Maar op 23 december 1914 kwam in Loosdrecht<br />

het bericht binn<strong>en</strong>, dat de heer<br />

Thyss<strong>en</strong> de door hem gemaakte plann<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

al zijn recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> aansprak<strong>en</strong> op concessie<br />

voor de aanleg van de spoorweg over had<br />

gedaan aan de H.E.S.M. in Amsterdam.<br />

Voor welk bedrag hij dit gedaan heeft is niet<br />

bek<strong>en</strong>d. Of was dit soms de ƒ 5.000.- die in<br />

het jaarverslag van de H.E.S.M. stond als<br />

onkost<strong>en</strong> voor onze lijn?<br />

In de geme<strong>en</strong>teraadsvergadering van 20 mei<br />

1915 werd e<strong>en</strong> nieuw voorstel van de<br />

H.E.S.M. besprok<strong>en</strong>. Nu werd e<strong>en</strong> subsidie<br />

van ƒ 50.000,- gevraagd. De raad eiste<br />

echter meer gegev<strong>en</strong>s. De vraag werd<br />

gesteld of er e<strong>en</strong> station in Loosdrecht zou<br />

kom<strong>en</strong>. Verder wilde de raad wet<strong>en</strong> hoeveel<br />

haltes er zoud<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe vaak de<br />

trein<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> stopp<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van de<br />

raadsled<strong>en</strong> merkte op, dat de doorvaart van<br />

de ’s-Gravelandse Vaart niet mocht word<strong>en</strong><br />

belemmerd. Ook di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> de andere<br />

doorgang<strong>en</strong> overbrugd te word<strong>en</strong>. De<br />

voorzitter beloofde plechtig, dat hij hierover<br />

de nodige informaties zou inwinn<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

112


AMLEM<br />

® O j c / e r p<br />

S I o t e r d y k<br />

STERDAM<br />

/ SSxaXDc^x. '1L-C c<br />

l\t ij fh m ze<br />

Af ie $ u/eriert^z^jp*) l o f e<br />

ebreei<br />

HAAR<br />

L E M M E R M E E R<br />

D u iv e n<br />

MTiïTe<br />

a e r o e r y<br />

H o o f cl cl o r p<br />

A rustelve/fn<br />

WE ESP<br />

f j / d e v <strong>en</strong><br />

NAARDEN<br />

3 U i S U n x<br />

P O L D E R<br />

V ?^/7 e p e r e f o r p / / r & t<br />

°w<br />

X u c i e t j f a a r t<br />

's Q r a v e la n ef @<br />

cl e Vnl W e t e n /<br />

A ,<br />

% L anye<br />

/e rA a n Z e v e n /to is<br />

uprvee<br />

V/777f/777 7§&-<br />

W ifn ls * l f ‘<br />

Z i t<br />

J i u i v i e l § )<br />

/'fT<br />

bïlrj)<br />

O // O? 2 , O o J tfr fc k<br />

7ïO f/77 7 //77 /p7 /77 ftty/',<br />

2 filo er.su<br />

%<br />

Overzichtskaartje van de reeds gerealiseerde lijn<strong>en</strong> van de H.E.S.M. <strong>en</strong> de ontworp<strong>en</strong> lijn<br />

Hilversum-Nieuwersluis. Topografische kaart van Loosdrecht uit Rijksarchief, d<strong>en</strong> Haag. 1913.<br />

besluit werd niet g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Nieuwe problem<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> behandeld in de<br />

raadsvergadering van 29 juli 1915. Er was<br />

e<strong>en</strong> brief binn<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> van de heer<br />

P. Dwarshuis.<br />

De notulist meldde: Hij acht het w<strong>en</strong>selijk<br />

om voor zijn bezitting<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gewijzigde<br />

richting te verkrijg<strong>en</strong>.<br />

De spoorlijn was namelijk geprojecteerd<br />

over de terrein<strong>en</strong>, die nu nog bek<strong>en</strong>d staan<br />

als 'De Drie Kampjes’ <strong>en</strong> die war<strong>en</strong> in bezit<br />

van Dwarshuis; deze kreeg echter van de<br />

raad nul op het rekest.<br />

Voor waard<strong>en</strong><br />

Bijna e<strong>en</strong> jaar later, in de geme<strong>en</strong>teraadsvergadering<br />

van 6 april 1916 werd het besluit<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de dertig jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

subsidie van ƒ 1.500,- te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> aan de<br />

H.E.S.M. Wel werd<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tal<br />

voorwaard<strong>en</strong> gesteld, waarvan er <strong>en</strong>kele<br />

niet om lieg<strong>en</strong>'1’.<br />

Volg<strong>en</strong>s het proza van de notulist luidde e<strong>en</strong><br />

van de voorwaard<strong>en</strong>: De lijn moet voor d<strong>en</strong><br />

eerst<strong>en</strong> juli 1919 gebouwd zijn <strong>en</strong> op di<strong>en</strong> voet<br />

in exploitatie zijn gebracht. De maatschappij<br />

antwoordde kort maar krachtig: Dit nu is <strong>en</strong>e<br />

onmogelijkheid. Dit werd gemotiveerd met<br />

de mededeling: De onderhandeling<strong>en</strong><br />

omtr<strong>en</strong>t de subsidiëring met de betrokk<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn nog niet afgelop<strong>en</strong>, die met de<br />

provinciën <strong>en</strong> d<strong>en</strong> Staat kunn<strong>en</strong> eerst na<br />

afloop daarvan beginn<strong>en</strong>. Daar volgt de<br />

onteig<strong>en</strong>ing met de daaruit wellicht voortvloei<strong>en</strong>de<br />

procedur<strong>en</strong>. Het zal mooi zijn als<br />

alle b<strong>en</strong>oodigde terrein<strong>en</strong> in 1919 in het bezit<br />

onzer Maatschappij zijn. Dan eerst begint de<br />

aanleg die twee a drie jaar tijd zal vorder<strong>en</strong>.<br />

Reeds nu kan dus gezegd word<strong>en</strong>, dat het<br />

onmogelijk is aan de gestelde bepaling, dat de<br />

trein in Juli 1919 rijd<strong>en</strong> moet, te voldo<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dat deze termijn minst<strong>en</strong>s tot 1921 o f1922 zou<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gd.<br />

In feite zag de maatschappij liever helemaal<br />

ge<strong>en</strong> tijdsbepaling opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De<br />

geme<strong>en</strong>te Loosdrecht had in haar besluit,<br />

aan de hand van e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing, zelf al de<br />

113


Station Nieuwersluis.<br />

plaats van het station <strong>en</strong> de drie haltes<br />

vastgelegd. Die vaststelling kwam echter<br />

alle<strong>en</strong> de minister toe. Het besluit di<strong>en</strong>de<br />

dus te word<strong>en</strong> gewijzigd.<br />

Maar... voor de H.E.S.M. war<strong>en</strong> er grotere<br />

problem<strong>en</strong>.<br />

De toegezegde bijdrag<strong>en</strong> van de belanghebb<strong>en</strong>de<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere instanties<br />

war<strong>en</strong> bij lange na niet voldo<strong>en</strong>de om e<strong>en</strong><br />

voorschot van de Staat te verkrijg<strong>en</strong>.<br />

Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> was al geblek<strong>en</strong>, dat de aanlegkost<strong>en</strong><br />

van de lijn (e<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong> guld<strong>en</strong>) te<br />

laag war<strong>en</strong> geraamd. Het bedrag kwam nu<br />

op minst<strong>en</strong>s ƒ 2.100.000,-.<br />

De Maatschappij berichtte in november<br />

1916, dat ervan Loosdrecht e<strong>en</strong> subsidie van<br />

ƒ 100.000,- werd verwacht. Ruim het<br />

dubbele dus van de toegezegde ƒ 45.000,-.<br />

To<strong>en</strong> was voor Loosdrecht de maat vol.<br />

Op de veerti<strong>en</strong>de november 1916 ging de<br />

volg<strong>en</strong>de mededeling naar de H.E.S.M.: De<br />

raad besluit met algeme<strong>en</strong>e stemm<strong>en</strong> dat dit<br />

bedrag met het oog op de draagkracht der<br />

ingezet<strong>en</strong><strong>en</strong> niet kan word<strong>en</strong> betaald.<br />

Ook de andere bestur<strong>en</strong> liet<strong>en</strong> het afwet<strong>en</strong>,<br />

waarop het doek definitief viel.<br />

In het jaarverslag over 1916 van de H.E.S.M.<br />

lez<strong>en</strong> wij dan ook: De Minister van Waterstaat<br />

berichtte ons ge<strong>en</strong> vrijheid te kunn<strong>en</strong><br />

vind<strong>en</strong> om voor deze ontworp<strong>en</strong> spoorweg de<br />

beschikbaarstelling te bevorder<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

groter rijksvoorschot dan de som der<br />

bijdrag<strong>en</strong> van de provinciale, geme<strong>en</strong>telijke<br />

<strong>en</strong> andere bestur<strong>en</strong> <strong>en</strong> belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />

ge<strong>en</strong> geval meer dan e<strong>en</strong> derde gedeelte der<br />

geraamde kost<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong> gevolge daarvan verzocht<strong>en</strong> wij de<br />

belanghebb<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> te<br />

will<strong>en</strong> verl<strong>en</strong><strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk bedrag<br />

van e<strong>en</strong> zesde gedeelte der raming, hetge<strong>en</strong><br />

echter tot ge<strong>en</strong> bevredig<strong>en</strong>de uitslag leidde.<br />

Onder deze omstandighed<strong>en</strong> me<strong>en</strong><strong>en</strong> wij<br />

onze poging<strong>en</strong> tot de totstandkoming der<br />

bedoelde lijn te moet<strong>en</strong> stak<strong>en</strong>.<br />

Het gehele bestand van de wel gerealiseerde<br />

lijn<strong>en</strong> in de Haarlemmermeer bleek trouw<strong>en</strong>s<br />

niet r<strong>en</strong>dabel. In 1935 werd het traject<br />

Uithoorn-Aalsmeer geslot<strong>en</strong> voor reizigers-<br />

114


4'V jj<br />

.fctmpm<br />

_ ,„, ,*.».......<br />

V g ~ ^ a


De Sypekerk te Nieuw-Loosdrecht<br />

F. Brand<br />

De Onbegrypelycke goedertier<strong>en</strong>heyt der<br />

eeuwige goedheyt, ... leert ons door e<strong>en</strong><br />

voorbeeldige kragt, dat de kerk<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

verme<strong>en</strong>igvuldigt word<strong>en</strong>, als Olyfplant<strong>en</strong><br />

rondom haare tafel.<br />

Deze tekst staat in de stichtingsoorkonde<br />

van de Sypekerk <strong>en</strong> werd geschrev<strong>en</strong> in het<br />

jaar ’Duyz<strong>en</strong>t-Vier hondert, d<strong>en</strong> zesd<strong>en</strong> dagh<br />

na d<strong>en</strong> Zondagh, op welcke m<strong>en</strong> zingt in de<br />

Kercke Gods judica' (= 10 april 1400). Het<br />

originele, in het Latijn geschrev<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>t<br />

bestaat niet meer, maar wij beschikk<strong>en</strong> wel<br />

over e<strong>en</strong> tweetal vertaling<strong>en</strong> van de oorspronkeijke<br />

akte, gemaakt in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />

eeuw1’. In de ’Copie Auth<strong>en</strong>ticque' van de<br />

fundatiebrief uit 1400 staat e<strong>en</strong> aantal feit<strong>en</strong><br />

die voor de geschied<strong>en</strong>is van Nieuw-Loosdrecht<br />

van belang zijn.<br />

De eerste bericht<strong>en</strong><br />

Algeme<strong>en</strong> wordt aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, de naam zegt<br />

het al, dat Oud-Loosdrecht er eerder was<br />

dan Nieuw-Loosdrecht. We moet<strong>en</strong> toegev<strong>en</strong><br />

dat dit waarschijnlijk ook wel zo is,<br />

maar... het wordt nerg<strong>en</strong>s bevestigd! De<br />

oudst bewaarde bericht<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong> namelijk<br />

niet het dorp Oud-, maar juist Nieuw-Loosdrecht!<br />

In e<strong>en</strong> akte uit 1300 word<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> zekere<br />

kanunnik Maurits <strong>en</strong>ige landerij<strong>en</strong> overgedrag<strong>en</strong><br />

aan het kapittel van de Dom te<br />

Utrecht voor de oprichting van het St.-<br />

Thomas-altaar. Deze percel<strong>en</strong> lag<strong>en</strong> in villa<br />

Ter Sipe in Jurisdiction Amilii de Mind<strong>en</strong><br />

famuli in parochia de Lon<strong>en</strong> (in het dorp<br />

Ter Sype in het gerechtsgebied van Amelis<br />

van Mijnd<strong>en</strong>, behor<strong>en</strong>d tot de parochie<br />

Lo<strong>en</strong><strong>en</strong>)2*.<br />

Het zou best mogelijk kunn<strong>en</strong> zijn dat hier<br />

vanouds e<strong>en</strong> nederzetting bestond, gevestigd<br />

vanaf de hoge Gooise grond<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />

natuurlijke verhoging in het ve<strong>en</strong>. Waarschijnlijk<br />

kwam de ontwikkeling van beide<br />

dorp<strong>en</strong> pas na 1300 echt goed op gang. De<br />

parochie Loosdrecht met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> kerk (te<br />

Oud-Loosdrecht) wordt vanaf die tijd<br />

g<strong>en</strong>oemd. In Ter Sype wordt dan melding<br />

gemaakt van e<strong>en</strong> kapel, die door bisschop<br />

Frederik van Blank<strong>en</strong>heim in 1400 is<br />

verhev<strong>en</strong> tot zelfstandige parochiekerk.<br />

Voordat het zover was zal er door de<br />

'Sijps<strong>en</strong>' wel het nodige geklaagd zijn, want<br />

e<strong>en</strong> (doop-)kapel was wel aardig, maar ter<br />

kerke gaan betek<strong>en</strong>de voor h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fikse<br />

wandeling.<br />

In de fundatiebrief lez<strong>en</strong> we, dat ridder<br />

Wouter, als Heer van Mijnd<strong>en</strong>, met andere<br />

parochian<strong>en</strong> <strong>en</strong> inwoners van Ter Sype de<br />

bisschop heeft gewez<strong>en</strong> op deze onhoudbare<br />

toestand. Uitvoerig wordt geschrev<strong>en</strong> over<br />

de natte weeg<strong>en</strong> in het Winter Saison, ...de<br />

verre afgeleeg<strong>en</strong>theyd der plaats<strong>en</strong>, ...de<br />

gevaarlycke middel<strong>en</strong>, <strong>en</strong> moeyelycke<br />

passagi<strong>en</strong>, ...de bezoeking<strong>en</strong> van dekranck<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>zovoort.<br />

Bisschop Frederik van Blank<strong>en</strong>heim, door<br />

dusdaanige smeeking<strong>en</strong> bewoog<strong>en</strong> zynde,<br />

verhief de Capelle in der Zype tot e<strong>en</strong><br />

Nieuwe Parochiale Kercke. Hier ligt de<br />

oorsprong van de beide dorpsnam<strong>en</strong>. ’Oude<br />

Kerk’ (Oukerck) <strong>en</strong> 'Nieuwe Kerk’ (Ter<br />

Sype), beide geleg<strong>en</strong> in ’die Loesdrecht’.<br />

Analoog daaraan: Oud- <strong>en</strong> Nieuw-Loosdrecht.<br />

De gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> de beide parochies werd<br />

door middel van gr<strong>en</strong>spal<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong>.<br />

Die met het Gooi was al eerder gesteld. De<br />

eerste briev<strong>en</strong> daarover dater<strong>en</strong> van 13433).<br />

