metody, formy i programy kształceniarów – w sposób kolidujący z interesami konsumenta(knowledge in remix) 5 .CC z prawnego punktu widzenia jest nadal konstrukcjąteoretyczną, ponieważ brakuje orzeczeń w tejmierze. Niejasności dotyczą również kwestii wyboruprawa właściwego dla licencji CC, skoro są one realizowanew sieci. W dziedzinach jednoznacznie komercyjnych(muzyka) rola CC pozostanie przypuszczalnieniewielka. Tym niemniej może w jakiejś formie pomócw kompromisowym rozwiązaniu nielegalnej wymianyplików w grupach Peer-to-Peer (P2P) i uzyskaniu niezbędnejprzejrzystości – rozgraniczenia działań legalnychi nielegalnych. W tym kontekście należy zwrócićuwagę na fakt, że maleje zaufanie do systemów DigitalRights Management (DRM) i istnieje potrzeba obniżeniakosztów transakcyjnych – w przeciwnym razie barierapopytu utrudni rozwój rynku. Systemy DRM budząrównież wątpliwości na gruncie prawa konkurencji,a także ochrony konsumenta i prywatności 6 .Prawo autorskie jest w dużej mierze nieprzygotowanedo nowych zjawisk. W praktyce użytkownikmoże nawet nie wiedzieć, że łamie prawo lub korzystaz oprogramowania łamiącego zabezpieczenia. Prawiekażdy bloger korzysta z grafiki, obrazów, filmów czydźwięków, by wzbogacić lub uatrakcyjnić swoją stronęinternetową, ukształtować ją multimedialnie. Cudzedane są po prostu kopiowane z innych serwisów i tylkood oprogramowania, będącego akurat w dyspozycjiinternauty, zależy, w jakim stopniu, w jakim celu, w ramachjakich funkcjonalności i w jakim kontekście będąone następnie używane. Istoty i pochodzenia wieluz nich użytkownik nie jest w stanie sam ocenić. Napytanie: czy można to skopiować, prawo autorskie niedaje jasnej odpowiedzi. Zależy to bowiem od źródła,celu, medium, kontekstu, ewentualnie zastosowanychzabezpieczeń, kierunków orzecznictwa 7 .Kopia na własny użytek?Problemy ze zdefiniowaniem odpowiedzi napowyższe pytanie widać wyraźnie na przykładziekopii na własny użytek, której uzyskanie wymagazłamania zabezpieczeń. Pomijając nawet fakt (jaksię okazuje, również sporny), czy można w takimprzypadku złamać je celowo, by skorzystać z prawagwarantowanego w ustawie, należy skonstatować,że użytkownik może nawet nie być tego świadomy,korzystając z kupionego lub nieodpłatnie ściągniętegoz sieci oprogramowania.Problem ery Web 2.0 polega na tym, że serwisyinternetowe gromadzą ogromne ilości danych, a żądaniewyjaśnienia sytuacji prawnej konkretnego pliku(pytanie, czy trzeba zakupić licencję) jest całkowicienierealne i w istocie – gdyby ten postulat spełnić– powstałe koszty bardzo szybko zniszczą każdy takiserwis. Przykładowo eBay nie jest w stanie w pełnikontrolować każdego użytkownika i produktu, You-Tube – każdego pliku wideo, Yahoo! – każdej bazy danych,radio internetowe – każdej piosenki, e-serwisyprasowe – każdej informacji. Doktryna fair use, znanaod dawna w prawie i niewykluczająca eksperymentowaniaz rozmaitymi modelami biznesowymi, niestetyniewiele pomaga w wyjaśnieniu tych kwestii.Doktryna fair use w USA polegała na ograniczaniuustawowego prawa autorskiego w drodze orzecznictwasądowego. Zostało to uwzględnione w CopyrightAct z 1976 roku. Regulacja ta określa pewne zasady,które można zrekonstruować na bazie wieloletniegoorzecznictwa. Doktrynę fair use można zatem traktowaćjako instytucję hybrydową między common lawa statutory law 8 .Całość analizy ekonomicznej nie opiera się wprawdziena preferowaniu w danym przypadku jakiegośczynnika, jednak najczęściej podkreśla się rolę dopuszczalnościdanego działania – np. w ramach badań,edukacji, komentarza (purpose and character of the use),a także bierze się pod uwagę możliwe zakłóceniadziałania rynku lub wartości oryginalnego dzieła (effectof the use upon the potential market) – w szczególnościrozważa się wpływ badanego wykorzystania na ryneklicencyjny. Doktryna fair use jest stosowana case by case,a więc różni się od stosowania klauzul generalnychw prawie europejskim kontynentalnym, chociaż efektmoże być podobny (teoria trzech stopni) 9 .5The aim of Creative Commons is [...] to help artists and authors give others the freedom to built upon their creativity withoutcalling a lawyer first. Por. J. Schimmany, Creative Commons als neues Lizenzierungsverfahren in der Urheberrechtspraxis. EineÜberlegung am Beispiel der digitalisierten Musikbranche, VDM Verlag Dr. Müller, Saarbrücken 2007.6Por. Privacy 4 DRM. Datenschutzfreundliches und nutzungsfreundliches Digital Right Management (Team), Studie im Auftragdes Bundesministeriums für Bildung und Forschung, Technische Universität Ilmenau, 2005, s. 14 i następne; Ch. Arlt, DigitalRight Management Systeme. Der Einsatz technischer Maßnahmen zur Schutz der digitalen Inhalte, C.H. Beck, München2006, s. 9 i następne.7Por. M. Köhler, H.W. Arndt, T. Fetzer, Recht des Internet, 6. Auflage, C.F. Müller Verlag, Heidelberg 2008, s. 265;S. Bleisteiner, Rechtliche Verantwortlichkeit im Internet, Heynmanns Verlag, Köln 1999, s. 241 i następne.8Można wyróżnić następujące elementy analizy w ramach stosowania doktryny fair use:• dopuszczalność danego działania, np. w ramach badań, edukacji, komentarza (purpose and character of the use);• istota dzieła (nature of the copyrighted work) – zwłaszcza na tle dychotomii: idea – forma jej wyrazu (idea – expression);chodzi także o sposób ułożenia przejętych treści, ich relacji do własnego dzieła oraz to, czy treści te byłypublikowane;• ilość i jakość przejętych treści (amount and substantiality of the portion used) – im więcej kluczowych treści sięprzejmuje (heart of the book), tym mniejsza jest szansa powołania się na fair use;• zakłócenie działania rynku lub wartości oryginalnego dzieła (effect of the use upon the potential market) – w szczególnościrozważa się wpływ badanego korzystania na rynek licencyjny.9Por. A. Förster, Fair Use. Ein Systemvergleich der Schrankengeneralklausel des US-amerikanischen Copyright Act mit demSchrankenkatalog des deutschen Urheberrechtgesetzes, Mohr Siebeck, Tübingen 2008, s. 223 i następne.8 e-<strong>mentor</strong> nr 1 (28)
Treści tworzone przez użytkowników a utwory...Granice fair use w dobie Web 2.0Innym problemem jest skuteczność ścigania i karanianaruszeń, zwłaszcza w silnie zdecentralizowanychsieciach P2P. Więcej precyzji wymaga tzw. gradacjaochrony – tzn. ochrona prawna, zabezpieczeniatechniczne, zakaz obchodzenia tych zabezpieczeń,zakaz reklamy, sprzedaży lub bezpłatnego oferowaniaurządzeń czy oprogramowania przeznaczonego doich łamania 10 .Nadmierna, silna ochrona praw autorskich powodujekurczenie się domeny publicznej, która jestniezbędna dla pomyślnego rozwoju nauki, kultury,edukacji. Do domeny publicznej należą dziełapozbawione ochrony, ale też materiały chronione,mieszczące się w dziedzinie dozwolonego użytku(fair use). Taka jest linia doktryny i orzecznictwa,wielokrotnie wyrażana w praktyce (Sony Corp.v. Universal City Studios).Problem leży w tym, gdzie należy szukać granicfair use w społeczeństwie informacyjnym. Bardzomocna ochrona praw „monopolu autorskiego” dajenegatywne efekty zewnętrzne nie tylko w odniesieniudo użytkowników, którzy często nie są