Views
11 months ago

ULI403U-TÜRK DIŞ POLİTİKASI I-12V4-8-pdf_kitap

118 Türk D›fl

118 Türk D›fl Politikas›-I tün Orta Avrupa ve Balkanlar Sovyetlerin askerî iflgali alt›na girmiflti. Saraço¤lu’nun Adana’da Churchill’e söyledikleri bir anlamda do¤ru ç›km›flt›. Churchill ile Stalin aras›nda 9 Ekim 1944’te yap›lan Moskova Görüflmesi Türkiye’nin endiflelerini daha da artt›rd›. Görüflmede, savafl sonras› nüfuz bölgeleri belirlenmifl ve ‹ngiltere SSCB’nin Montreux Bo¤azlar Sözleflmesi’nde ayr›nt›lar› daha sonra görüflülecek olan de¤ifliklik teklifini prensip olarak kabul etmifltir. Churchill-Stalin Görüflmesi ve Yüzdeler Anlaflmas› Yüzdeler Anlaflmas› ya da Churchill-Stalin Oranlar Uzlafl›s› olarak adland›r›lan ve II. Dünya Savafl› devam ederken savafl sonras›nda Güneydo¤u Avrupa’n›n nüfuz bölgelerine göre nas›l pay edilece¤ini belirleyen antlaflmad›r. 9 Ekim 1944’de iki lider Moskova’da bir araya gelir ve Winston Churchill, Romanya’n›n % 90’› ve Bulgaristan’›n %75’ini Sovyetlere vermeyi; Yunanistan’›n %90’›n›n› Birleflik Krall›k’a almay› ve Yugoslavya ile Macaristan’› yar› yar›ya paylaflmay› önerir. Önerisi Joseph Stalin’e tercüme edilirken bir k⤛da paylafl›m oranlar›n› yazar. Stalin’in ka¤›da onay iflareti koymas›ndan sonra Churchill: “Milyonlar›n kaderini belirleyecek bu tür konular› ayak üstü fasletmemiz gelecekte ziyadesiyle menfi karfl›lanmaz m›, ka¤›d› yakal›m” der ama Stalin “Hay›r, sende kals›n.” diyerek cevap verir. ‹ki ülkenin d›fl iflleri bakanlar› 10 ve 11 Ekim’de paylafl›m üzerinde karara var›r. Buna göre Sovyetlerin Bulgaristan ve Macaristan’daki oran› %80 olarak de¤ifltirilirken di¤er ülkelere dokunulmaz. Stalin, Yunanistan için verdi¤i sözde durarak, iç savafl hâlindeki Yunan komünistlerine destek ç›kmazken Britanya ve Amerika devletlerinin yard›m›n› temin eden Yunan Hükûmeti iç savafltan galip ayr›l›r. Yalta Konferans› 1945’e gelindi¤inde art›k savafl›n sonu görülmekteydi. Geriye sadece Mihver Devletlere son darbelerin indirilmesi ve koflulsuz teslim olmalar›n›n sa¤lanmas› kalm›flt›. Bu ortamda savafl sonras› oluflacak durumun belirlenmesi amac›yla 4-11 fiubat 1945’te Yalta’da (K›r›m-SSCB) Churchill, Stalin ve Roosevelt bir araya geldiler. Yalta’da di¤er konular›n yan› s›ra Türkiye’yi ilgilendiren konular da ele al›nd›. Bunlar›n aras›nda en önemlisi Stalin’in gündeme getirdi¤i Bo¤azlar ve Montreux olmufltur. Bo¤azlar konusunda Stalin, Montreux Sözleflmesi’nin art›k eskimifl oldu- ¤unu, de¤iflmesi gerekti¤ini, bu sözleflmeye göre Japon ‹mparatoru’nun Bo¤azlarda Sovyetlerden daha büyük bir role sahip bulundu¤unu, Montreux Sözleflmesinin ‹ngiliz-Sovyet münasebetlerinin iyi olmad›¤› bir zamanda yap›lm›fl oldu¤unu, herhâlde flimdi ‹ngiltere’nin Japonya ile birleflerek Sovyetleri bo¤ma niyetinde olmad›¤›n› ve Türkiye’nin Bo¤azlar vas›tas›yla Sovyetlerin g›rtla¤›na sar›lmas›na art›k Sovyetlerin tahammül edemeyece¤ini söylemifltir. Amerika ve ‹ngiltere Bo¤azlarda SSCB’ye daha genifl bir geçifl serbestisi tan›nmas›n› kabul ettiler ancak güç dengelerinin yeniden yap›land›¤› bu süreçte ABD, Türkiye’nin Bo¤azlar üzerindeki egemenli¤ini ihlal edecek bir statüye taraftar de¤ildi. ‹ngiltere de, ba¤›ms›zl›¤› konusunda Türkiye’ye garanti verilmesi gerekti¤ini belirtti. Konferans, Bo¤azlar meselesinin D›fl iflleri Bakanlar› taraf›ndan ele al›nmas›na ve durumdan Türkiye’nin de haberdar edilmesine karar verdi. Yalta’da al›nan di¤er önemli karar ise Nisan sonunda San Francisco’da toplanacak BM Konferans›’na sadece 1 Mart 1945 tarihine kadar Almanya ve Japonya’yla savafl durumunda olan devletlerin kurucu üye olarak kat›labilece¤i karar› idi. Bu-