Deze gr<strong>en</strong>s werd nu ook de parochiegr<strong>en</strong>s.<br />

Die met (Oud-)Loosdrecht werd de weg<br />

naar Hilversum, waar de Mool<strong>en</strong> staat van de<br />

Heer Wouter van Mynd<strong>en</strong> (= de Mol<strong>en</strong>me<strong>en</strong>t).<br />

De nieuwe parochie kreeg de beschikking<br />

116


ik ,<br />

JFR) i<br />

Duidelijk zichtbaar het hogere oostelijke deel<br />

dat de oorspronkelijke kapel geweest zou zijn.<br />

'■ J t " iivw t „ c o j prtc n -j -'■ïHC<br />

over e<strong>en</strong> bewaarplaats voor de Hostie, van<br />

de Heylige Olie, <strong>en</strong> van de andere Sacram<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> Relicqui<strong>en</strong>, over e<strong>en</strong> doopvont, e<strong>en</strong><br />

voorhof, e<strong>en</strong> kerkhof <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrije begraafplaats.<br />

Het kerkgebouw<br />

Bouwkundig<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat het koor van de<br />

kerk dateert van voor 1400. De bouw van het<br />

schip <strong>en</strong> de tor<strong>en</strong> wordt gesteld op ruime tijd<br />

daarna. Alhoewel er ge<strong>en</strong> exacte gegev<strong>en</strong>s<br />

over bestaan, neemt m<strong>en</strong> aan dat de uitbouw<br />

van kapel tot pseudobasiliek, <strong>en</strong> de bouw<br />

van de tor<strong>en</strong> rond 1450 war<strong>en</strong> voltooid. Aan<br />

het verhoogde oostelijke deel, dat dus de<br />

oorspronkelijke kapel zou zijn geweest,<br />

werd eerst de ongeveer 20 meter lange <strong>en</strong> 7<br />

meter brede rechthoekige kerk gebouwd.<br />

De tor<strong>en</strong> aan de westzijde ligt gedeeltelijk<br />

ingebouwd. Het is e<strong>en</strong> typisch Utrechtse<br />

dorpstor<strong>en</strong>, zoals we die onder andere<br />

vind<strong>en</strong> in Westbroek, <strong>Eem</strong>nes-Buit<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

Soest. Hij is uit drie kubusvormige geleding<strong>en</strong><br />

opgetrokk<strong>en</strong>. In de tweede<br />

geleding kom<strong>en</strong> twee spitsbogige blindniss<strong>en</strong><br />

voor. De derde geleding vertoont drie<br />

niss<strong>en</strong>, waarvan de middelste geop<strong>en</strong>d is <strong>en</strong><br />

het galmgat vormt. De hoek<strong>en</strong> van deze<br />

bov<strong>en</strong>ste geleding zijn van natuurst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

blokk<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>. Later werd het schip<br />

vergroot door het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van twee<br />

117


zijbeuk<strong>en</strong>, elk vier meter breed. Daarbij<br />

werd<strong>en</strong> slanke zuil<strong>en</strong> met kapitel<strong>en</strong> toegepast<br />

om het dak te schrag<strong>en</strong>. Zo ontstond in<br />

die vijfti<strong>en</strong>de eeuw de ons nu bek<strong>en</strong>de<br />

ruimte, verdeeld in drie beuk<strong>en</strong>, overdekt<br />

met hout<strong>en</strong> tongewelv<strong>en</strong>4*.<br />

Het aantal inwoners van Loosdrecht liep in<br />

die eeuw sterk terug. Sprak m<strong>en</strong> in 1494 nog<br />

over het feit dat er t<strong>en</strong> overlijd<strong>en</strong> van Hertoge<br />

Karei 250 haardsted<strong>en</strong> (huiz<strong>en</strong>) war<strong>en</strong>, rond<br />

1500 telde m<strong>en</strong> er nog maar 1005). Dit<br />

doordat de bevolking dickwil gebrandschat,<br />

berooft <strong>en</strong>de e<strong>en</strong> deel van heur<strong>en</strong> inwoon<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

gevang<strong>en</strong>, gescat zijn geweest. Ruim e<strong>en</strong><br />

derde deel leed bittere armoede <strong>en</strong> moest<br />

met bedel<strong>en</strong> aan de kost kom<strong>en</strong>. Zij die nog<br />

iets verdi<strong>en</strong>d<strong>en</strong> ded<strong>en</strong> dat in de landbouw,<br />

de ve<strong>en</strong>derij, met wol spinn<strong>en</strong> of bezems<br />

mak<strong>en</strong> van heide.<br />

De sterfte onder de bevolking was groot <strong>en</strong><br />

de ruim 6000 pond weg<strong>en</strong>de klokk<strong>en</strong>, die in<br />

de Sypetor<strong>en</strong> hing<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> vaak di<strong>en</strong>st<br />

gedaan hebb<strong>en</strong>. Zeker in de jar<strong>en</strong> dat de pest<br />

in het land rondwaarde moet het zware<br />

geluid vaak tot ver in de omtrek hoorbaar<br />

zijn geweest. Loosdrecht werd door deze<br />

gevreesde ziekte onder andere getroff<strong>en</strong> in<br />

1557. Veel bewoners vond<strong>en</strong> to<strong>en</strong> de dood,<br />

ook de beide zielzorgers. Zowel in Oud- als<br />

Nieuw-Loosdrecht was er to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vacature.<br />

Na de reformatie<br />

In 1578 ging Loosdrecht als e<strong>en</strong> van de eerste<br />

dorp<strong>en</strong> in de <strong>Vecht</strong>streek tot de Hervorming<br />

over. Vrijwel gelijktijdig met Amsterdam.<br />

Nicolaas Johannes Thol, voorhe<strong>en</strong> priester<br />

te Oud-Loosdrecht, werd in dat jaar<br />

predikant van zowel Oud- als Nieuw-Loosdrecht.<br />

Vermoed wordt dat de Reformatie<br />

in Loosdrecht vrij rustig is verlop<strong>en</strong>; er zijn<br />

ge<strong>en</strong> bericht<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d van geweld of<br />

beeld<strong>en</strong>storm. De <strong>en</strong>orme verwoesting<strong>en</strong>,<br />

die in vele kerk<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> aangericht, ging<strong>en</strong><br />

Loosdrecht voorbij. Het doopvont <strong>en</strong> de<br />

heilig<strong>en</strong>beeld<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> (mogelijk in het<br />

geheim) achter de kerk begrav<strong>en</strong>. Bom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

struik<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er op gezet <strong>en</strong> de stukk<strong>en</strong><br />

blev<strong>en</strong> zo’n 260 jaar ongestoord in de grond<br />

verborg<strong>en</strong>, totdat in 1840 ds De Haas<br />

opdracht gaf de stobb<strong>en</strong> in zijn tuin te<br />

rooi<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> stuitt<strong>en</strong> de arbeiders op de<br />

st<strong>en</strong><strong>en</strong> gevaart<strong>en</strong>. Het doopvont heeft de<br />

tand des tijds niet helemaal doorstaan. Sterk<br />

verweerd <strong>en</strong> in twee stukk<strong>en</strong> kwam het weer<br />

aan het licht.<br />

De archeologische of kerkhistorische<br />

waarde van het opgegrav<strong>en</strong>e werd op dat<br />

mom<strong>en</strong>t niet g<strong>en</strong>oeg onderk<strong>en</strong>d, want de<br />

beeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vont belandd<strong>en</strong> niet op de<br />

plaats waar ze hoord<strong>en</strong>, maar in de tuin van<br />

de ambachtsheer Hacke van Mijnd<strong>en</strong>. Ze<br />

blev<strong>en</strong> in het bezit van de familie Hacke,<br />

totdat Jonkheer van Sypesteijn het kasteel<br />

liet bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> met zijn museum begon. Hij<br />

kreeg het voor elkaar dat het vont naar het<br />

kasteel werd overgebracht, maar... daar<br />

ging het weer de tuin in! Pastoor A.E.<br />

Ri<strong>en</strong>tjes uit Maarss<strong>en</strong> ontdekte het daar <strong>en</strong><br />

schatte het op zijn waarde. Honderd jaar<br />

gebruik als bloembak had het vont ge<strong>en</strong><br />

goed gedaan. Ri<strong>en</strong>tjes stelde, gezi<strong>en</strong> de<br />

ouderdom van ruwweg 500 jaar, dat we hier<br />

inderdaad te mak<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> met het<br />

doopvont dat er al bij de ingebruikneming<br />

van de kerk moet hebb<strong>en</strong> gestaan. Vanwege<br />

de hoogte ervan <strong>en</strong> de grootte van de kuip<br />

zou het nog voor de immersio (doop door<br />

onderdompeling) zijn gebruikt^.<br />

Het hardst<strong>en</strong><strong>en</strong> vont blinkt uit door de<br />

voorstelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> versiering. De meeste<br />

oude doopvont<strong>en</strong> uit die tijd hebb<strong>en</strong><br />

gewoonlij k e<strong>en</strong>voudig traceer- of maaswerk.<br />

De acht afbeelding<strong>en</strong> zijn moeilijk te<br />

onderscheid<strong>en</strong>. Ri<strong>en</strong>tjes beschreef ze als<br />

volgt, van rechts naar links: e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>sfiguur,<br />

e<strong>en</strong> ar<strong>en</strong>d, e<strong>en</strong> leeuw, e<strong>en</strong> os, e<strong>en</strong> pelikaan,<br />

e<strong>en</strong> klimopblad of roos van Tudor, e<strong>en</strong><br />

wijnrank met druiv<strong>en</strong>tros <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hert. Al<br />

deze figur<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vanouds e<strong>en</strong> bepaalde<br />

symbolische betek<strong>en</strong>is. De m<strong>en</strong>s is het<br />

symbool voor de apostel Mattheus, de ar<strong>en</strong>d<br />

voor Johannes, de leeuw voor Marcus <strong>en</strong> de<br />

os voor Lucas. De pelikaan is e<strong>en</strong> Christussymbool,<br />

<strong>en</strong>zo verder.<br />

Dit mooie gotische doopvont kreeg gelukkig<br />

in 1962, na de laatste restauratie van de<br />

kerk, weer zijn oorspronkelijke plaats <strong>en</strong><br />

taak terug. De beeld<strong>en</strong> war<strong>en</strong> inmiddels<br />

verkocht. Helaas is niet bek<strong>en</strong>d waar ze zijn<br />

geblev<strong>en</strong>.<br />

118


"


’t Frans geboeft<br />

In 1672 kwam<strong>en</strong> de Frans<strong>en</strong> in Loosdrecht.<br />

Hun legeraanvoerder, de Hertog van<br />

Luxemburg, was al plunder<strong>en</strong>d, brand<strong>en</strong>d<br />

<strong>en</strong> moord<strong>en</strong>d vanuit Utrecht naar Hilversum<br />

getrokk<strong>en</strong>. Stadhouder Willem III had de<br />

gehele <strong>Vecht</strong>streek onder water lat<strong>en</strong><br />

zett<strong>en</strong>, zodat de Frans<strong>en</strong> niet verder in<br />

Holland kond<strong>en</strong> doordring<strong>en</strong>. De Loosdrechters,<br />

b<strong>en</strong>auwd voor e<strong>en</strong> mogelijke<br />

inval, stuurd<strong>en</strong> op 5 oktober hun gedeputeerd<strong>en</strong><br />

met geld naar Hilversum. Alhoewel<br />

de Hertog hun beloofde dat ons dorp ge<strong>en</strong><br />

geweld zou word<strong>en</strong> aangedaan, viel drie<br />

dag<strong>en</strong> later toch e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>de van circa 100<br />

ruiters Loosdrecht binn<strong>en</strong>. De bevolking<br />

vluchtte richting Amsterdam <strong>en</strong> zocht bov<strong>en</strong><br />

het IJ e<strong>en</strong> goed he<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>. De beide<br />

dorp<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> beestachtige wijze<br />

geplunderd71. Ook de Sypekerk werd door<br />

h<strong>en</strong> niet ontzi<strong>en</strong>. De soldat<strong>en</strong> verblev<strong>en</strong> er<br />

ruim e<strong>en</strong> jaar. Preekstoel, bank<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

lambrizering di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> tot brandhout <strong>en</strong> de<br />

grote tor<strong>en</strong>klok werd verbrijzeld. Nadat de<br />

bevolking in 1674 was teruggekeerd, liet<br />

m<strong>en</strong> van de brokstukk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe, wel<br />

veel kleinere klok giet<strong>en</strong>. Dit werd pro Deo<br />

gedaan door de gebroeders Hemony,<br />

klokk<strong>en</strong>gieters te Amsterdam. Deze klok<br />

hangt er nu nog.<br />

Het randschrift luidt:<br />

'K WYERD VAN 6000 PONT DOOR 'T<br />

FRANS GEBOEFT TOT GRVYS; 'K<br />

WEECH1700 NU EN DY EN OPNYEVW<br />

GODESHVYS. YANADRYAENS<br />

OVDENSTEYNENDE YAN GERRYTS<br />

ROEYC, KERCK MESTERS YNDER-<br />

TYT, ANNO 1675.<br />

Ook de pastorie van ds Heirmans was zwaar<br />

beschadigd <strong>en</strong> moest eig<strong>en</strong>lijk nodig<br />

herbouwd word<strong>en</strong>. Hij heeft dat zelf niet<br />

meer meegemaakt. In 1684 stierf hij, 59 jaar<br />

oud. Na precies dertig jaar in Loosdrecht te<br />

hebb<strong>en</strong> gestaan, kreeg hij als laatste rustplaats<br />

e<strong>en</strong> witmarmer<strong>en</strong> graftombe,<br />

geplaatst teg<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>muur van de kerk<br />

aan de pastoriezijde. Volg<strong>en</strong>s overlevering<br />

heeft daarop gestaan:<br />

Laat preek<strong>en</strong>, die het preek<strong>en</strong> lust; Ik ruim<br />

myn plaats <strong>en</strong> lig in rust8).<br />

Van deze tekst is echter niets meer terug te<br />

vind<strong>en</strong>. Wel is de afbeelding op de voorkant<br />

nog redelijk te onderscheid<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> geharnaste<br />

figuur die de christ<strong>en</strong>-krijgsman<br />

voorstelt. Deze afbeelding di<strong>en</strong>de e<strong>en</strong><br />

ti<strong>en</strong>tal jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> tot voorbeeld bij het<br />

ontwerp<strong>en</strong> van het Nieuw-Loosdrechtse<br />

kerkzegel.<br />

Restauraties<br />

Restauraties van kerk <strong>en</strong> tor<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong><br />

vaak slechts met de meeste moeite tot stand.<br />

Niet alle<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s financiële problem<strong>en</strong>,<br />

maar ook, zoals in 1937, gewoon door onwil<br />

(of ondeskundigheid) bij de provinciale<br />

bestuurders. Zij me<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dat de tor<strong>en</strong> van<br />

niet veel meer dan plaatselijke betek<strong>en</strong>is was<br />

<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> het feit dat zo’n tor<strong>en</strong> waard is om<br />

behoud<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong>, hem nog niet tot e<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>t maakt. Gelukkig hadd<strong>en</strong> Burgemeester<br />

<strong>en</strong> Wethouders van Loosdrecht <strong>en</strong><br />

de Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>commissie daar e<strong>en</strong><br />

andere m<strong>en</strong>ing over9’.<br />

De tor<strong>en</strong> was to<strong>en</strong> door blikseminslag,<br />

plant<strong>en</strong>groei <strong>en</strong> doorwater<strong>en</strong>de mur<strong>en</strong><br />

ernstig in verval geraakt. Onder leiding van<br />

de architect Q.K.W. Oosschot werd<strong>en</strong> bij<br />

deze restauratie onder andere 5000 stuks<br />

gehakte profielst<strong>en</strong><strong>en</strong>, 50.000 bakst<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

