26.06.2013 Views

Monografia ChŚPWiK

  • No tags were found...

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Rysunek domu z królewskohuckiej<br />

kolonii, koniec XVIII w.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

8<br />

wadzonej przez kopalnię König (Król) na coraz to niższych poziomach wydobycia.<br />

Wskutek tego w 1855 r. Górnośląski Urząd Górniczy w Tarnowskich Górach zwrócił<br />

się do Huty Królewskiej, by ta umożliwiła pobór wody ze stawów hutniczych mieszkańcom<br />

osady.<br />

Górnictwo w dzisiejszym Chorzowie rozpoczęło się 21 lipca 1787 r. eksploatacją w kopalni<br />

Fürstin Hedwig (Księżna Jadwiga), którą prowadził ks. Ludwik Bojarski, proboszcz<br />

w chorzowskim kościele św. Marii Magdaleny. Była to mała i płytka kopalnia.<br />

Kształt górnictwu w tym miejscu nadała kopalnia Król, założona przez pruskie państwo,<br />

które poprzez swój urząd skarbowy (dlatego zwana była kopalnią fiskalną)<br />

nadzorowało jej produkcję. Formalnego zgłoszenia pokładów węgla tej kopalni<br />

dokonał 4 stycznia 1791 r. faktor górniczy Johann Gotlieb Kalide, ojciec wybitnego<br />

rzeźbiarza i jeden z pierwszych mieszkańców kolonii przy Hucie Królewskiej.<br />

Przez pierwsze lata kopalnia się rozwijała, jednak jej los zawisł na włosku, gdy pojawiły<br />

się wody podskórne, których nie potrafiono zatamować. Woda zagroziła szybom<br />

i w marcu 1795 r. niemal wstrzymano pracę kopalni. Rozważano przeniesienie<br />

jej w inne miejsce. Jednak w 1796 r. zgłębiono 2 kolejne szyby, odwodniono część<br />

dawnych wyrobisk oraz wykonano otwór wiertniczy o głębokości 37 m. Zainstalowano<br />

na nim w 1797 r. pompę napędzaną maszyną parową. Zwiększenie czasu<br />

jej pracy, jak i wydajności kolejnych pomp nie przynosiło jednak spodziewanych<br />

efektów. Nadzieje na rozwiązanie tego problemu wiązano z budowaną od 1799 r.<br />

Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną. Zastosowane środki okazały się skuteczne<br />

i umożliwiły w następnych latach budowę kolejnych szybów wydobywczych i odwadniających.<br />

Prowadzenie odwadniania chodników kopalnianych doprowadziło do obniżenia się<br />

poziomu wód gruntowych, a więc osuszania studni, choć niektóre z nich sięgały<br />

kilkudziesięciu metrów głębokości.<br />

Aby zaradzić temu tragicznemu stanowi, minister nakazał zainstalowanie w całej<br />

osadzie dodatkowych punktów czerpania wody. Fiskus górniczy oddał do dyspozycji<br />

Królewskiej Huty wodę wypływającą z szybu Freundschaft kopalni König (Król)<br />

położonego w okolicach obecnej ul. Składowej ― czyli w miejscu, gdzie dzisiaj mieści<br />

się siedziba Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji! Był to jednak półśrodek, gdyż szyb po pewnym czasie musiał znów<br />

służyć celom wydobywczym.<br />

Kopalnia Król prowadziła prace w celu udostępnienia wody, gdyż sama cierpiała na<br />

jej brak a dostępna była zwapniona i uszkadzała kotły — brak dobrej wody był nawet<br />

przyczyną strajku załogi. Zatem górnictwo wzięło na siebie główny obowiązek<br />

doprowadzenia wody do Królewskiej Huty. W 1865 r. powstał w Królewskiej Hucie<br />

pierwszy wodociąg do rozprowadzania wody udostępnionej przez kopalnię Król.<br />

Studnie jednak wciąż wysychały w miarę rozwoju górnictwa węglowego.<br />

Zachował się w Archiwum Państwowym w Katowicach taki opis tej sytuacji:<br />

W 1860 r. wyschła studnia w Brzezinie, a im bardziej Königsgrube (kopalnia Król) posuwała<br />

się z budową kopalni od szybów (Jakob-, Bahn-, Bismarckschacht) w stronę<br />

naszej miejscowości, tak samo zawiodły, obok 60 studni w samym Königshutte i wokół<br />

niego, także studnie miejscowe, aż w końcu tylko w Dominium, dalej przy Langestrasse<br />

i w końcu u Wyderków na Bergwerkstrasse można było dostać wodę, która płynęła<br />

coraz oszczędniej, racjonowana przez policję i trzymana pod kluczem, reszta narodu<br />

była zdana na wodę z Rawy i ze stawu Schweitzer. Opis ten, i opis spotkania z pruskim<br />

ministrem, pozostawił Theophil Bronny, postać malownicza, ale i wiarygodna.<br />