4. Ünite - II. Dünya Savafl› Dönemi Türk D›fl Politikas›: 1939-1945 119 nun üzerine Türkiye 23 fiubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya savafl ilan etti. Böylece Türkiye II. Dünya Savafl› boyunca yap›lan bütün bask›lara ra¤men reddetti¤i savafl ilan›n›, savafl sona ererken gerçeklefltirmifl oluyordu. Bütün dünyada 25 milyon asker, 40 milyonun üzerinde sivilin hayat›n› kaybetti¤i II. Dünya Savafl› 7 May›s 1945’te Almanya’n›n teslim olmas›n›n ard›ndan Avrupa’da neredeyse sona ermifl, 14 A¤ustos’ta ise Japonlar›n teslim olmas› ile fiilen 15 A¤ustos’ta, hukuken ise 2 Eylül 1945’te sona ermifltir. Türkiye’nin bu “göstermelik” savafl ilan› karar› BM Konferans›’na kurucu üye olarak kat›lma amac› d›fl›nda bir anlam ifade etmiyordu. Savafl›n Sonunda Türk-Sovyet ‹liflkilerindeki Gerilim Türkiye, II. Dünya Savafl›’n›n bafl›nda ‹ngiltere ve Fransa ile ittifak yaparak tercihinin Bat› dünyas› oldu¤unu göstermiflti. Fakat Türkiye’nin savafl s›ras›nda izledi¤i d›fl politika savafl›n sonlar›nda Türkiye’yi büyük bir yaln›zl›k içerisine iterek Sovyet tehdidi ve istekleri ile karfl› karfl›ya b›rakm›flt›. Türkiye bu tehdit karfl›s›nda Bat› dünyas›na yaklaflmaya ve destek bulmaya çal›flm›flt›r. Yalta Konferans›’n›n ard›ndan SSCB, 19 Mart 1945’te, 1925 tarihli Türk-Sovyet tarafs›zl›k ve sald›rmazl›k pakt›n› feshetme talebiyle Türkiye’ye bir nota verdi. Notada “özellikle II. Dünya Savafl› s›ras›nda ortaya ç›kan esasl› de¤iflmeler sebebiyle bu antlaflma art›k yeni flartlara uymamakta ve ciddi de¤iflikliklere ihtiyaç göstermektedir” deniyordu. Türkiye bak›m›ndan bu olay›n önemi, feshedilen antlaflman›n bir “sald›rmazl›k” antlaflmas› olmas›yd› ve fesih ile Sovyetlerin böyle bir taahhütten yakalar›n› kurtar›p serbest kalmalar›yd›. Türk Hükûmeti 4 Nisan 1945’te verdi¤i cevabi notas›nda antlaflman›n yenilenmesi için yap›lacak teklifleri “dikkat ve hay›rhahl›kla tetkike haz›r oldu¤unu” bildirdi. Fakat Sovyetler, Haziran 1945’de Türk Hükûmeti’ne verdikleri notada, bu ittifak›n flart› olarak Kars ve Ardahan bölgelerinin SSCB’ye terki ile Bo¤azlarda Sovyetlere üs verilmesini ileri sürdüler. Almanya’n›n yenilmesi ile Avrupa dengesinde meydana gelen boflluktan yararlanan Sovyetler, Avrupa’da oldu¤u gibi, Türkiye’ye karfl› da yay›lmac› emellerini a盤a vurmaktan çekinmiyordu. Sovyet D›fl iflleri Komiseri Molotov notay› verirken Türk Büyükelçisi’ne “Bu topraklar› size 1921 de terk etti¤imiz zaman Sovyetler Birli¤i zay›ft›” demifltir. Art›k Türk-Sovyet münasebetleri kritik bir devreye girmiflti ve bu durum savafl sonras›nda da devam edecek ve So¤uk Savafl döneminde Türkiye’nin ABD’ye yak›nlaflmas›n›n da bir nedeni olacakt›. ABD ile ‹ngiltere’nin Sovyetler Birli¤i ile savafl sonras› ifl birli¤ini gerçeklefltirmek amac›yla yapt›klar› denemelerden biri olan Potsdam Konferans›’nda Sovyetlerin Türkiye’den toprak talepleri sorununun iki ülke aras›nda halledilmesi gerekti¤ini, bunun iki ülkeyi ilgilendirdi¤ini söylemifllerse de Bo¤azlar meselesinin tüm dünyay› ilgilendirdi¤i belirtilmifltir. ABD’de baflkanl›k makam›na Roosevelt’in yerine Truman’›n geçmesi ile Sovyetlere karfl› bir tav›r de¤iflikli¤i olmas›na ra¤men Sovyetlerin Türkiye’yi aç›ktan tehdit edebilecek bir tav›r almad›klar› düflünülüyordu. Sovyet istekleri 17 Temmuz - 2 A¤ustos 1945 tarihleri aras›nda Müttefiklerin Potsdam Konferans›’nda bir kez daha gündeme geldi. Sovyetler Türkiye’ye verdi- ¤i notalar› da bu konferansa dayand›rm›flt›r. Sovyetlerin isteklerine ulaflmak için bask› ve tehdit yöntemini kullanmas› ise Türkiye’yi Bat›’ya yak›nlaflt›rm›flt›r. Potsdam Konferans›’ndan sonra Türkiye’nin yüz yüze kald›¤› gerçek; savafla girilmemesi üzerine kurulu d›fl politikan›n sonuna gelindi¤i ve bu sonda ise ‹ngiltere ve ABD’nin Sovyetlerin Türkiye’ye yönelik isteklerine karfl› tak›nd›klar› tav›rda yaln›z kald›¤› idi. Sovyetler verdikleri notalarla Türkiye üzerindeki bask›lar›n› art›- r›rken Türkiye ise içine düfltü¤ü yaln›zl›ktan kurtulmak, ‹ngiltere ve ABD’nin deste¤ini kazanmak için gayret göstermeye bafllam›flt›r.

info@insamer.com
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI
I CİLT
TUZAK
ANADOLU
info@insamer.com
BİRLİKTE TÜRK MİLLETİYİZ
İLİŞKİLERİ