40.000 middeleeuwse restauratiest<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

gebruikt. De lelijke bijbouwsels <strong>en</strong> hokk<strong>en</strong><br />

aan de buit<strong>en</strong>kant werd<strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> elektrisch verlichte klok werd in de spits<br />

geplaatst. Niet iedere<strong>en</strong> was hier erg<br />

gelukkig mee, getuige de tekst: Volkom<strong>en</strong><br />

noodeloos wordt de weidschheid van het<br />

avondlandschap verbrok<strong>en</strong> door deze vurige<br />

aanmaning van d<strong>en</strong> voortjag<strong>en</strong>d<strong>en</strong> tijd. In<br />

het algeme<strong>en</strong> vond m<strong>en</strong> het resultaat<br />

fantastisch, maar er bleef toch nog wat te<br />

w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over: ... om dan tegelijkertijd voor<br />

d<strong>en</strong> goede verstaander voelbaar e<strong>en</strong> protest<br />

uit te schreeuw<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> d<strong>en</strong> vloek van het<br />

stijlloos verhaspelde aanleun<strong>en</strong>de kerkgebouw.<br />

Het is e<strong>en</strong> eereplicht voor Loosdrecht,<br />

dat nu ook de kerk e<strong>en</strong>s onder hand<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> wordt10).<br />

K<strong>en</strong>nelijk was de grote opknapbeurt van het<br />

kerkgebouw in 1902 niet zo grondig gedaan<br />

als w<strong>en</strong>selijk was, ondanks het feit dat zelfs<br />

120


MM<br />

T * ' H ^<br />

“De Bellemcm".<br />

e<strong>en</strong> gedeelte van het dak van het koor to<strong>en</strong><br />

was vernieuwd11*. Tijd<strong>en</strong>s die restauratie<br />

was m<strong>en</strong> zeer onbehouw<strong>en</strong> te werk gegaan.<br />

Bij het verwijder<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> oude kalklaag<br />

ontdekte m<strong>en</strong> daaronder e<strong>en</strong> tekst in zwarte<br />

<strong>en</strong> rode gothische letters welke zonder meer<br />

werd weggehakt. De bek<strong>en</strong>de Loosdrechtse<br />

schoolmeester <strong>en</strong> historicus J. Voogsgeerd<br />

veronderstelde later dat het hier e<strong>en</strong> tekst uit<br />

de vijfti<strong>en</strong>de eeuw betrof over de uitbouw<br />

van de kerk, die in de dag<strong>en</strong> van de Hervorming<br />

achter de kalklaag was weggepleisterd12*.<br />

Het heeft nog tot 1962 geduurd voordat de<br />

middel<strong>en</strong> er war<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> echt grondige<br />

restauratie van de kerk. Het was to<strong>en</strong> ook<br />

wel hoognodig <strong>en</strong> uitstel zou onverantwoord<br />

zijn geweest. De noordgevel was danig<br />

verzakt <strong>en</strong> bij reg<strong>en</strong> war<strong>en</strong> de di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> nog<br />

nauwelijks te volg<strong>en</strong> vanwege de lekkage.<br />

Onder leiding van architect P. van der Sterre<br />

verrichtte het aannemersbedrijf Huurman<br />

121


uit Delft de werkzaamhed<strong>en</strong>. De totale<br />

bouwkost<strong>en</strong> war<strong>en</strong> begroot op ƒ 346.500,-,<br />

waarvan Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg 60%, de provincie<br />

Utrecht 10% <strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te Loosdrecht<br />

15% betaalde. De Hervormde geme<strong>en</strong>te<br />

zelf moest zorg<strong>en</strong> voor de rester<strong>en</strong>de 15%<br />

plus nog e<strong>en</strong>s ƒ 98.000,- voor de kost<strong>en</strong> van<br />

de inv<strong>en</strong>taris13^. Bij deze restauratie werd<br />

letterlijk de hele kerk overhoop gehaald. Dit<br />

ook voor de installatie van de c<strong>en</strong>trale<br />

verwarming. De oude kalklag<strong>en</strong> op de<br />

pilar<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> weggehaald. Ze blek<strong>en</strong> te<br />

zijn opgetrokk<strong>en</strong> uit beurtelings één ronde<br />

zwarte lavaste<strong>en</strong> op twee lag<strong>en</strong> zacht rode<br />

bakst<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dat was e<strong>en</strong> kleurrijk gezicht.<br />

Het grote eikehout<strong>en</strong> schot dat het koor<br />

afsloot <strong>en</strong> waar de preekstoel voor stond,<br />

werd afgebrok<strong>en</strong>, zodat het koor weer bij de<br />

kerk werd gevoegd. De grote rouwbord<strong>en</strong><br />

van de familie De Haze uit 1725, die daar<br />

hing<strong>en</strong>, kreg<strong>en</strong> nu e<strong>en</strong> plaats in de kerk. De<br />

oorspronkelijke hoofdingang, door de<br />

deur<strong>en</strong> in de westgevel van de tor<strong>en</strong>, werd<br />

weer in ere hersteld. Alles werd tijd<strong>en</strong>s deze<br />

gedaanteverwisseling onder de loupe<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, opgeknapt of zonodig vervang<strong>en</strong>.<br />

Zo kon het fraaie orgelfront behoud<strong>en</strong><br />

blijv<strong>en</strong>, doch voor het oude orgel uit 1727<br />

was ge<strong>en</strong> redding meer mogelijk. Voor<br />

ƒ 45.000,- werd e<strong>en</strong> nieuw tweeklaviers<br />

orgel geplaatst. Ook kwam er e<strong>en</strong> andere<br />

- maar wel oude - preekstoel. Deze was<br />

afkomstig uit de oude gereformeerde kerk<br />

van Bergambacht.<br />

De rest bleef auth<strong>en</strong>tiek: de dubbele zitbank<br />

uit 1727 van Ambachtsheer Gillis Graafland<br />

<strong>en</strong> zijn vrouw Anna de Haze, met hun<br />

wap<strong>en</strong>s, de kaars<strong>en</strong>kron<strong>en</strong> uit de 17e eeuw,<br />

de antieke petroleumlamp<strong>en</strong>, de predikantsbord<strong>en</strong>,<br />

de sierlijke doopboogjes uit 1655 <strong>en</strong><br />

de helleman. Deze laatste is eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong><br />

uniek voorwerp. Ons is in Nederland slechts<br />

één ander exemplaar bek<strong>en</strong>d. De helleman<br />

was vroeger verbond<strong>en</strong> met het tor<strong>en</strong>uurwerk.<br />

Het poppetje gaf met de hamer in zijn<br />

hand met e<strong>en</strong> heldere tik aan, dat het tijd<br />

was voor de predikant om zijn preek te<br />

beëindig<strong>en</strong>.<br />

Op zaterdag 30 november 1963 was de<br />

overdracht van de geheel gerestaureerde<br />

kerk zoals we hem nu k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. We mog<strong>en</strong><br />

van geluk sprek<strong>en</strong> dat de restaurateurs met<br />

zorg bezig zijn geweest, zodat zoveel<br />

mogelijk het oorspronkelijke karakter van<br />

de kerk gehandhaafd bleef <strong>en</strong> de woord<strong>en</strong><br />

van bisschop Frederik van Blank<strong>en</strong>heim uit<br />

de stichtingsoorkonde van 1400 ook nu nog<br />

waarheid kunn<strong>en</strong> zijn:<br />

...tot vermeerdering van de Goddelyck<strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong>st, <strong>en</strong>de tot aanwas van de Christelycke<br />

devotie.<br />

NOTEN<br />

1) De eerste vertaling is e<strong>en</strong> notarieel stuk van 4<br />

januari 1639. Het werd ondertek<strong>en</strong>d door de<br />

Utrechtse notaris F. van Coesvelt <strong>en</strong> we vond<strong>en</strong><br />

deze tekst in het dagblad 'De Gooi- <strong>en</strong><br />

<strong>Eem</strong>lander’ van 5 juli 1933. De tweede is e<strong>en</strong><br />

bijna gelijkluid<strong>en</strong>d ’Nederduytsch Translaat’<br />

van 16 december 1647, gezegeld door de justitie<br />

van het Hof van Utrecht. R. A. Utrecht Archief<br />

Mijnd<strong>en</strong> nr. 140.<br />

2) R.A. Utrecht Archief Domkapittel nr. 2945.<br />

3) D.Th. Enklaar, ’Middeleeuwsche Rechtsbronn<strong>en</strong><br />

van Stad <strong>en</strong> Lande van Gooiland’,<br />

p. 20. Utrecht 1932.<br />

4) Meta A. Prins-Schimmel <strong>en</strong> George E. van<br />

Leersum, 'Langs de oude Utrechtse kerk<strong>en</strong>'.<br />

Baarn, 1975, pp. 111-112.<br />

5) 'Enqueste <strong>en</strong>de informatie upt stuck van der<br />

reductie <strong>en</strong>de reformatie van d<strong>en</strong> schiltael<strong>en</strong>,<br />

voertijds getaxeert <strong>en</strong>de gestelt geweest over de<br />

land<strong>en</strong> van Holland <strong>en</strong>de Vrieslant. ’ Uitgegev<strong>en</strong><br />

vanwege de Maatschappij der Nederlandse<br />

Letterkunde te Leid<strong>en</strong>, 1876.<br />

6) A.E. Ri<strong>en</strong>tjes, ’De doopvont te N.Loosdrecht’,<br />

Jaarboekje van het oudheidkundig g<strong>en</strong>ootschap<br />

’Niftarlake’ 1932, pp. 1-6.<br />

7) Th. J. Houtman, 'Onder Fransche Geweld<strong>en</strong>ary’,<br />

Jaarboekje van het oudheidkundig<br />

g<strong>en</strong>ootschap ’Niftarlake’ 1940, pp. 12-16.<br />

8) J. Jero<strong>en</strong>se, ’Koddige <strong>en</strong> Ernstige Opschrift<strong>en</strong>,<br />

Op Luyff<strong>en</strong>s, Wag<strong>en</strong>s, Glaz<strong>en</strong>, Uithangbord<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> andere Taferel<strong>en</strong>’ dl. III, p. 63. Amsterdam<br />

1698.<br />

9) Dagblad ’De Gooi- <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>lander’ van 11 juni<br />

1937.<br />

10) Dagblad 'De Courant’ van 8 oktober 1937.<br />

11) Dagblad ’De Gooi- <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>lander’ van 30<br />

augustus 1902.<br />

12) Dagblad 'De Gooi- <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>lander’ van 19 maart<br />

1904.<br />

13) Hervormde Kerk Nieuw-Loosdrecht - De<br />

Restauratie 1962. HKL-Archief Voogsgeerd,<br />

collectie boek<strong>en</strong>.<br />

122


E<strong>en</strong> kerkklok in Oud-Loosdrecht<br />

met e<strong>en</strong> merkwaardige geschied<strong>en</strong>is<br />

Oorlogsbuit uit 1674<br />

J. Daams Jzn.<br />

In de N.H.-kerk van Oud-Loosdrecht hangt<br />

e<strong>en</strong> klok, die al aanleiding heeft gegev<strong>en</strong> tot<br />

verscheid<strong>en</strong>e artikel<strong>en</strong> in veelal weinig<br />

toegankelijke publicaties. Alle<strong>en</strong> in Loosdrecht<br />

zelf is er wel iets over bek<strong>en</strong>d. M<strong>en</strong><br />

weet dat hij afkomstig is uit Frankrijk <strong>en</strong> dat<br />

admiraal Cornelis Tromp er iets mee te<br />

mak<strong>en</strong> had <strong>en</strong> dat het Franse liedje ’Auprès<br />

de ma blonde' e<strong>en</strong> rol in het verhaal speelt.<br />

In de oorlog, die met het rampjaar 1672<br />

begon, heeft het Franse leger in deze<br />

contrei<strong>en</strong> flink huisgehoud<strong>en</strong>.<br />

J.G.Th. Grev<strong>en</strong>stuk, secretaris van Nifterlake,<br />

e<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>iging die nu nog werkzaam is<br />

in de <strong>Vecht</strong>streek, schreef in het jaarboekje<br />

van 1916.<br />

In d<strong>en</strong> vroeger<strong>en</strong> tor<strong>en</strong> hing<strong>en</strong> twee klokk<strong>en</strong>.<br />

To<strong>en</strong> de Fransch<strong>en</strong> in 1673 uit Loosdrecht<br />

moest<strong>en</strong> vlucht<strong>en</strong> nam<strong>en</strong> zij de klokk<strong>en</strong> mee.<br />

Achterhaald kond<strong>en</strong> zij beide klokk<strong>en</strong> niet in<br />

veiligheid br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> to<strong>en</strong> één in de<br />

Horr<strong>en</strong> (e<strong>en</strong> buurtschap bij Loosdrecht, aan<br />

de wegnaar Kort<strong>en</strong>hoef) begrav<strong>en</strong>. Vandaar<br />

dat deze weg nog 'het Fransche pad’ heet. De<br />

klok is echter tot hed<strong>en</strong> niet terug gevond<strong>en</strong>.<br />

Het verhaal dat de klok daar erg<strong>en</strong>s in de<br />

Vuntus zou ligg<strong>en</strong> is nog bij vele Loosdrechters<br />

bek<strong>en</strong>d. Ook weet m<strong>en</strong> nog wel iets over<br />

de vernieling<strong>en</strong>, die de Franse legers hebb<strong>en</strong><br />

aangericht. De troep<strong>en</strong> van de hertog van<br />

Luxemburg hadd<strong>en</strong> hun kampem<strong>en</strong>t<br />

opgeslag<strong>en</strong> op de heide tuss<strong>en</strong> 's-Graveland<br />

<strong>en</strong> Bussum, het terrein dat nu nog 'Franse<br />

Kamp’ heet. Vandaar uit 'ramponneerd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> plonderd<strong>en</strong>’ zij de omgeving, ev<strong>en</strong>als<br />

vanuit Utrecht, vanwaar zij richting Lo<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> Kron<strong>en</strong>burg trokk<strong>en</strong>. Ludovicus Smid<br />

schrijft daarover in zijn Schatkamer van<br />

Nederlandsche Oudhed<strong>en</strong> (1737):<br />

Dus alle moedwil uitgevoerd hebb<strong>en</strong>de,<br />

trokk<strong>en</strong> zij met hunne gevang<strong>en</strong><strong>en</strong> weder<br />

naar Utrecht, achterlat<strong>en</strong>de Kroon<strong>en</strong>burg <strong>en</strong><br />

Lo<strong>en</strong><strong>en</strong>, bezet <strong>en</strong> geplonderd. Maar eindelijk,<br />

d<strong>en</strong> 5 August, ’s morg<strong>en</strong>s t<strong>en</strong> 8 uir<strong>en</strong>,<br />

verliet<strong>en</strong> deeze rotzakk<strong>en</strong> het slot te Kroon<strong>en</strong>burg.<br />

Grev<strong>en</strong>stuk vermeldde ook nog dat het<br />

opschrift van de Franse klok begint met:<br />

Au nom de Jesus, Marie et St. Joseph nous<br />

avons esteré fondue et augm<strong>en</strong>tée de Duoo du<br />

cons<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>t de mire Pierre Daniau, rector<br />

etc. (In de naam van Jezus, Maria <strong>en</strong><br />

St.-Jozef zijn wij gegot<strong>en</strong> geword<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan<br />

God toegewijd (?) met toestemming van d<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>adig<strong>en</strong> Heer Pieter Daniau, rector etc.)<br />

Grev<strong>en</strong>stuk vroeg zich af hoe deze klok,<br />

waarschijnlijk afkomstig uit de V<strong>en</strong>dée, in<br />

Oud- Loosdrecht terecht was gekom<strong>en</strong>.<br />

De Eerwaarde Heer A.E. Ri<strong>en</strong>tjes, pastoor<br />

te Maarss<strong>en</strong>, is er na uitgebreid onderzoek<br />

<strong>en</strong> met Franse medewerking, in geslaagd de<br />

afkomst van deze klok nader te bepal<strong>en</strong>. Hij<br />

beschreef dit in het jaarboekje van Niftarlake<br />

uit 19342). De klok bleek gegot<strong>en</strong> te zijn voor<br />

de kerk van Noirmoutier, geleg<strong>en</strong> op het<br />

gelijknamige eiland t<strong>en</strong> zuidwest<strong>en</strong> van<br />

Nantes, teg<strong>en</strong>woordig goed bek<strong>en</strong>d bij<br />

vakantiegangers uit Nederland. De vraag<br />

hoe de klok in Oud-Loosdrecht is terecht<br />

gekom<strong>en</strong> bleef echter onbeantwoord. E<strong>en</strong><br />

door hem geraadpleegde Franse historicus<br />

suggereerde echter dat: de klok afkomstig<br />

zou kunn<strong>en</strong> zijn van oorlogsbuit, t<strong>en</strong> tijde van<br />

