Views
7 months ago

menakıbnamelerin özellikleri

19 yönlendirmektir.

19 yönlendirmektir. Platon aynı eserde, olumsuz etki yaratabilecek masallardan da örnek verir ve bunların anlatılmasının engellenmesi gerektiğini savunur. 108 Platon, bu tür anlatılarda nelerin anlatılması gerektiğini belirttikten sonra nasıl anlatılması gerektiğini açıklar. 109 Anlatı sade ve taklit edilmeye açık olmalıdır. Çünkü “taklit” insan doğasına ideal olanı öğretmek için en uygun yoldur. 110 Masallarla ilgili sorgulanması gereken bir diğer konu, masalın dindışı bir tür olup olmadığıdır. Masalların içeriğinin, konu ve motif açısından diğer türlere göre gerçeklikten daha uzak olduğu görülür. Bu durum masalların genelde dindışı bir tür olarak kabul edilmesine sebep olmuştur. Magdalena Sodzawichzy ise, masallarda din etkisinin “kamufle” edildiğini belirtir. 111 Mitsel unsurlar ve “kutsallık” masallarda açıkça görünür olmasa da kamufle edilmişlerdir. 112 Masallar kahramanın yolculuğu etrafında şekillenen eserlerdir. “Şahmaran”, “Bostancı Dede”, “Zümrüt Anka Kuşu” gibi Türk masallarında yolculuk temasında yer altı ve yeryüzü dünyası beraber ele alınmıştır. Magdalena, bu masallardaki kahramanların özellikleri ve yolculukları ile İslam öncesi devre ait şamanlar hakkındaki anlatılar arasındaki benzerlikleri vurgular. 113 Şamanlar yer altı dünyasına gidebilir, göğe çıkabilir; ayrıca birçok yeteneğe ve özelliğe sahiptirler. Sözü edilen masallarda da kahramanlar, yolculukları sırasında onlara engel olmak isteyen varlıklarla karşılaşır ve olağanüstü güçlerden yardım alırlar. Magdalena’nın çalışması bu anlatılarda şamanlar ve masal kahramanları arasında birçok benzerlik bulunduğunu göstermiştir. Şaman, gücünü ve yeteneğini yardımcı ruhlardan aldığı “ilham” yoluyla kazanır. Menkıbelerde anlatılan kerametlerin kaynağının arkasında da ilahi bir güç vardır. Yeseviyye dervişlerinin kuş şekline girmesi veya Barak Baba’da bulunan benzeri örnekler şamanik motiflerin menkıbeler üzerindeki etkisini gösterir. 114 Masal niteliğinde olan bu menkıbevî eserler Anadolu’daki menakıbname yazımının gelişimini önemli ölçüde etkilemiştir. Türk masalları ile menakıbnameler, ortak kaynaklardan beslendiklerinden olsa gerek, birçok ortak motife sahiptir. Şamanik dönemden kalma “su kültü” buna örnektir. Suyun kutsal 108 Eflatun, a.g.e, s. 87. 109 Eflatun, a.g.e, s. 91-93. 110 Eflatun, a.g.e, s. 91-93. 111 Magdalena Sodzawiczny, “Türkiye Masallarında Şamanizm Öğeleri”, Ankara, 2003, s. 4. 112 Sodzawiczny, a.g.m, s. 3. 113 Sodzawiczny, a.g.m, s. 13-14. 114 Sodzawiczny, a.g.m, s. 21

20 sayılması Dede Korkut Kitabı’nda, Tahir ile Zühre Hikâyesi’nde ve Kolu Açık Hacım Sultan’ın kerametlerini anlatan Velâyetname’de açık bir şekilde görülmektedir. 115 “Engelleme” motifi bu anlamda ortak olan ve sık görülen motiflerdendir. Kahramanlar bu motifin itici gücü ile birçok sorunun üstesinden gelirler. 116 Genelde güçlü ve zalim bir kişi tarafından engellenme, mücadelenin başlangıcını teşkil etmektedir. “Kıskançlık”, “mükafatlandırma”, “imtihan”, “yardımcı hayvan”, “başı kesilerek öldürülme”, “kötülüğün cezalandırılması” anlatıları şekillendiren ortak motiflerdendir. 117 Magdalena, Türk masalları üzerine yaptığı incelemede, Anadolu’daki menkıbeleri masallardan ayırmamıştır. “Rüya” motifi kahramanları harekete geçiren önemli motiflerdendir. Masallarda rüya aracılığıyla alınmış çağrı, olayların başlaması için gerekli zemini oluşturabilmektedir. 118 Bu durum menakıbnamelerde de yaygın olarak görülmektedir. İlhan Başgöz’e göre bu motifin kaynağı şaman ayinleridir. 119 Masallar evrensel bağlarla birbirlerine bağlı olmakla birlikte, her toplumun masal yapısının kendine özgü anlatım yöntemleri vardır. Ortak motif ve anlatı yapısının daha iyi kavranabilmesi için Türk kültürünü özümseyerek yapılacak çalışmalara ihtiyaç vardır. 120 Mit, efsane, masal, destan, menakıbname gibi anlatılar arasında zaman içinde ortak bir yapısal anlatı biçimi oluşmuştur. Tarihi ve edebî açıdan önemli olan eserlerin bu açıdan incelenmesi gerekmektedir. Anlatılardaki yapıyı çözümlemek için ise yapısalcı yöntemler kullanılabilir. Aksi takdirde bu anlatılar arasında oluşan ortak motif, anlatı yapısı, bakış açısı, inanç ve fikir yapısının metodolojik açıdan kavranması mümkün olmayacaktır. Söz konusu anlatı yapısını oluşturan anlatı geçişinin nasıl ve hangi yollarla gerçekleştiğini analiz etmek gerekir. Tarihî birikim açısından bakıldığında, bu sayede eserlerdeki “gerçeklik derecesi” anlaşılabilir. 121 İşte burada öncelikle eski Türk anlatılarını böyle bir bakış açısıyla ele almaya çalışacağız. Menakıbnamelerin şekillenmesinde etkili olan bir diğer kaynak topluluğu da dinî anlatılardır. Özellikle İslami inanç yapısının temelini oluşturan Kur’an, hadis, peygamber mucizeleri ve peygamberlerin hayatları bunların başında gelir. Menakıbnameleri oluşturan motifler incelendiğinde, sadece İslami inanca ait anlatıların değil; başta Hristiyanlık olmak üzere diğer 115 Fikret Türkmen, Tahir ile Zühre, Ankara, 1983, s. 180. 116 Türkmen, a.g.e, s. 183. 117 Türkmen, a.g.e, s. 183-198. 118 Sodzawiczny, a.g.m, s. 17. 119 Türkmen, a.g.e, s. 185. 120 Sodzawiczny, a.g.m, s. 5. 121 Kafadar, a.g.e, s. 64.

Turkiyede-Gencligin-Siyasallasma-Bicimleri
Page 1 111..' DEHG OCAK SUBAT 2004 T A N A S E V N U Dug ...
Türkiye
%C3%87OCUK-%C4%B0ST%C4%B0SMARINA-Y%C3%96NEL%C4%B0K-RAPOR
ÇOCUK-İSTİSMARINA-YÖNELİK-RAPOR