W Świętochłowicach spędził 41 lat swego życia. Był rektorem szkół, założył jeden<br />

z cenniejszych ogrodów botanicznych, publikował w licznych czasopismach.<br />

Zatem uwagę o kupowaniu wody jednoznacznie uznać można za początek tego,<br />

czym obecnie dla dwóch miast zajmuje się Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo<br />

Wodociągowo-Kanalizacyjne.<br />

Terytorium działania współcześnie określone jest w nazwie, jednak by był on tak jednoznacznie<br />

dzisiaj rozumiany, musiało upłynąć wiele czasu. Ówczesny Chorzów i ówczesne<br />

Świętochłowice znaczyło coś całkiem innego niż obecnie.<br />

Były to wsie, w pobliżu których lokowano huty i kopalnie. Miały one ogromny wpływ<br />

na późniejszy rozwój miast. Zaś miasto Chorzów powstało wokół osady, która pierwotnie<br />

pojawiała się jako Colonia Regia ad Chorzow, czyli Kolonia Królewska pod<br />

Chorzowem.<br />

Cofnijmy się jednak do roku 1863, czyli tego właśnie, kiedy zgłoszona została skarga<br />

do rządowego wizytatora na brak wody.<br />

Wtedy Królewska Huta, która była osadą powstałą w 1798 r. przy wielkiej, wówczas<br />

dopiero w budowie, ale wkrótce największej w Europie hucie żelaza, stawała się<br />

miastem.<br />

Po otrzymaniu praw miejskich, co nastąpiło 17 lipca 1868 r. na mocy aktu erekcyjnego<br />

króla pruskiego Wilhelma I z mocą obowiązywania od 1 maja 1869 r., ustalono<br />

pierwsze granice miasta i jego oficjalną nazwę, którą dla odróżnienia od huty i innego<br />

miasta o tej nazwie (Königshütte w Górach Szwarcu), nazwano Königshütte<br />

Stadt O/S, czyli Miasto Huta Królewska na Górnym Śląsku<br />

Wtedy do owej Colonia Regia ad Chorzow włączono okoliczne samodzielne gminy:<br />

Szarlociniec, Pniaki, Erdmannswille, małe osady i kolonie na obszarze Średnich<br />

i Górnych Łagiewnik oraz Klimzowca, wreszcie parcele na terenie Hajduk Dolnych<br />

i Hajduk Górnych, a także niektóre działki ze wsi Chorzów.<br />

Nazwa Königshütte utrzymała się do lat 20. ubiegłego stulecia. Po 1922 r. do powszechnego<br />

użytku weszła w polskim brzmieniu, z tym że Polacy dla zakładu metalurgicznego<br />

zostawili nazwę Huta Królewska, a dla oznaczenia miasta używali<br />

nazwy odwróconej, czyli Królewska Huta.<br />

Otrzymanie praw miejskich przez osadę Królewska Huta było blokowane przez<br />

właściciela, czyli państwo pruskie, które reprezentował w stosunkach z władzami<br />

lokalnymi Królewski Urząd Hutniczy. Tenże Urząd w 1853 r. zablokował projekt<br />

landrata bytomskiego Tieschowitza w sprawie utworzenia z kolonii i osad robotniczych,<br />

powstających wokół kopalni i huty, oddzielnej gminy miejskiej.<br />

Blokada wynikała z tego, że na rzecz miasta należy wnosić podatki (np. od nieruchomości),<br />

co w sposób oczywisty uszczupliłoby dochody fiskusa (do tej pory te podatki<br />

zbierającego). Sprzedaż Huty Królewskiej w 1870 r. wraz z polem górniczym,<br />

na którym powstała później kopalnia Laura, hrabiemu Guido Henckel von Donnermarckowi,<br />

a więc zmiana właściciela największego zakładu pracy i należących do<br />

niego nieruchomości, umożliwiła szybki rozwój młodego miasta.<br />

Dzisiejszy kształt obydwu miejscowości jest wynikiem wielu przemian, jakie na<br />

przestrzeni tych lat zaszły.<br />

Tak więc Królewska Huta 1 lipca 1934 r. połączyła się z Chorzowem, sąsiednią gminą<br />

wiejską, przyjmując jej nazwę wraz z kilkuwiekową tradycją oraz takie tereny<br />

i potężne zakłady przemysłowe, jak Elektrownia, Państwowa Fabryka Związków<br />

Azotowych czy Kopalnia Hrabina Laura (później Barbara-Chorzów). Równocześnie<br />

w obręb tak powiększonego miasta weszła gmina Nowe Hajduki, o czym się już<br />

często zapomina. Trzeba tu także dodać, iż Chorzów, zanim połączył się z Królewską<br />

Hutą, przyjął w 1930 r. w swe granice Maciejkowice.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

9<br />

Huta Królewska w 1820 r.<br />

Widok huty Królewskiej na litografii<br />

H.A. Littmanna z 1870 r.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!