Lodewijk de Veerti<strong>en</strong>de, de Zonnekoning,<br />

to<strong>en</strong> de Hollanders onze kust<strong>en</strong> onveilig<br />

maakt<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek ging daarna verder, de<br />

pastoor van Maarss<strong>en</strong> bleef geïnteresseerd<br />

<strong>en</strong> in het jaarboekje van Niftarlake van<br />

19373) ging hij uitgebreid in op e<strong>en</strong> publicatie<br />

in de Archives de Lugon door A.D. Pairier<br />

getiteld 'de Noirmoutier a Oud-Loosdrecht’4).<br />

Hierin geeft deze e<strong>en</strong> juiste<br />

weergave van de tekst op de klok, tezam<strong>en</strong><br />

met de id<strong>en</strong>tificatie van alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />

daarbij betrokk<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. Ook het verhaal<br />

123


x S s *<br />

h ~ ü '<br />

i j j r - r . r ^<br />

r£§*7#w^<br />

;': . ^ ; j ‘ " :V<br />

MJSÉm<br />

r y ^<br />

T ^ ^ f yr a I<br />

v_Ji<br />

m : < ;<br />

v*»? *■jV ■<br />

A i T v -./ -' - ~ 1<br />

lV/! -


pc<br />

Admiraliteit opgeslot<strong>en</strong>. In 1676 werd de<br />

schatting betaald, maar de gijzelaars werd<strong>en</strong><br />

nog niet vrijgelat<strong>en</strong>. De Hollanders hadd<strong>en</strong><br />

nog e<strong>en</strong> onkost<strong>en</strong>rek<strong>en</strong>ing van 10.000 pond,<br />

die ook moest word<strong>en</strong> betaald.<br />

Pas in 1678 mocht<strong>en</strong> ze terug, boos omdat<br />

hun landg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> niet eerder hadd<strong>en</strong> betaald.<br />

Bij de oorlogsbuit behoord<strong>en</strong> ook de zes<br />

klokk<strong>en</strong> van het eiland, waarvan de Marie<br />

Anne nu in Oud-Loosdrecht hangt <strong>en</strong> de<br />

Suzanne in Kort g<strong>en</strong>e.<br />

In elk geval heeft m<strong>en</strong> in Noirmoutier niet<br />

zulke goede herinnering<strong>en</strong> aan de Hollanders,<br />

ev<strong>en</strong>min als de Loosdrechters aan de<br />

Frans<strong>en</strong> uit de tijd rond 1672.<br />

Auprès de ma Blonde<br />

In ’E<strong>en</strong> roemruchte geschied<strong>en</strong>is’ vertelt<br />

mevrouw G. Marx-van Ankum over het<br />

verband tuss<strong>en</strong> de klok van Oud-Loosdrecht<br />

<strong>en</strong> het bek<strong>en</strong>de Franse liedje Auprès de ma<br />

Blonde6».<br />

Onbek<strong>en</strong>d schilderij van de kerk mel de<br />

klokke tor<strong>en</strong>.<br />

’Guide du Voyageur a Noirmoutier’ wat er<br />

zich to<strong>en</strong> allemaal afspeelde. In kort bestek<br />

komt het hierop neer, dat er op grote schaal<br />

van alles vernield werd zoals gebruikelijk bij<br />

dit soort onderneming<strong>en</strong>. Er werd veel<br />

verwoest, gewass<strong>en</strong> vernield <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bos<br />

omgekapt. Het zou kunn<strong>en</strong> zijn dat de<br />

aanwezigheid van Tromp iets met dat laatste<br />

te mak<strong>en</strong> had. (In ’s-Graveland, waar hij<br />

woonde, was hij e<strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiast planter van<br />

bom<strong>en</strong>, zo zeer dat de Franse bevelhebber<br />

de Luxembourg wist dat je hem erg kon<br />

treff<strong>en</strong> door het kapp<strong>en</strong> van zijn bom<strong>en</strong>.)<br />

Er werd bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> aan de bevolking e<strong>en</strong><br />

oorlogsschatting van 42.000 livres opgelegd,<br />

e<strong>en</strong> fors bedrag dat deze niet direct kon<br />

opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Welnu, dat was blijkbaar ge<strong>en</strong><br />

bezwaar. Er werd<strong>en</strong> zes vooraanstaande<br />

burgers als gijzelaars meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, die hun<br />

vrijheid pas weer zoud<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> als dat<br />

bedrag betaald was. De gijzelaars werd<strong>en</strong><br />

naar Rotterdam gebracht <strong>en</strong> daar door de<br />

Dites-nous done, la Belle<br />

oü est done votre mari?<br />

II est dans la Hollande,<br />

les Hollandais 1’ont pris<br />

Que donneriez-vous, Belle<br />

pour ravoir votre mari?<br />

Je donnerais Versailles,<br />

Paris et Saint-D<strong>en</strong>is.<br />

Zeg e<strong>en</strong>s, lief meisje<br />

waar is je man?<br />

Hij is in Holland<br />

de Hollanders hebb<strong>en</strong> hem te pakk<strong>en</strong><br />

Wat zou je er voor over hebb<strong>en</strong>, lief<br />

om hem weer terug te krijg<strong>en</strong>?<br />

Ik zou er Versailles,<br />

Parijs <strong>en</strong> St.-D<strong>en</strong>is voorover hebb<strong>en</strong>.<br />

In ’le Livre des Chansons’ veronderstelt m<strong>en</strong><br />

dat dit ’Auprès de ma Blonde’, vroeger e<strong>en</strong><br />

soldat<strong>en</strong>liedje, teg<strong>en</strong>woordig meer e<strong>en</strong> kinderliedje,<br />

in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw ontstaan<br />

zou zijn, gezi<strong>en</strong> de verwijzing naar de Hollanders7».<br />

125


Dat de plaats van herkomst in 1936 al precies<br />

bek<strong>en</strong>d was, dankzij de publicatie in e<strong>en</strong> tijdschrift<br />

met de naam 'Archives de 1’évêché de<br />

Luqon', is aan de sam<strong>en</strong>steller van het boek<br />

over volksliedjes ontgaan.<br />

Het hele verhaal over klok, gijzelaars <strong>en</strong><br />

liedje leert ons dat uit allerlei onbek<strong>en</strong>de literatuurbronn<strong>en</strong><br />

toch e<strong>en</strong> heel bijzondere,<br />

aantrekkelijke geschied<strong>en</strong>is sam<strong>en</strong>gesteld<br />

kan word<strong>en</strong>.<br />

NOTEN<br />

1) J.G.Th. Grev<strong>en</strong>stuk. De opschrift<strong>en</strong> van alle<br />

tor<strong>en</strong>klokk<strong>en</strong> in de <strong>Vecht</strong>streek. Jaarboekje<br />

Niftarlake 1916, pp. 57-77.<br />

2) A.E. Ri<strong>en</strong>tjes. Over de herkomst, donateurs <strong>en</strong><br />

gieter van de klok van Oud- Loosdrecht.<br />

Jaarboekje Nifterlake 1934, pp. 34-38.<br />

3) A.E. Ri<strong>en</strong>tjes. Nogmaals de klok van Oud-Loosdrecht.<br />

Jaarboekje Nifterlake 1937, pp. 52-54.<br />

4) A.D. Pairier. ’De Noirmoutier a Oud-Loosdrecht.’<br />

Archives de 1’évêché de Lu$on 1936, pp.<br />

404-424.<br />

5) H. Brunekreef. De geschied<strong>en</strong>is van twee<br />

merkwaardige klokk<strong>en</strong> in ons land. Tijdschrift<br />

van de Historische Kring Loosdrecht, 1982, nr.<br />

40, pp. 21-44.<br />

6) G. Marx. E<strong>en</strong> roemruchte geschied<strong>en</strong>is.<br />

Historische Kringeltjes no. 7, mei 1975. Uitgave<br />

H.K. Loosdrecht.<br />

7) Le livre des Chansons, Collection des Cahiers du<br />

Rhone, 1955.<br />

126


Het kasteel Sypesteyn te Nieuw-Loosdrecht<br />

André van der Goes<br />

Het geslacht Van Sypesteyn<br />

De naam van het kasteel valt te herleid<strong>en</strong> tot<br />

’het st<strong>en</strong><strong>en</strong> huis in de Sijpe’. Dat het e<strong>en</strong><br />

middeleeuws kasteel zou zijn geweest, is<br />

door rec<strong>en</strong>te onderzoeking<strong>en</strong> onwaarschijnlijk<br />

geblek<strong>en</strong>. De geschied<strong>en</strong>is van het<br />

kasteel is eig<strong>en</strong>lijk betrekkelijk kort. Het<br />

wordt voor het eerst vermeld in e<strong>en</strong> achtti<strong>en</strong>de-eeuwse<br />

g<strong>en</strong>ealogie van de Haarlemse<br />

tak van het geslacht Van Sypesteyn. De<br />

oorsprong van het kasteel zou ligg<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong><br />

zekere Willem Nicolaasz (1261-1343),<br />

waarvan wordt gesegt de stichter te sijn van<br />

het huijs te Sijpesteijn op e<strong>en</strong> Campe Lands,<br />

geleg<strong>en</strong> in Loosdrecht op de limit<strong>en</strong> van<br />

Hollandt <strong>en</strong> ’t Sticht van Utrecht, hem om<br />

sijne trouwe di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> geschonk<strong>en</strong> van graeff<br />

Floris de 5 ind<strong>en</strong> Jare 1288.<br />

Hoewel de achtti<strong>en</strong>de-eeuwse geslachtregisters<br />

e<strong>en</strong> klink<strong>en</strong>de middeleeuwse<br />

g<strong>en</strong>ealogie produceerd<strong>en</strong>, heeft m<strong>en</strong> tot op<br />

hed<strong>en</strong> niets kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dat duidt op e<strong>en</strong><br />

middeleeuws riddermatig verled<strong>en</strong> van de<br />

familie.<br />

De stamvader van het geslacht, Lambert,<br />

k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> wij dankzij het patronymicum van<br />

zijn zoon Evert Lambertsz van Sypesteyn.<br />

Deze Evert was koopman in lak<strong>en</strong> te<br />

Utrecht. Zijn zoons kwam<strong>en</strong> in de maalstroom<br />

van de opstand teg<strong>en</strong> Spanje terecht:<br />

één eindigde op het schavot, twee ander<strong>en</strong><br />

op het kuss<strong>en</strong>. De eerste heulde met de<br />

vijand, de twee laatst<strong>en</strong> verzekerd<strong>en</strong> voor<br />

hun nageslacht de toegang tot de stand der<br />

reg<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die in de Republiek de lak<strong>en</strong>s<br />

uitdeeld<strong>en</strong>.<br />

Terwijl e<strong>en</strong> deel der familie in Utrecht bleef,<br />

waar zij in de achtti<strong>en</strong>de eeuw uitstierf,<br />

verhuisde de andere tak naar Holland. Deze<br />

verhuizing kwam tot stand door de vererving<br />

van het Hof van Hillegom op Cornelis van<br />

Nij<strong>en</strong>rode. Heer van Hillegom <strong>en</strong> Kanunnik<br />

t<strong>en</strong> Dom van Utrecht. De dochter uit het<br />

omstred<strong>en</strong> huwelijk van Cornelis, Catharina<br />

van Nij<strong>en</strong>rode, was gehuwd met Johan van<br />

Sypesteyn.<br />

Het Hof van Hillegom heeft interessante<br />

gast<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewoners gek<strong>en</strong>d. Zo verbleef Jan<br />

de Witt er graag om bij te kom<strong>en</strong> van zijn<br />

besognes als raadsp<strong>en</strong>sionaris. E<strong>en</strong> broer<br />

van de bek<strong>en</strong>de cartograaf Joan Blaeu heeft<br />

er e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> gewoond, ev<strong>en</strong>als Willem<br />

Vleertman, die in 1704 de vlakte bij Blindheim<br />

(Bl<strong>en</strong>heim) verk<strong>en</strong>de <strong>en</strong> geschikt<br />

achtte voor troep<strong>en</strong>beweging<strong>en</strong>, zodat<br />

Marlborough er zijn beroemde slag kon<br />

lever<strong>en</strong>.<br />

Tot circa 1665 werd het Hof bewoond door<br />

de familie Van Sypesteyn. To<strong>en</strong> werd het<br />

geërfd door Cornelis Ascanius van Sypesteyn,<br />

die echter zijn domicilie te Haarlem<br />

had. Deze jongeman kreeg als neef van Jan<br />

de Witt de kans op e<strong>en</strong> schitter<strong>en</strong>de carrière.<br />

Hij kocht in 1664 voor ƒ 2.600,- het le<strong>en</strong><br />

Sypesteyn te Loosdrecht <strong>en</strong> liet e<strong>en</strong> onderzoek<br />

instell<strong>en</strong> in de le<strong>en</strong>registers van de<br />

heerlijkheid Mijnd<strong>en</strong> waartoe Sypesteyn<br />

behoorde. Daar de oudste le<strong>en</strong>registers<br />

door brand verlor<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gegaan, leverde<br />

dit onderzoek weinig op. De eerste gegev<strong>en</strong>s<br />

dater<strong>en</strong> uit 1572, to<strong>en</strong> <strong>en</strong>e Aert Abramsz<br />

van Sijpesteijn met Sypesteyn bele<strong>en</strong>d werd.<br />

Het betrof e<strong>en</strong> le<strong>en</strong> ter grootte van circa e<strong>en</strong><br />

halve hectare, dat in 1591 zelfs in twee del<strong>en</strong><br />

gesplitst werd. Het deel dat in 1664 door<br />

Cornelis Ascanius van Sypesteyn werd<br />

gekocht, gold als de principale Huijsinge<br />

<strong>en</strong>de Hofstede.<br />

Dit stuk land (de ’hofstede’) was circa 0,2<br />

hectare groot. Over de aard van het huis<br />

werd niet gerept, maar wij kunn<strong>en</strong> veilig<br />

aannem<strong>en</strong>, dat het niet e<strong>en</strong> kasteel betrof.<br />

Dit huis sche<strong>en</strong> verwoest te zijn, want in<br />

1589 werd het e<strong>en</strong> ruïne g<strong>en</strong>oemd. Ook Van<br />

Sypesteyn sprak in 1665 over het huis als e<strong>en</strong><br />

127


m-sv*<br />

Satw^ 3<br />

^ ' f r:<br />

gS ï3<br />

ruïne zodat, mede door tekst<strong>en</strong> uit het<br />

le<strong>en</strong>register <strong>en</strong> koopactes, het aannemelijk<br />

lijkt dat het huis na de verwoesting niet was<br />

herbouwd. K<strong>en</strong>nelijk liet Cornelis Ascanius<br />

het huis herstell<strong>en</strong>, want in e<strong>en</strong> taxatie uit<br />