pewni łamaniapraw autorskich czy też właścicieli serwisów żyjącychw ciągłej obawie obciążenia ich zarzutami, ale – paradoksalnie– w odniesieniu do twórców, którzy tylkopozornie są dobrze chronieni, korzystają z systemówDRM, a w istocie bywają bezradni wobec zjawiskapiractwa 11 .Pojęcie licencji Creative Commons zmierza doalternatywnego modelu prawa autorskiego, opartegona zasadzie „niektóre prawa zastrzeżone”. LicencjeCC znajdują zastosowanie w świecie nauki, edukacjii kultury. Korzystają z nich z jednej strony czołoweinstytucje akademickie – w ramach ruchu na rzeczotwartego dostępu (Open Access), z drugiej niezależnitwórcy (na przykład tysiące muzyków zrzeszonychw serwisie Jamendo), a nawet amatorzy – na przykładmiliony fotografów korzystających z popularnegoserwisu Flickr.Na świecie udostępniono na licencjach CreativeCommons w sumie kilkadziesiąt milionów utworów.W Polsce licencje są wykorzystywane między innymiw Wikipedii, największym w Polsce oddolnymprojekcie edukacyjnym. Aktualnie trwają prace nadtłumaczeniem kolejnej, trzeciej wersji modelowychlicencji CC. Zidentyfikowano kwestie prawne, którerodzą szereg wątpliwości. Kluczowym zagadnieniemjest to, w jaki sposób można korzystać z licencji,pozostając w zgodzie z prawem. Odpowiedź nato pytanie jest istotna, bowiem stale rośnie liczbaużytkowników opierających swoją działalność nalicencji Creative Commons i rozwija się sfera wolnejkultury 12 .Przejrzyste reguły dotyczące stosowania licencjiCC oraz likwidacja barier stojących na drodze doich wykorzystania są niezbędne dla rosnącej liczbytwórców i wydawców, którzy wykorzystują ten modeltworzenia i dystrybucji. Są one również potrzebne odbiorcom,którzy muszą mieć jasność co do sposobówkorzystania z dzieł wolnej kultury. Miliony utworówdostępnych na licencjach Creative Commons orazistnienie 40 wersji licencji, dostosowanych do prawodawstwaposzczególnych państw, dowodzi rosnącegoznaczenia tego modelu.Licencje Creative Commons wiążą się z szeregiemistotnych zagadnień związanych z prawami autorskimi,takimi jak: zbiorowy zarząd prawami, prawaautorskie osobiste czy funkcjonowanie w Polscedomeny publicznej. Problemy te wiążą się z kulturą,nauką, biznesem i nowymi technologiami, na przykładz nowym etapem Web 2.0 w tworzeniu serwisówsieciowych, cyfryzacją treści archiwalnych czy teżruchem na rzecz otwartego dostępu do treści naukowych(Open Access).User-generated-contentKluczowe znaczenie ma odpowiedź na pytanie,jakie zasady odnoszą się do tworzenia i pozyskiwaniamateriałów pochodzących bezpośrednio od internautów.Rozpatrując ewolucję usług sieciowych, możnatraktować Web 2.0 jako naturalny skutek rozwojuinnowacji technologicznych.Z perspektywy aspektów prawnych nie mamy doczynienia z tak jasną sytuacją. W istocie model Web2.0 oscyluje wokół udostępniania przestrzeni użytkowanejprzez internautów (host-service-providers),poza tym zdarza się, że operatorzy takich usługwprowadzają własne zasoby. Serwisy Web 2.0 z regułynie uciekają się jednak do edycji dostarczanychtreści. Nie mamy więc do czynienia z rozwiązaniamina wzór redakcji prasowych czy tzw. ramówki w telewizji.W rezultacie nie jest dokonywana jakakolwieksegregacja materiałów pod kątem ujawnienia zasobów10Trzeba mieć na uwadze fakt, że część takich urządzeń ma także inne zastosowania (dual use). Por. P. Christiansen,Inhalte über alles – die Folgen des Web 2.0-Trends für das Urheberrecht und den Kampf gegen schädliche Inhalte oraz S. Bechtold,Urheberrecht als Instrument der Organisation von Märkten, [w:] Von der Lochkarte zum