1670 had het huis weer e<strong>en</strong> huurwaarde.<br />

Waarschijnlijk vermoedde Van Sypesteyn<br />

e<strong>en</strong> verband tuss<strong>en</strong> de famili<strong>en</strong>aam <strong>en</strong> het<br />

le<strong>en</strong>. In elk geval voerde hij naast zijn titel<br />

Heer van Hillegom ook die van Heer van<br />

Sypesteyn. Dit t<strong>en</strong> onrechte, want Sypesteyn<br />

was e<strong>en</strong> le<strong>en</strong> zoals er zich honderd andere,<br />

geleg<strong>en</strong> in Loosdrecht <strong>en</strong> Mijnd<strong>en</strong>, bevond<strong>en</strong><br />

in de le<strong>en</strong>kamer van Mijnd<strong>en</strong>. De<br />

prerogatiev<strong>en</strong>, welke e<strong>en</strong> heerlijkheid<br />

maakt<strong>en</strong> tot wat zij was, ontbrak<strong>en</strong> bij<br />

Sypesteyn.<br />

Lang heeft Cornelis Ascanius niet van zijn<br />

Loosdrechtse bezitting kunn<strong>en</strong> g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. In<br />

1672 viel Lodewijk XIV de Republiek aan.<br />

Dit leidde tot de val van Jan de Witt, die met<br />

zijn broer Cornelis gruwelijk vermoord werd<br />

te ’s- Grav<strong>en</strong>hage. In die zomer werd het<br />

huis van Van Sypesteyn, die immers e<strong>en</strong><br />

neef van Jan de Witt was, te Haarlem door<br />

het volk bestormd <strong>en</strong> geplunderd. Van<br />

Sypesteyn kon zich slechts met grote moeite<br />

in veiligheid br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

In de strijd teg<strong>en</strong> de Frans<strong>en</strong> was het<br />

former<strong>en</strong> van groep<strong>en</strong> schaatsers, die het de<br />

Frans<strong>en</strong> in de winter van 1673 nogal moeilijk<br />

maakt<strong>en</strong>, het grootste wap<strong>en</strong>feit van<br />

Cornelis Ascanius. De zomer van 1673<br />

bracht echter nieuwe rampspoed voor de<br />

familie. In juni werd Van Sypesteyn, tijd<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> soldat<strong>en</strong>oproer te Gorinchem, doodgestok<strong>en</strong>.<br />

Enkele maand<strong>en</strong> later werd, tijd<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> heftig treff<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Hollandse <strong>en</strong><br />

Franse troep<strong>en</strong>, Sypesteyn volledig verwoest.<br />

In 1691 werd over Sypesteyn gezegd<br />

doet niets ter wereld in huijr alsoo door de<br />

vijand vernielt <strong>en</strong> nu t<strong>en</strong> <strong>en</strong>e maal vervall<strong>en</strong> is.<br />

128


Uit dc episode van Cornelis Ascanius rest<br />

onder meer e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing waarop mogelijk<br />

het door hem herstelde huis <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in zijn<br />

opdracht neergezet hek afgebeeld zijn. De<br />

wap<strong>en</strong>st<strong>en</strong><strong>en</strong>, die dit hek sierd<strong>en</strong>, zijn<br />

bewaard geblev<strong>en</strong>. In de achtti<strong>en</strong>de eeuw<br />

werd op het terrein e<strong>en</strong> boerderij gebouwd<br />

die in de loop der jar<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> aantal<br />

Loosdrechtse boer<strong>en</strong> gepacht werd. In 1804<br />

werd Sypesteyn aan de to<strong>en</strong>malige bewoner<br />

van de boerderij verkocht.<br />

Hoewel de grond aldus uit de familie was<br />

geraakt, bleef deze toch belangstell<strong>en</strong>d.<br />

Enkele mal<strong>en</strong> werd getracht het goed terug<br />

te kop<strong>en</strong>, maar dit mislukte. Jonkheer Jan<br />

Willem van Sypesteyn verdiepte zich in 1847<br />

in de geschied<strong>en</strong>is van het geslacht, dat in<br />

1815 in de adelstand verhev<strong>en</strong> was. Hij<br />

verzamelde docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over het oude le<strong>en</strong>.<br />

Zijn zoon, H<strong>en</strong>ri, slaagde erin 1902 t<strong>en</strong>slotte<br />

in om wat naar zijn idee de kern van het<br />

middeleeuwse le<strong>en</strong> was geweest weer in de<br />

familie terug te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Hoewel het le<strong>en</strong> in<br />

de zesti<strong>en</strong>de eeuw nauwelijks e<strong>en</strong> halve<br />

hectare groot was, had H<strong>en</strong>ri van Sypesteyn<br />

5,8 hectare nodig voor zijn plann<strong>en</strong>. Zo was<br />

bijna e<strong>en</strong> eeuw na de verkoop weer e<strong>en</strong> Van<br />

Sypesteyn de eig<strong>en</strong>aar van het oude le<strong>en</strong><br />

Sypesteyn.<br />

H<strong>en</strong>ri van Sypesteyn (1857-1937)<br />

Alvor<strong>en</strong>s verder te gaan met de beschrijving<br />

van kasteel Sypesteyn, lijkt het opzijn plaats<br />

om de persoon H<strong>en</strong>ri van Sypesteyn wat<br />

nader te beschouw<strong>en</strong>. Jonkheer Catharinus<br />

H<strong>en</strong>ri Cornelis Ascanius van Sypesteyn (in<br />

de wandeling H<strong>en</strong>ri g<strong>en</strong>oemd), werd in 1857<br />

te ’s-Grav<strong>en</strong>hage gebor<strong>en</strong>. Zijn vader. Jan<br />

Willem van Sypesteyn, was e<strong>en</strong> gewaardeerd<br />

historicus met e<strong>en</strong> grote belangstelling voor<br />

de familiegeschied<strong>en</strong>is. Daarnaast legde hij<br />

zich toe op het verzamel<strong>en</strong> van voorwerp<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op het gebied van de<br />

g<strong>en</strong>ealogie, handschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong> portrett<strong>en</strong>. In<br />

1865 overleed Jan Willem <strong>en</strong> de acht jaar<br />

oude H<strong>en</strong>ri was stamhouder van het geslacht<br />

geword<strong>en</strong>. Opgegroeid in e<strong>en</strong> beschermde<br />

omgeving, ontpopte hij zich als e<strong>en</strong> romantisch,<br />

gevoelig m<strong>en</strong>s. Ev<strong>en</strong>als zijn vader<br />

trachtte hij het bezit aan familiepapier<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

Cornelis Ascanius van Sypesteyn.<br />

portrett<strong>en</strong> te behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> uit te breid<strong>en</strong>. Dit<br />

deed hij uit e<strong>en</strong> plichtsgevoel jeg<strong>en</strong>s zijn<br />

voorouders <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> grote passie<br />

anderzijds. Het verzamel<strong>en</strong> zat Van Sypesteyn<br />

jr. in het bloed. Reeds in de achtti<strong>en</strong>de<br />

eeuw bezat e<strong>en</strong> voorvader, Cornelis Ascanius<br />

III (1694-1744), e<strong>en</strong> uitgebreide<br />

verzameling schilderij<strong>en</strong>, p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

rariteit<strong>en</strong>kabinet. H<strong>en</strong>ri's grootvaders<br />

bezat<strong>en</strong> ook collecties: de één (Van Sypesteyn)<br />

had e<strong>en</strong> waarlijk unieke collectie<br />

handschrift<strong>en</strong>, de ander (Van Vred<strong>en</strong>burch)<br />

onder meer natuurkundige werktuig<strong>en</strong>,<br />

delfstoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> rotsstukk<strong>en</strong>. De belangstelling<br />

van de jonge Van Sypesteyn was veelzijdig<br />

<strong>en</strong> ging gepaard met e<strong>en</strong> grote studiezin.<br />

Uiteraard was hij hierin beïnvloed door zijn<br />

tijd. De neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw werd gek<strong>en</strong>merkt<br />

door e<strong>en</strong> grote belangstelling voor het<br />

verled<strong>en</strong>, met name voor de nationale<br />

geschied<strong>en</strong>is. Deze belangstelling vond voor<br />

e<strong>en</strong> deel haar oorsprong in de Romantiek,<br />

welke stroming ook duidelijk haar spor<strong>en</strong><br />

129


achterliet in de wijze waarop de interesse<br />

zich uitte <strong>en</strong> in de terrein<strong>en</strong> die bestrek<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong>.<br />

Van Sypesteyn was e<strong>en</strong> veelomvatt<strong>en</strong>d<br />

verzamelaar, zelfs naar neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse<br />

begripp<strong>en</strong>. Hij bracht niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

imm<strong>en</strong>se verzameling voorwerp<strong>en</strong> van kunst<br />

<strong>en</strong> nijverheid bije<strong>en</strong>, maar hij ’verzamelde’<br />

ook tuinstijl<strong>en</strong> voor zijn kasteeltuin <strong>en</strong> park.<br />

T<strong>en</strong>slotte bouwde hij het kasteel, waarvoor<br />

hij de bouwmaterial<strong>en</strong> als oude st<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

haard<strong>en</strong>, deur<strong>en</strong> etc. ook verzameld had. Zo<br />

vormt het geheel dat onder de noemer<br />

Kasteel Sypesteyn valt wellicht één der<br />

meest merkwaardige neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse<br />

collecties in Nederland.<br />

Kasteel <strong>en</strong> tuin<br />

Het Loosdrecht dat Van Sypesteyn in 1884<br />

leerde k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> mooi, landelijk dorp.<br />

Over Oud- <strong>en</strong> Nieuw-Loosdrecht werd eind<br />

achtti<strong>en</strong>de eeuw geschrev<strong>en</strong>: De dorp<strong>en</strong> zijn<br />

indedaad e<strong>en</strong>e ter wederzijde met huiz<strong>en</strong>, of<br />

boer<strong>en</strong>wooning<strong>en</strong> bebouwde allee van<br />

wilg<strong>en</strong>bom<strong>en</strong>, van de bel<strong>en</strong>d<strong>en</strong>de land<strong>en</strong>,<br />

door smalle <strong>en</strong> heldere wegsloot<strong>en</strong> afgescheid<strong>en</strong><br />

(...) De bewoonde erv<strong>en</strong> aan<br />

wederzijd<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> mede meest all<strong>en</strong> in ’t<br />

gro<strong>en</strong> geboomte, <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hunne moes- <strong>en</strong><br />

bloem<strong>en</strong>tuin<strong>en</strong>; nabij de kerk<strong>en</strong>, zijn de<br />

getimmert<strong>en</strong>s wel het meest in behoorelijke<br />

orde; daar ge<strong>en</strong> woning<strong>en</strong> staan, wordt het<br />

oog verrukt door de heerelijkste weiland<strong>en</strong>,<br />

of de aang<strong>en</strong>aamste bebouwde akkers.<br />

Hoewel anno <strong>1988</strong> deze lyrische beschrijving<br />

helaas niet meer geheel van toepassing is,<br />

gold zij in sterke mate nog wel aan het eind<br />

van de vorige eeuw. Voor het stukje<br />

Loosdrecht schuin teg<strong>en</strong>over de Sypekerk<br />

bracht Van Sypesteyn e<strong>en</strong> verandering in het<br />

landschap teweeg.<br />

Nadat hij de terreinaankop<strong>en</strong> had afgerond,<br />

begon hij aan e<strong>en</strong> bodemonderzoek.<br />

Hierdoor werd<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s verkreg<strong>en</strong> over<br />

de vroegere toestand van Sypesteyn, met<br />

name over de waterwerk<strong>en</strong>, de fundam<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

der oude huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vermoedelijke<br />

kasteel. Ondanks de twijfel over de aard der<br />

fundam<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, geldt dit onderzoek als de<br />

tweede gedocum<strong>en</strong>teerde opgraving van e<strong>en</strong><br />

kasteel die in Nederland plaatsvond.<br />

Na aldus e<strong>en</strong> deel van het terrein omgewoeld<br />

te hebb<strong>en</strong>, ging Van Sypesteyn over tot het<br />

aanlegg<strong>en</strong> van tuin <strong>en</strong> park. Hierbij werd<br />

niet over één nacht ijs gegaan. Volg<strong>en</strong>s<br />

gegev<strong>en</strong>s zou hij reeds jar<strong>en</strong>lang e<strong>en</strong> studie<br />

hebb<strong>en</strong> gemaakt van de geschied<strong>en</strong>is van de<br />

tuinkunst. E<strong>en</strong> studie die haar neerslag vond<br />

in zijn gedeg<strong>en</strong> werk Oud-Nederlandsche<br />

Tuinkunst (1910, ’s-Grav<strong>en</strong>hage) <strong>en</strong> die in<br />

de praktijk werd gebracht met het ontwerp<br />

van de tuin bij het kasteel. Er werd e<strong>en</strong><br />

aanleg nagestreefd met als beginsel, dat<br />

ev<strong>en</strong>tuele herstelling zoude geschied<strong>en</strong> in de<br />

stijl to<strong>en</strong> het kasteel nog het laatst stond, het<br />

einde der 16de eeuw met de overgang naar het<br />

begin der 17de eeuw met het behoud van alle<br />

middeleeuwse gegev<strong>en</strong>s als historische<br />

overblijfsel<strong>en</strong> of in de stijl omtr<strong>en</strong>t 1590 met<br />

de overblijfsel<strong>en</strong> uit andere tijd <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ander van later. Om dit te bereik<strong>en</strong> bracht<br />

Van Sypesteyn e<strong>en</strong> aantal ess<strong>en</strong>tiële<br />

onderdel<strong>en</strong> van de oude tuin<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>. Zo<br />

vindt m<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> doolhof, e<strong>en</strong> in grasvakk<strong>en</strong><br />

verdeeld voorplein met e<strong>en</strong> waterput, e<strong>en</strong><br />

boomgaard <strong>en</strong> e<strong>en</strong> park. Maar het acc<strong>en</strong>t ligt<br />

toch wel op de slottuin, direct naast het<br />

kasteel. Deze tuin, waarvan de geometrisch<br />

aangelegde vakk<strong>en</strong> met roz<strong>en</strong> beplant zijn,<br />

werd door Van Sypesteyn de roz<strong>en</strong>tuin<br />

g<strong>en</strong>oemd. De onderdel<strong>en</strong> van de tuin zijn<br />

alle door de stichter historisch bered<strong>en</strong>eerd,<br />

maar de norm<strong>en</strong> heeft hij niet strak gehanteerd.<br />

Enkele gedeelt<strong>en</strong> zijn inderdaad<br />

zesti<strong>en</strong>de-eeuws van opzet, maar m<strong>en</strong> vindt<br />

er ook zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zelfs achtti<strong>en</strong>deeeuwse<br />

elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Van Sypesteyn heeft,<br />

verspreid over de verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>,<br />

voorts nog e<strong>en</strong> arboretum aangelegd, waarin<br />

e<strong>en</strong> aantal fraaie <strong>en</strong> zeldzame bom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

heesters e<strong>en</strong> plaats kreg<strong>en</strong>. Hoewel de tand<br />

des tijds <strong>en</strong> vooral ook de moeilijker<br />

geword<strong>en</strong> financiële positie het geheel niet<br />

onberoerd hebb<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong>, is de opzet nog<br />

zeer duidelijk herk<strong>en</strong>baar aanwezig. In 1911<br />

was de aanleg van de tuin voltooid <strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />

de oude fundam<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opgegrav<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

onderzocht. Nu kon Van Sypesteyn verder<br />

gaan met zijn plann<strong>en</strong>: de herbouw van wat<br />

het oude stamslot zou zijn geweest. Zich<br />

baser<strong>en</strong>d op e<strong>en</strong> achtti<strong>en</strong>de-eeuwse aquarel<br />

130


m m .<br />

?<br />

'■ ' H f<br />

Ü :x ï>Mk<br />

Ha<br />

Opgraving<strong>en</strong> fundering 1910. Voor de bouw van het kasteel.<br />

van Jan de Beijer (1703-1785), liet hij<br />

architect W. de Vrind jr. uit ’s-Grav<strong>en</strong>hage<br />

e<strong>en</strong> ontwerp mak<strong>en</strong> voor het kasteel. De<br />

Vrind toont zich in dit ontwerp sterk<br />

beïnvloed door de nestor van de Nederlandse<br />

neogotiek P.J.H. Cuypers, wi<strong>en</strong>s<br />

opus magnum, het kasteel De Haar te<br />

Haarzuil<strong>en</strong>s, nog maar vijfti<strong>en</strong> jaar daarvoor<br />

voltooid was. Voor Van Sypesteyn war<strong>en</strong><br />

deze al te duidelijke neo-gotische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

onverteerbaar. Herhaaldelijk greep hij in <strong>en</strong><br />

citeerde, indi<strong>en</strong> hij het nodig achtte om de<br />

architect te overtuig<strong>en</strong>, uit de Dictionnaire<br />

raisonné de 1'architecture frangaise du Xle au<br />

XVIe siècle van de grote Franse architect E.<br />

Viollet-le-Duc.<br />

Ev<strong>en</strong>als bij de tuin, geldt ook voor de bouw<br />

van het kasteel dat Van Sypesteyn door<br />

noeste studie zich de materie eig<strong>en</strong> had<br />

gemaakt. Hij besefte heel goed, dat de<br />

Nederlandse kastel<strong>en</strong> veel meer e<strong>en</strong> sober<br />

karakter hebb<strong>en</strong> gehad dan de hier toegepaste<br />

neo-gotiek ons wil do<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong>. Bij<br />

de herbouw streefde hij e<strong>en</strong> betrekkelijke<br />

auth<strong>en</strong>ticiteit na. Deze trachtte hij te<br />

bereik<strong>en</strong> door het gebruik van oude bouwmaterial<strong>en</strong>.<br />

Vele mooie deur<strong>en</strong>, afkomstig<br />

uit gesloopte huiz<strong>en</strong>, zijn bijvoorbeeld in het<br />

gebouw geplaatst <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> weer e<strong>en</strong><br />

functie gekreg<strong>en</strong>. Dat deze verzamelwoede<br />

hem ook wel e<strong>en</strong>s part<strong>en</strong> speelde, blijkt uit<br />

e<strong>en</strong> vijfti<strong>en</strong>de-eeuwse gotische poortdeur<br />

afkomstig uit het Grote Gasthuis van<br />

Middelburg, waarvan de restant<strong>en</strong> rond<br />

1900 afgebrok<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>. Deze deur kreeg<br />

met zijn zandst<strong>en</strong><strong>en</strong> ojieflijst e<strong>en</strong> plaats naast<br />

de tor<strong>en</strong> van het kasteel, terwijl Van<br />

Sypesteyn pret<strong>en</strong>deerde e<strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>deeeuwse<br />

reconstructie, met r<strong>en</strong>aissanceinvloed,<br />

na te strev<strong>en</strong>. Maar ondanks,<br />

misschi<strong>en</strong> wel dankzij, het toepass<strong>en</strong> van<br />

material<strong>en</strong> uit verscheid<strong>en</strong>e eeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

smaakvol integrer<strong>en</strong> van deze elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

met de inrichting der kamers, is er e<strong>en</strong><br />

harmonisch geheel ontstaan. E<strong>en</strong> harmonie,<br />

die ook te vind<strong>en</strong> is in de verhouding van<br />

tuin <strong>en</strong> kasteel tot elkaar. Opvall<strong>en</strong>d is de<br />

kleinschaligheid van het geheel; e<strong>en</strong><br />

131


Interieur Hoge Zaal.<br />

___________<br />

kleinschaligheid die niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote<br />

overzichtelijkheid biedt, maar ook in<br />

overe<strong>en</strong>stemming is met de feitelijke situatie<br />

bij het mer<strong>en</strong>deel der Nederlandse kastel<strong>en</strong><br />

in de zesti<strong>en</strong>de eeuw. Waar m<strong>en</strong> zich ook op<br />

Sypesteyn bevindt, voortdur<strong>en</strong>d kan m<strong>en</strong><br />

het kasteel zi<strong>en</strong> met de wat abrupte noordzijde.<br />

Het kasteel is e<strong>en</strong> ’Unvoll<strong>en</strong>dete’: in<br />

1927 was het Van Sypesteyn onmogelijk<br />

geword<strong>en</strong> de afbouw te bekostig<strong>en</strong> van wat<br />

het hoofdgebouw van het kasteel moest<br />

word<strong>en</strong>. Dit leidt soms tot de wat komische<br />

situatie dat bezoekers met e<strong>en</strong> meewarig<br />

gezicht vrag<strong>en</strong> of dat deel van het kasteel in<br />

vroeger eeuw<strong>en</strong> verwoest is. De waarheid is<br />

helaas prozaïscher!<br />

Maar wie op e<strong>en</strong> zomerse dag de weg verlaat<br />

<strong>en</strong> door de toegangspoort het terrein<br />

betreedt, krijgt het idee in e<strong>en</strong> oase van rust<br />

te zijn beland. De tuin, doorsned<strong>en</strong> met<br />

gracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> brede slot<strong>en</strong>, waarvan de singels<br />

beplant zijn met volgroeide bom<strong>en</strong>, toont<br />

zijn vele schakering<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>. Hier <strong>en</strong> daar<br />

treft m<strong>en</strong> onverwachts e<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de of<br />

achtti<strong>en</strong>de-eeuws smeedijzer<strong>en</strong> hek. E<strong>en</strong><br />

lind<strong>en</strong>laan voert naar e<strong>en</strong> stukje wild bos.<br />

waarachter m<strong>en</strong> uitziet over de weiland<strong>en</strong><br />

naar het moerasaehtige gebied van de rivier<br />

de Drecht met zijn kreupelhout <strong>en</strong> trekgat<strong>en</strong>.<br />

Als de bezoeker van zijn wandeling terugkeert<br />

naar het kasteel <strong>en</strong> aanbelt voor de<br />

rondleiding, maakt hij k<strong>en</strong>nis met nog e<strong>en</strong><br />

aspect van Van Sypesteyns veelzijdige<br />

interess<strong>en</strong>: het museum.<br />

Het museum<br />

Al op jeugdige leeftijd, in 1880, deed Van<br />

Sypesteyn zijn eerste aankop<strong>en</strong> op het<br />

terrein van kunst <strong>en</strong> kunstnijverheid. Hij<br />

was to<strong>en</strong> 23 jaar oud <strong>en</strong> bleef gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong><br />

periode van dertig jaar met e<strong>en</strong> welhaast<br />

dagelijkse regelmaat op veiling<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij<br />

antiquairs voorwerp<strong>en</strong> kop<strong>en</strong>. Bij het<br />

overzi<strong>en</strong> van de <strong>en</strong>orme collectie van zeer<br />

uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de aard is m<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eigd e<strong>en</strong><br />

overe<strong>en</strong>komst te zi<strong>en</strong> met de Engelse wijze<br />

van verzamel<strong>en</strong>, waarvan die van Sir John<br />

Soane te Lond<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d voorbeeld is.<br />

Binn<strong>en</strong> de collectie is e<strong>en</strong> aantal belangrijke<br />

bestanddel<strong>en</strong> te onderscheid<strong>en</strong> als familieportrett<strong>en</strong>,<br />

porselein, klokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sculptur<strong>en</strong>.<br />

De portrett<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goed beeld<br />

van de stukk<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> zo al in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />

<strong>en</strong> achtti<strong>en</strong>de eeuw kon aantreff<strong>en</strong> bij<br />

e<strong>en</strong> reg<strong>en</strong>t<strong>en</strong>familie in de grotere sted<strong>en</strong> van<br />

de Republiek.<br />

132


Naast deze hoofdbestanddel<strong>en</strong> is nog e<strong>en</strong><br />

groot aantal andere groep<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />

E<strong>en</strong> willekeurige greep toont duidelijk<br />

de gevarieerdheid. Zo zijn er wap<strong>en</strong>s,<br />

gietvorm<strong>en</strong>, netsukés, lakwerk, sleutels,<br />

kuisheidsgordels, vijzels, zilver, glaswerk,<br />

meubels, pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, haardplat<strong>en</strong>, lakzegels<br />

etc. Enkele bijzondere groep<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

gevormd door de goudgestempelde leder<strong>en</strong><br />

etuis, doosjes <strong>en</strong> koffertjes, <strong>en</strong> de fraaie<br />

lepels, mess<strong>en</strong> <strong>en</strong> vork<strong>en</strong> uit de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />

<strong>en</strong> achtti<strong>en</strong>de eeuw.<br />

De band met de familie De Witt blijkt uit e<strong>en</strong><br />

groot aantal pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, pamflett<strong>en</strong>, boek<strong>en</strong>,<br />

portrett<strong>en</strong> <strong>en</strong> zilver<strong>en</strong> <strong>en</strong> goud<strong>en</strong> p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong><br />

uit het tijdvak waarin Jan de Witt e<strong>en</strong> grote<br />

rol speelde. Deze opsomming geeft zeker<br />

ge<strong>en</strong> volledig beeld van de verzameling,<br />

maar m<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> indruk krijg<strong>en</strong> van de<br />

gebied<strong>en</strong> die vaak met zeer goede stukk<strong>en</strong> in<br />

het museum verteg<strong>en</strong>woordigd zijn.<br />

1<br />

?*<br />

Het porselein<br />

De kern van de verzameling wordt echter<br />

onbetwistbaar gevormd door porselein,<br />

afkomstig zowel uit China <strong>en</strong> Japan als uit<br />

Europa. Er is e<strong>en</strong> goede collectie van het<br />

speciaal in Azië voor de Europese markt<br />

vervaardigde ’Chine de Commande’. Van<br />

het Europese porselein is e<strong>en</strong> aantal zeer<br />

bijzondere stukk<strong>en</strong> uit Duitse fabriek<strong>en</strong><br />

verteg<strong>en</strong>woordigd, zoals e<strong>en</strong> flesje van rood<br />

ste<strong>en</strong>goed dat vervaardigd werd in de<br />

vroegste, deels nog experim<strong>en</strong>tele, periode<br />

van de fabriek van Meiss<strong>en</strong>. De produkt<strong>en</strong><br />

uit de Hollandse porseleinfabriek<strong>en</strong> van de<br />

achtti<strong>en</strong>de eeuw vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke<br />

groep. Naast het zeldzame porselein uit<br />

Weesp, treft m<strong>en</strong> ook stukk<strong>en</strong> aan uit de<br />

fabriek van Amstel <strong>en</strong> voorbeeld<strong>en</strong> van het<br />

zog<strong>en</strong>aamde ’Haagse’ porselein.<br />

Uiteraard neemt het porselein uit de fabriek<br />

van Oud-Loosdrecht e<strong>en</strong> zeer speciale plaats<br />

in op Sypesteyn.<br />

Het museum bestaat uit e<strong>en</strong> aantal kamers<br />

van verschill<strong>en</strong>de grootte. Bij de indeling<br />

van het kasteel heeft Van Sypesteyn<br />

k<strong>en</strong>nelijk bewust gekoz<strong>en</strong> voor beperkte<br />

ruimtes, waardoor e<strong>en</strong> grotere verscheid<strong>en</strong>heid<br />

qua indeling <strong>en</strong> inrichting der kamers<br />

Jonkheer C.H.C.A. van Sypesteyn.<br />

verkreg<strong>en</strong> kon word<strong>en</strong>. De omvang van zijn<br />

collectie zal hierbij ongetwijfeld e<strong>en</strong> rol<br />

gespeeld hebb<strong>en</strong>. Er is in het museum<br />

getracht de voorwerp<strong>en</strong> zodanig te rangschikk<strong>en</strong>,<br />

dat e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang naar stijl <strong>en</strong><br />

periode in de kamers zou ontstaan.<br />

Toekomstbeeld<br />

In 1937 stierf jonkheer Van Sypesteyn. Hij<br />

was e<strong>en</strong> veelzijdig m<strong>en</strong>s die, met inzet van<br />

zijn persoon <strong>en</strong> zijn kapitaal, er in slaagde<br />

gestalte te gev<strong>en</strong> aan de ideal<strong>en</strong> die hij<br />

koesterde. Niet alle<strong>en</strong> is kasteel Sypesteyn<br />

e<strong>en</strong> hommage aan zijn voorouders, maar het<br />

herbergt tev<strong>en</strong>s de voorwerp<strong>en</strong> die zijn<br />

brede belangstelling ton<strong>en</strong> voor goede<br />

produkt<strong>en</strong> uit vroeger eeuw<strong>en</strong>. Zijn visie op<br />

het bezit van e<strong>en</strong> collectie blijkt wel uit zijn<br />

opvatting dat deze toegankelijk moest zijn<br />

voor het publiek; hieruit ontstond het idee er<br />

e<strong>en</strong> museum van te mak<strong>en</strong>. Op deze wijze<br />

kreeg het kasteel niet e<strong>en</strong> afwer<strong>en</strong>de, maar<br />

juist e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> functie. De ontwikkeling<strong>en</strong> in<br />

133


het museumbeheer ging<strong>en</strong> niet aan Van<br />

Sypesteyn voorbij. De stroming waardoor in<br />

de jar<strong>en</strong> ’20 het acc<strong>en</strong>t in de musea verschoof<br />

van e<strong>en</strong> historische naar e<strong>en</strong> meer kunsthistorisch<br />

gerichte b<strong>en</strong>adering van de<br />

voorwerp<strong>en</strong>, had ook invloed op Sypesteyn.<br />

Er vond e<strong>en</strong> zekere stroomlijning plaats in<br />

de inrichting van het museum. Zo ontstond<br />

geleidelijk de huidige indeling van het<br />

geheel. Gedur<strong>en</strong>de de laatste jar<strong>en</strong> is echter<br />

het belang van het museum, als neerslag van<br />

de interesses van e<strong>en</strong> verzamelaar, meer<br />

geprofileerd. Zo blijft de verzameling<br />

functioner<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> tijd met andere d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong>.<br />

Er di<strong>en</strong>t echter voor gewaakt te<br />

word<strong>en</strong> dat de sfeer van dit museum niet in<br />

het gedrang komt. Er zal gezocht moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>tatie met e<strong>en</strong> subtiel<br />

ev<strong>en</strong>wicht, waarin het karakter van de<br />

verzameling bewaard blijft <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> het<br />

belang van afzonderlijke groep<strong>en</strong> van<br />

voorwerp<strong>en</strong> duidelijk naar vor<strong>en</strong> kan kom<strong>en</strong><br />

anderzijds.<br />

Voornaamste literatuur<br />

Ir<strong>en</strong>e Dankelman, Tammo Smith, André van der<br />

Goes O Sypesteyn, O Hollandsch Land (Jonkheer<br />

Van Sypesteyn legt e<strong>en</strong> 16de eeuwse kasteeltuin aan)<br />

Loosdrecht, 1977.<br />

M. A. Heuk<strong>en</strong>sfeldt Jans<strong>en</strong> <strong>en</strong> A.L. d<strong>en</strong> Blaauw<strong>en</strong>,<br />

’Hollands <strong>en</strong> Duits Porselein in Kasteel Sypesteyn te<br />

Nieuw-Loosdrecht’. Mededeling<strong>en</strong>blad Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

van de Nederlandse Ceramiek nr. 42.<br />

F.L.O. van Kretschmar, ’De Portrett<strong>en</strong> op het<br />

Kasteel Sypesteyn te Loosdrecht’. Jaarboek van het<br />

C<strong>en</strong>traal Bureau voor G<strong>en</strong>ealogie 23 (1969),<br />

pp. 114-173.<br />

Peter van M<strong>en</strong>sch <strong>en</strong> André van der Goes Enkele<br />

opstell<strong>en</strong> (Jhr Van Sypesteyn <strong>en</strong> Loosdrecht,<br />

Sypesteyn <strong>en</strong> de neogotiek. Het museum Sypesteyn)<br />

Loosdrecht, 1976.<br />

Peter van M<strong>en</strong>sch <strong>en</strong> André van der Goes Sypesteyn.<br />