globalen Netzwerk, Verlag Dr. OttoSchmidt, Köln 2007, s. 39 i następne.11Por. D. Beldiman, The Role of Copyright Limiting Doctrines in the Digital Age – Can their Vigor be Restored? oraz T. Heide,Making Law and Economics Work for Copyright, [w:] Interessenausgleich im Urheberrecht, Nomos, Baden-Baden 2004, s. 87i 207; C. Menebröcker, Musikpiraterie im Internet, Peter Lang Verlag, Frankfurt 2003, s. 31 i następne.12Termin „wolna kultura” obejmuje zjawiska związane ze swobodną współpracą nad tworzeniem oraz kreatywnymwykorzystaniem dóbr niematerialnych. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat doszło do jej gwałtownego rozwoju,do czego impulsem było upowszechnienie się komputerów i internetu. Inspiracją dla wolnej kultury był ruch tzw.wolnego oprogramowania. Por. Czy wolna kultura jest legalna? Licencje Creative Commons w polskim prawie autorskim,materiały konferencji, Wydział Prawa i Administracji UW, Warszawa, 25.04.2008.luty 2009 9
- Page 2 and 3: 3 Od redakcji3 Aktualnościmetody,
- Page 4 and 5: metody, formy i programy kształcen
- Page 6 and 7: metody, formy i programy kształcen
- Page 10 and 11: metody, formy i programy kształcen
- Page 12 and 13: metody, formy i programy kształcen
- Page 14 and 15: metody, formy i programy kształcen
- Page 16 and 17: metody, formy i programy kształcen
- Page 18 and 19: metody, formy i programy kształcen
- Page 20 and 21: metody, formy i programy kształcen
- Page 22 and 23: metody, formy i programy kształcen
- Page 24 and 25: e-edukacja w krajuuczniowie powinni
- Page 26 and 27: e-edukacja w krajuBadania brytyjski
- Page 28 and 29: e-edukacja w krajuIT literacy), obe
- Page 30 and 31: e-edukacja w krajuspersonalizowaneg
- Page 32 and 33: e-edukacja w krajuŚrodowisko tworz
- Page 34 and 35: e-edukacja w krajuz założonymi ce
- Page 36 and 37: e-edukacja w krajuniezbędne jest u
- Page 38 and 39: e-edukacja w krajuPrzykładowa stru
- Page 40 and 41: e-edukacja w krajuNauczanie język
- Page 42 and 43: e-edukacja w krajusiedziby odwzorow
- Page 44 and 45: e-edukacja w krajuMożliwości zast
- Page 46 and 47: e-edukacja w krajuczy różnymi rod
- Page 48 and 49: e-edukacja w krajuPrzydatność ser
- Page 50 and 51: e-edukacja w krajumających na celu
- Page 52 and 53: e-edukacja w krajuDla dydaktyki w s
- Page 54 and 55: e-edukacja w krajuw sieci, powstaj
- Page 56 and 57: e-edukacja w krajuE-learning w orga
- Page 58 and 59:
e-edukacja w kraju(24,3 proc. odpow
- Page 60 and 61:
e-edukacja w krajuWykres 6. Ocena p
- Page 62 and 63:
zarządzanie wiedząw przedsiębior
- Page 64 and 65:
zarządzanie wiedząTabela 4. Mapow
- Page 66 and 67:
zarządzanie wiedzącyjnej w zarzą
- Page 68 and 69:
zarządzanie wiedząTabela 1. Przyk
- Page 72 and 73:
zarządzanie wiedząAnaliza sieci s
- Page 74 and 75:
zarządzanie wiedząorganization) k
- Page 76 and 77:
zarządzanie wiedząSNA, wsparta od
- Page 78 and 79:
kształcenie ustawicznePróbę odpo
- Page 80 and 81:
kształcenie ustawicznesię z inter
- Page 82 and 83:
e-biznesSpołeczne uwarunkowaniamar
- Page 84 and 85:
e-biznesłem rynkowym w swojej nisz
- Page 86 and 87:
e-biznesnowała rynek przewozów a
- Page 88 and 89:
e-biznesZarządzanie transformacją
- Page 90 and 91:
e-biznesKrok 1: definiowanie strate
- Page 92 and 93:
e-biznes• dostarczonych i planowa
- Page 94 and 95:
e-bizneszarządzania portfelem proj
- Page 96 and 97:
e-edukacja na świecieing them from
- Page 98 and 99:
e-edukacja na świecie“Analytic P
- Page 100 and 101:
e-edukacja na świecieWithout surve
- Page 102:
e-edukacja na świecieGetting There