Deel 28 Nederlandse Kastel<strong>en</strong> Nederlandse<br />

Kastel<strong>en</strong>stichting ANWB, 1976.<br />

L. van Ollef<strong>en</strong> <strong>en</strong> R. BakkerNederlandsche stad- <strong>en</strong><br />

dorpbeschrijver 1793.<br />

Jhr C.H.C. A. van Sypesteyn Het Oud-Hollandsch<br />

porselein Hilversum, 1933.<br />

A.D. Wumkes Jhr Catharinus H<strong>en</strong>ri Cornelis<br />

Ascanius van Sypesteyn. Kleine Kroniek van zijn<br />

lev<strong>en</strong> Loosdrecht, 1971.<br />

134


Oude muts<strong>en</strong> in Loosdrecht,<br />

niet meer dan e<strong>en</strong> herinnering<br />

Puck Gunt<strong>en</strong>aar, Alie Klap <strong>en</strong> Livia Lankreijer<br />

Er zull<strong>en</strong> maar weinig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn, die zich<br />

kunn<strong>en</strong> herinner<strong>en</strong>, dat er in Loosdrecht<br />

klederdracht gedrag<strong>en</strong> is. Het is immers al<br />

meer dan vijf<strong>en</strong>twintig jaar geled<strong>en</strong>, dat de<br />

laatste ronde muts-draagster overled<strong>en</strong> is.<br />

Daarmee past Loosdrecht in het algem<strong>en</strong>e<br />

beeld van het gebied tuss<strong>en</strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong>1K<br />

Reeds in 1931 schreef Elout2’, die e<strong>en</strong> reis<br />

door Nederland maakte om vast te legg<strong>en</strong><br />

wat er nog aan klederdracht te vind<strong>en</strong> was <strong>en</strong><br />

daarbij Molk<strong>en</strong>boer als leidraad gebruikte,<br />

dat het tijdverspilling was Lar<strong>en</strong>, Blaricum<br />

<strong>en</strong> Soest te bezoek<strong>en</strong>. Na <strong>en</strong>ig zoek<strong>en</strong> had hij<br />

slechts e<strong>en</strong> paar muts<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wandel<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij<br />

concludeerde: Blijkelijk was dus de dracht<br />

hier al uitgestorv<strong>en</strong> in de twaalf of derti<strong>en</strong><br />

jaar, die sedert het verschijn<strong>en</strong> van Molk<strong>en</strong>boers<br />

boekje zijn verlop<strong>en</strong>. 3h<br />

Dit kan ook de verklaring zijn voor het feit<br />

dat in later versch<strong>en</strong><strong>en</strong> boek<strong>en</strong> foto’s <strong>en</strong><br />

beschrijving<strong>en</strong> van de klederdracht in de<br />

Gooi- <strong>en</strong> <strong>Vecht</strong>streek met e<strong>en</strong> lantar<strong>en</strong>tje te<br />

zoek<strong>en</strong> zijn.<br />

E<strong>en</strong> uitzondering hierop vorm<strong>en</strong> Huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

Bunschot<strong>en</strong>/Spak<strong>en</strong>burg, plaats<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

afwijk<strong>en</strong>de klederdracht, die om die red<strong>en</strong><br />

hier buit<strong>en</strong> beschouwing word<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong>.<br />

Daar er in Loosdrecht slechts één ronde<br />

muts voor onderzoek beschikbaar is, zijn we<br />

verder aangewez<strong>en</strong> op fotomateriaal. Dit<br />

heeft het nadeel, dat niet veel met zekerheid<br />

te zegg<strong>en</strong> is. Van de bov<strong>en</strong>kleding <strong>en</strong> de<br />

muts<strong>en</strong> valt slechts te vertell<strong>en</strong> over hetge<strong>en</strong><br />

vergelek<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> met wat uit andere<br />

bronn<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d is.<br />

Molk<strong>en</strong>boer schreef reeds in 1917, dat er aan<br />

de mann<strong>en</strong>dracht weinig opmerkelijks te<br />

zi<strong>en</strong> was. Wij richt<strong>en</strong> onze aandacht op de<br />

vrouw<strong>en</strong>kleding <strong>en</strong> in het bijzonder op de<br />

muts<strong>en</strong>.<br />

In het gebied tuss<strong>en</strong> <strong>Vecht</strong> <strong>en</strong> <strong>Eem</strong> werd<strong>en</strong><br />

tegelijkertijd meer dan één soort muts<strong>en</strong><br />

gedrag<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> was dat e<strong>en</strong> gevolg van<br />

de c<strong>en</strong>trale ligging in Nederland. Het war<strong>en</strong><br />

weinig beslot<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, waardoor<br />

gemakkelijker ’over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>’ gekek<strong>en</strong><br />

werd. Op de tek<strong>en</strong>ing is te zi<strong>en</strong> dat er relaties<br />

zijn met de omring<strong>en</strong>de provincies. Van de<br />

’vierkante’ muts (F) met de daarbij behor<strong>en</strong>de<br />

dracht <strong>en</strong> sierad<strong>en</strong> is bek<strong>en</strong>d, dat ze<br />

alle<strong>en</strong> door Rooms Katholieke boerinn<strong>en</strong><br />

gedrag<strong>en</strong> werd6’. Dit verklaart naar alle<br />

waarschijnlijkheid het feit, dat er in het<br />

archief van de Historische Kring Loosdrecht<br />

ge<strong>en</strong> foto’s van vrouw<strong>en</strong> in deze dracht<br />

voorkom<strong>en</strong>, terwijl de andere muts<strong>en</strong>typ<strong>en</strong><br />

wel aanwezig zijn. Het protestantse karakter<br />

van de bevolking van Loosdrecht komt ook<br />

duidelijk naar vor<strong>en</strong>, doordat alle sierad<strong>en</strong><br />

in de vorm van e<strong>en</strong> kruis ontbrek<strong>en</strong>.<br />

Tev<strong>en</strong>s werd er door de vrouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

vorm <strong>en</strong> opmaak aan de muts<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>,<br />

waardoor muts<strong>en</strong> van hetzelfde model er<br />

soms heel verschill<strong>en</strong>d kond<strong>en</strong> uitzi<strong>en</strong>.<br />

135


De cornetmuts is in Nederland e<strong>en</strong> veel<br />

voorkom<strong>en</strong>d type. Ze werd al voor 1800 als<br />

mode in Parijs gedrag<strong>en</strong>, kwam vandaar<br />

Nederland binn<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft zich gehandhaafd<br />

in de klederdracht.<br />

Marretje Schipper-Land draagt op foto 1 er<br />

één van e<strong>en</strong> vroeg type, zie tek<strong>en</strong>ing B.<br />

4<br />

wmm<br />

I<br />

1<br />

Marretje Schipper-Land (1796-1876), e<strong>en</strong><br />

vroeg model cornet.<br />

De bol van de muts was uit één stuk geknipt <strong>en</strong><br />

werd met e<strong>en</strong> T-vormige naad in vorm gebracht.<br />

Midd<strong>en</strong>achter was e<strong>en</strong> zoom, waardoorhe<strong>en</strong> in<br />

teg<strong>en</strong>gestelde richting<strong>en</strong> twee lange band<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> geschov<strong>en</strong> om de bol op maat te trekk<strong>en</strong>.<br />

De lange band<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> over het hoofd gelegd,<br />

<strong>en</strong> wel zo, dat ze elkaar precies bedekt<strong>en</strong>; daarna<br />

werd<strong>en</strong> ze in de nek tot e<strong>en</strong> nette strik gelegd. De<br />

bol van de muts was wat m<strong>en</strong> noemde ’hoog op’,<br />

dat wil zegg<strong>en</strong> met zoveel ruimte geknipt <strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>aaid, dat hij midd<strong>en</strong> op het hoofd in e<strong>en</strong> toef<br />

(cornet) omhoogstond, hierbij gesteund door<br />

e<strong>en</strong>zelfde model ondermuts van zwarte stof, die<br />

met watt<strong>en</strong> werd opgevuld tot de juiste vorm was<br />

verkreg<strong>en</strong>. Tot het midd<strong>en</strong> van de vorige eeuw<br />

werd voor het vervaardig<strong>en</strong> van de mutsbol batist<br />

met daarop getamboureerde bloemtoefjes<br />

gebruikt. Sindsdi<strong>en</strong> kwam hiervoor tule met<br />

dezelfde bloemmotiev<strong>en</strong> in de plaats. De<br />

voorstrook, verstevigd met karkas of laiton (met<br />

zijde omwikkeld koperdraad) om de ruimte in<br />

gelijke plooi<strong>en</strong> vast te zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> de achterstrook,<br />

ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s geplooid, war<strong>en</strong> van kant, ev<strong>en</strong>tueel<br />

verbreed met e<strong>en</strong> randje tule. De muts werd<br />

onder de kin geslot<strong>en</strong>. In tijd<strong>en</strong> van rouw war<strong>en</strong><br />

de muts<strong>en</strong> van dunne, witte kato<strong>en</strong>.<br />

Van de kleding valt weinig te zegg<strong>en</strong>, zo op het<br />

oog was het e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig zwart kostuum.<br />

Hoe dit bij Marretje Land is geweest, is op<br />

de foto niet te zi<strong>en</strong>.<br />

De volg<strong>en</strong>de foto toont e<strong>en</strong> vrouw in de<br />

stadsdracht uit W. -Nederland, die meest<strong>en</strong>tijds<br />

door ongehuwde meisjes uit de di<strong>en</strong>stbar<strong>en</strong><br />

stand of bakers gedrag<strong>en</strong> werd 9>. Zou<br />

deze dame dus misschi<strong>en</strong> als di<strong>en</strong>stbode in<br />

deze strek<strong>en</strong> terecht gekom<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> na<br />

haar huwelijk deze kler<strong>en</strong> zijn blijv<strong>en</strong><br />

drag<strong>en</strong>? Johanna Slotboom trouwde in 1869<br />

met Jacob Schipper, e<strong>en</strong> zoon van Marretje<br />

Schipper-Land. De muts is e<strong>en</strong> zuiver<br />

cornettype, waarbij de ruimte in de bol<br />

verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> is. De smalle kant<strong>en</strong> voorstrook<br />

is fijn geplooid <strong>en</strong> wijkt iets van het hoofd af.<br />

De achterstrook, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s van kant is nog<br />

niet zo breed <strong>en</strong> vrij strak. De kleding is van<br />

e<strong>en</strong> zeer e<strong>en</strong>voudige snit.<br />

Foto 4 toont e<strong>en</strong> nieuwe variatie op de<br />

cornet. De achterstrook loopt nog steeds ver<br />

naar vor<strong>en</strong> door, maar is veel langer<br />

geword<strong>en</strong>. Duidelijk is te zi<strong>en</strong>. dat de<br />

breedte van de kant daartoe niet meer<br />

136


Johanna Schipper-Slotboom (1830-1920), Helmina Heineke-van Roos<strong>en</strong>hage (1816-<br />

schoondochter van Marretje Schipper, 1899) met cornetmuts.<br />

cornetmuts.<br />

fit " tj<br />

% S' -I<br />

Alida Kamp huis-Nieuw<strong>en</strong>huis (1855- ?) met de ’Gelderse muts’.<br />

137


W m *<br />

.<br />

Pietje Sijberd<strong>en</strong>-Rein, cornetmuts <strong>en</strong> stadse<br />

jurk.<br />

Klaasje van de Wilt-Aalberts met ronde muts<br />

<strong>en</strong> stadse jurk.<br />

voldo<strong>en</strong>de is, zodat er e<strong>en</strong> strook tule voor<br />

verl<strong>en</strong>ging gebruikt is.<br />

Alida Nieuw<strong>en</strong>huis uit Apeldoorn, die in<br />

1886 trouwde met H. Kamphuis, afkomstig<br />

uit Epe, is waarschijnlijk de dracht uit haar<br />

geboortestreek trouw geblev<strong>en</strong>. Haar<br />

kleindochter vertelde, dat ze haar grootmoeder<br />

nooit anders dan in ’Gelderse<br />

dracht’ gezi<strong>en</strong> heeft. We zi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> cornettype<br />

met de smalle voorstrook <strong>en</strong> de lange<br />

achterstrook.<br />

De smalle kant<strong>en</strong> voorstrok<strong>en</strong> van de cornetmuts<br />

werd<strong>en</strong>, voor de bol eraan g<strong>en</strong>aaid werd, stijf<br />

gestev<strong>en</strong>, geplooid op e<strong>en</strong> plooiraam of plooirek<br />

om koper<strong>en</strong> p<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, waarna er karkas langs<br />

g<strong>en</strong>aaid werd om de plooi<strong>en</strong> op hun plaats te<br />

houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> om de ronde lijn van het hoofd te<br />

vorm<strong>en</strong>. Bij elke wasbeurt moest de voorstrook<br />

losgetornd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> apart gestev<strong>en</strong> <strong>en</strong> geplooid.<br />

De lange achterstrook onder aan de bol van<br />

geborduurde tule bestaat uit e<strong>en</strong> strook tule met<br />

daaraan kant. De breedte hiervan was afhankelijk<br />

van wat op e<strong>en</strong> bepaald mom<strong>en</strong>t ’in’ was, maar<br />

ook van de beurs van de draagster: ’wie het breed<br />

heeft, laat het breed hang<strong>en</strong>'.<br />

Als m<strong>en</strong> rouwde was deze muts geheel van eff<strong>en</strong><br />

tule of neteldoek (diepe rouw) gemaakt. M<strong>en</strong><br />

droeg dan ook ge<strong>en</strong> goud<strong>en</strong> muts<strong>en</strong>bell<strong>en</strong> aan de<br />

voorstrook van de muts <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> bloedkoral<strong>en</strong><br />

snoer met goud<strong>en</strong> slot, maar gitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> zilver.<br />

Muts<strong>en</strong>bell<strong>en</strong> zijn te vergelijk<strong>en</strong> met oorbell<strong>en</strong>,<br />

die in plaats van in de or<strong>en</strong>. die onzichtbaar zijn.<br />

aan de muts hang<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> boers kostuum completeerde het geheel.<br />

Het is bek<strong>en</strong>d dat ook in <strong>Eem</strong>nes deze<br />

cornetmuts met de smalle fijngerimpelde<br />

voorstrook <strong>en</strong> de lange achterstrook<br />

gedrag<strong>en</strong> is. M<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt aan invloed vanuit<br />

Gelderland, maar het is onwaarschijnlijk dat<br />

deze vrouw<strong>en</strong> van de Veluwe kwam<strong>en</strong>. De<br />

sierad<strong>en</strong> die ze drag<strong>en</strong>, do<strong>en</strong> vermoed<strong>en</strong> dat<br />

ze Rooms Katholiek war<strong>en</strong>.<br />

Bij de reeds g<strong>en</strong>oemde <strong>en</strong> de nog volg<strong>en</strong>de<br />

muts<strong>en</strong>typ<strong>en</strong> hoorde niet e<strong>en</strong> bepaald model<br />

kostuum, dat specifiek bij die muts paste.<br />

Afhankelijk van rijkdom <strong>en</strong> stand werd<br />

kleding gedrag<strong>en</strong>, die min of meer de<br />

stadsmode volgde, vaak wat vertraagd <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong>voudiger. Dit wordt heel duidelijk als we<br />

de foto’s bekijk<strong>en</strong> van Pietje Sijberd<strong>en</strong>-Rein<br />

<strong>en</strong> Klaasje van de Wilt-Aalberts. De eerste<br />

138


5<br />

■ j i ■<br />

A.D. Meijers-Herms<strong>en</strong> temidd<strong>en</strong> van haar gezin.<br />

draagt de muts die dezelfde is als op de foto’s<br />

2 <strong>en</strong> 3 <strong>en</strong> waaraan nu ook muts<strong>en</strong>bell<strong>en</strong><br />

hang<strong>en</strong>. Ze is gekleed in e<strong>en</strong> kostuum van<br />

geruite, gekleurde stof, waarvan het model<br />

in het midd<strong>en</strong> van de vorige eeuw mode was.<br />

E<strong>en</strong> japon van hetzelfde model, maar van<br />

gestreepte stof wordt gedrag<strong>en</strong> door Klaasje<br />

van de Wilt, die er e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde 'ronde'<br />

muts van het hultype bij draagt.<br />

De bol van de muts is gemaakt van geborduurde<br />

tule. De onderkant werd door middel van twee<br />

bandjes door e<strong>en</strong> schuifje of aang<strong>en</strong>aaide lusjes op<br />

de maat van het hoofd getrokk<strong>en</strong>, waarna ze<br />

onder het mutsje weggestopt word<strong>en</strong>. Aan de<br />

voorkant was e<strong>en</strong> strook g<strong>en</strong>aaid bestaande uit<br />

tule <strong>en</strong> kant. die in e<strong>en</strong> punt uitloopt. Het<br />

middelste gedeelte van deze strook werd door e<strong>en</strong><br />

rijgdraad ingetrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>en</strong>eept (kleine<br />

plooitjes, gemaakt met behulp van e<strong>en</strong> neepplankje<br />

of neeptangetje). Hierdoor sluit de muts<br />

mooi om het hoofd. De punt<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> naar<br />

bov<strong>en</strong> omgeslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> speld vastgezet.<br />

Deze ronde muts werd in de gehele Gooi- <strong>en</strong><br />

<strong>Vecht</strong>streek gedrag<strong>en</strong>. Hoewel het model in<br />

grote lijn<strong>en</strong> hetzelfde was, war<strong>en</strong> er plaatselijke<br />

èn individuele verschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook de<br />

opmaak was niet overal dezelfde.<br />

Klederdracht was nerg<strong>en</strong>s aan starre regels<br />

gebond<strong>en</strong> zoals vel<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. We zi<strong>en</strong> bij<br />

e<strong>en</strong> dracht, zolang deze nog dagelijks<br />

gedrag<strong>en</strong> wordt, voortdur<strong>en</strong>d verandering<strong>en</strong>.<br />

Neeltje Bakker-Dekker <strong>en</strong> A.D. Meijers-<br />

Herms<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> de ronde muts duidelijk<br />

anders dan Klaasje van de Wilt. De voorstrook<br />

is van bov<strong>en</strong> veel sterker sam<strong>en</strong>getrokk<strong>en</strong>,<br />

waardoor van het haar slechts<br />

e<strong>en</strong> klein rondje zichtbaar blijft. De punt<strong>en</strong><br />

stek<strong>en</strong> daardoor zo ver naar vor<strong>en</strong>, dat ze na<br />

het omslaan bijna recht omhoog stek<strong>en</strong>.<br />

Bij rouw werd de gehele muts van eff<strong>en</strong> tule<br />

gemaakt.<br />

Zowel de cornet als de ronde muts werd<strong>en</strong><br />

zonder oorijzer gedrag<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> zwarte<br />

139


*:<br />

Neeltje Bakker-Dekker (1846-1919) met<br />

ronde muts.<br />

Gerritje de Nooij (geb. 1831) met de staartkap.<br />

ondermuts. Sierad<strong>en</strong> aan de ronde muts<br />

ontbrek<strong>en</strong> geheel, terwijl aan de cornet soms<br />

muts<strong>en</strong>bell<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>. Ze gev<strong>en</strong><br />

daarom e<strong>en</strong> soberder indruk dan de staartkap,<br />

waarmee de zusters Gerritje <strong>en</strong> Jacoba<br />

de Nooij op de foto’s poser<strong>en</strong>. Direct valt het<br />

goud aan de muts op. Aan de uiteind<strong>en</strong> van<br />

het goud<strong>en</strong> of zilver<strong>en</strong> oorijzer dat onder de<br />

muts verborg<strong>en</strong> zit, maar door het gaas <strong>en</strong><br />

kant he<strong>en</strong> toch e<strong>en</strong> beetje zichtbaar blijft,<br />

zitt<strong>en</strong> de vierkante goud<strong>en</strong> ’boek<strong>en</strong>’, die met<br />

goud<strong>en</strong> filigrainwerk versierd zijn. Het<br />

oorijzer di<strong>en</strong>t om de muts op haar plaats te<br />

houd<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>als de bewerkte goud<strong>en</strong><br />

kappespeld<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte zi<strong>en</strong> we nog de<br />

fraaie voorhoofdsnaald, die alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

versier<strong>en</strong>de functie heeft. Hetzelfde geldt<br />

voor de haarrolletjes, die beide dames, de<br />

één wat groter dan de ander, drag<strong>en</strong>. Ze zijn<br />

bevestigd aan e<strong>en</strong> elastiekje om het hoofd,<br />

dat de zwarte ondermuts op haar plaats<br />

houdt. Het is e<strong>en</strong> erf<strong>en</strong>is uit de 18e eeuw,<br />

to<strong>en</strong> het gezicht bij het streekkapsel<br />

omkranst werd door e<strong>en</strong> rand lokjes10). Als<br />

ze bij de kap gedrag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zijn ze altijd<br />

van vals haar <strong>en</strong> donker van kleur, onafhankelijk<br />

van de eig<strong>en</strong> haarkleur, zodat we<br />

zwarte rolletjes kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> vrouw<br />

met grijs haar.<br />

De muts zelf bestaat uit e<strong>en</strong> blauw gaz<strong>en</strong> bolletje<br />

met rondom e<strong>en</strong> brede strook kant, die van vor<strong>en</strong><br />

glad aangezet is <strong>en</strong> naar achter doorloopt in e<strong>en</strong><br />

ruim geplooide achterstrook. Dit plooi<strong>en</strong><br />

gebeurt, nadat het kant gestev<strong>en</strong> is, om vrij dikke<br />

hout<strong>en</strong> p<strong>en</strong>n<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> kappeplooirek. E<strong>en</strong><br />

rijgdraad door de plooi<strong>en</strong> he<strong>en</strong> houdt ze op hun<br />

plaats.<br />

Opvall<strong>en</strong>d is, dat de manier, waarop de kap<br />

in Loosdrecht opgemaakt werd (misschi<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> we zelfs zegg<strong>en</strong> t<strong>en</strong> zuidwest<strong>en</strong> van<br />

Hilversum, omdat ook Vreeland hetzelfde<br />

beeld vertoont"’) anders is dan in Blaricum<br />

<strong>en</strong> Soest (t<strong>en</strong> noordoost<strong>en</strong> van Hilversum <strong>en</strong><br />

meestal Rooms Katholiek). Terwijl in<br />

Loosdrecht de boek<strong>en</strong> duidelijk zichtbaar<br />

zijn, zijn ze in de andere plaats<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong><br />

bedekt door de kant<strong>en</strong> zijstrook. Jammer<br />

van zoveel bedekte sier! Ook werd<strong>en</strong><br />

daarbij, om het weer goed te mak<strong>en</strong> mis-<br />

140


schi<strong>en</strong>, twee zijnaaid<strong>en</strong> gebruikt in plaats<br />

van één voorhoofdsnaald.<br />

Beide vrouw<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> op deze foto op de<br />

'verboerste stadsjapon’ e<strong>en</strong> broche. Bij rouw<br />

was de gehele muts van eff<strong>en</strong> witte tule.<br />

Het geheel overzi<strong>en</strong>d blijkt, dat in Loosdrecht<br />

veel meer aan klederdracht gedrag<strong>en</strong><br />

is dan we hadd<strong>en</strong> vermoed. Het moge<br />

duidelijk zijn, dat er nog veel vrag<strong>en</strong> zijn, die<br />

nader onderzoek vereis<strong>en</strong>. Daarom stelt de<br />

werkgroep op- <strong>en</strong> aanmerking<strong>en</strong> op dit<br />

artikel <strong>en</strong> aanvulling<strong>en</strong> van gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />

materiaal, ook uit andere plaats<strong>en</strong> uit de<br />

Gooi- <strong>en</strong> <strong>Vecht</strong>streek, zeer op prijs.<br />

Het fotomateriaal is afkomstig uit het<br />

archief van de H.K. Loosdrecht; dank voor<br />

het gebruik ervan.<br />

NOTEN<br />

1) De werkgroep Klederdracht <strong>Eem</strong>- <strong>en</strong> Gooiland<br />

is bij de begr<strong>en</strong>zing van haar werkgebied<br />

uitgegaan van: de <strong>Vecht</strong> in het west<strong>en</strong>, de kust<br />

van de randmer<strong>en</strong> in het noord<strong>en</strong>, de <strong>Eem</strong> in het<br />

oost<strong>en</strong> <strong>en</strong> de lijn Amersfoort- Maart<strong>en</strong>sdijk-<br />

Maarss<strong>en</strong> in het zuid<strong>en</strong>.<br />

2) C.K. Elout, In Kleur<strong>en</strong> <strong>en</strong> Kleer<strong>en</strong>, Nederlandsche<br />

Volksdracht<strong>en</strong>. Algeme<strong>en</strong> Handelsblad,<br />

Amsterdam, z.j. p. 49.<br />

3) Th. Molk<strong>en</strong>boer, De Nederlandsche Nationale<br />

Kleederdracht<strong>en</strong>. Amsterdam, 1917, pp.<br />

144-150 Lar<strong>en</strong>/Blaricum, p. 159 Soest.<br />

4) Naar gegev<strong>en</strong>s van:<br />

prof dr F.W.S. van Thi<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> J. Duyvetter,<br />

Klederdracht<strong>en</strong>. De Schoonheid van ons Land.<br />

Amsterdam, 1962 <strong>en</strong><br />

D.W. Woertman/J. Herbert, Muts<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

streekdracht<strong>en</strong> in Gelderland <strong>en</strong> Overijssel.<br />

Nijmeg<strong>en</strong>, 1977.<br />

5) A. van Oirschot, Kijk<strong>en</strong> naar Klederdracht<strong>en</strong>.<br />

Apeldoorn, z.j. p. 46.<br />

6) E. Heupers, Op bezoek bij Vrouw Brouwer.<br />

Neerlands Volkslev<strong>en</strong> 12e jrg. nr. 1(winter<br />

'61-'62).<br />

7) D.W. Woertman/J. Herbert, Muts<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

streekdracht<strong>en</strong> in Gelderland <strong>en</strong> Overijssel.<br />

Nijmeg<strong>en</strong>, 1977, p. 38, 40. 47.<br />

8) ib.,pp. 153-154.<br />

9) ib.,p. 122, 159.<br />

10) prof dr F.W.S. van Thi<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> J. Duyvetter,<br />

Klederdracht<strong>en</strong>. De Schoonheid van ons land.<br />

Amsterdam, 1962, p. 56.<br />

11) C.K. Elout, In Kleur<strong>en</strong> <strong>en</strong> Kleer<strong>en</strong>. Nederlandsche<br />

Volksdracht<strong>en</strong>. Algeme<strong>en</strong> Handelsblad,<br />

Amsterdam, z.j. p. 33.<br />

141


Eik<strong>en</strong>rode, Loosdrechts rustpunt voor<br />

kunst<strong>en</strong>aars<br />

F. Brand<br />

Tweede helft van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw: het<br />

spook van armoede <strong>en</strong> dood waarde rond in<br />

Europa. Relletjes <strong>en</strong> opstand in Berlijn <strong>en</strong><br />

Parijs, in Amsterdam <strong>en</strong> D<strong>en</strong> Haag. Het<br />

volk werd mondig, nam zelf het heft in<br />

hand<strong>en</strong>. Tijd voor revolutie. Zo was de<br />

Italiaan Giuseppe Garibaldi voor vel<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

symbool van de vrijheidsstrijd geword<strong>en</strong>.<br />

Ook in Loosdrecht was het onrustig. De<br />

bevolking was arm. Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong><br />

om weg<strong>en</strong>s ziekte. Epidemieën brak<strong>en</strong> uit.<br />

De m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zocht<strong>en</strong> elders e<strong>en</strong> nieuw<br />

bestaan. Ze trokk<strong>en</strong> naar Amsterdam voor<br />

werk of stak<strong>en</strong> de oceaan over naar het verre<br />

Amerika, waar alles nog mogelijk sche<strong>en</strong>.<br />

Landgoed Eik<strong>en</strong>rode<br />

De ’plaats’ van de ambachtsheer was<br />

ongetwijfeld binn<strong>en</strong> Loosdrecht e<strong>en</strong> plek<br />

waar op hoog niveau over al deze ding<strong>en</strong><br />

werd gediscussieerd. De bewoner, dr Jan<br />

Conrad Hacke, was de zoon van de Loosdrechtse<br />

predikant Conrat Hacke. Hij<br />

trouwde in 1845 met de zeer gefortuneerde<br />

jonkvrouwe J.C.S. Elias. Daardoor was hij<br />

in staat in 1856 de ambachtsheerlijkhed<strong>en</strong><br />

van de beide Loosdrecht<strong>en</strong>, Mijnd<strong>en</strong>,<br />

Oud-Over <strong>en</strong> Mijndervelt te kop<strong>en</strong>. Hacke<br />

liet, to<strong>en</strong> zijn gezin groter werd, het buit<strong>en</strong><br />

Eik<strong>en</strong>rode bouw<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> kapitale villa naar<br />

Amerikaans model met grote, hoge kamers.<br />

Op het landgoed liet hij exotische bom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

struik<strong>en</strong> plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> park aanlegg<strong>en</strong>, met<br />

daarin e<strong>en</strong> theekoepel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grafkapel.<br />

Hier werd lief <strong>en</strong> leed gedeeld: in de<br />

theekoepel vond<strong>en</strong> gesprekk<strong>en</strong> plaats met<br />

de vele vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van de familie: kunst<strong>en</strong>aars,<br />

dichters <strong>en</strong> schilders, ook afkomstig uit het<br />

buit<strong>en</strong>land. In de grafkapel werd<strong>en</strong> hun<br />

geliefd<strong>en</strong> t<strong>en</strong> grave gedrag<strong>en</strong>. De grafkelder<br />

eronder moest vaak geop<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> voor<br />

hun eig<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>. Geboorte <strong>en</strong> dood<br />

kwam<strong>en</strong> op Eik<strong>en</strong>rode wel erg dicht bij<br />

elkaar. Van de elf kinder<strong>en</strong> overled<strong>en</strong> er in<br />

de jar<strong>en</strong> 1850 tot 1870 zev<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> de<br />

leeftijd van ti<strong>en</strong> jaar. Rijkdom kon ook h<strong>en</strong><br />

niet redd<strong>en</strong>. In het jaar dat zijn 80-jarige<br />

vader overleed (1865) <strong>en</strong> op Eik<strong>en</strong>rode werd<br />

bijgezet, moest Jan Conrad zelf drie van zijn<br />

kinder<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong>. De familie Hacke was<br />

ge<strong>en</strong> uitzondering. Begraafboek<strong>en</strong> uit de<br />

vorige eeuw gev<strong>en</strong> ons het bewijs dat veel<br />

gezinn<strong>en</strong>, zowel arm als rijk, iets dergelijks<br />

meemaakt<strong>en</strong>.<br />

Intellectuele ontmoeting<strong>en</strong><br />

Het theekoepeltje, dat daar aan de Nieuw-<br />

Loosdrechtsedijk was neergezet, speelde<br />

e<strong>en</strong> belangrijke rol in de ontwikkeling van<br />

e<strong>en</strong> Loosdrechtse Kring. Daar ontmoett<strong>en</strong><br />

de kunst<strong>en</strong>aars elkaar om van gedacht<strong>en</strong> te<br />

wissel<strong>en</strong>. Jan Conrad Hacke, die zich als<br />

ambachtsheer 'Hacke van Mijnd<strong>en</strong>’ liet<br />

noem<strong>en</strong>, was doctor in de letter<strong>en</strong>. Hij was<br />

bevri<strong>en</strong>d met ds J.J.L. t<strong>en</strong> Kate, in die tijd al<br />

e<strong>en</strong> veel gelez<strong>en</strong> schrijver <strong>en</strong> dichter. Ook ds<br />